Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Ostatni lot

Alouette

Przygody Augustusa

Dzieci Adama

Bezlitosna zima

Wojna Teddy’ego

Ci, którzy pozostali

Czerw niewidoczny1

Wojna Teddy’ego

Odwaga w godzinie próby

Wojna Teddy’ego

Nienazwane i zapomniane czyny dobroci i miłości

Miłość, dobroć, litość, pokój

Ostatni lot

W stronę światła

Ostatni lot

Córy Elizejskich Pól

Przygody Augustusa

Posłowie

Dziękuję

Źródła

Przypisy końcowe

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Tytuł oryginału:

A GOD IN RUINS

Redakcja

Krystyna Podhajska

Projekt okładki

Izabella Marcinowska

Zdjęcie na okładce

© YorkBerlin / Shutterstock

Korekta

Maciej Korbasiński

Redaktor prowadzący

Małgorzata Głodowska

Copyright © Kate Costello Ltd, 2015

First published in Great Britain in 2015 by Doubleday

an imprint of Transworld Publishers.

Copyright for the Polish edition © by Wydawnictwo Czarna Owca, 2016

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie I

ISBN 978-83-8015-301-1

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Człowiek jest bogiem pośród ruin. Gdyby ludzie zachowali niewinność, życie byłoby dłuższe i przechodziłoby w nieśmiertelność tak gładko, jakbyśmy budzili się ze snu.

Ralph Waldo Emerson, Natura
w przekładzie Michała Filipczuka

Sztuka nie ma być prawdą, ma tylko przekazywać prawdę o rzeczach.

Sylvie Beresford Todd

Razu pewnego [święty Jerzy] przybył do miasta zwanego Silene. Na otaczających je mokradłach żył smok, który dzień w dzień pożerał jedną dziewicę. Kolejne jego ofiary losowano.

W dniu, w którym do miasta przybył święty Jerzy, wylosowano Cleolindę, córkę króla. Święty obiecał królewnie, że nie pozwoli jej umrzeć, po czym wyruszył na spotkanie potwora i go zabił.

W obliczu niebezpieczeństwa – które w tym wypadku miało postać smoka – nie przeląkł się, nie próbował uciekać. Stawił mu czoła z całą mocą, nie oszczędzał przy tym ani siebie, ani swego konia. Chociaż był nieodpowiednio uzbrojony – miał tylko włócznię – zebrał się w sobie, ruszył do ataku i ostatecznie pokonał zło, któremu nikt przed nim nie ośmielił się rzucić wyzwania.

Podobnie skaut powinien wychodzić naprzeciw trudnościom i niebezpieczeństwom bez względu na to, jak go one przytłaczają i jak nierówna czeka go walka.

Robert Baden-Powell, S dla chłopców

Dla Reubena

30 marca 1944

Ostatni lot

Naseby

Doszedł aż do żywopłotu wyznaczającego kraniec lotniska.

„Pokłonić się ziemi” – mówili jego koledzy, żartując z tych codziennych spacerów, chociaż woleli, aby regularnie je odbywał. Byli przesądni. Wszyscy tu byli przesądni.

Za żywopłotem ciągnęły się płaskie, nagie pola zaorane minionej jesieni. Nie spodziewał się ujrzeć, jak za sprawą wiosennej magii burą ziemię pokrywa soczysta zieleń i jak ta zieleń zaczyna się później złocić. Niektórzy odmierzali swój żywot żniwami. On widział ich już wystarczająco dużo.

Z lewej strony wśród pól przysiadła farma, solidna i nieruchoma. Nocą na dachu głównego budynku zapalano czerwone światełko, aby piloci mogli uniknąć kolizji. Jeżeli podchodząc do lądowania, widziało się w dole zabudowania gospodarcze, można było mieć pewność, że nie trafi się w pas, a to oznaczało spore kłopoty.

Ze swojego miejsca przy żywopłocie widział córkę farmera karmiącą gęsi na podwórzu. Skojarzyło mu się to z jakimś wierszykiem z dzieciństwa. Chociaż nie, w wierszyku żona farmera ostrym nożem obcięła ogony trzem ślepym myszkom. Co za potworność! Jako chłopiec ogromnie im współczuł. Jako dorosły zresztą też. Uważał, że dziecięce rymowanki wprost porażają okrucieństwem.

Nigdy nie spotkał tej dziewczyny, nie znał nawet jej imienia, ale – o dziwo – niezmiernie się do niej przywiązał. Zawsze im machała, gdy startowali. Towarzyszyła im niezmiennie podczas każdego wylotu. Tylko czasem stał obok niej ojciec, raz czy drugi dołączyła do niej również matka.

Teraz także dziewczyna go dostrzegła i wesoło pomachała mu ręką. Zamiast odmachać, zasalutował. Pomyślał, że to jej się powinno spodobać. Oczywiście z tej odległości widziała jedynie człowieka w mundurze. Nie miała pojęcia, kim Teddy jest. Był dla niej jednym z wielu.

Zagwizdał na psa.

1925

Alouette

– Popatrz! – zawołał. – Skowronek! – Spojrzał na nią i stwierdził, że skierowała wzrok w złym kierunku. – Nie tam, tutaj! – Wskazał palcem. Była po prostu beznadziejna.

– Aha! – powiedziała wreszcie. – Dobrze, już widzę! Dziwne. Co on wyprawia?

– Zawisł w powietrzu. Zaraz pewnie znowu się wzniesie. – Skowronek szybował, zawieszony na niewidocznej nitce śpiewu. Jego drżący lot i piękne trele budziły w Teddym niezwykle silne emocje. – Słyszysz to?

Ciotka teatralnym gestem przyłożyła do ucha dłoń zwiniętą w trąbkę. W dziwacznym kapeluszu, czerwonym jak skrzynka pocztowa i z zatkniętymi za wstążkę dwoma bażancimi piórami, które podrygiwały przy każdym ruchu jej głowy, nie pasowała do tego miejsca. Nie zdziwiłby się, gdyby wziął ją na cel jakiś myśliwy. „Oby…” – pomyślał. Zdecydował, że wolno mu mieć barbarzyńskie myśli, pod warunkiem że pozostaną niewypowiedziane. („Dobre maniery – mawiała jego matka – to zbroja, którą należy przywdziewać na nowo każdego ranka”).

– Co mam słyszeć? – zapytała wreszcie.

– Jego śpiew – odparł, z trudem zachowując cierpliwość. – Pieśń skowronka. Już przestał – dodał, ponieważ udawała, że wciąż bacznie nasłuchuje.

– Może znowu zacznie.

– Nie zacznie, bo teraz go tu nie ma. Odleciał. – Teddy zamachał wymownie rękami. Chociaż ciotka nosiła kapelusz z piórami, najwyraźniej w ogóle nie znała się na ptakach. Ani na zwierzętach, skoro o tym mowa. Nie miała nawet kota i obojętnie odnosiła się do Trixie, ich charciczki, która w tej chwili z entuzjazmem obwąchiwała wyschnięty rów przy drodze. Trixie była najwytrwalszą towarzyszką eskapad Teddy’ego, nie odstępowała go od swoich szczenięcych lat. Była wtedy taka mała, że potrafiła się przecisnąć przez drzwi frontowe domku dla lalek należącego do jego sióstr.

Czy jego rolą było dokształcać ciotkę? Po to tutaj przyszli? „Skowronek słynie ze swojego śpiewu – poinformował ją – który jest bardzo piękny”. Naturalnie nie sposób było edukować kogoś w kwestii piękna. Coś było piękne i albo nas poruszało, albo nie. Żadna z jego sióstr – ani Pamela, ani Ursula – nie była obojętna na piękno, w przeciwieństwie do Maurice’a, ich najstarszego brata. Jimmy, młodszy brat Teddy’ego, był za młody, aby się wzruszać. Natomiast Hugh, ich ojciec, był na to za stary, ale miał płytę gramofonową z nagraniem „Lotu skowronka”, którego słuchali czasami w deszczowe niedzielne popołudnia. Muzyka była bardzo ładna, lecz nie tak ładna jak ptasi śpiew. „Sztuka – mawiała czy wręcz nauczała ich matka, Sylvie – nie ma być prawdą, ma tylko przekazywać prawdę o rzeczach”. Jej od dawna nieżyjący ojciec, dziadek Teddy’ego, był słynnym malarzem, co dawało Sylvie prawo do wypowiadania się w sprawach sztuki. A także, jak przypuszczał Teddy, w sprawach piękna. Gdy matka rozprawiała o Sztuce, Prawdzie i Pięknie, miało się wrażenie, że każde z tych słów pisane jest wielką literą.

– Gdy skowronek wzlatuje wysoko – ciągnął bez przekonania, zwracając się do Izzie – to znaczy, że jest ładna pogoda.

– Aby to stwierdzić, nie potrzeba skowronka. Wystarczy się rozejrzeć – zauważyła ciotka. – Dzisiejsze popołudnie na przykład jest wprost cudowne! Uwielbiam słońce – dodała, przymykając powieki i unosząc do nieba umalowaną twarz.

„A kto go nie lubi?” – pomyślał Teddy. Może tylko ich babka, której życie upływało w ponurej bawialni w Hampstead. Ciężkie bawełniane zasłony były tam stale zaciągnięte: nie wpuszczały światła – a może nie wypuszczały ciemności panującej w tym pomieszczeniu?

Wyuczony na pamięć kodeks rycerski z książki Skauting dla chłopców, po którą Teddy zawsze sięgał w razie wątpliwości, stwierdzał: „[…] rycerskość wymaga ćwiczenia się w młodości do spełnienia najcięższych i najniższych zadań radośnie i powabnie oraz czynienia dobra bliźnim”1. Teddy przypuszczał, że jednym z takich zadań na pewno jest dotrzymywanie towarzystwa Izzie.

Osłaniając oczy dłonią przed rażącym światłem, rozejrzał się po niebie w poszukiwaniu skowronka. Ten jednak przepadł bez śladu i Teddy musiał się zadowolić podniebnymi akrobacjami jaskółek. Pomyślał o Ikarze. Ciekawe, jak wyglądałby z ziemi. Pewnie byłby większy od ptaka. Ale przecież to postać mitologiczna. Po wakacjach Teddy’ego czekał wyjazd do szkoły z internatem – najwyższy czas uporządkować pewne fakty. „Będziesz musiał wykazać się stoicyzmem, synu – uprzedził go ojciec. – Nie będzie ci łatwo, przypuszczam zresztą, że właśnie o to chodzi. Najrozsądniej zrobisz, nie nadstawiając głowy – dodał. – Nie siedź w kącie, ale i nie pchaj się na pierwszy plan. Najlepiej krąż gdzieś pomiędzy”.

– Wszyscy mężczyźni w rodzinie ukończyli tę szkołę przed tobą – oznajmiła mu babka z Hampstead (jedyna, jaką miał; matka Sylvie umarła wiele lat wcześniej) takim tonem, jakby to był święty obowiązek zapisany w odwiecznym prawie. Teddy przypuszczał, że gdyby miał kiedyś syna, on również zostałby posłany do tej samej szkoły. Była to jednak przyszłość tak bardzo odległa, że nie zawracał sobie nią głowy. Całkiem słusznie, jak się okazało, gdyż los nie obdarzył go wcale synami, tylko jedynaczką Violą. Fakt ten miał być dla niego powodem do smutku, którym z nikim się nie dzielił. Zwłaszcza nie z Violą, która niechybnie poczułaby się tym urażona.

Zdumiał się, gdy Izzie niespodziewanie zaczęła nucić i – o rety! – tańczyć w rytm piosenki Alouette, gentille alouette. Francuski był mu na razie obcy, dlatego zamiast gentille usłyszał „żonkil”. Bardzo lubił to słowo. – Znasz tę piosenkę? – spytała go ciotka.

– Nie.

– Pochodzi z czasów wojny. Śpiewali ją francuscy żołnierze. – Przez jej twarz przemknął jakiś cień… Może smutek? Lecz po chwili dodała radośnie: – Tekst jest po prostu okropny. Mowa w nim o wyrywaniu biednemu skowronkowi piórek i nóżek, wydłubywaniu oczek i tak dalej.

W niepojętej wówczas, lecz nieuniknionej przyszłości miała wybuchnąć nowa wojna – wojna Teddy’ego – podczas której 425. Kanadyjska Eskadra Lotnictwa Taktycznego nosiła nazwę Alouette. W lutym 1944 roku, na krótko przed swoim ostatnim lotem, Teddy awaryjnie wylądował w ich bazie w Tholthorpe z dwoma płonącymi silnikami przestrzelonymi podczas przelotu nad kanałem La Manche. Kanadyjczycy poczęstowali jego załogę brandy, która paliła w gardło, ale została wypita bez marudzenia. Lotnicy tej eskadry mieli odznaki przedstawiające skowronka w locie, pod którym widniało motto Je te plumerai. Teddy przywołał wtedy wspomnienie owego letniego dnia spędzonego z Izzie. Miał wrażenie, że należy ono do kogoś innego.

Izzie wykonała piruet. – To ci gratka! – zawołała ze śmiechem. Czy to miał na myśli ich ojciec, kiedy mówił, że Izzie jest „kompletnie rozchwiana emocjonalnie”?

– Słucham?

– „To ci gratka”2 – powtórzyła Izzie. – Nie czytałeś Wielkich nadziei Dickensa? – Przez jedną zaskakującą chwilę brzmiała zupełnie jak jego matka. – Oczywiście żartowałam, bo nie ma już ani jednego. Skowronka. Wziął i poleciał – dodała, naśladując akcent londyńskich cwaniaków. – Jadłam kiedyś skowronka – dodała z rozpędu. – We Włoszech. Są tam uważane za przysmak. Rzecz jasna, trudno się nimi najeść. Raptem parę kęsów mięsa.

