Recenzent

Dr Elżbieta Lemańska

Wydawca

Edyta Kunowska

Projekt okładki i stron tytułowych

Grafos

Produkcja

Mariola Grzywacka

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Tomasz Szymański / konwersja.virtualo.pl

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN, 2016

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN 978-83-01-18982-2

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 031

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Spis treści

Wykaz skrótów

Wstęp

Rozdział 1
Gwarancje procesowe polskiej procedury cywilnej w prawie europejskim

1.1. Systemy normatywne ochrony praw człowieka w prawie europejskim po II wojnie światowej

1.1.1. Systemy normatywne ochrony praw człowieka Rady Europy, Unii Europejskiej oraz OBWE i ich wzajemny stosunek

1.1.2. System normatywny Rady Europy a gwarancje procesowe polskiego postępowania cywilnego

1.1.2.1. Działalność prawotwórcza Rady Europy

1.1.2.2. Prakseologiczne postulaty w zaleceniach Komitetu Ministrów Rady Europy i ich znaczenie dla gwarancji procesowych polskiej procedury cywilnej

1.2. Zasadnicze gwarancje procesowe polskiego postępowania cywilnego

Rozdział 2
Kurator dla osoby nieznanej z miejsca pobytu instytucją polskiego postępowania cywilnego

2.1. Zagadnienia wprowadzające dotyczące zastępstwa w postępowaniu cywilnym

2.2. Ogólna charakterystyka przedstawicielstwa ustawowego i pełnomocnictwa

2.2.1. Przedstawicielstwo ustawowe

2.2.2. Pełnomocnictwo

2.3. Kurator dla osoby nieznanej z miejsca pobytu oraz pozostałe formy procesowego przedstawicielstwa ustawowego

2.4. Kurator dla osoby nieznanej z miejsca pobytu a kurator prawa materialnego

2.5. Pozycja procesowa kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu a pozycja procesowa kuratora sądowej służby kuratorskiej

Rozdział 3
Ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu w procesie cywilnym

3.1. Przesłanki ustanowienia kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu w procesie cywilnym

3.1.1. Pozytywne przesłanki ustanowienia kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu w procesie cywilnym

3.1.1.1. Doręczenie pozwu lub innego pisma procesowego osobie nieznanej z miejsca pobytu

3.1.1.2. Uprawdopodobnienie nieznajomości miejsca pobytu strony

3.1.1.3. Doręczenie pozwu lub innego pisma procesowego wymagającego podjęcia obrony praw strony

3.1.1.4. Złożenie wniosku przez osobę zainteresowaną

3.1.2. Negatywne przesłanki ustanowienia kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu w procesie cywilnym

3.2. Ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu

3.2.1. Podmiot ustanawiający kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu i forma jego decyzji

3.2.2. Ogłoszenie o ustanowieniu kuratora

3.2.3. Zastępstwo strony przez kuratora procesowego z art. 143 k.p.c.

3.2.4. Skutki wadliwej reprezentacji osoby nieznanej z miejsca pobytu a realizacja gwarancji procesowych w procesie cywilnym

Rozdział 4
Pozostałe przypadki powołania przez sąd kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu

4.1. Kurator w postępowaniu nieprocesowym

4.1.1. Ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu w postępowaniu nieprocesowym

4.1.2. Pojęcie interesu prawnego

4.1.3. Kurator dla osoby nieznanej z miejsca pobytu i realizacja gwarancji procesowych w postępowaniu nieprocesowym

4.2. Kurator w postępowaniu egzekucyjnym

4.2.1. Przedstawiciel ustawowy z art. 802 k.p.c.

4.2.2. Kurator z art. 819 § 2 k.p.c.

4.2.3. Kurator ustanowiony na wniosek komornika na podstawie art. 928 k.p.c.

4.2.4. Kurator dla osoby nieznanej z miejsca pobytu i realizacja gwarancji procesowych w postępowaniu egzekucyjnym

Rozdział 5
Ustanie kurateli procesowej i koszty postępowania sądowego z udziałem kuratora reprezentującego osobę nieznaną z miejsca pobytu

