Godzina zbrodni nie dla wszystkich ludów

bije w tym samym czasie.

Tak tłumaczy się trwałość historii.

E. M. Cioran, Sylogizmy goryczy,

przeł. Ireneusz Kania

Dla Aïdy.

Dla Ikbela.

Z podniesionym wzrokiem.

I

Mama żyje do dziś.

Nic już nie mówi, choć mogłaby opowiedzieć niejedno. Inaczej niż ja – tak długo powtarzałem w myślach tę historię, że już prawie nic z niej nie pamiętam.

To historia sprzed ponad pół wieku. Zdarzyła się i było o niej głośno. Ludzie wciąż o niej mówią, ale wspominają tylko jednego zmarłego – widzisz, wstydu nie mają – a przecież zmarłych było dwóch. Tak, dwóch. Skąd to przemilczenie? Jeden umiał tak dobrze opowiadać, że w końcu zapomniano o jego zbrodni, a drugi był biednym analfabetą, Bóg stworzył go chyba tylko po to, żeby zginął od kuli i obrócił się w proch, nie zdążył nawet otrzymać imienia.

Mówię ci od razu: drugim zmarłym, tym, którego zabito, był mój brat. Nic po nim nie zostało. Zostałem tylko ja, żeby mówić zamiast niego; siedzę w barze i czekam na kondolencje, których nikt mi nigdy nie złoży. Możesz się śmiać, ale to jakby moja misja; odsprzedaję ciszę zza kulis, gdy opustoszeje sala. Po to właśnie nauczyłem się mówić i pisać w tym języku: by opowiadać zamiast zmarłego, rozwijać jego myśl. Zabójca stał się sławny, a jego historia jest napisana zbyt dobrze, bym miał ją naśladować. To jego język. Dlatego uczynię to, co robiło się w tym kraju po odzyskaniu niepodległości: ze starego domu kolonizatorów kamień po kamieniu zbuduję swój dom, swój język. Słowa i wyrażenia zabójcy będą dla mnie jak porzucona własność. Kraj jest zresztą pełen słów, które już do nikogo nie należą, widnieją na szyldach starych sklepów, w pożółkłych książkach, na ludzkich twarzach; jest pełen słów zmienionych przez dziwny język, jaki tworzy dekolonizacja.

Upłynęło już wiele czasu, odkąd zmarł zabójca, zbyt wiele, odkąd zginął mój brat – jednak nie dla mnie. Wiem, niecierpliwisz się, żeby zadać mi pytania, których nie znoszę, ale proszę cię, posłuchaj mnie uważnie, w końcu zrozumiesz. To nie jest zwyczajna historia. To historia, która zaczyna się od końca i wraca do początku. Przypomina naszkicowaną ołówkiem ławicę łososi. Musiałeś ją czytać, jak wszyscy, w wersji opowiedzianej przez tamtego człowieka. Pisze z taką precyzją, że jego słowa przypominają cięte kamienie. Twój bohater był bezwzględny, jeśli chodzi o niuanse, sprowadzał je do matematyki. Do niekończących się obliczeń na podstawie kamieni i minerałów. Widziałeś, jak pisał? Jakby do opisu strzału używał poezji. Jego świat jest czysty, oszlifowany w porannym świetle, klarowny, nakreślony powiewami zapachów i horyzontem. Jedynym cieniem są tu „Arabowie”, niedookreśleni, nie na miejscu, przybywający z „niegdyś” jak zjawy, a za cały język starcza im dźwięk fletu. Myślę, że musiał mieć już dosyć kręcenia się w kółko po kraju, który go nie chciał – żywego ani martwego. Popełniona przez niego zbrodnia przypomina zbrodnię kochanka rozczarowanego ziemią, którą nie może zawładnąć. Jak musiał cierpieć, biedak! Jak to jest: być dzieckiem miejsca, które cię nie zrodziło?

Ja też czytałem jego wersję wydarzeń. Jak ty i miliony innych. Od początku wszystko było jasne: jednemu imię nadał człowiek, drugiemu – przypadek. Powinien był go nazwać Czternastkiem, jak tamten nazwał swego negra Piętaszkiem. Zamiast dnia – godzina. Dobrze, niech będzie druga, czternasta. Po arabsku Zudż, czyli dwa, duo – on i ja; ci, którzy znali historię tej sprawy, nawet nie podejrzewali w nas bliźniaków. Cóż, Arab to byt ulotny, przeżył dwie godziny i jest martwy od siedemdziesięciu lat, bez przerwy, nawet po swoim pogrzebie. Mój brat Zudż jest jakby za szybą; chociaż został zamordowany, nadal wzywa się go imieniem skleconym z dwóch wskazówek zegara i gorącego podmuchu, by wciąż i wciąż odtwarzał swoją własną śmierć, śmierć od kuli wystrzelonej przez Francuza, niewiedzącego, co począć z dniem i z resztą świata, którą dźwigał na swych barkach.