Teddy się wzdrygnął. Myśl, że ktoś mógłby strącić w locie delikatnego ptaszka i przerwać w pół tonu jego cudowną pieśń, była dla niego nie do zniesienia. Znacznie później, w latach siedemdziesiątych, na kursie literatury amerykańskiej podczas studiów Viola miała odkryć poezję Emily Dickinson. Niedbałym, zamaszystym charakterem pisma przepisała pierwszą linijkę wiersza, który – jak sądziła – mógł się spodobać jej ojcu (na to, żeby przepisać cały wiersz, była zbyt leniwa). „Przetnij wpół Skowronka – znajdziesz Śpiew – Zapas Srebrnych Ziaren”3. Teddy był zdziwiony, że o nim pomyślała. Rzadko jej się to zdarzało. Przypuszczał, że literatura to jedna z niewielu rzeczy, jakie ich łączą, choć rzadko o niej rozmawiali, jeśli w ogóle. Rozważał, czy się jakoś nie zrewanżować – wysłać córce wiersz albo wybrany fragment tylko po to, żeby podtrzymać kontakt. „Witaj, duchu wdzięczny! Ptakiem nigdyś nie był!”4 albo „Jak skowronek, z wietrznej wyżyny ściągnięty do klatki”5, albo „Z lewej strony skowronek – słyszę – nad zagony wzbił się”6. (Czy był poeta, który nie pisał o skowronkach?). Obawiał się jednak, że córka posądzi go o protekcjonalność. Alergicznie reagowała na wszelkie sugestie, że mógłby ją czegokolwiek nauczyć – zresztą nie tylko on – więc ostatecznie odpisał po prostu: „Dziękuję za pamięć, to bardzo miłe z twojej strony”.

Zbroja dobrych manier pękła i Teddy wypalił, zanim zdołał ugryźć się w język: – To ohydne jeść skowronka, ciociu Izzie.

– A cóż w tym ohydnego? Kurczaka przecież jadasz, więc co za różnica? – Podczas Wielkiej Wojny Izzie prowadziła ambulans. Aby ją wzruszyć, trzeba było czegoś więcej niż martwy drób.

„Różnica jest przeogromna” – pomyślał Teddy. Mimo wszystko był ciekaw, jak smakuje skowronek. Na szczęście od dalszych rozważań oderwało go głośne poszczekiwanie Trixie, która wypatrzyła coś w trawie. Schylił się, żeby to zbadać. – No proszę, padalec – zauważył z zadowoleniem, zapominając na moment o skowronku. Podniósł go delikatnie w obu rękach i zademonstrował Izzie.

– Wąż? – skrzywiła się; węże chyba jej nie pociągały.

– Nie wąż, tylko padalec – wyjaśnił cierpliwie. – Ściśle rzecz biorąc, to beznoga jaszczurka. – Miedzianozłociste łuski zalśniły w słońcu. To też było piękno. Czy cokolwiek w przyrodzie nim nie było? Nawet ślimak zasługiwał na pewne uznanie, chociaż nie w oczach Sylvie.

– Zabawny z ciebie chłopczyk – stwierdziła Izzie.

Teddy nie uważał się wcale za „chłopczyka”. Przypuszczał, że jego ciotka – najmłodsza siostra ojca – zna się na dzieciach jeszcze gorzej niż na zwierzętach. Nie miał pojęcia, dlaczego go porwała. Było sobotnie popołudnie, a on wałęsał się bez celu po ogrodzie i puszczał z Jimmym samolociki z papieru, gdy po lunchu dopadła go Izzie i pochlebstwami nakłoniła do wspólnej „wyprawy w dzikie ostępy”, przez co najwyraźniej rozumiała spacer polną drogą wiodącą z Fox Corner na stację kolejową. „Przygoda i pogawędka. Czy może być coś lepszego?”. Teraz był zakładnikiem jej kaprysów. Wędrowali, a ciotka zadawała mu najdziwniejsze pytania: „Zjadłeś kiedyś robaka?”, „Bawisz się w kowbojów i Indian?”, „Kim chciałbyś być, jak dorośniesz?” („Nie”, „Tak”, „Maszynistą”).

Teddy ostrożnie odłożył padalca na trawę i chcąc jakoś zatuszować wpadkę ze skowronkiem, zaproponował Izzie obejrzenie leśnych dzwonków. „Żeby dojść do lasu, trzeba przejść przez łąkę” – dodał, spoglądając z powątpiewaniem na jej pantofle. Wyglądały jak zrobione z krokodylej skóry ufarbowanej na wściekle zielony kolor, do którego nie przyznałby się żaden szanujący się krokodyl. Były nowiutkie i zdecydowanie nie nadawały się na wędrówki po łąkach. Nadciągał wieczór. Dzięki Bogu na łące nie było już krów, które zwykle się tutaj pasły. Te pękate stworzenia o łagodnym, ciekawskim spojrzeniu nie wiedziałyby, co myśleć o Izzie.

Ciotka rozdarła rękaw na przełazie i wdepnęła pantoflem z krokodylej skóry w krowi placek, który ktoś inny z daleka by zauważył. Zyskała jednak odrobinę w oczach Teddy’ego, przyjąwszy oba te wypadki z podziwu godną niefrasobliwością. („Sądzę, że po prostu pozbędzie się tych zniszczonych części garderoby” – stwierdziła później matka).

Ku jego rozczarowaniu kwiaty nie zrobiły na ciotce żadnego wrażenia. W Fox Corner doroczny wysyp dzwonków witany był z nabożeństwem należnym dziełom wielkich mistrzów. Gości z dumą prowadzono do lasu, gdzie jak okiem sięgnąć rozciągały się połacie błękitu. „Wordsworth miał swoje żonkile – mawiała Sylvie – a my mamy dzwonki”. Rzecz jasna, nie były to ich dzwonki, lecz matka miała zaborczy charakter.

Gdy polną drogą wracali do domu, Teddy poczuł nagłe i niespodziewane drżenie w piersi, jego sercem zawładnęło uniesienie. Wspomnienie pieśni skowronka w połączeniu z ostrym, świeżym zapachem dzwonków, których cały bukiet zebrał dla matki, sprawiły, że ogarnęło go upojenie, czysta euforia, jakby lada moment miały mu się objawić wszystkie tajemnice świata. („Istnieje światłość – powiedziała kiedyś Ursula – lecz ciemność ją nam przesłania”. „Nasz mały manichejczyk” – zauważył czule Hugh).

Naturalnie szkoła nie była mu nieznana. Maurice studiował teraz w Oksfordzie, lecz gdy jeszcze mieszkał w internacie, Teddy często towarzyszył matce („Mój mały przyzwoitek”) podczas wyjazdów na szkolne uroczystości rozdania nagród, dni założycieli i okazjonalne „wizytacje”: rodzicom wolno było raz na semestr odwiedzać uczniów (aczkolwiek przesadnie ich do tego nie zachęcano). „Przypomina to bardziej więzienie niż szkołę” – fukała matka. Nie podchodziła do korzyści płynących z edukacji z takim entuzjazmem, jakiego można by się po niej spodziewać.

Mimo osobistych związków ze szkołą ich ojciec przejawiał zaskakującą niechęć do wizytowania jej murów. Jego nieobecność tłumaczono nawałem pracy w banku, pilnymi zebraniami i spotkaniami z zaniepokojonymi udziałowcami. „I tak dalej, i tak dalej – mruczała pod nosem Sylvie. – Wracać jest zwykle trudniej niż iść naprzód” – dodawała, gdy organy w szkolnej kaplicy piskliwie wyciągały początek hymnu Panie nasz, Ojcze ludzkości.

To się zdarzyło przed dwoma laty, podczas rozdania nagród na zakończenie szkoły. Maurice był wówczas zastępcą przewodniczącego klasy, przy czym słowo „zastępca” doprowadzało go do szewskiej pasji. „Drugi w hierarchii – wściekał się, gdy na początku ostatniego roku nauki wybrano go na to stanowisko. – Widzę się raczej w roli przywódcy niż jego zastępcy”. Maurice uważał się za materiał na bohatera, za człowieka, który powinien prowadzić innych do boju, choć, jak się później okazało, wojnę dosłownie przesiedział za biurkiem w Whitehall, gdzie polegli byli tylko uprzykrzonymi liczbami w tabelach.

Nikt z obecnych w szkolnej kaplicy owego upalnego lipcowego dnia w 1923 roku nie uwierzyłby, że tak szybko wybuchnie kolejny światowy konflikt. Przecież nie wyschły jeszcze złocenia na dębowych tablicach upamiętniających dawnych uczniów szkoły („Czcigodnych poległych”). „Co im po tej czci, skoro nie żyją” – szepnęła Teddy’emu na ucho rozgniewana Sylvie. Wielka Wojna uczyniła z niej wojującą pacyfistkę.

W kaplicy było duszno i przy wtórze monotonnego głosu dyrektora senność opadała na ławki niczym kurz. Przeświecające przez witraże słońce rzucało na posadzkę barwne plamy światła przypominające migotliwe klejnoty. Nie mogły one wszakże zastąpić cudów, jakie kryły się w przyrodzie za murami. Pomyśleć tylko, że wkrótce on także będzie tutaj tkwił, zamknięty w czterech ścianach! Co za koszmarna perspektywa.

Gdy przyszło co do czego, szkoła nie okazała się wcale taka straszna, jak się obawiał. Teddy nie narzekał na brak kolegów, był też wysportowany, co zawsze gwarantowało jaką taką popularność. Do tego nie miał litości dla tych, którzy gnębili słabszych, co zaskarbiało mu ogólną sympatię. Niemniej jednak w Oksfordzie doszedł do wniosku, że szkoła była areną prymitywnej przemocy. Nie zamierzał w związku z tym kontynuować nieludzkiej rodzinnej tradycji i posyłać do niej własnych synów. Spodziewał się licznego potomstwa płci męskiej – wesołych, krzepkich i lojalnych chłopców. Zamiast tego otrzymał ich lichą namiastkę w osobie Violi.

– Opowiedz mi o sobie – tą prośbą Izzie, wyszarpując z żywopłotu łodygę trybuli leśnej, ściągnęła Teddy’ego na ziemię.

– Ale co? – zdziwił się szczerze.

Po niedawnym uniesieniu nie pozostał nawet ślad, tajemnice świata znów spowijała nieprzenikniona zasłona. Jakiś czas potem w szkole Teddy poznał wiersz Ruperta Brooke’a zatytułowany Głos: „Czar prysł, a mnie odebrano klucz”… Wiersz stanowił znakomitą ilustrację tamtego momentu, lecz czytając go, Teddy nie pamiętał już, o co mu chodziło owego dnia na polnej drodze. Uczucia, jakie wzbudziła rozmowa z Izzie, okazały się takie ulotne.

– Cokolwiek – odparła Izzie.

– No dobrze, mam jedenaście lat.

– To wiem, głuptasie!

Teddy przyjął to zapewnienie z powątpiewaniem.

– Powiedz mi raczej, co sprawia, że jesteś sobą. Co lubisz robić? Kim są twoi koledzy? Masz, jak jej tam, no wiesz… – Szukała w myślach odpowiedniego słowa. – To coś, z czego Dawid ustrzelił Goliata?

– Procę?

– Właśnie! Strzelasz z niej do ludzi, zabijasz różne stworzenia i tak dalej?

– Skąd! Nigdy bym nie skrzywdził żadnego zwierzęcia! Nawet nie wiem, gdzie jest. Kiedyś strącałem nią kasztany z drzewa.

W przeciwieństwie do Teddy’ego, Maurice z wielką przyjemnością zabijał wszystko, co się ruszało.

Izzie wyglądała na rozczarowaną jego pacyfistycznym podejściem do sprawy, co nie przeszkodziło jej w zadawaniu dalszych pytań.

– A co z bójkami? Musisz się w jakieś wdawać, wszyscy chłopcy tak robią. Bójki i psoty to dla was chleb powszedni.

– Bójki? – Teddy z przerażeniem przypomniał sobie incydent z zieloną farbą.

– Jesteś skautem? – zapytała ciotka, stając na baczność i salutując. – Założę się, że tak. Czuj, czuj, czuwaj i takie tam.

– Byłem zuchem – wymamrotał.

Nie miał ochoty rozmawiać z nią na ten temat, był jednak organicznie niezdolny do kłamstwa, jakby przy narodzeniu rzucono na niego jakiś czar. Obie jego siostry (nawet Nancy w razie konieczności) łgały jak z nut; także Maurice często mijał się z prawdą (albo: z Prawdą), lecz Teddy był wręcz żałośnie uczciwy.

– Wyrzucili cię z drużyny? – zainteresowała się natychmiast Izzie. – Zdegradowali? Wdałeś się w jakiś skandal?

– Oczywiście, że nie!

– No to mów co się stało!

„Bractwo Kibbo Kift, oto co się stało” – pomyślał Teddy. Wiedział, że jeśli tylko wypowie te słowa, godzinami będzie musiał tłumaczyć Izzie, co to oznacza.

– Kibbo Kift? – powtórzyła. – Brzmi jak imię klauna.

* * *

– A słodycze? Bardzo je lubisz? A jeśli tak, to jakie? – W ręku Izzie pojawił się notesik, na którego widok Teddy’ego ogarnął niepokój. – Nie przejmuj się – uspokoiła go. – W dzisiejszych czasach wszyscy coś notują. No więc… Co z tymi słodyczami?

– Słodyczami?

– Tak, słodyczami – powtórzyła, po czym westchnęła i wyznała: – Jak zapewne wiesz, mój drogi, nie znam żadnych małych chłopców poza tobą. Ciekawi mnie, co się właściwie składa na wasze życie, jeżeli pominiemy, rzecz jasna, siniaki, ślimaki i psiaki, że tak powiem. Chłopiec – ciągnęła – to taki niedokończony mężczyzna. Dziecko tkwiące w dorosłym, dorosły tkwiący w dziecku i tak dalej. – Ostatnie zdanie wypowiedziała z pewnym roztargnieniem, wciąż zajęta łodygą trybuli. – Zastanawiam się na przykład, czy będziesz taki jak twój ojciec, kiedy dorośniesz.

– Mam nadzieję.

– Och, bylebyś tylko nie przystał na pospolitość. Ja z pewnością się na nią nie zgodzę. Musisz być nieobliczalny! – Zaczęła rwać łodygę na kawałki. – Mężczyźni twierdzą, że kobiety są tajemnicze, lecz moim zdaniem to zwykły wybieg, który ma odwrócić naszą uwagę od tego, że sami kompletnie niczego nie rozumieją. – Ostatnie cztery słowa powiedziała dość głośno. Pobrzmiewała w nich irytacja, jakby Izzie miała na myśli konkretną osobę. („Zawsze ma w odwodzie jakiegoś faceta” – w głowie Teddy’ego rozległ się głos matki). – A co z dziewczynkami?

– Co z nimi? – przestraszył się Teddy.