5.1. Ustanie kurateli procesowej cura absentis

5.2. Koszty związane z udziałem kuratora… w postępowaniu cywilnym

Teksty aktów prawnych

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2

Zalecenie nr R(94)12 Komitetu Ministrów Rady Europy dla państw członkowskich dotyczące niezawisłości, sprawności i roli sędziów (przyjęte przez Komitet Ministrów w dniu 13 października 1994 r. na 516. posiedzeniu zastępców ministrów)

Zalecenie nr R(81)7 Komitetu Ministrów Rady Europy dla państw członkowskich dotyczące środków ułatwiających dostęp do wymiaru sprawiedliwości (przyjęte przez Komitet Ministrów w dniu 14 maja 1981 r. na 68. posiedzeniu)

Zalecenie nr R(84)5 Komitetu Ministrów Rady Europy dla państw członkowskich dotyczące zasad procedury cywilnej zmierzających do usprawnienia wymiaru sprawiedliwości (przyjęte przez Komitet Ministrów w dniu 28 lutego 1984 r. na 367. posiedzeniu)

Literatura

Wykaz orzecznictwa

Orzeczenia Sądu Najwyższego

Orzeczenia sądów apelacyjnych

Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego

Orzeczenia sądów administracyjnych

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Wstęp

Współczesny rozwój społeczno-ekonomiczny, a przede wszystkim intensywna współpraca między państwami powodują implementację standardów prawnych uznawanych za międzynarodowe na grunt poszczególnych ustawodawstw krajowych, w tym polskiego. Zasadnicze znaczenie dla ustawodawstwa polskiego bez wątpienia ma w głównej mierze porządek prawny Unii Europejskiej. Przyjęte w nim standardy procedury cywilnej powinny zatem odpowiadać regułom normatywnym wynikającym z prawa międzynarodowego, które jest w niej uznawane za wiążące.

Egzemplifikacją tych standardów są krajowe zasady procedury cywilnej i oparte na nich gwarancje procesowe, a więc aksjomaty będące regułami i wyznacznikami poprawności postępowania sądowego. Realizacji tych gwarancji służą poszczególne instytucje procedury cywilnej. Wśród nich można wskazać kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu, któremu poświęcono to opracowanie. Instytucja ta pozostaje w ścisłym związku z zasadami procedury cywilnej, i to tymi wynikającymi zarówno z Konstytucji, jak i z ustaw niższego rzędu, które służą jej wykonaniu, a w szczególności z Kodeksu postępowania cywilnego. Naświetlając w sposób ogólny zagadnienia dotyczące gwarancji procesowych, można wskazać, że jedną z dystynktywnych zasad, której realizacji ta instytucja służy w postępowaniu cywilnym, jest konstytucyjna zasada prawa do sądu. W obowiązującej Konstytucji znajduje ona wyraz w art. 45. Uwaga ta nie umniejsza znaczenia innych zasad postępowania cywilnego przedstawionych w tym opracowaniu. W polskim porządku prawnym ustawodawca, uwzględniając sytuacje, w których strony nie mogą osobiście uczestniczyć w postępowaniu przed sądem z przyczyn obiektywnych, na płaszczyźnie gwarancji procesowych procedury cywilnej przewidział odpowiednie instytucje służące ich reprezentacji, w tym właśnie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu. Należy zaznaczyć, że poza obroną interesów strony instytucja ta ma również umożliwić sądowi poczynienie ustaleń odzwierciedlających stan faktyczny, z którym przepisy prawa materialnego wiążą określone skutki prawne. Pragmatycznie rzecz ujmując, reprezentacja przez kuratora osoby nieznanej z miejsca pobytu następuje wtedy, gdy nie uczestniczy ona w postępowaniu sądowym z powodu nieobecności i gdy nie ma innych zastępców procesowych działających na jej rzecz. Ścisły związek tej instytucji z zagadnieniem gwarancji procesowych wynika z tego, że – jak to przedstawiono w opracowaniu – osoba, dla której kurator ten jest ustanawiany, z reguły nie ma świadomości wszczętego i toczącego się postępowania sądowego, ponieważ nie można jej doręczyć pozwu lub innego pisma procesowego.

