James Carnac

AUTOBIOGRAFIA KUBY ROZPRUWACZA

przełożył Maciej Świerkocki

Tytuł oryginału: The Autobiography of Jack the Ripper

Copyright © James Carnac, 2012

First published as The Autobiography of Jack the Ripper by Transworld Publishers

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Copyright © for the Polish translation by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Wydanie I

Warszawa

Spis treści

- O maszynopisie

- Wstęp

- Kilka słów wyjaśnienia

- Autobiografia Jamesa Carnaca

- Część 1

- Przedmowa

- Rozdział pierwszy

- Rozdział drugi

- Rozdział trzeci

- Rozdział czwarty

- Rozdział piąty

- Rozdział szósty

- Rozdział siódmy

- Rozdział ósmy

- Rozdział dziewiąty

- Rozdział dziesiąty

- Rozdział jedenasty

- Część 2

- Rozdział dwunasty

- Rozdział trzynasty

- Rozdział czternasty

- Rozdział piętnasty

- Rozdział szesnasty

- Rozdział siedemnasty

- Rozdział osiemnasty

- Rozdział dziewiętnasty

- Rozdział dwudziesty

- Rozdział dwudziesty pierwszy

- Rozdział dwudziesty drugi

- Rozdział dwudziesty trzeci

- Rozdział dwudziesty czwarty

- Część 3

- Rozdział dwudziesty piąty

- Rozdział dwudziesty szósty

- Rozdział dwudziesty siódmy

- Rozdział dwudziesty ósmy

- Epilog

- Przemówienie koronera do ławników

- Suplement I

- Paul Begg: analiza tekstu

- Sydney George Hulme-Beaman

- James Willoughby Carnac

- Maszynopis

- Źródła

- Podejrzani

- Leonard Matters

- „Rozpruwatura”

- Podsumowanie

- Suplement II

- Suplement III Ofiary Jamesa Willoughby’ego Carnaca

- Ilustracje

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

O maszynopisie

Jestem właścicielem i dyrektorem Montacute TV, Radio and Toy Museum w miasteczku Montacute w hrabstwie Somerset. Zastanawiacie się pewnie, co na litość boską mam wspólnego z książką rzekomo napisaną przez Kubę Rozpruwacza. Pozwólcie zatem, że opowiem, jak zostałem wplątany w tę historię.

W 2007 roku tuż przed świętami Bożego Narodzenia skontaktowała się ze mną pani Jean Caldwell. Jej kuzynka, Betty, niedawno przeniosła się do domu opieki, a pamiątki po swoim ojcu oddała właśnie Jean. Nie miała ich gdzie trzymać, podobnie jak Jean, która nie chciała jednak rozdzielać kolekcji swojego wuja, Sydneya. Zamierzając sprzedać całą kolekcję, w pierwszej kolejności skontaktowała się z domem aukcyjnym, gdzie poradzono jej, by umówiła się ze mną.

Wujem Jean Caldwell był ni mniej, ni więcej, tylko Sydney George Hulme-Beaman. Być może jego nazwisko niewiele już dzisiaj znaczy dla szerokiej publiczności, jednak na pewno wielu z nas pamięta imię jego najsłynniejszego bohatera – Baranek Larry. Sydney urodził się w 1887 roku i zmarł przedwcześnie w roku 1932, ale w swoim krótkim życiu zdążył wiele osiągnąć. W latach dwudziestych ubiegłego wieku zyskał rozgłos jako zdolny ilustrator książkowy, był też autorem komiksu zatytułowanego Phillip & Phido, publikowanego w prasie codziennej. Beaman dał się poznać jednak przede wszystkim jako twórca programu Toytown, emitowanego przez radio BBC w cyklu Children’s Hour. Głównym bohaterem tej audycji był właśnie Baranek Larry. Sam Sydney George Hulme-Beaman występował nawet u jego boku jako Jamnik Dennis, był bowiem także utalentowanym aktorem.

Oczywiście bardzo chciałem więc pozyskać pamiątki po nim dla mojego muzeum i dałem to do zrozumienia Jean. Sydney zmarł krótko po jej urodzeniu, więc sama go nie pamięta, ze wspomnień rodzinnych wynika jednak, że był człowiekiem wyjątkowo wrażliwym i delikatnym. W wywiadzie udzielonym Kate Smith Jean wspomniała na przykład, że pewnego razu zemdlał, kiedy ktoś opowiadał w jego obecności o jakimś makabrycznym wypadku. Był także introwertykiem i osobą skłonną do refleksji.