To nie wszystko! Kiedy przywołuję w myślach tę historię, jestem wściekły – przynajmniej gdy mam jeszcze na to siłę. To Francuz zgrywa tu umarłego i rozwodzi się nad tym, jak to stracił matkę, jak w słońcu postradał zmysły, jak stracił ciało kochanki, jak poszedł do kościoła, aby stwierdzić, że jego Bóg opuścił ciało człowieka, jak to czuwał przy zwłokach swojej matki i własnych, i tak dalej. Dobry Boże, jak można zabić kogoś i odebrać mu nawet jego śmierć? To mój brat zginął od kuli, a nie on! Musa, a nie Meursault, no nie? Jest coś, co mnie zdumiewa. Nikt, nawet po odzyskaniu niepodległości, nie był ciekawy, jak brzmiało nazwisko ofiary, gdzie mieszkała, kim byli jej przodkowie, ewentualne dzieci. Nikt. Wszyscy oniemieli z zachwytu nad doskonałością języka, który lśni jak diament, i współczuli pogrążonemu w samotności zbrodniarzowi, składając mu niesłychanie uczone kondolencje. Kto dziś może mi podać prawdziwe nazwisko Musy? Kto wie, jaka rzeka zawiodła go aż nad morze, które musiał przejść sam, pozbawiony ludu i cudownej laski? Czy ktoś wie, czy Musa miał rewolwer, jakąś filozofię albo udar?

Kim jest Musa? To mój brat. Do tego właśnie zmierzałem. Żeby opowiedzieć ci to, czego Musa nigdy powiedzieć nie mógł. Kiedy pchnąłeś drzwi tego baru, otworzyłeś grób, młody przyjacielu. Masz w torbie tę książkę? Dobra, przeczytaj mi pierwsze linijki, jak uczeń…

Rozumiesz? Nie? Wytłumaczę ci. Kiedy umiera jego matka, ten człowiek, zabójca, traci swój kraj, ogarnia go lenistwo i poczucie absurdu. To Robinson, któremu się zdaje, że odmieni swój los, jeśli zabije Piętaszka, ale odkrywa, że jest uwięziony na jakiejś wyspie, i zaczyna wspaniale perorować, jak zadowolona z siebie papuga. „Poor Meursault, where are you?” Powtórz parę razy ten okrzyk, a wyda ci się mniej śmieszny, zaręczam ci. Zrób to dla siebie. Ja znam tę książkę na pamięć, mogę ci ją wyrecytować w całości jak Koran. Tę historię napisał trup, a nie pisarz. Widać to w tym, jak się męczy w słońcu i jak oślepiają go kolory, i że nie mówi o niczym, tylko o słońcu, morzu i starych kamieniach. Od początku czuć, że szuka mojego brata. W rzeczywistości szuka go nie po to, aby go spotkać, lecz żeby nie spotykać go już nigdy więcej. Za każdym razem, kiedy o tym myślę, boli mnie jedno: zabił go, gdy przeszedł ponad jego ciałem, a nie kiedy do niego strzelił. Wiesz, w tej zbrodni jest bardzo wiele nonszalancji. Z tego powodu nie udało się potem uznać mego brata za szahida. O męczenniku zaczęto mówić zbyt późno po zabójstwie. W międzyczasie jego ciało uległo rozkładowi, a książka odniosła wiadomy sukces. I odtąd wszyscy wypruwają sobie żyły, byle tylko dowieść, że nie było żadnego morderstwa, jedynie udar słoneczny.

Ha, ha! Co pijesz? Tu najlepsze alkohole podaje się po śmierci, nie wcześniej. To kwestia religii, bracie, pij, spiesz się, za kilka lat jedyny czynny bar zostanie w raju, po końcu świata.