Z tych względów instytucji kuratora procesowego reprezentującego osobę, której miejsce pobytu jest nieznane, należy przypisać doniosłą rolę w realizacji zasad postępowania cywilnego i – co za tym idzie – gwarancji procesowych. Zagadnienia temu poświęcone zostały przedstawione w poszczególnych rozdziałach niniejszego opracowania. Jedynie porządkowo trzeba jednak podkreślić, że nie wystarczy samo wyabstrahowane sformułowanie zasad procedury cywilnej, ale konieczne jest stworzenie odpowiednich przesłanek ich rzeczywistej realizacji. Wymagają tego aksjologiczne założenia zasad polskiego postępowania cywilnego. Zasady przyjęte przez ustawodawcę na gruncie procedury cywilnej wyznaczają paradygmat prawidłowych ram postępowania sądowego w sprawach cywilnych. Urzeczywistnieniu tych zasad służą normatywne regulacje Kodeksu postępowania cywilnego, które – określając uprawnienia i obowiązki podmiotów postępowania sądowego – w rzeczywistości stanowią podstawę gwarancji procesowych.

Zapewnienie stronom i uczestnikom postępowania sądowego możliwości korzystania ze środków procesowych, gdy osoba jest nieznana z miejsca pobytu i w związku z tym nie uczestniczy samodzielnie w postępowaniu sądowym, sprzyja obiektywnemu ustaleniu istniejącego stanu faktycznego, a co za tym idzie – urzeczywistnieniu prawa materialnego w sposób społecznie akceptowany. Urzeczywistnienie prawa materialnego w doktrynie jest uważane za główny cel postępowania cywilnego. Cel ten jest osiągnięty, gdy zapadnie orzeczenie zgodne ze stanem faktycznym i prawnym. Poznaniu rzeczywistości w postępowaniu sądowym służą instytucje takie jak wskazany kurator dla osoby nieznanej z miejsca pobytu. Poznanie prawdy odbywa się zatem przy zachowaniu gwarancji procesowych i realizacji praw podmiotów uczestniczących w postępowaniu sądowym. Wnioskując a contrario – brak ustanowienia wyżej wymienionego przedstawiciela procesowego naraża stronę na naruszenie jej praw, pozbawiając ją możliwości przedstawienia swojego stanowiska, a w konsekwencji także obrony.

W kontekście zasad postępowania cywilnego można stwierdzić, że ustawodawca nie zmusza strony do obrony swoich praw w postępowaniu cywilnym, ale pozostawia jej swobodę oceny, czy zgodnie ze swoim interesem prawnym ją podejmie. Strona nieświadoma toczącego się postępowania – jak w przypadku osoby nieznanej z miejsca pobytu – wyboru takiego jest pozbawiona. Gwarancję korzystania przez nią ze środków procesowych stanowiących realizację wymienionych zasad według intencji ustawodawcy ma zapewnić w tym przypadku wskazany kurator procesowy. Pragmatycznie rzecz ujmując, ratio legis wprowadzenia do polskiego ustawodawstwa reprezentacji sprawowanej przez tego przedstawiciela procesowego stanowi zapewnienie możliwości obrony interesów strony, gdy ta nie powzięła informacji o toczącym się postępowaniu sądowym i w związku z tym nie podejmuje stosownych działań procesowych. Postępowanie sądowe przeprowadzone bez udziału osoby nieznanej z miejsca pobytu będącej stroną lub uczestnikiem postępowania mogłoby doprowadzić do niekorzystnego dla niej rozstrzygnięcia mimo niezawinionego niestawiennictwa. Kolejną tego konsekwencją jest zaś nieważność postępowania sądowego.

