Recenzent

prof. AM w Gdyni, dr hab. Barbara Marciszewska

Wydawca

Magdalena Ścibor

Koordynator produkcji

Mariola Iwona Keppel

Projekt okładki i stron tytułowych

Przemysław Spiechowski

Zdjęcie na okładce

IM_photo/Shutterstock

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Michał Nakoneczny / 88em.eu

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2015

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r., (wyd. I)

ISBN 978-83-01-19038-5

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

WSTĘP

Praca jest przeglądem zainteresowań badawczych i zrealizowanych badań dotyczących szerszego spektrum ekonomicznych problemów turystyki. Wyniki tych badań albo nie doczekały się jeszcze publikacji, albo nie były dotąd publikowane w języku polskim. Niektóre z nich zostały uzupełnione i uaktualnione. Dotyczy to zarówno części literaturowej, jak i empirycznej.

Książka nie ma charakteru monograficznego. Nie zawiera podstawowych definicji dotyczących turystyki, ruchu turystycznego, rynku, czy marketingu. Jest przeznaczona dla czytelnika, który zna podstawy ekonomiki turystyki i przedsiębiorstwa turystycznego. Przedstawiono w niej – ułożone w logiczną całość – wyniki badań przeprowadzonych przez Autora, zrealizowanych także na zlecenie instytucji naukowych, które zostały zaprezentowane przez Autora podczas wystąpień na konferencjach za granicą.

Większość opracowań metodologicznych wygłaszanych było podczas meetingów organizacji Tourist Research Center w Brugii, Tours, Bolzano, Poznaniu, Wiedniu i Bodrum. Są też wystąpienia podczas kongresów AIEST w Hong Kongu w Chinach, a także w Atenach oraz podczas konferencji organizowanych przez inne instytucje naukowe w Krakowie, Palermo, Hawanie, Dublinie, Chamonix czy Sztokholmie. Zebrane w całość stanowią spektrum zainteresowań badawczych Autora. Można je podzielić na cztery grupy zagadnień:

1. Grupa pierwsza dotyczy relacji turystyki do zmieniającego się pojęcia i sposobu wykorzystania czasu. Te prace dotyczą określenia tego jak zjawisko globalizacji wpływa na pojęcie i sposób rozumienia czasu w różnych fazach życia człowieka. Jak to zmieniające się pojęcie i sposób wykorzystania czasu wpływa na popyt turystyczny, który uwidacznia się zarówno w czasie pracy, jak i w czasie wolnym. Czas wolny jest warunkiem niezbędnym do uprawiania turystyki. Stąd konieczność odpowiedzi na pytanie: czym jest dla turysty czas wolny i w jakim stopniu zarządzanie tym czasem przez całe życie człowieka ma charakter uświadomiony.

2. Grupa druga zagadnień odnosi się do problematyki zarządzania turystyką w ujęciu przestrzennym i to zarówno na obszarach niezurbanizowanych, jak i miejskich.

W Polsce w okresie transformacji obserwujemy charakterystyczne zjawiska zarówno po stronie popytu, jak i podaży. Popyt (zarówno krajowy jak i zagraniczny) pomimo wahań utrzymuje się na wysokim poziomie i w miarę wzrostu dochodów „szuka” nowych regionów i lepszej jakości usług. Po stronie podaży dostrzega się szanse rozwoju regionów dzięki turystyce. Dlatego tak ważnym zadaniem jest wybieranie nowych regionów turystycznych i opracowywanie strategii ich rozwoju. Stąd też niezbędna jest odpowiedź na pytania: jaka jest podstawa wyboru obszarów dla przyszłego zagospodarowania turystycznego oraz co jest głównym czynnikiem ograniczającym rozwój turystyczny tych obszarów. Z kolei obszary dużych miast są obiektem dynamicznie rosnącego zainteresowania turystów (rozwój transportu skracający czas dojazdu i powodujący obniżkę cen). Jednocześnie trwa ostra walka konkurencyjna między miastami o turystów i przyszłych inwestorów. Władze miast prowadzą politykę zmierzającą do rozwoju ich funkcji turystycznej poprzez zapewnienie dostępności komunikacyjnej do miasta i wewnątrz miasta, rozbudowę infrastruktury turystycznej i usługowej oraz stałe uatrakcyjnianie ofert. Stąd kluczowe są odpowiedzi na pytania:

– Jak określić poziom natężenia funkcji turystycznej miasta?