Zanim opowiem ci tę historię, krótkie streszczenie: mężczyzna, który umie pisać, zabija Araba, który tego dnia nie ma nawet imienia – jakby zawiesił je na gwoździu przed wejściem na scenę – po czym zaczyna tłumaczyć, że to przez Boga, który nie istnieje, przez to, co właśnie zrozumiał w słońcu, oraz dlatego, że sól morska szczypała go w oczy. Morderstwo okazuje się więc czynem absolutnie bezkarnym, nie jest nawet zbrodnią, bo między południem a czternastą, między nim a Zudżem, między Meursaultem a Musą nie obowiązuje żadne prawo. I potem, przez siedemdziesiąt lat, wszyscy się starają, żeby ciało ofiary szybko zniknęło, a miejsce zbrodni stało się niematerialnym muzeum. Co znaczy Meursault? Meurt seul, umiera samotnie? Meurt sot, umiera szalony? Nigdy nie umiera? Mój brat nie miał prawa głosu w tej sprawie. I tu, uważaj, ty i wszyscy twoi poprzednicy, to fałszywy trop. Jeśli chodzi o absurd, to nikt inny, tylko mój brat i ja niesiemy go na naszych barkach, drzemie on w łonie naszej ziemi. Zrozum mnie dobrze, nie chodzi tu o mój smutek czy wściekłość. Nie odgrywam nawet żałoby, tylko… tylko co? Nie wiem. Myślę, że chciałbym sprawiedliwości. W moim wieku to może się wydawać śmieszne… Ale przysięgam ci, że to prawda. Rozumiem przez to nie sprawiedliwość przed sądem, lecz zachowanie pewnej równowagi. Poza tym mam jeszcze inny powód: chcę odejść, nie będąc prześladowany przez ducha. Domyślam się, po co się pisze prawdziwe książki. Nie dla sławy, ale żeby stać się bardziej niewidzialnym, domagając się przy tym prawdziwego sedna świata.

Napij się i spójrz za okno; ten kraj jest jak akwarium. No dobrze, to także twoja wina, przyjacielu, prowokujesz mnie swoją ciekawością. Czekam na ciebie od lat i skoro nie mogę napisać własnej książki, to może przynajmniej ci ją opowiem, co? Ten, który pije, zawsze marzy o tym, który słucha. Powinieneś zanotować tę złotą myśl w swoim zeszycie.

To proste: ta historia powinna zostać przepisana, w tym samym języku, ale od prawej strony do lewej. Czyli zaczynając od ciała, jeszcze żywego, przez uliczki, które zawiodły go na sam kres, poprzez imię Araba, aż do jego spotkania z kulą. Nauczyłem się tego języka między innymi po to, żeby opowiedzieć tę historię w zastępstwie mojego brata, który przyjaźnił się ze słońcem. Wydaje ci się to niewiarygodne? Mylisz się. Musiałem znaleźć odpowiedź, której nikt nie chciał mi udzielić, kiedy należało to zrobić. Najpierw język się chłonie, potem się nim mówi, aż któregoś dnia to on zaczyna tobą władać; wtedy zazwyczaj zamiast ciebie chwyta sens rzeczy, zagarnia usta jak kochanek w żarliwym pocałunku. Poznałem kogoś, kto nauczył się pisać po francusku, ponieważ pewnego dnia jego niepiśmienny ojciec otrzymał telegram, którego nikt nie potrafił odczytać – było to w czasach twojego bohatera i kolonizatorów. Telegram przez tydzień tkwił w jego kieszeni, zanim ktoś mu go przeczytał. Oznajmiano w nim, w trzech linijkach, śmierć jego matki, gdzieś w głębi kraju bez drzew. „Nauczyłem się pisać dla mojego ojca i żeby to się już nigdy nie powtórzyło. Nigdy nie zapomnę, jaki był zły na siebie, i tego spojrzenia, którym prosił mnie o pomoc”, powiedział mi ów człowiek. W gruncie rzeczy mój powód jest taki sam. No już, czytaj dalej, chociaż to wszystko mam już zapisane w głowie. Każdego wieczora mój brat Musa alias Zudż wyłania się ze świata zmarłych i ciągnie mnie za brodę, krzycząc: „Bracie Harunie, dlaczego na to pozwoliłeś? Do cholery, nie jestem zwierzęciem ofiarnym, jestem twoim bratem”. No już, czytaj!

