Trzecia przeprawa – fragment

Lipiec – sierpień 2013 roku

Oto kolejny dzień, którego nigdy nie zapomnę: dwudziesty lipca 2013 roku. Jak mogłabym zapomnieć chwilę, w której znalazłam się w otchłani bezsensu?

Byliśmy akurat w centrum prasowym w Sarakibie, które dzieliło się na dwie osobne części. Jeden pokój mieścił wyposażenie elektryczne i ładowarki, w drugim był dostęp do internetu i urządzenia komunikacyjne. Ja siedziałam zazwyczaj w tym drugim, gdyż bojownicy do niego nie zaglądali. Było to coś w rodzaju pokoju gościnnego dla przybywających dziennikarzy i innych pracowników mediów, a każdy, kto potrzebował, mógł skorzystać ze sprzętu i z internetu. W kilku miastach i wioskach działacze założyli podobne centra prasowe, dzięki którym rozpowszechniali wiadomości na temat tego, co się dzieje w Syrii.

Właśnie wysyłałam e-maile i robiłam notatki na temat planów projektów dla kobiet. Dookoła mnie leżały rozrzucone kartki z zapiskami o poszczególnych kobietach i ich sytuacji osobistej. Nagle ogarnęła mnie bezsilność. Czułam się kompletnie wyczerpana, a kiedy chciałam wyjść z pokoju i umyć twarz w łazience, poczułam, jakbym straciła grunt pod nogami. Ataki lotnicze sił Al-Asada były nieubłagane. Wróg sprawiał, że byliśmy wciąż w biegu, niczym dzikie zwierzęta, nie wspominając o rozprzestrzeniających się wszędzie grupach dżihadystów, którzy zaczęli się wtrącać w prywatne życie ludzi.

Tego dnia do pokoju łączności zaglądało wielu mężczyzn i atmosfera stała się trochę dziwna z powodu mojej obecności. Powiedziałam im, że chcę tam zaczekać, dopóki nie będę mogła pójść do pierwszej kobiety z listy. W pomieszczeniu panował gwar. Mężczyźni byli młodzi, w większości przed trzydziestką. Byli wśród nich redaktor czasopisma dla dzieci „Zajtoun i Zajtouna”, które dystrybuowano na północy Syrii, fotograf z portalu poświęconego wiadomościom z Sarakibu, człowiek, który nadzorował kręcenie filmów wideo i wysyłanie ich do agencji prasowych. Od czasu do czasu pojawiał się jakiś bojownik, na przykład z Batalionu Męczenników Sarakibu, którego kwatera znajdowała się tylko dwieście metrów od centrum prasowego. Jako że trwał ramadan, mogliśmy coś zjeść dopiero po wieczornym wezwaniu do modlitwy według lokalnego czasu.

W pewnym momencie rozległ się huk potężnej eksplozji, po której nastąpiły kolejne, sprawiając, że z szyb posypało się szkło. Wszyscy wybiegli z pokoju łączności. W ścianę przyległego pomieszczenia uderzyła bomba kasetowa. W miejscu okna ziała dziura, niebo i ziemia płonęły. Mężczyźni zaczęli krzyczeć, że musimy uciekać, ale ktoś ostrzegł nas, że samolot wciąż krąży w górze i że zostaniemy zaatakowani przez bomby kasetowe i beczkowe. Nie pojmowałam, co się stało. Nie mogliśmy zejść do piwnicy. Bomby kasetowe spadały na ziemię i co chwilę wybuchały. Był z nami polski dziennikarz Marcin Suder, dziennikarz angielski i dwaj dziennikarze syryjscy. Marcin natychmiast wyszedł na ulicę i zaczął fotografować niebo.

– Idę z tobą! – krzyknęłam, zbierając swoje papiery i upychając je w torbie.