– No wiesz… Pytam, czy masz jakąś koleżankę, którą szczególnie lubisz. – Ciotka uśmiechnęła się głupio i zrobiła dziwną minę, która miała najwyraźniej ilustrować stan zakochania albo inne temu podobne bzdury (kiepsko jej to wyszło).

Teddy spłonął rumieńcem.

– Mały ptaszek mi powiedział – ciągnęła nieubłaganie Izzie – że durzysz się w jednej z tych dziewczynek z sąsiedztwa.

Jaki znowu ptaszek? Nancy i gromadka jej sióstr – Winnie, Gertie, Millie oraz Bea – mieszkały obok Fox Corner w Jackdaws, „Domu pod Kawkami”. Wiele z tych ptaków gnieździło się w pobliskim lesie; szczególnie upodobały sobie trawnik Shawcrossów, na który pani Shawcross wyrzucała co rano pokruszone tosty.

Teddy w żadnym wypadku nie zamierzał dzielić się Nancy z ciotką – nawet pod groźbą tortur, a ta rozmowa była istną torturą. Nie zamierzał nawet wypowiadać jej imienia, żeby nie skalały go wargi Izzie; ciotka natychmiast uczyniłaby z jego właścicielki obiekt żartów. Nancy była jego przyjaciółką, wierną towarzyszką, a nie bohaterką łzawego romansidła, jak zdawała się sugerować Izzie. Rzecz jasna, pewnego dnia Teddy się z nią ożeni i będzie kochał ją czystą, szlachetną miłością prawdziwego rycerza. Innych rodzajów miłości zresztą nie znał. Widział raz byka przy krowach, a Maurice wyjaśnił mu, że ludzie też tak robią („Nie wyłączając naszych rodziców” – dodał ze wstrętnym chichotem). Teddy był jednak pewien, że brat ohydnie kłamie. Hugh i Sylvie mieli zbyt wiele godności, aby pozwalać sobie na podobne wygibasy.

– Czy ja dobrze widzę, czy ty się rumienisz? – zapiszczała radośnie Izzie. – Chyba właśnie odkryłam twój sekret!

– Gruszkowe dropsy – odparł Teddy, pragnąc zakończyć to przesłuchanie.

– Co z nimi? – spytała ciotka (łatwo było odwrócić jej uwagę).

Trybula została ciśnięta na ziemię. Ciotka za nic miała przyrodę. W swojej bezmyślności zadeptałaby łąkę, wywracając gniazda czajek i strasząc myszy polne. Jej miejsce było w mieście, w świecie maszyn.

– To moje ulubione słodycze – wyjaśnił.

Za zakrętem natknęli się na stado krów, które wracały na pastwisko z wieczornego udoju. Szły jedna obok drugiej, trącały się przy tym pyskami i bokami. Teddy domyślił się, że jest późno. Miał nadzieję, że nie ominął go podwieczorek.

– O, dzwonki! Jakie śliczne! – zachwyciła się matka, gdy tylko przestąpili próg domu.

Przebrała się do kolacji i sama wyglądała całkiem ślicznie. W szkole, w której Teddy miał wkrótce rozpocząć naukę, matka miała licznych wielbicieli. Tak przynajmniej twierdził Maurice. Teddy był dumny z tego, że jego matka to uznana piękność.

– Coście tam tyle czasu robili, u licha?

Pytanie zostało skierowane do Teddy’ego, lecz jego adresatką była Izzie.

Sylvie w futrze podziwiająca swoje odbicie w łazienkowym lustrze. Podnosząca kołnierz krótkiej wieczorowej pelerynki tak, żeby otulał jej twarz. Krytyczne spojrzenie. Lustro, dawny sprzymierzeniec, obecnie zdawało się ją oceniać z chłodną obojętnością.

Dotknęła ręką włosów, swojej „chluby i chwały”, podtrzymywanych przez gąszcz grzebieni i szpilek. Staroświecka fryzura, cecha charakterystyczna niedzisiejszej matrony. Może powinna obciąć włosy? Hugh byłby zrozpaczony. Powróciło nieoczekiwane wspomnienie – portret naszkicowany węglem przez jej ojca na krótko przed jego śmiercią. Zatytułował go Sylvie w pozie anioła. Miała wtedy szesnaście lat i wyglądała bardzo skromnie w długiej białej sukni – w istocie była to cienka koszula nocna – stojąc zwrócona półprofilem do ojca, któremu zależało na wyeksponowaniu włosów opadających jej kaskadą na plecy. „Zrób smutną minę – pouczył ją. – Pomyśl o upadku Adama”. Sylvie, która miała przed sobą całe życie pełne nieznanych jeszcze cudowności, nie potrafiła jakoś się tym przejąć. Niemniej jednak wydęła uroczo usteczka i wbiła roztargniony wzrok w ścianę olbrzymiego atelier ojca.

Poza okazała się wyjątkowo niewygodna. Sylvie pamiętała, że bolały ją żebra, lecz cierpiała w milczeniu w imię Sztuki. Robiła to dla wielkiego Llewellyna Beresforda, portrecisty sławnych i bogatych, człowieka, który zostawił jej w spadku same długi. Mimo to wciąż dręczyło ją poczucie straty – na myśl nie o ojcu jako takim, ale o ich wspólnym życiu, które okazało się niestety marnością nad marnościami.

– Kiedy się nawarzyło piwa, trzeba je wypić – zawodziła cichutko jej matka. – Tyle że to on nawarzył piwa, a my musimy je pić.

Po śmierci ojca odbyła się upokarzająca wyprzedaż majątku. Matka Sylvie uparła się, by wziąć w niej udział, jakby musiały na własne oczy zobaczyć każdy przedmiot, jaki trafi pod młotek. Przez nikogo niezauważone (na to przynajmniej liczyły) siedziały w ostatnim rzędzie i przyglądały się, jak ich ziemski dobytek jest wystawiany na widok publiczny. Gdzieś pod koniec tego koszmaru wniesiono portret Sylvie. „Obiekt numer 182. Szkic węglem córki artysty” – ogłosił prowadzący licytację, najwyraźniej nieświadom anielskiego wcielenia Sylvie. Ojciec powinien był jej dorysować aureolę oraz skrzydła, wtedy temat obrazu byłby zupełnie jasny. A tak pozostała po prostu nadąsaną ładną pannicą w koszuli nocnej.

Podczas kolejnych rund licytacji jakiś grubas o brudnych włosach podnosił do góry cygaro i koniec końców Sylvie została mu sprzedana za sumę trzech funtów, dziesięciu szylingów i sześciu pensów. „Tanio” – mruknęła matka. Sylvie pomyślała, że teraz wartość szkicu byłaby jeszcze niższa; po wojnie obrazy ojca całkiem wyszły z mody. Ciekawe, co się stało z tamtym portretem. Chętnie by go odzyskała. Ta myśl ją rozgniewała i w lustrze odbiła się pionowa zmarszczka między jej brwiami. Gdy licytacja dobiegła wreszcie końca („Grupa obiektów obejmująca mosiężny stojak do drewna kominkowego, srebrne naczynie z podgrzewaczem, zmatowiałe, oraz miedziany dzban”), w ogólnym rozgardiaszu opuściły z matką salę. Po drodze usłyszały, jak ów obleśny tłuścioch mówi głośno do swojego towarzysza: „Z przyjemnością popatrzę sobie na tę dojrzałą brzoskwinkę”. Matka Sylvie wydała stłumiony okrzyk – nie chciała robić zamieszania – i czym prędzej odciągnęła na bok swojego niewinnego aniołka.

„Splugawione, wszystko splugawione” – myślała Sylvie. Od samego początku, od upadku Adama. Poprawiła kołnierz pelerynki. Było za ciepło na futro, ale uważała, że w futrze najbardziej jej do twarzy. Pelerynka była z lisa polarnego, co zawsze trochę ją zasmucało, bo lubiła odwiedzające ich ogród lisy – nawet nazwała dom na ich cześć. Ile lisów potrzeba na taką pelerynkę? Na pewno mniej niż na płaszcz. Dobre i to. W jej szafie wisiało długie futro z norek, prezent od Hugh na dziesiątą rocznicę ślubu. Trzeba je będzie oddać do kuśnierza, przerobić na coś bardziej nowoczesnego.

– Sama też powinnam być bardziej nowoczesna – powiedziała, zwracając się do lustra.

Izzie miała nowe sobolowe futro w kształcie wielkiego kokonu. Skąd się wzięło, skoro notorycznie nie miała pieniędzy? „Dostałam w prezencie” – wyjaśniła. Oczywiście od mężczyzny. Żaden mężczyzna nie obdarowywał kobiety futrem, jeżeli nie oczekiwał czegoś w zamian. Chyba że był jej mężem, naturalnie; wówczas oczekiwał jedynie umiarkowanej wdzięczności.

Sylvie mogłaby zasłabnąć od ilości perfum, jakie wylała na siebie drżącą dłonią. Nerwy rzadko brały nad nią górę, lecz tego wieczoru jechała do Londynu. W pociągu będzie zapewne duszno i gorąco, w mieście jeszcze gorzej. Nie ma rady: trzeba się poświęcić i zostawić futro. Futro, dla którego lisy poświęciły swoje życie. Czuła, że gdzieś tu się kryje dowcip w stylu Teddy’ego. Sama nie miała poczucia humoru. To była jej wada.

Uwagę Sylvie zwróciła fotografia na toaletce, portret wykonany w atelier po narodzinach Jimmy’ego. Siedziała na niej z noworodkiem w chrzcielnej szatce składającej się głównie z falban, noszonej kolejno przez wszystkich Toddów. Dziecko zdawało się nie mieścić w ramionach matki, podczas gdy reszta potomstwa otaczała ją wianuszkiem, gustownie upozowana jak do adoracji. Sylvie przesunęła palcem po srebrnej ramce – w zamierzeniu czuły gest, który wszelako upewnił ją, że fotografii od dawna nikt nie odkurzał. Będzie musiała pomówić z Bridget, dziewczyna zrobiła się niechlujna. („Prędzej czy później służba zawsze zwraca się przeciwko swoim panom” – przestrzegła ją teściowa, gdy Sylvie wyszła za mąż za Hugh).

W tej samej chwili na dole wybuchło zamieszanie, mogące zwiastować jedynie powrót Izzie. Sylvie niechętnie zdjęła pelerynkę i włożyła lekki wieczorowy płaszczyk, który kosztował życie jedynie pracowite jedwabniki. Na głowie ostrożnie umieściła kapelusz. Jej staroświecka fryzura nie pasowała do modnych obecnie czepków i beretów, więc nadal nosiła chapeau. Niechcący ukłuła się boleśnie w głowę srebrną szpilką. (Czy można kogoś zabić taką szpilką? Albo tylko zranić?). Wymamrotała pod nosem przekleństwo. Niewinne oczy dzieci spojrzały na nią z przyganą ze zdjęcia. „Należało mi się” – stwierdziła Sylvie. Wkrótce miała skończyć czterdzieści lat i na myśl o tym była z siebie niezadowolona. („Bardziej niż zwykle” – żartował Hugh). Czuła, że porzuca lekkomyślność i wchodzi w wiek ciągłego zniecierpliwienia.

Po raz ostatni przejrzała się w lustrze. „Może być” – uznała w duchu; nie była to ocena, jaka dawniej by ją zadowoliła. Nie widziała go dwa lata… Czy nadal będzie ją uważał za piękność? Tak ją wtedy nazywał. Czy jakaś kobieta oparłaby się takiemu komplementowi? Sylvie się oparła i pozostała nieskalana. „Jestem mężatką” – powtarzała cnotliwie. „W takim razie nie powinnaś się angażować w tę grę, moja droga” – odparł. „Konsekwencje mogą się okazać straszliwe. Dla ciebie, dla nas”. Wybuchnął śmiechem, jakby ta perspektywa wydała mu się niezmiernie pociągająca. To prawda, prowokowała go, aż w końcu doszli do ściany.

Potem on wyjechał za granicę, do jednej z zamorskich kolonii, aby zająć się jakąś ważną pracą na rzecz Imperium. Teraz powrócił. Sylvie czuła, że życie przelatuje jej przez palce. Nie miała ochoty być taka cnotliwa.

Powitał ją olbrzymi bukiet dzwonków leśnych. „O, dzwonki! Jakie śliczne!” – pochwaliła Teddy’ego. Swojego synka. Poza nim miała jeszcze dwóch, lecz bywały takie chwile, gdy w ogóle się dla niej nie liczyli. Córek nie traktowała jak obiektu uczuć, raczej jak problemy do rozwiązania. Tylko jedno dziecko trzymało jej serce w swojej przybrudzonej garści.

– Umyj ręce przed jedzeniem, kochanie – poleciła Teddy’emu. – Coście tam tyle czasu robili, u licha?

– Próbowaliśmy lepiej się poznać – odparła Izzie. – Kochany z niego chłopiec. A niech mnie, Sylvie, wyglądasz po prostu olśniewająco! W dodatku na sto jardów czuć cię perfumami. Prawdziwa femme séduisante^7. Masz jakieś plany na wieczór! Przyznaj się.

Sylvie łypnęła na nią gniewnie, lecz zanim zdążyła odpowiedzieć, jej uwagę przykuły uwalane błotem i Bóg wie czym jeszcze zielone pantofle Izzie z krokodylej skóry depczące jej dywanik w stylu Voyseya.

– Wynocha! – krzyknęła, przeganiając szwagierkę na zewnątrz. – Precz!

– „Precz stąd, przeklęta plamo!”8 – mruknął Hugh. Wyłonił się ze swojej pustelni w momencie, gdy wzburzona Izzie biegła ścieżką przez ogród. – Ślicznie wyglądasz, moja droga.

Usłyszeli najpierw warkot uruchamianego silnika, a wkrótce potem irytujący ryk oddalającego się z dużą prędkością sunbeama Izzie. Jeździła niczym Ropuch z O czym szumią wierzby, często trąbiąc i z rzadka hamując.

– Prędzej czy później kogoś zabije – stwierdził Hugh, stateczny kierowca, i dodał: – Sądziłem, że jest bez grosza. Ciekawe, co musiała zrobić, aby zdobyć środki na zakup kolejnego auta.

– Z pewnością nic przyzwoitego – burknęła Sylvie.