Ustalmy najpierw: było nas tylko dwóch braci, nie mieliśmy siostry, kobiety lekkich obyczajów, co sugerował w książce twój bohater. Musa był moim starszym bratem, głową sięgał chmur. Tak, był wysoki, a jego ciało było szczupłe i żylaste – z głodu i siły, jaką daje gniew. Miał kanciastą twarz, wielkie dłonie, którymi mnie bronił, i surowe spojrzenie kogoś, kto stracił ziemię przodków. Myślę, że już wtedy kochał nas tak, jak kochają zmarli; bez zbędnych słów, patrząc wzrokiem stamtąd. Nie bardzo potrafię przywołać jego postać, ale zależy mi, żeby dokładnie ci go opisać. Pamiętam dzień, kiedy wrócił wcześnie z targu w naszej dzielnicy albo z portu; pracował tam jako tragarz i człowiek do wszystkiego: w pocie czoła nosił, ciągnął, przerzucał ciężary. Tego dnia wpadł na mnie, gdy bawiłem się starą oponą, wziął mnie na barana, powiedział, żebym trzymał go za uszy, jakby jego głowa była kierownicą. Pamiętam, jak się cieszyłem, że sięgam nieba, a on toczył oponę, naśladując warkot silnika. Powraca do mnie jego zapach. Ostry zapach zgniłych jarzyn i potu, oddechu i spracowanych mięśni. Inny obraz – id[1]. Dzień wcześniej dał mi klapsa za jakieś głupstwo i obaj czuliśmy się nieswojo. To był dzień przebaczenia i musiał mnie uściskać, ale ja nie chciałem, żeby ucierpiała jego duma, albo żeby zniżył się do tego, by mnie przepraszać, choćby w imię Boga. Przypominam też sobie, jak zamierał w bezruchu na progu naszego domu, gdy z papierosem i filiżanką czarnej kawy zrobionej przez matkę patrzył na mur sąsiadów.

Nasz ojciec znikł wieki temu, jego obraz rozproszony był w plotkach ludzi, którzy mówili, że spotkali go we Francji. Tylko Musa słyszał jego głos i przekazywał nam to, co ojciec dyktował mu w snach. Mój brat zobaczył go potem jeszcze tylko raz, z daleka, tak że nie był nawet pewien, czy to on. Jako dziecko rozróżniałem dni z plotkami i dni bez plotek. Kiedy Musa, mój brat, słyszał, że ktoś mówi o naszym ojcu, wracał do domu z rozpalonym spojrzeniem i gorączkowo gestykulował, a potem szeptem prowadził z Mamą długie rozmowy kończące się gwałtownymi kłótniami. Nie brałem w nich udziału, ale rozumiałem to, co najważniejsze: z niejasnych powodów mój brat robił Mamie wyrzuty, a ona jeszcze bardziej pokrętnie się broniła. Te niespokojne dni i noce wypełniała złość; pamiętam panikę, jaka ogarniała mnie na myśl, że Musa także nas opuści. O świcie zawsze jednak wracał, pijany, dziwnie dumny ze swego buntu i jakby obdarzony nową siłą. Potem Musa, mój brat, trzeźwiał i gasł. Nic tylko spał, a matka odzyskiwała nad nim władzę. Mam w głowie jedynie jakieś obrazy. To wszystko, co mogę ci dać. Filiżanka kawy, niedopałki papierosów, tenisówki, Mama we łzach, ale zdolna zaraz odzyskać rezon i uśmiechać się do sąsiadki, która przyszła pożyczyć herbaty lub przypraw, Mama, która przechodziła od smutku do uprzejmości tak szybko, że wątpiłem w jej szczerość. Wszystko kręciło się wokół Musy, a Musa był zaprzątnięty naszym ojcem, którego nigdy nie poznałem i który nie zostawił mi nic prócz nazwiska. Wiesz, jak się wtedy nazywaliśmy? Ulad el-assas, synowie strażnika. Stróża, mówiąc dokładniej. Mój ojciec pracował jako strażnik w fabryce nie wiem czego. Pewnej nocy znikł. To wszystko. Tyle wiadomo. To było zaraz po moim urodzeniu, w latach trzydziestych. Dlatego zawsze wyobrażam go sobie, jak ponury, okryty płaszczem lub czarną dżellabą[2] siedzi skulony w ciemnym kącie, milczy i nie ma dla mnie odpowiedzi.

Musa był więc jak skromny, małomówny bóg, wielki z racji obfitej brody i rąk, którymi mógł skręcić kark żołnierzowi dowolnego starożytnego faraona. Dlatego w dniu, w którym poznaliśmy okoliczności jego śmierci, nie poczułem bólu ani gniewu, lecz przede wszystkim rozczarowanie i zniewagę, jakby ktoś mnie obraził. Mój brat Musa mógł sprawić, że rozstąpi się morze, a zmarł pospolicie, jak zwykły frajer, na plaży, która dziś już nie istnieje, w pobliżu fal, które powinny były na zawsze uczynić go sławnym!