Wsiadłam do samochodu z Muhammadem, Manhalem i Marcinem. Jadąc, omijaliśmy niektóre uliczki, żeby przypadkiem nie zdetonować bomb kasetowych. Jeden z pocisków, który wylądował niedaleko centrum prasowego, spalił ziemię i najbliższe otoczenie. Okoliczne budynki zostały zniszczone przez trzy kolejne bomby beczkowe. W ich pobliżu pracowali już trzej młodzi mężczyźni, którzy wyciągali ofiary. Z budynków nie zostało praktycznie nic. Wszędzie leżał tylko gruz i przykryte pyłem ciała, które ratownicy wydobywali spod ruin. Wszystko wokół było w jednolitym kolorze. Ja też zaczęłam fotografować tę scenę.

– Jedźcie do szpitala. Będziecie tam potrzebni – zawołał jeden z młodych mężczyzn.

Ledwie ruszyliśmy, spadła przed nami bomba kasetowa, wzniecając potężny pożar. Gdy usiłowaliśmy zawrócić, usłyszeliśmy przez krótkofalówkę Muhammada, że na szpital również poleciały bomby kasetowe i że pocisk trafił w pobliski dom. Mimo to ruszyliśmy w stronę szpitala. Po drodze spotykaliśmy tylko ludzi, którzy musieli opuścić swoje domy. Wiele osób uciekało z Sarakibu. W górze nadal było słychać silnik samolotu.

– Czuję się jak szczur złapany w pułapkę. Wydaje mi się, że Al-Asad zabija nas dla zabawy – powiedziałam do pozostałych. Nikt mi nie odpowiedział, ale był to chyba najlepszy opis sytuacji, w której reżimowe samoloty i pociski atakowały nasze miasto. Szpital leżał na obrzeżach Sarakibu, a ponieważ niedaleko przebiegała autostrada, był wiecznie wystawiony na ostrzał.

W szpitalu zastaliśmy grupkę mężczyzn z twarzami pokrytymi pyłem, jeden siedział skulony na zakrwawionym krześle. Przy wejściu przepychali się ludzie, którzy zmierzali w przeciwnych kierunkach, wszyscy mieli w oczach przerażenie. Lekarz, znajomy moich towarzyszy, wyszedł po nas i wprowadził nas do sali. Pochodził z Sarakibu, miał trzydzieści lat i był wściekły.

– Inni lekarze uciekli, a na zewnątrz stoją ludzie, którymi trzeba się zająć. Co mam robić? Brakuje mi leków. A ludzie umierają. Mieszkańcy wpadają w gniew. Co mam robić?

Ktoś załomotał w drzwi i krzyknął na lekarza, żeby z nim poszedł: na jeden z oddziałów przyniesiono rannego młodego mężczyznę. Brakowało lekarstw, sprzętu, prądu, wody – praktycznie wszystkiego. Ranny wrzeszczał. Weszłam do innej sali. Stały na niej dwa łóżka, na każdym były kobiece zwłoki. Zbliżyłam się do nich.

– Zginęły dzisiaj od wybuchu bomb beczkowych – poinformował mnie pielęgniarz.

– Mogę na nie spojrzeć? – zapytałam.

Zrobił zdziwioną minę, ale odparł:

– Proszę.

Podeszłam jeszcze bliżej i uniosłam przykrycie z twarzy pierwszej z ofiar. Mogła mieć około czterdziestki. Wyglądała, jakby spała, gdyby nie plama krwi na twarzy. Przykryłam ją z powrotem i zaczęłam się gapić za okno. Usiadłam na drugim łóżku obok zwłok. Niebo ryczało silnikami samolotu.

– Co ty wyprawiasz? – huknął na mnie inny młody mężczyzna.

Zdałam sobie sprawę, że siedzę pomiędzy dwoma ciałami i dotykam jednego z nich. Wstałam spokojnie. Nie byłam sobą. Mogłam się opanować jedynie dzięki obojętności, w której schowałam się jak w kokonie. Dołączyłam do swoich towarzyszy na sali pełnej martwych i rannych.

Lekarz dalej szalał.

– Co mam dać tym ludziom?! Nic dla nich nie mam! Mogą co najwyżej umrzeć! Boże! Boże! – powtarzał ciągle.