Teddy, uwolniony od męczącego towarzystwa Izzie, został poddany przez matkę tradycyjnemu przesłuchaniu, zanim ta upewniła się, że kontakt z ciotką nie zaszkodził w żaden sposób jej ukochanemu dziecku. „Izzie niczego nie robi bezinteresownie” – oznajmiła na koniec ponuro. Wreszcie Teddy mógł wziąć sobie podwieczorek, który okazał się sporym rozczarowaniem – tosty z sardynkami z puszki – jako że pani Glover akurat miała wychodne.

– Izzie przyznała się, że zjadła skowronka – poinformował przy stole swoje siostry. – We Włoszech. Chociaż akurat miejsce jest w tym wypadku bez znaczenia.

– „Jeden cherubin milknie w niebie” – powiedziała Ursula, a gdy Teddy spojrzał na nią zdezorientowany, wyjaśniła: – Blake. „Jeden cherubin milknie w niebie, gdy ktoś przestrzelił skrzydło ptaka”9.

– Miejmy nadzieję, że pewnego dnia coś ją zje – dodała wesoło jak zawsze praktyczna Pamela.

Pamela wybierała się na uniwersytet w Leeds, by studiować nauki ścisłe. Z niecierpliwością wyczekiwała wyjazdu na „rześką północ” i spotkań z „prawdziwymi ludźmi”. „Czyżbyśmy byli za mało prawdziwi?” – poskarżył się Teddy Ursuli, która parsknęła śmiechem i odparła: „A co jest prawdziwe?”. Pytanie wydało się Teddy’emu głupie: nie miał dotychczas okazji kwestionować istnienia świata fenomenów. Prawdziwe było to, czego można było dotknąć, posmakować, zobaczyć. „Zapomniałeś jeszcze o dwóch zmysłach” – zwróciła mu uwagę Ursula. Prawdziwy był las i rosnące w nim dzwonki, sowa i lis, model kolejki turkoczącej po szynach na podłodze jego sypialni, zapach piekącego się ciasta. Skowronek wstępujący do nieba po niewidocznej nici pieśni.

* * *

Sytuacja w Fox Corner przedstawiała się tego wieczoru następująco: odstawiwszy Sylvie na stację, Hugh skrył się ponownie w swojej pustelni ze szklaneczką whisky i niedopałkiem cygara. Miał skromne upodobania, co wynikało raczej z charakteru niż ze świadomego wyboru. Sylvie nieczęsto wyjeżdżała sama do miasta. „Teatr i kolacja z przyjaciółmi – wyjaśniła mu krótko. – Wrócę dopiero jutro”. Była niespokojnym duchem – fatalna cecha, jeśli chodzi o żonę – lecz Hugh musiał mieć do niej całkowite zaufanie; w przeciwnym razie gmach ich małżeństwa dawno ległby w gruzach.

Pamela siedziała w salonie z nosem w podręczniku chemii. Oblała egzamin wstępny do Girton. Wcale nie zależało jej aż tak bardzo na tej „rześkiej północy”, ale „skoro nie ma innej rady”, jak zwykła irytująco powtarzać Sylvie… Pamela, która (po cichu) liczyła na błyszczące nagrody i spektakularną karierę naukową, obawiała się teraz, że nie okaże się tak odważną młodą kobietą, jaką pragnęła być.

Wyciągnięta na dywanie u stóp Pameli Ursula odmieniała nieregularne czasowniki łacińskie. – Co za radość – zwróciła się do siostry. – Od tej pory życie może być już tylko ciekawsze – na co Pamela roześmiała się i ostrzegła: – Nie bądź tego taka pewna.

Jimmy siedział w piżamie przy stole kuchennym. Pił mleko i pogryzał ciasteczka przed pójściem spać. Pani Glover, kucharka rodziny, nie zwykła była paplać bez potrzeby, a już na pewno nie miała w zwyczaju opowiadać dzieciom bajek na dobranoc. Pod jej nieobecność szorująca garnki Bridget zabawiała Jimmy’ego własną mrożącą krew w żyłach wersją opowieści o duchach. Pani Glover była już u siebie w domu. Drzemała z nogami wspartymi o osłonę kominkową i z kuflem mocnego porteru w zasięgu ręki.

Izzie tymczasem pędziła szosą, podśpiewując Alouette. Nie potrafiła się uwolnić od tej melodii. Je te plumerai – fałszowała głośno – je te plumerai… Oskubię cię. Wojna okazała się okropna; Izzie żałowała, że piosenka przypomniała jej dawne czasy. Należała do Ochotniczego Korpusu Pierwszej Pomocy Pielęgniarskiej – First Aid Nursing Yeomanry, w skrócie FANY. Idiotyczny akronim^10. Musiała prowadzić ambulans, choć nigdy wcześniej nie trzymała w dłoni kierownicy. Ostatecznie jednak robiła też inne, nieporównanie gorsze rzeczy. Wróciło wspomnienie szorowania ambulansu pod koniec dnia; wszystko pomazane krwią, płynami fizjologicznymi i odchodami. Znów miała przed oczami ciała okaleczonych i martwych, zwęglone szkielety, zniszczone wioski, sterczące z błota oderwane kończyny. Wiadra zużytych gazików i przesiąkniętych ropą bandaży, potworne ziejące rany młodych żołnierzy. Nic dziwnego, że ludzie chcieli o tym jak najszybciej zapomnieć. Użyć trochę życia, na miłość boską! Izzie otrzymała francuski Krzyż Wojenny. Nikomu z rodziny o tym nie wspomniała i zaraz po powrocie do domu schowała go na dno szuflady. Odznaczenie nie miało wielkiej wartości, gdy myślało się o tym, przez co musieli przejść wszyscy ci biedni chłopcy.

Podczas wojny zaręczyła się dwa razy. Obaj narzeczeni zginęli wkrótce po oświadczynach, zanim Izzie zdołała się zebrać i listownie przekazać dobrą nowinę rodzinie w Anglii. Była przy śmierci drugiego z nich – przypadkiem natknęła się na niego w szpitalu polowym, do którego ambulansem przywiozła rannych. W pierwszej chwili go nie rozpoznała, tak był zmasakrowany przez odłamki pocisku artyleryjskiego. Ponieważ brakowało rąk do pracy, przełożona pielęgniarek namówiła Izzie, by z nim została. „Spokojnie, spokojnie” – szeptała więc, czuwając przy rannym w żółtawym świetle lampy naftowej. Pod koniec nieszczęśnik zaczął przyzywać matkę. Wszyscy oni tak robili. Izzie nie wyobrażała sobie, aby na łożu śmierci miała wołać Adelaide.

Poprawiła pościel, w której leżał jej narzeczony, ucałowała jego dłoń (z twarzy niewiele zostało) i zawiadomiła sanitariusza, że ranny umarł. Żadnych eufemizmów. Potem wróciła do ambulansu i wyruszyła na poszukiwanie kolejnych rannych.

Odmówiła, gdy młodziutki i dość nieśmiały chłopak w stopniu kapitana o imieniu Tristan chciał jej zawiązać na palcu kawałek sznurka. („Przepraszam, ale to wszystko, co teraz mam. Kiedy wojna się skończy, dostaniesz pierścionek z prawdziwym brylantem. Nie? Jesteś pewna? Wyświadczyłabyś niżej podpisanemu olbrzymią przysługę”). Pamiętała o prześladującym ją dotychczas pechu i w nietypowym dla siebie przypływie bezinteresowności uznała, że powinna biedaka oszczędzić – czysty idiotyzm, jeśli wziąć pod uwagę fakt, że wszystkich tych ślicznych chłopców i tak czekała śmierć.

Po odrzuceniu oświadczyn nie widziała już więcej Tristana. Sądziła, że zginął (że oni wszyscy zginęli), lecz gdy rok po zakończeniu wojny przeglądała w gazecie dodatek towarzyski, natknęła się na jego zdjęcie przed kaplicą Najświętszej Marii Panny w opactwie westminsterskim. Okazało się, że Tristan jest posłem, w dodatku dzięki rodzinnej fortunie obrzydliwie bogatym. Na zdjęciu uśmiechał się promiennie do irytująco młodziutkiej panny u swego boku. Na palcu – jeżeli spojrzeć przez szkło powiększające – istotnie miała pierścionek z prawdziwym brylantem. Niewykluczone, że Izzie ocaliła Tristanowi życie, nie przysłużyła się jednak niestety własnemu szczęściu. Gdy Wielka Wojna dobiegła końca, miała dwadzieścia cztery lata i świadomość zmarnowanej szansy.

Pierwszy z jej narzeczonych miał na imię Richard, poza tym niewiele o nim wiedziała. Jeśli dobrze pamiętała, zwykł brać udział w polowaniach organizowanych przez hrabiego Beaufort. Przyjęła jego oświadczyny pod wpływem kaprysu. W drugim ze swoich wybranków – w tym, którego śmierć przyszło jej oglądać w szpitalu polowym – była szaleńczo zakochana. Zależało jej na nim, a co ważniejsze, jemu zależało na niej. W krótkich chwilach, jakie spędzili razem, fantazjowali na temat wspaniałej wspólnej przyszłości obfitującej w przejażdżki łodzią i konno, tańce, smakołyki, śmiech, słońce oraz szampana, którym mieli wznosić toasty za swoją pomyślność. Żadnego błota, żadnej rzezi. Miał na imię Augustus – Gussie, jak nazywali go przyjaciele. Kilka lat później Izzie odkryła, że fikcja literacka może nie tylko być ratunkiem dla niej samej, ale też stanowić klucz do zmartwychwstania umarłych. „Gdy niczego już nie ma, zostaje sztuka” – oznajmiła w rozmowie ze swoją szwagierką, kiedy wybuchła kolejna wojna. „Przygody Augustusa to ma być sztuka?” – zdziwiła się ta elitarystka Sylvie, unosząc z powątpiewaniem brew. Tym razem słowo „sztuka” nie zabrzmiało w jej ustach tak, jakby napisano je wielką literą. Biedny Augustus. Rzecz jasna, definicja sztuki była w odczuciu Izzie o wiele szersza. – Sztuka to wszystko, co stworzy jeden człowiek i co podoba się innym.

– Nawet Augustus? – spytała ze śmiechem Sylvie.

– Nawet Augustus.

Ci wszyscy biedacy polegli w trakcie Wielkiej Wojny byli niewiele starsi od Teddy’ego. Dziś podczas popołudniowego spaceru z bratankiem ogarnęła ją w pewnej chwili fala niewyobrażalnej czułości. Wiele by dała, aby móc uchronić tego chłopca od nieszczęść, oszczędzić mu cierpienia, jakie (prędzej czy później) przyniesie ze sobą życie. Miała własne dziecko, urodzone, gdy była szesnastolatką, i pospiesznie oddane do adopcji. Wszystko przeprowadzono tak szybko i sprawnie, że później nigdy nie myślała o swoim synku. Więc może to i lepiej, że gdy pod wpływem nagłego wzruszenia wyciągnęła rękę, aby pogłaskać głowę Teddy’ego, ten schylił się gwałtownie, mówiąc: „No proszę, padalec”, i dłoń Izzie zawisła w powietrzu. „Zabawny z ciebie chłopczyk” – powiedziała i przed oczami stanęła jej zmasakrowana twarz Gussiego leżącego na pryczy. A zaraz potem, jedna po drugiej, twarze tych wszystkich poległych biedaków. Rzędy martwych ciał ciągnęły się w nieskończoność.

Przyspieszyła, chcąc uciec przed wspomnieniami, i w ostatniej chwili skręciła, aby wyminąć rowerzystę. Ten zachwiał się i zjechał na pobocze, skąd obrzucił głośnymi przekleństwami oddalający się zderzak nieustraszonego sunbeama. Arduis invictus, tak brzmiało motto Ochotniczego Korpusu Pierwszej Pomocy Pielęgniarskiej. „Niepokonany pomimo niedoli”. Co za nudy! Izzie miała serdecznie dość wszelkich niedoli.

Auto frunęło po szosie, a w umyśle Izzie kiełkowało ziarno, z którego miał się narodzić nowy Augustus.

Maurice, którego ominęło całe to zamieszanie, przywdziewał właśnie frak i białą muszkę. Szykował się do uroczystej kolacji zorganizowanej w Oksfordzie przez Klub Bullingdona. Przed upływem wieczoru restauracja zgodnie z klubową tradycją miała zostać zdemolowana. Nikt ze znajomych Maurice’a nie podejrzewał, że pod tym wykrochmalonym gorsem zwija się ze wstydu mięczak pełen wątpliwości i poczucia winy. Sam zainteresowany obiecywał sobie w duchu, że ten mięczak nigdy nie ujrzy światła dziennego, a w nieodległej przyszłości na dobre przywdzieje maskę cynika, niczym uwięziony w swojej skorupie ślimak.

Schadzka. Samo to słowo miało grzeszny posmak. Jej wybranek zarezerwował dwa pokoje w Savoyu. Spotykali się także przed jego wyjazdem, lecz były to zawsze spotkania stosunkowo niewinne i w miejscach publicznych.

– Nasze pokoje przylegają do siebie – powiedział.

Personel hotelowy musiał dobrze wiedzieć, po co ktoś wynajmuje dwa sąsiednie pokoje. Co za wstyd. Serce waliło w piersi Sylvie, gdy taksówką jechała z dworca do hotelu. Wkrótce zostanie kobietą upadłą…

Kuszenie Hugh.

„Słoneczko promienie swe i blask na świat rozlało…”11 – podśpiewywał w ogrodzie Hugh. Opuścił wreszcie swoją pustelnię, aby pójść po kolacji (o ile te nędzne resztki można w ogóle nazwać kolacją) na krótką przechadzkę. Zza ostrokrzewu, który gęstym żywopłotem oddzielał Fox Corner od Jackdaws, dobiegła melodyjna odpowiedź: „I księżyc swój srebrzysty zdrój szle między gwiazd miliony…”. Tym to sposobem Hugh trafił do szklarni Shawcrossów, prześlizgnąwszy się przez ukryte w żywopłocie przejście latami wydeptywane przez dzieci, prosto w objęcia Roberty Shawcross. (Wystąpili ostatnio razem w amatorskim przedstawieniu Mikada, zadziwiając samych siebie – i siebie nazwajem – wigorem wykonania partii Ko-Ko i Katishy).