W doktrynie prawa, podobnie jak w praktyce judykacyjnej, istota reprezentacji osoby nieznanej z miejsca pobytu przez kuratora dostarcza wielu zagadnień, które zostały poddane analizie w kolejnych rozdziałach tego opracowania. W szczególności można tu wskazać na analizowany charakter jego umocowania oraz określenie skutków tej reprezentacji dla zastąpionego. Ponadto ustawodawca w treści norm Kodeksu postępowania cywilnego, mimo że wskazuje okoliczności, w których ustanawiany jest kurator dla osoby nieznanej z miejsca pobytu, nie definiuje pojęcia użytego do jego określenia. Uznając to za właściwe, w tym opracowaniu podjęto próbę sformułowania takiej definicji przez naświetlenie zadań wykonywanych przez tego przedstawiciela procesowego i wykazanie różnicy między zajmowaną przez niego pozycją procesową a pozostałymi przedstawicielami działającymi w procesie. Analizując pozycję procesową kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu, zostało wyjaśnione pojęcie osoby nieznanej z miejsca pobytu oraz przedstawiono przesłanki, które muszą być spełnione, aby ten zastępca procesowy mógł być dla niej ustanowiony. Rozważania na tej płaszczyźnie uwzględniają dyferencjację między udowodnieniem a uprawdopodobnieniem nieznajomości miejsca pobytu strony i w swojej istocie prowadzą do wskazania, kiedy przedstawiony materiał sąd może uznać za wystarczający.

Zawarte w opracowaniu rozważania dotyczące instytucji kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu poza normami prawnymi poświęconymi procesowi i postępowaniu nieprocesowemu obejmują też zagadnienia reprezentacji pełnionej przez tego przedstawiciela procesowego w postępowaniu egzekucyjnym. Znaczenie reprezentacji w ostatnim z wymienionych przypadków ma nie mniejszą wagę niż w procesie czy w postępowaniu nieprocesowym. Postępowanie egzekucyjne bowiem zmierza do przymusowego zaspokojenia wierzyciela i tym samym urzeczywistnienia normy prawnej. Zagadnieniem, któremu została poświęcona uwaga w rozważaniach, jest też relacja kuratora tego rodzaju działającego w postępowaniu procesowym do takiego kuratora występującego w postępowaniach nieprocesowym i egzekucyjnym. Funkcja kuratora ustanowionego dla osoby nieznanej z miejsca pobytu różni się w postępowaniach procesowym, nieprocesowym i egzekucyjnym ze względu na ich specyfikę oraz tryb działań podejmowanych w celu ustalenia rzeczywistego stanu rzeczy. Z tych powodów uznano za właściwe dokonanie pogłębionej analizy tej instytucji w tle regulacji każdego z tych postępowań, co uczyniono w poszczególnych rozdziałach opracowania. Analiza ta prowadzi do naświetlenia roli kuratora w każdym z tych postępowań przez wskazanie jego pozycji i pełnionej funkcji.

Wymieniona instytucja ma duże znaczenie dla aspektów prakseologicznych postępowania cywilnego, a więc jego sprawnego, efektywnego i szybkiego – tj. bez zbędnej zwłoki – przebiegu. Tłem rozważań poświęconych instytucji kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu stały się postulaty zawarte w zaleceniach Komitetu Ministrów Rady Europy nr R(94)12 w sprawie niezawisłości, sprawności i roli sędziów z 13 października 1994 r., nr R(81)7 w sprawie środków ułatwiających dostęp do wymiaru sprawiedliwości z 14 maja 1981 r. oraz nr R(84)5 w sprawie zasad procedury cywilnej zmierzających do usprawnienia wymiaru sprawiedliwości z 28 lutego 1984 r. Należy zauważyć, że istotne znaczenie dla wdrożenia postulatów wymienionych zarządzeń do polskiej procedury cywilnej ma przede wszystkim ich tłumaczenie dokonane przez J. Jasińskiego (Standardy prawne Rady Europy. Zalecenia, t. IV: Sądownictwo. Organizacja – postępowanie – orzekanie, Warszawa 1998). Warto podkreślić, że mimo przypisywanej zaleceniom istotnej roli w wyznaczaniu kierunków sprawnego przebiegu postępowania cywilnego, w doktrynie prawa brak opracowań, które służyłyby ich skutecznej realizacji.