Prawie nigdy po nim nie płakałem, przestałem tylko patrzeć w niebo. Zresztą później nawet nie wziąłem udziału w wojnie wyzwoleńczej. Wiedziałem, że wygraliśmy ją już wcześniej, w chwili kiedy moi bliscy byli mordowani z powodu czyjegoś znużenia i udaru. Wszystko stało się dla mnie jasne, odkąd zacząłem czytać i pisać: ja miałem matkę, podczas gdy Meursault swoją stracił. Zabił, a ja wiedziałem, że chodzi o jego samobójstwo. Ale, to prawda, działo się to, zanim nastąpiła zmiana warty, zanim odwróciły się role. Zanim uświadomiłem sobie, do jakiego stopnia byliśmy, ja i on, towarzyszami z tej samej celi, na rozprawie przy drzwiach zamkniętych, gdzie ciała to jedynie kostiumy.

Zatem historia tego morderstwa nie zaczyna się od słynnego zdania „Dzisiaj umarła mama”, lecz od słów, których nikt dotąd nie słyszał, a które mój brat Musa rzucił tego dnia matce przed wyjściem: „Wrócę wcześniej niż zwykle”. To był, pamiętam, dzień bez. Przypomnij sobie mój świat i jego binarny kalendarz: dni z plotkami o ojcu i dni bez nich, upływające mojemu bratu na paleniu papierosów i kłótniach z Mamą, kiedy to traktował mnie jak mebel, który trzeba karmić. Dociera do mnie, że w rzeczywistości zachowałem się jak Musa: on zastąpił ojca, ja zastąpiłem brata. Ale okłamuję cię, tak jak przez długi czas okłamywałem samego siebie. Prawda jest taka, że niepodległość tylko skłoniła jednych i drugich do zamiany ról. My byliśmy duchami tego kraju, gdy kolonizatorzy go wykorzystywali i obnosili się ze swoimi dzwonami, cyprysami i bocianami. Dziś? Jest na odwrót! Wracają tu czasem, trzymając za ręce potomków, przyjeżdżają z wycieczkami dla pieds-noirs3, lub dla dzieci nostalgicznych rodziców, szukają jakiejś ulicy, domu czy pnia drzewa z wyciętymi inicjałami. Niedawno widziałem grupę Francuzów na lotnisku przed sklepem z tytoniem. Niczym dyskretne i nieme zjawy patrzyli na nas, Arabów, w milczeniu, zupełnie jakbyśmy byli kamieniami lub uschniętymi drzewami. Przecież teraz to już skończona sprawa. To mówiło ich milczenie.

Zależy mi, żebyś zapamiętał to, co najważniejsze, kiedy pytasz o zbrodnię: kim jest zmarły? Kim był? Chcę, żebyś zapisał nazwisko mojego brata, bo to on został zabity jako pierwszy i to jego wciąż się zabija. Nalegam, bo jeśli nie, lepiej od razu się rozstać. Ty zabierzesz książkę, ja trupa i każdy pójdzie w swoją stronę. Ależ nędzne jest to moje pochodzenie! Jestem synem strażnika, weld el -assas, i bratem Araba. Wiesz, tu, w Oranie, ludzie mają na tym punkcie obsesję. Ulad el-blad, prawdziwi synowie miasta, kraju. Każdy chce być jedynym synem tego miasta, pierwszym, ostatnim, najstarszym. Czuć w tym jakiś bękarci niepokój, nie sądzisz? Każdy próbuje udowodnić, że on sam, jego ojciec lub dziadek był pierwszym, który tu zamieszkał, a wszyscy inni to obcy albo bezrolni chłopi, zbiorowo uszlachceni po niepodległości. Zastanawiałem się zawsze, dlaczego ci ludzie z takim niepokojem przetrząsali cmentarze. Masz rację, być może bali się albo szukali majątku. Kto zamieszkał tu pierwszy? „Szczury”, mówią najbardziej sceptyczni lub ci, co przyjechali ostatni. To miasto rozkłada nogi ku morzu. Spójrz na port, gdy zejdziesz do starych dzielnic Sidi al -Huwari, od strony Calère des Espagnols; jest jak stara dziwka, której w przypływie nostalgii rozwiązał się język. Niekiedy schodzę do bujnego ogrodu przy promenadzie Létang, żeby pić w samotności i pobyć bliżej typów spod ciemnej gwiazdy. Tak, pełno tam dziwnej, gęstej roślinności, są fikusy, krzewy iglaste, aloesy, a także palmy i inne głębiej schowane drzewa, które rozrastają się bujnie ku niebu i pęcznieją w ziemi. Niżej rozciąga się szeroki labirynt hiszpańskich i tureckich galerii, które odwiedziłem. Przeważnie są zamknięte, ale można tam zobaczyć zadziwiający spektakl: olbrzymie, powykręcane korzenie stuletnich drzew, które widzi się, że tak powiem, od środka, i zwisające nagie kwiaty. Idź do tego ogrodu. Lubię to miejsce, choć niekiedy pachnie tam sokami wielkiej wyczerpanej waginy. To w pewnym stopniu potwierdza moją lubieżną wizję; miasto rozkłada nogi ku morzu, rozwiera uda, od zatoki aż po wzniesienia, gdzie rozciąga się ten wonny i bujny ogród. Stworzył go generał – generał Létang – w 1847 roku. Można by powiedzieć, że go spłodził, ha, ha! Koniecznie musisz tam pójść, zrozumiesz, dlaczego ludzi stąd aż skręca, by mieć znanych przodków. Chcą się wywinąć oczywistości.