„Słońce i księżyc – myślał Hugh – pierwiastki męski i kobiecy”. Jak by zareagował, wiedząc, że pewnego dnia tak będą brzmiały imiona jego prawnucząt? – Witam panią, pani Shawcross – rzekł, gdy znalazł się po drugiej stronie żywopłotu cały podrapany; pojął poniewczasie, że korzystające z ukrytego przejścia dzieci były znacznie mniejszych rozmiarów.

– Ależ mów mi Roberta, Hugh. – Jak niepokojąco poufale brzmiało jego imię w jej ustach! Wilgotnych, aksamitnych ustach przywykłych na prawo i lewo głosić pochwały oraz wypowiadać słowa zachęty.

Była taka ciepła w dotyku i w dodatku nie nosiła gorsetu. Ubierała się w stylu artystycznej bohemy, była też wegetarianką i pacyfistką zaangażowaną oczywiście w kampanię na rzecz praw wyborczych kobiet. Nie sposób było nie podziwiać (w każdym razie do pewnego stopnia) równie niepoprawnej idealistki. Cały swój zapał kierowała na zewnątrz, podczas gdy w przypadku Sylvie pasja oznaczała szalejącą wewnątrz furię.

Hugh lekko wzmocnił uścisk i poczuł, że pani Shawcross go odwzajemnia.

– O rety – powiedziała.

– Wiem… – mruknął Hugh.

Rzecz w tym, że pani Shawcross – Roberta – rozumiała jego wojenne przeżycia. Nie to, żeby chciał się z nią nimi dzielić – uchowaj Boże! – ale miłe mu było towarzystwo osoby, która wiedziała, przynajmniej co nieco. Major Shawcross odczuwał po powrocie z frontu pewne dolegliwości i żona okazywała mu wiele współczucia. Na wojnie widywało się okropne rzeczy, o których nie wypadało rozmawiać w domu, Sylvie zaś nie przejawiała najmniejszej ochoty do poruszania tego rodzaju tematów. Wojna rozerwała tkankę ich rodzinnego życia, a Sylvie starannie zaszyła rozdarcie.

– Pięknie to ująłeś, Hugh – pochwaliła go pani Shawcross (Roberta). – Sęk w tym, że w miejscu rozdarcia zawsze zostaje cera, o ile nie posiadło się sztuki zakładania niewidzialnych szwów.

Pożałował, że uciekł się do metafory związanej z szyciem. W szklarni było gorąco, wypełniała ją woń pelargonii, nieco dusząca według niego. Pani Shawcross delikatnie dotknęła dłonią jego policzka, jakby był zrobiony ze szkła. Hugh zbliżył usta do jej warg. „A to ci ambaras!” – pomyślał. Wkraczał na nieznane terytorium.

– Chodzi o to, że Neville… – odezwała się nieśmiało Roberta („Kim jest Neville?” – zdziwił się Hugh) – od powrotu z wojny… nie może. Rozumiesz?

– Major Shawcross?

– No tak, Neville. A kobiecie trudno jest… – Zarumieniła się.

– Ach, rozumiem!

Zapach pelargonii zaczynał przyprawiać go o mdłości. Potrzebował świeżego powietrza. Ogarnęła go lekka panika. W przeciwieństwie do niektórych znanych sobie mężczyzn poważnie traktował przysięgę małżeńską. Uważał sakramentalny związek za swego rodzaju kompromis, narzucający pewne ograniczenia. A pani Shawcross – Roberta – była ich sąsiadką, na litość boską! Obie rodziny miały w sumie dziesięcioro dzieci – trudno to było uznać za dobrą podstawę cudzołożnego związku. „Trzeba to czym prędzej zakończyć” – pomyślał, przysuwając bliżej usta.

– Wielkie nieba! – wykrzyknęła Roberta, cofając się gwałtownie. – To już tak późno?

Hugh rozejrzał się w poszukiwaniu zegara, ale żadnego nie dostrzegł.

– Dzisiaj jest wieczór Kibbo Kift – wyjaśniła.

– Kibbo Kift? – powtórzył zdezorientowany Hugh.

– Tak, muszę iść. Dzieci na pewno już czekają.

– Naturalnie – rzekł. – Dzieci. – W myślach odtrąbił odwrót. – No cóż, gdybyś chciała kiedyś porozmawiać, to… wiesz, gdzie mnie szukać. Po sąsiedzku – dodał całkiem bez sensu.

– Oczywiście.

Hugh salwował się ucieczką, zamiast zwodniczego skrótu przez żywopłot wybrał tym razem okrężną drogę przez ścieżkę i furtkę.

Znalazłszy się ponownie w zaciszu swojej pustelni, stwierdził, że niewiele brakowało, a popełniłby ogromny błąd. Mimo wszystko odczuwał swego rodzaju dumę. Zaczął nawet pogwizdywać Trzy młode pączki z Mikada. Ogarnęła go dziwna beztroska.

A co porabiał Teddy?

Teddy stał w kręgu na pobliskim polu, życzliwie udostępnionym przez lady Daunt z Ettringham Hall. Tworzące krąg osoby, w większości dzieci, posuwały się zgodnie z ruchem wskazówek zegara, wykonując dziwne podskoki, które w wyobrażeniu pani Shawcross oddawały charakter saskiego tańca ludowego. („To Sasi tańczyli? – zdziwiła się Pamela. – Nigdy nie wyobrażałam ich sobie w tańcu”). Każdy dzierżył w ręku drewnianą laskę – przywleczoną z lasu gałąź – i co kilka kroków przystawał, aby uderzyć nią o ziemię. Teddy miał na sobie „mundurek” członka Kibbo Kift: krótkie spodnie i bezrękawnik z kapturem, w którym wyglądał jak skrzyżowanie elfa z jednym z (nie tak znowu wesołych) kompanów Robin Hooda. Kaptur nieszczególnie się prezentował, bo Teddy zmuszony był uszyć go własnoręcznie. Bractwo przykładało wielką wagę do robótek ręcznych. Pani Shawcross, matka Nancy, stale kazała im wyszywać jakieś odznaki, opaski naramienne oraz proporce. To było upokarzające. „Żeglarze też szyją” – zauważyła Pamela, próbując go pocieszyć. „A rybacy dziergają” – dodała Ursula. „Dzięki” – mruknął ponuro Teddy.

Pani Shawcross stała w środku tanecznego kręgu i wydawała polecenia. („A teraz podskoczcie na lewej nodze i ukłońcie się swojemu sąsiadowi z prawej strony”). To ona wpadła na pomysł, aby Teddy wstąpił do Kibbo Kift. Akurat kiedy spodziewał się upragnionego awansu z zuchów do skautów, uwiodła go, podsunąwszy mu Nancy jako przynętę. („Chłopcy i dziewczęta razem?” – burczała podejrzliwa Sylvie).

Pani Shawcross była wielką entuzjastką bractwa. Kibbo Kift. Wyjaśniła, że to egalitarna, pacyfistyczna alternatywa dla militarystycznych skautów, od których odżegnywał się założyciel organizacji, skądinąd sam usunięty ze skautingu. („Czyli to renegaci?” – zdziwiła się Sylvie). Do bractwa należała podziwiana przez panią Shawcross Emmeline Pethick-Lawrence^12, sama zaś pani Shawcross była niegdyś sufrażystką. („Bardzo odważną” – z czułością podkreślał major Shawcross). W Kibbo Kift również kładziono nacisk na naukę przetrwania w lesie, organizowano piesze wycieczki i obozy pod namiotem, lecz – jak wyjaśniła pani Shawcross – chodziło w tym przede wszystkim o „duchową odnowę angielskiej młodzieży”. Pomimo wątpliwości Teddy’ego ten argument ostatecznie przekonał Sylvie. Zasadniczo nie podobało jej się, że pomysł wyszedł od pani Shawcross. Uznała jednak, że zmiana „dobrze zrobi” Teddy’emu. „Grunt, że nie zachęcają tam do wojny” – stwierdziła. Teddy nie sądził, aby skauting zachęcał kogokolwiek do wojny, lecz jego protesty na nic się zdały.

Okazało się, że szycie nie było jedyną rzeczą, o jakiej pani Shawcross zapomniała im wspomnieć. Bractwo lubowało się także w tańcach, ludowych pieśniach, hasaniu po lasach i niekończących się gawędach. Podzielono ich na szczepy, plemiona i wigwamy, ponieważ rytuały Kibbo Kift stanowiły przedziwną mieszankę (rzekomych) obyczajów indiańskich z (rzekomymi) pradawnymi obrzędami saskimi. „Może pani Shawcross sądzi, że odnalazła któreś z zaginionych plemion izraelickich” – śmiała się Pamela.

Wszyscy wybrali dla siebie indiańskie imiona. Teddy został Małym Lisem („Naturalnie” – stwierdziła Ursula), Nancy – Małym Wilkiem („W narzeczu Czejenów: Honiahaka” – poinformowała ich pani Shawcross; miała specjalną książkę, którą się posiłkowała). Ona sama była Wielkim Białym Orłem („Och, na litość boską! – prychnęła Sylvie – co za pycha!”).

Bractwo miało swoje zalety – przede wszystkim taką, że Teddy mógł przebywać w towarzystwie Nancy. Uczyli się też strzelać z prawdziwych łuków i strzał, a nie takich własnoręcznie wystruganych z gałęzi. Teddy lubił łucznictwo; uważał, że pewnego dnia ta umiejętność może się okazać przydatna, na przykład kiedy zostanie banitą. Czy miałby serce zastrzelić jelenia? (Króliki, borsuki, lisy, nawet wiewiórki zajmowały w tymże sercu szczególne miejsce). Przypuszczał, że tak – gdyby chodziło o przetrwanie i groziła mu śmierć głodowa. Na pewno jednak musiałby wyznaczyć sobie jakieś granice. Nie byłby przecież w stanie zabić psa. Ani skowronka.

– Wszystko to wydaje mi się dosyć pogańskie – zauważył Hugh, zwracając się do pani Shawcross („Ależ mów mi Roberta”). Rozmowa ta miała miejsce znacznie wcześniej, przed „incydentem” w szklarni, zanim Hugh zaczął myśleć o pani Shawcross jak o kobiecie.

– Lepszym określeniem byłoby chyba „utopijne” – odparła.

– No tak, utopia – westchnął ze znużeniem Hugh. – Bardzo wygodna idea.

– Czy to nie Oscar Wilde napisał, że „postęp to urzeczywistnienie utopii”?

– Nie szukałbym raczej wskazówek moralnych u tego człowieka – odrzekł Hugh, głęboko rozczarowany panią Shawcross.

Później zwykł przywoływać tamto uczucie, ilekroć jego myśli wracały do braku gorsetu i zapachu pelargonii.

W utopii według Teddy’ego nie było miejsca na Kibbo Kift. A na co byłoby miejsce? Z pewnością na psa, najlepiej od razu kilka psów. Znalazłaby się tam także Nancy oraz jego siostry, matka zapewne też. Mieszkaliby razem w uroczym domku na zielonej wsi gdzieś pod Londynem i codziennie jedli świeże ciasto. W sumie utopia nie różniłaby się zasadniczo od jego obecnego życia.

Z czasem z łona Kibbo Kift wyłoniło się kolejne rozłamowe stowarzyszenie, nieco mniej ekscentryczna organizacja puszczańska o nazwie Ludzie Lasu, lecz wówczas Teddy zdołał już dawno wyrwać się z niewoli bractwa. W szkole przystąpił do programu szkolenia wojskowego i rozkoszował się powszechnym wśród instruktorów brakiem pacyfistycznego nastawienia. Bądź co bądź, był jeszcze chłopcem. Zdziwiłby się, gdyby ktoś mu wtedy powiedział, że gdy stuknie mu sześćdziesiątka i zamieszka z wnuczętami w Yorku, przez kilka miesięcy będzie cierpliwie kursował między domem a lodowatym kościołem, aby Bertie i Sunny nie opuścili cotygodniowej zbiórki zastępu Ludzi Lasu, powodowany myślą o potrzebie zapewnienia dzieciom pewnej ciągłości i stabilizacji, której w tak niewielkim stopniu doświadczyły w relacjach ze swoją matką Violą. Przyglądał się niewinnym twarzyczkom wnucząt, gdy te na początku każdej zbiórki intonowały słowa roty: „Ze śpiewem na ustach zbudujemy nowy świat…”.

Pojechał z nimi nawet pod namiot, a jego „umiejętności puszczańskie” zasłużyły na pochwałę samego zastępowego, który – choć rosły, młody i ciemnoskóry – przypominał mu odrobinę panią Shawcross. „Nauczyłem się wszystkiego w skautingu” – odparł wówczas Teddy; pomimo zaawansowanego wieku wciąż wzdragał się przyznać, że miał cokolwiek wspólnego z bractwem Kibbo Kift.

Sylvie zapłaciła taksówkarzowi. Portier hotelowy przytrzymał jej drzwiczki auta, mamrocząc pod nosem: „Proszę pani…”. Na chodniku zawahała się. Inny portier otworzył przed nią drzwi hotelu. „Proszę pani…”. Znowu.

Wolno podeszła do wejścia, centymetr po centymetrze pokonywała dystans dzielący ją od popełnienia cudzołóstwa. – Proszę pani? – powtórzył portier przy drzwiach, zaskoczony jej opieszałością.

Hotel ją przyzywał. Przez otwarte drzwi widziała bogato zdobione foyer, obietnicę czekających wewnątrz luksusów. Wyobraziła sobie szampana pieniącego się w kieliszkach z rżniętego kryształu, foie gras, pieczone bażanty. Przytłumione oświetlenie pokoju, hotelowe łóżko z wykrochmaloną pościelą. Krew napłynęła jej do policzków. Będzie na nią czekał w środku, zaraz za tymi drzwiami. Może nawet już ją dostrzegł i właśnie wstawał z fotela, aby ją powitać? Ponownie się zawahała, rozważając w myślach, co zyska i ile może stracić. A jeśli – to by chyba było najgorsze – wszystko zostanie po staremu? Pomyślała o dzieciach, o Teddym, swoim ukochanym synku. Czy była gotowa położyć na szali swoje macierzyństwo? Dla jednej przygody? Lodowaty dreszcz przerażenia zdławił grzeszne płomienie. „Bo to byłby grzech – pomyślała – bez wątpienia”. Nie trzeba wyznawać Boga (Sylvie w głębi duszy była ateistką), żeby wierzyć w grzech.