– W jaki sposób oceniać oddziaływanie samorządu na rozwój funkcji turystycznej dużego miasta?

3. Trzecia grupa zainteresowań badawczych Autora dotyczy uwarunkowań rozwoju produktów turystycznych. Jednym z podstawowych czynników kształtujących produkt turystyczny jest kultura. Dlatego tak ważna jest próba odpowiedzi na pytanie: czy turystyka jest podstawową przyczyną konserwacji tradycji historycznych, a tradycje te z kolei wykorzystywane w turystyce przyczyniają się do wzrostu jej efektywności?

Produktem, którego rozwój wynika nie tylko z przesłanek ekonomicznych, ale też politycznych jest turystyka wiejska. Rozdrobnienie gospodarstw powoduje, że większość z nich nie jest samowystarczalna. W warunkach wolnej konkurencji, gospodarstwa te nie są – w wielu wypadkach – w stanie zapewnić sobie minimum egzystencji. Jednocześnie wymienić można wiele przesłanek rozwoju turystyki na obszarach wiejskich, które mogą stać się alternatywnym źródłem zarobkowania ludności wiejskiej i wpłynąć na zmianę struktury zatrudnienia bez konieczności migracji ze wsi do miast. Stąd tak ważna jest próba określenia perspektyw rozwoju turystyki wiejskiej jako alternatywy dla działalności rolniczej.

Jednym z kluczowych uwarunkowań rozwoju turystyki jest poprawa dostępności transportowej, w szczególności budowa autostrad. Pierwsze w historii połączenie naszego kraju z międzynarodową siecią autostrad może przyczynić się do szybkiego wzrostu ruchu turystycznego na bardzo atrakcyjnych obszarach Pojezierza Lubuskiego, który do tej pory był ograniczony przez brak dogodnych połączeń komunikacyjnych. Stąd konieczność podjęcia prób oszacowania ruchu pojazdów nowymi odcinkami autostrady z uwzględnieniem tych, które poruszają się w celach turystycznych. Pozwoli to oszacować dynamikę oraz sezonowość ruchu turystycznego do województwa lubuskiego oraz określić popyt na podstawowe usługi w ujęciu wariantowym.

4. Kolejna grupa zainteresowań badawczych dotyczy problematyki przedsiębiorstw. Ważne miejsce zajmują tu badania nad przedsiębiorczością w polskim sektorze turystycznym. Kluczowe znaczenie mają odpowiedzi na pytania:

– Jak badać niematerialne zjawisko przedsiębiorczości firm?

– Jakie występują przejawy przedsiębiorczości w firmach i symptomy jej ograniczania?

– Jakie wnioski (na podstawie przeprowadzonych analiz przypadków) można wysunąć pod adresem polskich firm działających na rynku turystycznym?

Stąd sprawą priorytetową jest wskazanie na podstawie zbadanego studium przypadku – działań innowacyjnych i przedsiębiorczych jakie dokonywane są w zakresie obsługi ruchu turystycznego. Na podstawie propozycji Polskiej Agencji Rozwoju Turystyki za przedmiot analizy zachowań przedsiębiorczych i innowacyjnych, w ramach IEN (Innovative Entrepreneurial Network), powołanej przez stowarzyszenie AIEST, wybrano przedsiębiorstwo Uzdrowisko Kopalnia Soli w Bochni. Celem tej analizy jest zidentyfikowanie cech tego przedsiębiorstwa, które sytuują je w grupie przedsiębiorczych innowatorów.