Zanotowałeś? Mój brat miał na imię Musa. Miał też nazwisko. Ale na zawsze pozostanie Arabem. Ostatni na liście, wykreślony przez twojego Robinsona. Dziwne, nie? Kolonizator od wieków rozszerza swój stan posiadania, nadając nazwy temu, co sobie przywłaszcza, i odbierając je temu, co staje mu na przeszkodzie. Jeśli nazywa mojego brata Arabem, to aby go zabić, jak zabija się czas, przechadzając się bez celu. Wskazówka dla ciebie: przez lata po odzyskaniu niepodległości Mama walczyła o rentę dla matki męczennika. Słusznie się domyślasz, że nigdy jej nie dostała; zgadnij dlaczego. Nie można udowodnić, że Arab był synem – i bratem. Nie można udowodnić, że w ogóle istniał, choć przecież został publicznie zamordowany. Nie można znaleźć i potwierdzić związku między Musą a Musą! Jak to powiedzieć ludzkości, kiedy nie umie się pisać książek? W pierwszych miesiącach niepodległości Mama zszargała sobie zdrowie, bezskutecznie próbując zebrać podpisy lub świadków. Po Musie nie zostały nawet zwłoki!

Musa, Musa, Musa… Lubię czasem powtarzać to imię, aby nie zniknęło ze słowników. Proszę, żebyś zapisał je wielkimi literami. Ten człowiek właśnie otrzymał imię, pół wieku po śmierci i narodzinach. Proszę.

Za ten pierwszy wieczór ja płacę rachunek. Jak masz na imię?

1 Id (arab.) – święto. Tu: Id al-Fitr, święto kończące post w ramadanie.

2 Dżellaba – tradycyjne, sięgające do ziemi okrycie z długimi rękawami i kapturem noszone w krajach Maghrebu.

3 Pieds-noirs (fr.) – Francuzi zamieszkujący Algierię w okresie kolonialnym.

Tytuł oryginału: Meursault, contre-enquête

Redakcja: Dorota Zańko, Olga Stanisławska

Korekta: Katarzyna Szotkowska-Beylin, Agnieszka Stęplewska

Konsultacja naukowa: dr Marcin Michalski

Współpraca redakcyjna: Hanna Halagiera, Malwina Szlachcic

Fotografia na froncie obwoluty: Louiza Ammi, Bab-el-Oued, 2006

Projekt graficzny: Przemek Dębowski

Konwersja do formatów EPUB i MOBI: Małgorzata Widła

Cet ouvrage a bénéficié du soutien des Programmes d’aide à la publication de l’Institut français. Książkę wydano dzięki dofinansowaniu Institut français w ramach programów wsparcia wydawniczego.

Meursault, contre-enquête, © Editions barzakh, Alger, 2013

© ACTES SUD, 2014

Published by arrangement with Literary Agency “Agence de l’Est”

Copyright © for the translation by Małgorzata Szczurek, 2015

ISBN 978-83-65271-00-6

Wydawnictwo Karakter

ul. Grabowskiego 13/1, 31-126 Kraków

Wydajemy, co się nam podoba

karakter.pl

Spis treści

Sprawa Meursaulta

Przypisy

Od redakcji

Strona redakcyjna