Uspokoiła się (z trudem) i powiedziała nieco wyniośle do portiera:

– Och, najmocniej przepraszam. Właśnie sobie przypomniałam, że jestem umówiona gdzie indziej.

Następnie umknęła, oddalając się pospiesznie z wysoko uniesioną głową; zdecydowana kobieta idąca dokądś w zupełnie przyzwoitym i zbożnym celu – na zebranie komitetu dobroczynnego czy choćby na wiec polityczny – dokądkolwiek, byle nie na schadzkę z kochankiem.

Na przykład na koncert! Przed sobą ujrzała wejście do Wigmore Hall jaśniejące niczym pochodnia. Bezpieczna przystań. Muzyka rozbrzmiała niemal natychmiast – jeden z Kwartetów Haydnowskich Mozarta: Polowanie. „Odpowiedni tytuł” – stwierdziła w myślach Sylvie. Ona była łanią, on myśliwym. Teraz jednak łania wyrwała się z potrzasku. Może nie całkiem się wyrwała – zajmowała w końcu kiepskie miejsce w jednym z ostatnich rzędów, wciśnięta między młodego oberwańca a jakąś starszą damę. Lecz wolność ma swoją cenę – czyż nie?

Z ojcem często chodzili na koncerty. Sylvie dobrze znała Kwartety Haydnowskie, lecz wzburzenie wywołane niedawną ucieczką nie pozwalało jej rozkoszować się Mozartem. Sama również grała na fortepianie, choć ostatnimi czasy unikała bywania na recitalach – zbyt boleśnie przypominały jej one o zaprzepaszczonej szansie. W młodości słyszała od nauczyciela, że jeśli się tylko przyłoży, może grać „na poziomie koncertowym”. Potem jednak doszło do bankructwa ojca – wielkiego upadku. Jej bachstein został bezceremonialnie zabrany i sprzedany osobie prywatnej. Pierwszą decyzją powziętą przez Sylvie po przeprowadzce do Fox Corner był zakup bösendorfera. Dostała go w prezencie ślubnym od Hugh, na osłodę małżeństwa.

Po antrakcie zagrano Kwartet Dysonansowy. Gdy rozległy się ledwo słyszalne początkowe akordy, Sylvie wybuchnęła bezgłośnym płaczem. Starsza dama podała jej chusteczkę (dzięki Bogu czystą i wyprasowaną) do otarcia łez. Sylvie podziękowała ruchem warg. Ta niema wymiana grzeczności odrobinę podniosła ją na duchu. Po skończonym koncercie sąsiadka nalegała, aby Sylvie zatrzymała chusteczkę, młody oberwaniec zaś zaproponował, że odprowadzi ją do taksówki. „Jacy mili nieznajomi” – pomyślała. Uprzejmie odmówiła młodzieńcowi, lecz wkrótce tego pożałowała. W stanie wielkiego wzburzenia skręciła na Wigmore Street nie w tę przecznicę co trzeba, potem w jeszcze jedną i znalazła się w dość podejrzanej okolicy uzbrojona jedynie w szpilkę do kapelusza.

Dawniej czuła się w Londynie jak u siebie w domu. Teraz było to obce miasto, w dodatku brudne i ponure niczym z sennego koszmaru. A ona z własnej woli zapuściła się do jednego z kręgów piekła. Chyba oszalała. Marzyła o powrocie do Fox Corner, tymczasem błąkała się po ulicach. Gdy wreszcie trafiła z powrotem na rozświetloną, ruchliwą Oxford Street, z jej ust wyrwał się okrzyk ulgi. Zatrzymała taksówkę i chwilę później siedziała grzecznie na peronie dworcowym, jakby dzień upłynął jej na zakupach i lunchu z przyjaciółkami.

– Wielkie nieba! – wykrzyknął na jej widok Hugh. – Wziąłem cię za włamywacza. Mówiłaś, że zostaniesz na noc w mieście.

– Och, zanudziłam się na śmierć – odparła Sylvie. – Uznałam, że lepiej będzie wrócić. Zawiadowca, pan Wilson, przywiózł mnie swoją dwukółką.

Hugh przyjrzał się zarumienionej twarzy żony, jej dzikiemu spojrzeniu zgonionego konia wyścigowego. Pani Shawcross dla odmiany mniej przypominała klacz czystej krwi, bardziej poczciwego perszerona, co, przynajmniej zdaniem Hugh, miało swoje zalety. Pocałował lekko policzek Sylvie.

– Przykro mi, że nie udał ci się wieczór, ale bardzo się cieszę, że wróciłaś do domu – powiedział.

Sylvie siedziała przed lustrem i wyjmowała szpilki z kunsztownie upiętych włosów. Poczuła nagły przypływ rozpaczy. Okazała się tchórzem i do końca życia będzie dźwigała to nieznośne jarzmo. Znienacka stanął za nią Hugh. Oparł dłonie na jej ramionach. „Moja piękna” – wyszeptał, przeczesując palcami jej włosy. Z trudem zdusiła w sobie chęć, aby się od niego odsunąć.

– Kładziemy się? – zapytał z nadzieją.

– Kładziemy – odparła lekko.

„Nie chodzi przecież tylko o tamtego ptaka” – myślał Teddy. Leżał w łóżku i czekał na sen, który nie nadchodził, spłoszony gonitwą myśli. Nie tylko tamten jeden skowronek został na wieki uciszony przez żarłoczną Izzie. („Raptem parę kęsów mięsa”). Ciotka unicestwiła w ten sposób kilka pokoleń ptaków, które mogły się wylęgnąć. Pomyśleć tylko, ilu cudownych pieśni świat nie usłyszy! W późniejszych latach Teddy miał poznać określenie „przyrost wykładniczy”, a jeszcze później znaczenie słowa „fraktal”; na razie jednak oczyma wyobraźni widział stado skowronków, które rosło i rosło, aż zniknęło za horyzontem przyszłości, która nigdy nie miała nadejść.

Ursula jak zwykle zajrzała do niego przed pójściem do łóżka. Zastała go opartego o poduszki i czytającego Skauting dla chłopców. „Nie możesz spać?” – zapytała ze współczuciem osoby również dotkniętej bezsennością. Uczucia Teddy’ego wobec siostry były niemal równie szczere i nieskomplikowane jak te, którymi darzył Trixie. Suczka leżała u stóp łóżka, pojękując z cicha przez sen. „Pewnie goni króliki” – dodała Ursula i westchnęła.

Ursula miała piętnaście lat i skłonność do pesymizmu odziedziczoną po matce, chociaż Sylvie żywiołowo by temu zaprzeczyła. Przysiadła teraz na brzegu jego łóżka i przeczytała na głos: – „Bądź zawsze przygotowany, zawsze w zbroi, którą wolno zdjąć tylko na spoczynek nocny”13. („Może to miała na myśli matka, mówiąc o «zbroi dobrych manier»?” – zastanowił się Teddy). „To musi być metafora – stwierdziła Ursula. – Nikt chyba nie oczekiwał od rycerzy, że będą się całymi dniami pocili w ciężkiej zbroi. Gdy myślę o rycerzach, zawsze przychodzi mi na myśl Blaszany Drwal z Czarnoksiężnika z krainy Oz”. Oboje lubili tę książkę, lecz Teddy wolałby, aby siostra o niej nie wspomniała; pod wpływem skojarzenia z Blaszanym Drwalem obrazy znane z Idylli królewskich i Śmierci Artura w jednej chwili zblakły i rozpłynęły się w niebyt.

Rozległo się pohukiwanie sowy: głośny, niemal agresywny dźwięk.

– Chyba jest gdzieś na dachu – zauważył Teddy. Przez chwilę oboje nasłuchiwali.

– No to dobranoc – powiedziała wreszcie Ursula i pocałowała go w czoło.

– Dobranoc – odrzekł, wsuwając Skauting dla chłopców pod poduszkę. Pomimo sowy, która nie zaprzestała swojej złowróżbnej kołysanki, prawie natychmiast zapadł w głęboki, spokojny sen właściwy ludziom o ufnym sercu.

Przygody Augustusa

– Straszliwe konsekwencje –

Wszystko zaczęło się całkiem niewinnie, przynajmniej według Augustusa.

– Zawsze zaczyna się niewinnie – westchnął pan Swift, choć wątpił, aby definicja niewinności Augustusa była spójna z tą wyznawaną przez większość ludzkości.

– To nie była moja wina! – zaprotestował z wielkim gniewem Augustus.

– Taką sentencję umieszczą na twoim nagrobku, mój drogi – rzekła pani Swift, podnosząc wzrok znad cerowanej skarpetki. Nie trzeba dodawać, że należącej do Augustusa. („Co on z nimi wyprawia?” – zdumiewała się raz za razem).

– Poza tym skąd mogłem wiedzieć, co się wydarzy – dodał Augustus.

– Każdy czyn niesie ze sobą określone konsekwencje – stwierdził jego ojciec. – O czym zapominają jedynie krótkowzroczni. – Pan Swift był prawnikiem, dni w sądzie upływały mu na oskarżaniu winnych i rozkoszowaniu się iście bitewnym zamętem na sali rozpraw. Siłą rzeczy część tych emocji przenosił na grunt domowy. Jego syn uważał, że ojciec, z racji swojego zawodu, ma nad nim niesprawiedliwą przewagę.

– Każdy jest niewinny, dopóki nie udowodni mu się winy – wymamrotał teraz pod nosem.

– Przyłapano cię na gorącym uczynku – zauważył łagodnie pan Swift. – Czy to nie wystarczający dowód winy?

– Wcale nie było mi gorąco – burknął nadąsany Augustus. – Farba też była zimna, w dodatku zielona, wysoki sądzie – dodał z powagą.

– Och, dajże spokój – żachnęła się pani Swift. – Przez ciebie rozbolała mnie głowa.

– Jak to przeze mnie? – obruszył się Augustus, urażony kolejnym zarzutem. – Żebym mógł się stać przyczyną twojego bólu głowy, musiałbym najpierw zrobić coś, żeby go wywołać. Na przykład uderzyć cię w głowę szpadlem. A ja nie mam szpadla. Ergo – zakończył dumnie, wydobywszy to słowo z jakiegoś zakurzonego zakamarka swojej pamięci – nie może cię przeze mnie boleć głowa.

Potok wymowy syna nie wpłynął wcale na poprawę samopoczucia pani Swift. Zamachała ręką, jakby chciała się pozbyć wyjątkowo uprzykrzonej muchy, i wróciła do cerowania.

– Czasami – mruknęła – zastanawiam się, za co właściwie bogowie tak mnie pokarali.

Augustus dla odmiany był z siebie bardzo zadowolony. Zawzięcie się bronił, niewinnie oskarżony walczył o swoje prawa. Jego siostra Phyllis – „sawantka” według ich matki – wciąż grzmiała na temat „praw zwykłego człowieka”. „A przecież – myślał sobie Augustus – trudno o kogoś bardziej zwykłego ode mnie”. „Mam swoje prawa – oznajmił teraz rezolutnie – które zostały srodze pogwałcone” – dodał z emfazą. Słyszał wcześniej, jak Lionel („zarozumialec” według Phyllis) mówił tak w związku z jakąś dziewczyną, w której się głupio zadurzył.

– Och, na miłość boską! – jęknął ojciec. – Nie rób z siebie Edmunda Dantesa.

– Kogo?

– Ty chyba w ogóle nie myślisz – rzekł ojciec. – Każdy, kto ma choć uncję zdrowego rozsądku, przewidziałby, co może nastąpić.

– Myślałem, ale tylko o tym, że bardzo chciałbym wiedzieć, co jest po drugiej stronie – odparł Augustus.

– Ciekawe, ileż to razy takie podejście stanowiło preludium do katastrofy? – rzucił pan Swift w przestrzeń.

– I co zobaczyłeś po tej drugiej stronie? – spytała pani Swift, nie mogąc powściągnąć ciekawości.

– No cóż – odrzekł Augustus, przesuwając językiem gruszkowy drops spod jednego policzka pod drugi, aby zyskać na czasie.

– Czy nie była to przypadkiem peruka pani Brewster? – zapytał pan Swift głosem, jakiego używał zwykle na sali sądowej; jego ton sugerował, że zna już odpowiedź.

– Skąd miałem wiedzieć, że ona nosi perukę? To mogła być czyjakolwiek peruka. Mogła tam sobie po prostu leżeć. Skąd miałem wiedzieć, że pani Brewster jest łysa? Ty nosisz perukę, a nie jesteś łysy.

– W sądzie. Noszę perukę w sądzie – podkreślił ze zniecierpliwieniem pan Swift.

– Nie przypuszczam, abyś się domyślał, dokąd ten pies ją zawlókł? – zwróciła się do syna pani Swift.

Ten właśnie moment wybrał sobie Jock, wciąż noszący ślady wspomnianej zielonej farby, aby wpaść do pokoju z radosnym ujadaniem. Pani Swift…

– O, bogowie – jęknął Teddy, upuszczając książkę na podłogę.

Izzie skradła mu życie. Jak mogła zrobić coś podobnego? (Incydent z farbą rzeczywiście zdarzył się nie z jego winy). Przywłaszczyła sobie jego życie i przeinaczyła je, zmieniając Teddy’ego w całkiem innego chłopca, głuptasa z głupim, potwornie głupim psem, terierem rasy West Highland o niedbale naszkicowanym pyszczku i oczkach jak czarne paciorki. Książka była ilustrowana prymitywnymi rysuneczkami, co tylko pogarszało sprawę. Sam Augustus okazał się umorusanym, źle wychowanym uczniakiem w przyklejonej do potylicy czapce z daszkiem, z opadającym na oczy kosmykiem włosów i wystającą z kieszeni procą. Książka miała twardą okładkę w kolorze zielonym. Wytłoczone w niej złocone litery głosiły: „Przygody Augustusa, spisane przez Delphie Fox”, tak bowiem brzmiał pseudonim literacki Izzie. Wewnątrz znajdowała się dedykacja: „Dla mojego bratanka Teddy’ego – mojego drogiego Augustusa”. Co za brednie!

Najbardziej wyprowadziło go jednak z równowagi co innego. Oto Izzie nie tylko dała mu do towarzystwa niewłaściwej rasy psa, ale na domiar złego przypomniała o tragicznej stracie Trixie, która odeszła tuż przed świętami Bożego Narodzenia. Teddy’emu do głowy by nie przyszło, że suczka umrze przed nim, cierpiał więc niewymownie z żalu i niedowierzania. Gdy po zakończeniu pierwszego semestru wrócił do domu ze szkoły, już jej nie było – spoczęła pod jabłoniami obok Bosmana.