Przedsiębiorczość i innowacyjność przyczyniają się do poprawy efektywności hoteli i biur podróży. Czynniki wpływające na tę efektywność są kolejnym przykładem zainteresowań badawczych Autora. Należą do nich bez wątpienia nowoczesne metody zarządzania. Celem badań była analiza i ocena wpływu systemu zarządzania na efektywność wybranych hoteli należących do międzynarodowego konsorcjum Accor. Dokonano próby scharakteryzowania efektów podejmowanych wysiłków dotyczących zmiany systemu zarządzania w ujęciu dynamicznym. Wnioski wynikające z tej analizy są podstawą nie tylko zmian systemu zarządzania, ale też planowania finansowego.

Niewątpliwie wielki wpływ na efekty ekonomiczne hoteli miały i mają zjawiska kryzysowe. Odporność na kryzys (której miarą jest brak zjawiska zmniejszania się przychodów i zysków) może zależeć m.in. od lokalizacji. Stąd konieczna jest odpowiedź na pytania:

1. W jakim stopniu na tę odporność wpływa lokalizacja hoteli i zmieniająca się pod jej wpływem sezonowość obrotów?

2. W jaki sposób mierzyć wpływ zjawisk kryzysowych na kondycję finansową hoteli?

Odpowiedź na te pytania pozwoli na sformułowanie strategii przedsiębiorstw odpowiadającej zmianom otoczenia biznesu hotelowego.

Na efektywność przedsiębiorstw turystycznych olbrzymi wpływ ma komputeryzacja, w efekcie której powstają kanały dystrybucji elektronicznej. Największe zmiany może wywoływać wprowadzanie udoskonalonych technologii informatycznych w pozycji strategicznej touroperatorów. Większa elastyczność i dogodność ofert, możliwość większej penetracji rynku, zmniejszenie kosztów dystrybucji, możliwość zwiększenia wzajemnego oddziaływania konsumentów na siebie, czy wreszcie globalizacja oferowanego produktu pozwalają na poprawę efektywności, a także na integrację pionową i poziomą.

Biorąc powyższe elementy pod uwagę, dokonano badań dotyczących stopnia wykorzystania elektronicznych kanałów dystrybucji przez touroperatorów w Polsce, a przede wszystkim wpływu tych działań na wzrost ich pozycji konkurencyjnej. W związku z tym podjęto się próby udzielenia odpowiedzi na następujące pytania:

1. W jakim zakresie liderzy wykorzystują elektroniczne kanały dystrybucji?

2. Jaki jest stopień wdrożenia nowych technologii, które racjonalizują możliwości tworzenia kanałów dystrybucji elektronicznej?

3. Jakie efekty w zakresie poprawy pozycji konkurencyjnej przedsiębiorstw te działania wywołują (integracja pionowa i pozioma, wzrost przychodów i udziału w rynku, wirtualizacja przedsiębiorstw, reengineering)?

Chociaż wszystkie teksty były inspirowane i realizowane przez jednego Autora to niektóre z nich pisane były wspólne z pracownikami Katedry Turystyki, jak i osobami spoza katedry – były więc efektem wysiłku zbiorowego.

Agnieszce Niezgodzie dziękuję za współpracę przy realizacji badań dotyczących roli czasu i dysponowania czasem wolnym. Justynie Majewskiej za wspólną pracę przy ocenie oddziaływania samorządu na rozwój funkcji turystycznej miast i ocenie wpływu lokalizacji na wrażliwość hoteli na zjawiska kryzysowe. Gorące podziękowania dla Janusza Majewskiego za współpracę przy próbie określenia perspektyw rozwoju turystyki wiejskiej i dla Marcina Olszewskiego, z którym przeprowadziłem polskie studium przypadku badając przedsiębiorczość liderów rynku turystycznego. Dziękuję też za wspólną pracę nad kanałami dystrybucji elektronicznej w Polsce, Maciejowi Andrzejewskiemu.

Grzegorz Gołembski