Przed wejściem do szpitala jakiś mężczyzna niósł na rękach zwłoki swego syna, szlochając:

– Chwalmy Pana. Al-hamdu li-(A)llah[11]. Chwalmy Pana. O Boże, o Boże!

Ludzie tłoczyli się na zewnątrz wśród krzyków i zamieszania. Pobliski budynek stał w ogniu.

Podeszłam do białej furgonetki zaparkowanej przy bramie szpitala. Z tyłu leżały trzy ciała: matki i dwojga jej dzieci, wszystkie owinięte w przetarte prześcieradła. Biedacy zawsze umierali pierwsi. Spod podniszczonego materiału wyzierały stopy kobiety, suche i popękane. Wśród dużych plam krwi widać było orzechowe włosy chłopca. Później dowiedziałam się, że spadła na nich bomba beczkowa, chociaż nie mieszkali w centrum, i że zginęli na miejscu, mimo że pocisk eksplodował w powietrzu. Zabiły ich odłamki. W furgonetce było pełno krwi.

Nieopodal na chodniku siedział mężczyzna, pustym wzrokiem wpatrywał się w drzwi szpitala. Spojrzenie miał niewidzące. Był to częsty widok: ludzie siedzieli obok sceny potwornej jatki albo przy ciałach swoich bliskich i gapili się w próżnię.

Zbliżyłam się do furgonetki.

– Niech Bóg się nad nimi zlituje – powiedziałam.

Wtedy mężczyzna spojrzał na mnie.

– Oby Bóg przyniósł ci pokój – odpowiedział, po czym znowu zamilkł.

Odeszłam od furgonetki, kiedy pojawiło się kilku młodych mężczyzn, żeby wnieść zwłoki do szpitala. Przy podnoszeniu spod prześcieradła wymknął się warkoczyk dziewczynki, a potem jej twarz. Dziecko, może czteroletnie, na nogach wciąż miało sandały, chociaż u jednej stopy nie było w ogóle palców. Tylko otwarte naczynia krwionośne i masa krwi. Podbiegłam do niosących dziewczynkę i spróbowałam przykryć jej okaleczoną nogę, podwijając materiał. Palce ubrudziłam sobie krwią.

– To szósta bomba beczkowa dzisiaj – stwierdził inny mężczyzna, przekrzykując hałas, gdy naprzeciwko nas wyrósł tuman pyłu.

Ten sam helikopter zrzucał już siódmą bombę nad centrum miasta, po czym zawrócił i zrzucił następną. We wzbitym kurzu nie widzieliśmy siebie nawzajem.

– To piekło! – krzyknęłam i zaczęłam chodzić w kółko. Widziałam tylko pył. Grzmiący odgłos rozdzierał mi uszy.

– Zabierzemy cię do domu – oznajmił gniewnym tonem Muhammad. – Tutaj jest dla ciebie zbyt niebezpiecznie.

– Ale w domu nie jest ani trochę bezpieczniej! – odparłam i przestałam dreptać w kółko.

Gdy szliśmy do samochodu, lekarz zawołał za nami:

– Oby wróciły dni MiG-ów i broni chemicznej. Były litościwe w porównaniu z bombami beczkowymi, które niszczą wszystko na swojej drodze. Nie sposób się przed nimi uratować – dodał.

– Chcą otworzyć tędy drogę prowadzącą do cegielni – oświadczył bojownik, który jechał z nami samochodem. Przez cały czas siedział na tylnym siedzeniu, wciśnięty między pozostałych młodych mężczyzn. – Bombardują nas nieprzerwanie od tygodnia. Musi pani stąd uciekać!

Nie byłam w stanie wydusić z siebie słowa. Nie chciałam wdawać się w dyskusje. Gdy samochód zatrzymał się pod domem Abu Ibrahima, cała gotowałam się z gniewu.

– Kiedy wrócicie? – zapytałam ich.– Musimy sprawdzić, co da się zrobić dla ofiar. Przy tobie jesteśmy bardziej nerwowi. Zostań tutaj. Skontaktujemy się z tobą później przez krótkofalówkę Abu Ibrahima.