– Staraliśmy się utrzymać ją przy życiu do twojego powrotu, chłopcze – poinformował go Hugh. – Zwyczajnie nie dała rady.

Teddy sądził, że nigdy nie przeboleje śmierci Trixie, i może istotnie jej nie przebolał. Tyle że kilka tygodni po premierze Przygód Augustusa Izzie zjawiła się u nich z kolejnym podarkiem, szczeniaczkiem rasy West Highland z imieniem „Jock” wygrawerowanym na kosztownej obróżce. Teddy ze wszystkich sił starał się nie polubić psiaka; uważał, że byłoby to nie tylko sprzeniewierzenie się pamięci ukochanej Trixie, lecz także sygnał, że zaakceptował koszmarną fabularyzację swojego życia. Naturalnie zadanie to okazało się ponad jego siły i nowy piesek wkrótce odnalazł drogę do najpilniej strzeżonych komnat jego serca.

Augustus miał jednak w ten czy inny sposób prześladować Teddy’ego aż do końca życia.

Do pokoju zajrzała Ursula, podniosła książkę z podłogi i zaczęła czytać na głos: – „»To chyba Augustus?« – szepnęła panna Slee do ucha pana Swifta. Szept był teatralny, z rodzaju tych, które każą siedzącym wokół odwracać głowy z zainteresowaniem”.

Co właściwie ukształtowało Teddy’ego? Na pewno nie „siniaki, ślimaki i psiaki”, tylko liczne, następujące po sobie pokolenia Beresfordów i Toddów, których losy zbiegły się w końcu w kulminacyjnym punkcie pewnej chłodnej jesiennej nocy, gdy ojciec chwycił złotą cumę włosów jego matki i nie puścił, dopóki nie doholował ich obojga do odległego brzegu (posługiwali się licznymi eufemizmami na opisanie wiadomego aktu). Gdy potem leżeli niby para rozbitków w swoim małżeńskim łożu, każde czuło się nieco oszołomione nieoczekiwanym zapałem drugiego. Wreszcie Hugh odchrząknął i szepnął: „Wypłynęliśmy na szerokie wody, co?”. Sylvie nic nie odpowiedziała, czuła bowiem, że wyczerpali zasób marynistycznych metafor.

Lecz ziarno piasku trafiło do muszli (jej własna metafora) i poczęła się w niej tworzyć perła, którą był Edward Beresford Todd. Rósł i rósł, aż ujrzał światło dzienne w przededniu Wielkiej Wojny. Potem godzinami leżał spokojnie w swoim wózeczku, za całe towarzystwo mając dyndającego pod budką srebrnego zajączka.

Matka Teddy’ego była wspaniała niczym lwica. Stąpała miękko po domu, czuwając nad bezpieczeństwem rodziny. Ojciec natomiast stanowił pewną zagadkę; dzień w dzień znikał w nieznanym Teddy’emu miejscu (zwanym „bankiem”), później przepadł na dłużej w innym, jeszcze bardziej odległym (zwanym „wojną”). Siostry kochały Teddy’ego, kołysały go, podrzucały do góry i obsypywały pocałunkami. Brat drwił sobie z niego, kiedy przyjeżdżał do domu na wakacje. Większość czasu spędzał bowiem w szkole, gdzie wpajano mu stoicyzm konieczny do tego, by przeżyć. Natomiast matka przytulała policzek do policzka Teddy’ego i szeptała: „Z nich wszystkich ty jesteś mi najbliższy”. Wiedział, że matka mówi prawdę, i serdecznie żałował swojego rodzeństwa. („Jaka to ulga – myślała Sylvie – poznać nareszcie, czym jest prawdziwa miłość!”).

Co do jednego miał przynajmniej pewność: byli razem szczęśliwi. Z czasem zrozumiał, że to nie takie proste. Szczęście, podobnie jak samo życie, okazało się kruche niczym szkielet ptaka i równie nietrwałe jak dzwonki leśne, lecz dopóki trwało, Fox Corner można było uznać za zrealizowane marzenie o Arkadii.

1980

Dzieci Adama

– Mamusiu, jestem głodny!

Viola była zbyt pochłonięta widokiem morza, aby zareagować na tę skargę. Nieznośnie upalne popołudnie dobiegało końca. „Dzień na plaży!” – entuzjastycznie oznajmił z rana Dominic. Trochę zbyt entuzjastycznie, jakby wypad nad morze mógł wywołać transcendentną przemianę w ich życiu. Nie było dnia, aby nie wpadał na taki czy inny genialny pomysł. Większość z nich wiązała się dla Violi z jakimś utrapieniem. („Idę o zakład, że Dominicowi udaje się uwierzyć w sześć niemożliwych rzeczy jeszcze przed śniadaniem!” – śmiała się z podziwem Dorothy, jakby to było coś godnego pochwały). Zdaniem Violi świat by skorzystał, gdyby ludzie mieli mniej genialnych pomysłów. Skończyła dwadzieścia osiem lat i zdążyła się zmęczyć życiem. Uważała, że dwadzieścia osiem lat to wyjątkowo nieciekawy wiek: nie była młoda, lecz najwyraźniej nikt nie traktował jej jak osoby dorosłej. Ludzie stale nią dyrygowali, co doprowadzało ją do szału. Jedyną faktyczną władzę zdawała się sprawować nad dziećmi, a i tę ograniczały niekończące się negocjacje.

Aby pokonać pięć mil, pożyczyli od Dorothy furgonetkę, która popsuła się (oczywiście) o milę od plaży.

Kierowca przejeżdżający tamtędy przypadkowo – starszy, mizernie wyglądający człowiek w wiekowym morrisie minorze kombi – zatrzymał się koło nich, pochylił nad maską, zrobił coś banalnie prostego i – abrakadabra! – furgonetka ożyła. Okazał się miejscowym farmerem, zresztą ich sąsiadem. Zarówno on, jak i morris minor byli w lepszej formie, niżby się mogło wydawać. Dzieci go rozpoznały, ale w żaden sposób nie dały tego po sobie poznać, otumanione spiekotą i podobnie jak ich rodzice przygnębione faktem, że furgonetka Dorothy popsuła się trzeci raz w ciągu miesiąca.

– Tak czy inaczej trzeba ją będzie odstawić do warsztatu – powiedział farmer. – Ta naprawa jest tylko tymczasowa.

Dominic, zawsze skory do pomocy, zaserwował mu mądrość godną jakiegoś guru:

– Człowieku, wszystko jest tymczasowe.

Farmerowi przemknęły przez myśl obrazy majestatycznych gór i gwiazd na nieboskłonie, nawet oblicze samego Boga. Nie był jednak w nastroju do dyskusji. Ich widok wyraźnie go rozbawił – obszarpane dzieci (à la wiktoriańska biedota) siedzące z posępnymi minami na poboczu obok matki, rozczochranej młodej Madonny ubranej jak na bal przebierańców.

Strój stylizowany na cygański – wiejska chustka na głowie, martensy, długa welurowa spódnica, haftowany indyjski kaftan naszywany lusterkami – Viola narzuciła na siebie w pośpiechu, bez żadnego zastanowienia. Nie pomyślała, że jadą na plażę i że z każdą godziną będzie jej coraz bardziej gorąco. Tyle wysiłku kosztowało ją przygotowanie niezbędnego ekwipunku na wyprawę – prowiantu, ręczników, kostiumów kąpielowych, dodatkowego prowiantu, dodatkowych ręczników, ubrań na zmianę, wiaderek, łopatek, prowiantu na zapas, ubrań na zapas, siatek do łowienia ryb, mniejszej piłki, napojów na zapas, większej piłki, kremu do opalania, kapeluszy, wilgotnej flaneli w foliowej torebce, koca do siedzenia – że ostatecznie sama ubrała się w to, co wpadło jej w ręce.

– Ładny mamy dzień – zauważył staruszek, uchylając tweedowej czapki.

– Tak? – odmruknęła Viola.

Tymczasem kompletnie niezaradna, jeśli chodzi o mechanikę samochodową, głowa ich rodziny odgrywała rolę świętego szaleńca – a może po prostu szaleńca – pląsając po jezdni na podobieństwo królewskiego błazna. Dominic miał na sobie wielobarwny ufarbowany domową metodą podkoszulek i połatane dżinsy, które wcale nie potrzebowały łatania – coś, co doprowadzało Violę do białej gorączki, jako że ona musiała te łaty naszywać. Jeśli chodzi o styl, cała rodzina prezentowała się wyjątkowo niemodnie, nawet farmer był tego świadomy. W swoim czasie poznał oblicze młodzieżowego buntu dzięki okolicznym wyrostkom, zakolczykowanym i paradującym w łachmanach pospinanych agrafkami, oraz młodocianym hedonistom, którzy po nich nastali, poprzebieranym za piratów, banitów i rojalistów z czasów angielskiej wojny domowej. Farmer, kiedy był w ich wieku, ubierał się tak samo jak jego ojciec i nie poświęcał większej uwagi swojemu wyglądowi.

„Byliśmy dziećmi lat sześćdziesiątych – lubiła później mawiać Viola, jakby sam ten fakt czynił ją interesującą. – Dziećmi kwiatami!”, mimo że gdy lata sześćdziesiąte dobiegały końca, ona wciąż paradowała w schludnym szarym mundurku szkoły kwakrów, a jedyne kwiaty w jej włosach miały postać dziecinnego wianuszka ze stokrotek zerwanych na skraju szkolnego boiska do lacrosse.

Teraz zapaliła własnoręcznie skręconego cienkiego papierosa, snując ponure rozważania nad złą karmą, która najwyraźniej przypadła jej w udziale. Zaciągnęła się głęboko, po czym we wzruszającym przypływie macierzyńskiej odpowiedzialności zadarła do góry podbródek, aby wydmuchać dym ponad głowami dzieci. Gdy pierwszy raz zaszła w ciążę – z Sunnym – nie miała pojęcia, co ją czeka. Nie była pewna, czy wcześniej widziała choćby jednego niemowlaka, i wyobrażała sobie, że opieka nad nim będzie przypominała zajmowanie się kotem, w najgorszym razie szczeniakiem. (Okazało się, że dziecko nie przypominało ani jednego, ani drugiego). Gdy rok później ponownie zaszła w ciążę, tym razem z Bertie, mogła za to winić jedynie własną inercję.

– Zbawco! – rozpromienił się Dominic, gdy silnik wreszcie rozkaszlał się i ożył. Padł na kolana przed farmerem z dłońmi złożonymi nad głową jak do modlitwy i czołem dotknął asfaltu.

Viola zastanawiała się, czy łyknął kwas. Czasami trudno było to wyczuć, w zasadzie całe jego życie zdawało się jednym niekończącym się odlotem. Albo był na haju, albo właśnie miał doła.

Dopiero gdy ten etap życia dobiegł końca, Viola zdała sobie sprawę, że ojciec jej dzieci cierpiał na psychozę maniakalno-depresyjną. Na termin „choroba afektywna dwubiegunowa” było jeszcze za wcześnie – zanim go wymyślono, Dominic od dawna nie żył. „Tak to jest, jak się wejdzie pod pociąg” – rzucała lekceważąco Viola na spotkaniach swojej kobiecej grupy wsparcia w Leeds. Na wydziale studiów feministycznych tamtejszego uniwersytetu robiła zaocznie magisterkę z „postkontrkulturowego feminizmu”. („Jakiego?” – zdumiał się Teddy). W latach osiemdziesiątych północ kraju była wylęgarnią buntowników.

– Szczerzył się do mnie jak przygłup – zwierzył się żonie farmer po powrocie do domu. – W dodatku to taki z wyższych sfer. Można by się spodziewać, że bogaci będą mieli więcej oleju w głowie.

– Nie mają go więcej od innych – zauważyła roztropnie jego małżonka.

– Miałem ochotę przywieźć ich tutaj, nakarmić jajkami na szynce i porządnie wyszorować.

– Pewnie byli z tej komuny. Biedne dzieciaczki.

Kilka tygodni wcześniej „dzieciaczki” stanęły na progu jej domu. W pierwszej chwili wzięła je za żebrzących Cyganów i chciała przepędzić. Zorientowawszy się, że to dzieci z sąsiedniej farmy, zaprosiła je do środka, poczęstowała mlekiem i ciastem, a na koniec pozwoliła nakarmić gęsi oraz zwiedzić dojarnię krów rasy Red Devon.

– Słyszałem, że zażywają tam narkotyki i tańczą nago w świetle księżyca – rzekł farmer. (Święta prawda, choć rozrywki te nie były nawet w połowie tak ekscytujące, jak by się mogło wydawać).

Odjeżdżając, farmer nawet nie spojrzał na Bertie, która wciąż siedziała na poboczu i machała grzecznie za oddalającym się morrisem minorem.

Żałowała, że ten miły człowiek nie zabrał jej ze sobą. Wcześniej ciekawość zawiodła ją pod bramę jego gospodarstwa. Przez szpary między sztachetami podziwiała zadbane pola, krowy o lśniącej sierści i puszyste białe owce, które wyglądały, jakby właśnie wyszły z kąpieli. Widziała też samego farmera w znoszonym filcowym kapeluszu, jeżdżącego po tych zadbanych polach czerwonym traktorem jak z kreskówki.

Razem z Sunnym zawędrowali bez wiedzy rodziców aż do domu na farmie. Tam gospodyni poczęstowała ich ciastem i mlekiem, nazywając „biednymi kruszynkami”. Pokazała im, jak się doi te duże czerwone krowy (a to ci heca!), i dała im jeszcze ciepłe mleko, które wypili na stojąco w dojarni. Potem pozwoliła im nakarmić duże białe gęsi, które podniecone gęgały i kręciły się wokół. Zaśmiewali się z tego do łez. Wszystko było wspaniale do momentu, gdy nadciągnęła Viola, groźna niczym chmura gradowa, żeby ich zabrać do domu, i na widok gęsi straciła dech. Z jakiegoś tajemniczego powodu nie cierpiała gęsi.

Bertie zdołała wówczas ukryć w dłoni piórko, które zabrała ze sobą jako talizman. Wizyta na farmie miała dla niej posmak bajki i bardzo żałowała, że nie może odnaleźć drogi powrotnej do tego magicznego miejsca. Albo pojechać tam wiekowym morrisem minorem.

– Strasznie głodny, mamusiu!

– Ciągle jesteś głodny – odparła lekko Viola, starając się na własnym przykładzie pokazać, że nie można ciągle biadolić. – Spróbuj powiedzieć: „Mamo, jestem głodny. Czy mógłbym dostać coś do jedzenia? Bardzo proszę”. Co sobie pomyśli Pan Kindersztuba?

Pan Kindersztuba, kimkolwiek był, stanowił przekleństwo Sunny’ego, zwłaszcza jeśli chodzi o jedzenie.

Wszystko, co chłopiec mówił, brzmiało jak skarga. Viola pomyślała, że nie mogła mu wybrać mniej odpowiedniego imienia^14. Wciąż usiłowała wykrzesać z niego choć odrobinę radości. „Rozchmurz się!” – powtarzała, rozczapierzając palce u rąk i rozciągając wargi w sztucznym uśmiechu. Gdy chodziła do szkoły w Yorku i brała udział w zajęciach kółka teatralnego, ich nauczycielka robiła tak samo. Dziewczynki z kółka uważały to za dziwactwo, lecz po latach Viola doceniła wartość zachowywania pozorów wesołości w sytuacjach, gdy człowiekowi wcale nie jest do śmiechu. Po pierwsze, uśmiechem łatwiej było osiągnąć to, czego się chciało. Po drugie, matka pogodnego dziecka nie miała stale ochoty go udusić. Sama co prawda nie stosowała się do tej zasady. Minęło wiele czasu, odkąd ostatni raz promiennie się uśmiechała – o ile w ogóle kiedykolwiek jej się to zdarzyło.

– Jestem głodny – powtórzył z uporem Sunny.

Zezłoszczony obnażał zęby w naprawdę wstrętny sposób. Kiedy się rozkręcił, potrafił także ugryźć. Viola wciąż miała dreszcze na wspomnienie ubiegłorocznych odwiedzin u swojego ojca. Wybrali się tam, żeby świętować urodziny Sunny’ego. Bez Dominica, rzecz jasna, rodzina to nie była jego bajka. „Rodzina to nie jego »bajka«? – zdziwił się jej ojciec. – Jak to? Przecież sam ma rodzinę. Ciebie. Dzieci. Że nie wspomnę o innych krewnych”. Dominic był „skłócony” z rodzicami – coś, czego Teddy nie był w stanie pojąć.

– Myślałam o bardziej tradycyjnych rzeczach. Rodzinne wizyty to nie jego bajka – odparła Viola. (Owszem, nadużywała słowa „bajka”). Gdyby Dominic nie był ojcem jej dzieci, mogłaby go podziwiać za łatwość, z jaką potrafił się rozgrzeszać z różnych obowiązków, zasłaniając się swoim prawem do samorealizacji.

Sunny był bliski wybuchu już wtedy, gdy dziadek pomagał mu zdmuchiwać świeczki na torcie. Viola upiekła ten tort rano w ojcowskiej kuchni, a następnie na wierzchu ułożyła napis z kolorowych okrągłych cukierków: „Wszystkiego najlepszego, Sunny”. Literki były krzywe, więc ojciec myślał, że to Bertie ozdobiła tort.

– Kiedy wreszcie zjemy tort? – zawodził Sunny.

Ledwo ścierpiał (wszyscy ledwo ścierpieli) obiad złożony z zapychającej zapiekanki z pełnoziarnistego makaronu z żółtym serem przyrządzonej przez Violę. Jego zdaniem ta potrawa nie nadawała się na urodzinową ucztę. Poza tym to miał być jego tort.

– Panu Kindersztubie nie spodobałby się ten ton – stwierdziła Viola.

– Komu? – zdziwił się Teddy.

Odniósł wrażenie, że Pan Kindersztuba to jedyny autorytet w tej rodzinie.

Viola pokroiła tort i podsunęła kawałek Sunny’emu, który bez żadnego zrozumiałego dla niej powodu rzucił się na nią jak wąż i ugryzł ją w przedramię. Niewiele myśląc, spoliczkowała go. Wstrząs sprawił, że chłopiec zamilkł. Sekunda zmieniła się w wieczność. Wszyscy zebrani wstrzymali oddech w oczekiwaniu na wybuch histerycznego wrzasku. Nie musieli długo czekać.

– No przecież zrobił mi krzywdę – broniła się Viola, widząc minę ojca.

– Na litość boską, on ma dopiero pięć lat.

– Musi się nauczyć panować nad sobą.

– Ty też – zauważył ojciec i wziął na ręce Bertie, jakby chciał ją obronić przed potencjalnym aktem przemocy ze strony matki.

– Czego się spodziewałeś? – zwróciła się ostro Viola do Sunny’ego. Starannie ukrywała wstyd i skruchę na myśl o własnym godnym ubolewania wyskoku.

Wrzask zamienił się w wycie, gorące łzy bólu i wściekłości płynęły po umazanej czekoladą buzi. Viola objęła Sunny’ego i podniosła z krzesła, lecz jego ciało zesztywniało jak kawał drewna, tak że nie dawał się przytulić. Odstawiła więc go na podłogę, a on natychmiast ją kopnął.

– Nie możesz kopać i gryźć innych i uważać, że ominą cię konsekwencje – oznajmiła, drętwa niczym staroświecka niania, żadnym gestem nie zdradzając, jakie emocje się w niej kotłują. Miała wrażenie, że wije się w niej jakiś demon. Demon ten często przemawiał jej spierzchłymi wargami głosem Drętwej Niani, której płochliwie ustępował miejsca Pan Kindersztuba.

– A właśnie że mogę! – ryknął Sunny.

– Nie, nie możesz – odrzekła ze spokojem Drętwa Niania – ponieważ wtedy przyjdzie zły pan policjant, zabierze cię do więzienia i zamknie na wiele lat za kratami.

– Violu! – krzyknął jej ojciec. – Na litość boską, weź się w garść! To tylko dziecko. – Podał Sunny’emu rękę, mówiąc: – Chodź, poszukamy czegoś słodkiego.

Zawsze był w domu głosem rozsądku. A raczej Głosem Rozsądku – w wyobraźni Viola przydawała mu cechy starotestamentowego Boga. Stale słyszała jego komentarze gdzieś z tyłu głowy i z uporem nie chciała w nich rozpoznać szeptu własnego niespokojnego sumienia.

Pozostawiona sama przy stole Viola wybuchnęła płaczem. Dlaczego wszystko zawsze się tak kończyło? I dlaczego to znów była jej wina? Nikogo nie obchodziło, jak ona się czuje. Jej na przykład nikt nie piekł tortów urodzinowych, w każdym razie nie ostatnio. Dawniej robił to ojciec, lecz Viola bez entuzjazmu patrzyła na domowe wypieki. Marzyła o tortach widywanych na wystawach U Betty i U Terry’ego, dwóch cukierni tkwiących naprzeciwko siebie po obu stronach placu św. Heleny niczym skłóceni małżonkowie.

Na swoje pięćdziesiąte urodziny Viola zamówiła tort w cukierni U Betty, Terry bowiem już dawno opuścił plac boju. Przez biały wierzch biegł delikatny wrzosowy napis: „Wszystkiego najlepszego z okazji 50. urodzin, Violu”. Musiała to zrobić sama, gdyż pomimo niezawoalowanych aluzji Bertie nie zdołała pojąć, jak ważne jest dla matki świętowanie półwiecza własnych urodzin. Viola przeżyła swoją matkę o ponad trzy lata – wcale nie pragnęła wygrać w tej konkurencji. Przez ten czas matka zdążyła się zmienić w wyblakłe wspomnienie, którego nie sposób było ożywić. Im bardziej Viola ją zapominała, tym bardziej za nią tęskniła.

Nie powiedziała nikomu o tym torcie i sama zjadła cały. Zajęło jej to wiele tygodni, a pod koniec był całkiem nieświeży. Biedna Viola!

Pozbierała kolorowe cukierki z tortu Sunny’ego. Wszystkie, nie tylko te pomarańczowe, pochodziły z fabryki na drugim końcu miasta. Viola była tam kiedyś z wycieczką szkolną i widziała wielobarwne mieszanki obracające się w czymś, co przypominało betoniarki, tyle że wykonane z błyszczącej miedzi. Na koniec zwiedzania każdy dostał za darmo pudełko czekoladek. Te, które dostała Viola, nigdy nie zostały zjedzone, ponieważ po powrocie do domu cisnęła nimi w ojca. Szybko zapomniała, dlaczego to zrobiła. Pewnie dlatego, że nie był jej matką.

Odniosła brudne naczynia do kuchni i wstawiła je do zlewu. Przez okno widziała całą trójkę w ogrodzie. Oglądali żonkile. („Są ich tam miliony!” – oznajmił później Sunny z wielkim ożywieniem). Viola patrzyła na dzieci klęczące wśród kwiatów; ich twarzyczki aż lśniły wśród tego morza złota. Sunny i Bertie śmiali się i wesoło gawędzili z jej ojcem. Na ten widok ogarnął ją nieznośny smutek. Poczuła się tak, jakby przez całe życie patrzyła przez szybę na cudze szczęście.

– Jestem głodny! – wrzasnął Sunny.

Viola, której skupiony wzrok tonął w morzu, zupełnie jakby była latarnikiem wypatrującym tonącego statku, sięgnęła za siebie do plecaka i szperała przez chwilę na oślep w jego czeluściach, po czym wyciągnęła papierową torbę z niedojedzonymi kanapkami – grubymi pajdami domowego żytniego chleba na zakwasie przełożonymi wegetariańskim pasztetem i podwiędłymi plasterkami ogórka. Sunny wściekł się, widząc ponownie nieapetyczną przekąskę.

– Nie chcę tego! – krzyknął i cisnął w nią kanapką. Fatalnie rzucał do celu i kanapka zniknęła w pysku mile zaskoczonego labradora, który akurat tamtędy przebiegał.

– Słucham? – spytała Viola tonem, który sugerował coś całkiem przeciwnego.

– Chcę coś dobrego – jęczał Sunny. – Nigdy nie dajesz nam nic dobrego.

– Kto ładnie nie prosi, ten nie zasługuje na smakołyki – mruknęła Viola.

„Labrador nie prosił, a dostał” – pomyślał Sunny.

Wszystko wskazywało na to, że Drętwa Niania zabrała się z nimi na plażę. Viola podała kanapkę Bertie, która kopała dołki w piasku, ta zaś odparła: „Dziękuję, mamusiu”, ponieważ dobrze wiedziała, że kiedy zachowuje się układnie, matka jest dla niej miła. „Bardzo proszę” – rzuciła Viola. Sunny aż zgrzytnął zębami na ten pokaz dobrych manier, odgrywany jedynie po to – co do tego nie miał wątpliwości – aby wzbudzić w nim wyrzuty sumienia. Tak samo było, gdy grali w „Szczęśliwą rodzinkę” (był jeszcze za mały, aby pojąć ironię tej sytuacji): jeśli za każdym razem nie powiedziało się „proszę” oraz „dziękuję”, traciło się Pana Myszkę albo Panią Rudzikową, nawet jeśli zwyczajnie się zapomniało. „Nienawidzę cię” – mruknął pod adresem Violi. Dlaczego nigdy nie była dla niego dobra? „Dobry” było dla Sunny’ego słowem wytrychem. Pewnego dnia jego słownik miał się poszerzyć, lecz na razie ten jeden przymiotnik załatwiał sprawę. – Nienawidzę cię – powtórzył, bardziej do siebie niż do matki.

– Tra-la-la – odpowiedziała. – Obawiam się, że nic nie słyszę.

Sunny głęboko zaczerpnął powietrza i wrzasnął, ile sił w płucach: – Nienawidzę cię! – Ludzie na plaży zaczęli się na nich oglądać.

– Mam wrażenie, że ci w morzu nie dosłyszeli – stwierdziła Viola tonem, który budził w Sunnym mordercze instynkty. Udawała, że nic jej nie wzrusza. Lodowaty sarkazm matki był śmiercionośną bronią, z którą nie umiał walczyć. W jego sercu wzbierała burza. Jeszcze chwila i eksploduje. Matka miałaby nauczkę.

„Poddaj się, Sunny – myślała Bertie. – Nigdy z nią nie wygrasz. Przenigdy”. Kopała dalej spokojnie. Jedną ręką operowała łopatką na krótkim trzonku, w drugiej ściskała kanapkę, której nie zamierzała zjeść. Przez jakiś czas cierpliwie drążyła dołek w piasku, po czym przeniosła się kawałek dalej i zaczęła drążyć nowy, jakby miała w głowie jakiś precyzyjny plan, chociaż w istocie dotyczył on tylko wykopania przed zachodem słońca tylu dołków, ile się tylko da.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Robert Baden-Powell, Skauting dla chłopców, przekład Stanisława Kapiszewskiego (wszystkie przypisy w tekście pochodzą od tłumaczki). ↩

2. Charles Dickens, Wielkie nadzieje, przekład Karoliny Beylin. ↩

3. Emily Dickinson, Przetnij wpół Skowronka – znajdziesz Śpiew, przekład Stanisława Barańczaka. ↩

4. Percy Bysshe Shelley, Do skowronka, przekład Ludmiły Marjańskiej. ↩

5. Gerard Manley Hopkins, Skowronek w klatce, przekład Stanisława Barańczaka. ↩

6. Gerard Manley Hopkins, Morze i skowronek, przekład Stanisława Barańczaka. ↩

7. Femme séduisante (franc.) – kusicielka. ↩

8. William Szekspir, Makbet, przekład Leona Ulricha. ↩

9. William Blake, Wróżby niewinności, przekład Zygmunta Kubiaka. ↩

10. W języku angielskim wymawiane w ten sam sposób słowo fanny to wulgarne określenie kobiecych genitaliów. ↩

11. Mikado, czyli jeden dzień w Titipu, operetka w dwóch aktach W.S. Gilberta i A. Sullivana, przekład Adolfa Kitschmana. ↩

12. Emmeline Pethick-Lawrence (1867–1954), brytyjska aktywistka walcząca o prawa kobiet. ↩

13. Robert Baden-Powell, Skauting dla chłopców, przekład Stanisława Kapiszewskiego. ↩

14. Sunny (ang.) – o charakterze: pogodny. ↩