Z każdym dniem stawało się dla mnie jasne, że nie będę mogła nawet myśleć o powrocie tutaj, chociaż tak o tym marzyłam. Mimo że mieszkałam na wygnaniu we Francji, nie nauczyłam się jeszcze francuskiego, bo wiedziałam, że chcę wrócić do Syrii i zamieszkać na północy. Aż do tej pory Paryż był dla mnie tylko przystankiem.

Tamten wieczór spędziłam w domu z Nurą, Ajusz i staruszkami. Wszystkie były tam, gdzie je zostawiłam, przy czym Nura wpadła w panikę. Nie zeszły do schronu, ponieważ nie widziały w tym sensu. Staruszki milczały jak zwykle, a Nura modliła się na stojąco, podczas gdy Ajusz i ja tylko patrzyłyśmy na siebie. W końcu poszłam do kuchni i zaparzyłam kawę. Właśnie wtedy do środka wpadł Majsara.

– Chodźcie! Idziemy! Opuszczamy Sarakib! – wołał.

Zostałyśmy wysłane do schronu przygotowanego przez Abu Ibrahima w meczecie w Al-Maszrafijji, wiosce leżącej około godziny jazdy samochodem na północny zachód. Złościłam się, ponieważ przyjechałam tu po to, by być świadkiem wydarzeń, a nie mogłam nim być, siedząc w schronie w odległym meczecie. Podobne sytuacje powtarzały się raz po raz: konfrontacja ze śmiercią i nasza bezradność. Opór sprowadzał się wówczas do patrzenia na śmierć i słuchania późniejszych wiadomości. Cóż innego mogli zrobić nieuzbrojeni cywile w obliczu ostrzału, rakiet i bombardowania? Nie byli w stanie się bronić. Nawet broń rebeliantów była bezużyteczna, chociaż to cywile najczęściej tracili życie.

W drodze do miejsca tymczasowego przesiedlenia widzieliśmy tłumy ludzi opuszczające Sarakib. Przez krótkofalówkę usłyszeliśmy, że jeden z bojowników rozbroił bombę kasetową, która spadła na czyjś dom, tym samym zapobiegając eksplozji. Kilka domów na prawo od naszego zostało jednak zrównanych z ziemią.

11 Al-hamdu li-(A)llah (arab.) – wyraz ulgi znaczący tyle co „dzięki niech będą Bogu”.

Spis treści

Piotr Balcerowicz, Syryjska wojna domowa. Damasceńska Wielka Gra

Przeprawa

Pierwsza przeprawa. Sierpień 2012 roku

Druga przeprawa. Luty 2013 roku

Trzecia przeprawa - fragment. Lipiec – sierpień 2013 roku

Epilog

Przypisy

Krótka nota na temat alawitów i sunnitów

Słownik wybranych wyrażeń

Tytuł oryginału: The Crossing. My Journey to the Shattered Heart of Syria

Redakcja merytoryczna tekstu Samar Yazbek: dr hab. Agata Skowron-Nalborczyk

Redakcja: Bożena Sęk, Ewa Ślusarczyk

Korekta: Agnieszka Stęplewska

Projekt graficzny: Przemek Dębowski

Konwersja do formatów EPUB i MOBI: Małgorzata Widła

Mapy: Zbigniew Gałęza

Zdjęcie na pierwszej stronie okładki: © Moises Saman / Magnum Photos

Zdjęcie na skrzydełku: Muhsın Akgün

Copyright © 2015 by Samar Yazbek, Dar al adab, Beirut, Lebanon

Published by arrangement with RAYA The agency for Arabic literature

Copyright © for the translation by Urszula Gardner, 2016

Copyright © for the introduction by Piotr Balcerowicz, 2016

ISBN 978-83-65271-15-0

Wydawnictwo Karakter

ul. Grabowskiego 13/1

31-126 Kraków

karakter.pl