Otrzymałem listę wszystkich pamiątek i opis kolekcji, w której znajdowało się kilka oryginalnych dzieł Beamana oraz inne przedmioty. Uzgodniliśmy też cenę zakupu zbiorów. Byłem naprawdę poruszony, kiedy nadeszła wielka paczka od Jean – dopiero wtedy po raz pierwszy miałem okazję obejrzeć całą kolekcję. Nie mogłem się doczekać, by rozpakować pudło, w którym znajdowały się oryginalne obrazki, przedstawiające Larry’ego i inne postaci z Toytown, ręcznie rzeźbione figurki muzykanta i żołnierzy, a także książki z ilustracjami Sydneya. W końcu prawie na samym dnie znalazłem jakiś bardzo staro wyglądający maszynopis. Zaintrygowany, wziąłem go do ręki. Gdy przerzuciłem kilka pierwszych stron, zjeżyły mi się włosy na głowie i dostałem gęsiej skórki, albowiem po kilku zdaniach wstępnych objaśnień – jak przypuszczałem, pióra Sydneya Hulme-Beamana – czytałem już autobiografię niejakiego Jamesa Carnaca, twierdzącego, że jest najsłynniejszym seryjnym mordercą na świecie: Kubą Rozpruwaczem we własnej osobie!

Nie muszę chyba dodawać, że od razu zadzwoniłem do Jean, aby dowiedzieć się czegoś więcej o tym maszynopisie. Powiedziała mi, że pytała o niego Betty i że zdaniem jej kuzynki jest autentyczny. Sama Jean go nie czytała, wydawał się jej bowiem zbyt złowieszczy. Miała jednak nadzieję, że pewnego dnia ktoś go wyda, by czytelnicy sami mogli wyrobić sobie zdanie na jego temat. To jest właśnie książka, której lekturę za chwilę rozpoczniecie – oryginalny, historyczny maszynopis z lat dwudziestych ubiegłego wieku, nigdzie wcześniej niepublikowany.

Alan Hicken

Montacute TV, Radio and Toy Museum

montacutemuseum.co.uk

Wstęp

Ta książka jest autobiografią człowieka, który utrzymuje, że w latach swojej młodości w kilka tygodni zabił sześć kobiet w Whitechapel.

Ta książka rzekomo jest historią Kuby Rozpruwacza.

Jej domniemany autor to niejaki James Willoughby Carnac, osobnik dotąd nieznany, po którym wszelki ślad zaginął i który być może w ogóle nigdy nie istniał.

Poniższa autobiografia wygląda raczej na utwór literacki, ale nic nie jest nigdy takie proste.

Maszynopis powstał przypuszczalnie między rokiem 1928 a 1930. Składa się z trzech części, z „Kilku słów wyjaśnienia” pióra Sydneya George’a Hulme-Beamana oraz epilogu. Część pierwsza opowiada o dzieciństwie i życiu Jamesa Carnaca do roku 1888, część druga dotyczy wydarzeń z tamtego roku, a część trzecia obejmuje epilog i sprawia wrażenie napisanej w innej konwencji niż reszta. Prawdę mówiąc, pachnie beletrystyką, co wyjaśniam bliżej w Suplemencie I. Jednak nawet jeśli ta część książki jest fikcją, nie znaczy to, że jest nią cały maszynopis.

Albowiem maszynopis wydaje się przecież autentyczny. Alan Hicken twierdzi, że znalazł go w pudle z pamiątkami po Sydneyu George’u Hulme-Beamanie. Najprościej byłoby zatem założyć, że jest to dzieło właśnie Hulme-Beamana, bardzo trudno jednak byłoby mu je przypisać bez zastrzeżeń. Beaman był bezsprzecznie utalentowanym pisarzem, lecz niełatwo wyobrazić go sobie w jego gabinecie, w pokoju na piętrze domu w Fulham, jak w otoczeniu swoich ilustracji oraz drewnianych figurek baranka o imieniu Larry i pasażerów Arki Noego próbuje się wcielić w cynicznego, agresywnego młodego człowieka o wyjątkowo niekonwencjonalnych poglądach, który mordował i patroszył bezbronne prostytutki w slumsach londyńskiego East Endu.

Jeszcze trudniej byłoby zaakceptować tę wizję tym, którzy choć trochę słyszeli o Hulme-Beamanie. Oto jedna z anegdot na jego temat, wiele mówiąca o charakterze Sydneya, a przytoczona niegdyś przez jego siostrzenicę: „Był bardzo wrażliwym człowiekiem, który nie znosił horrorów”, oświadczyła, po czym opowiedziała, jak Hulme-Beaman zemdlał pewnego dnia w trakcie rodzinnego posiłku, kiedy ktoś opisywał przy stole przerażający wypadek, do którego doszło gdzieś w sąsiedztwie. Czy zatem rzeczywiście mamy tutaj do czynienia z niezwykłą powieścią, stojącą w całkowitej sprzeczności z charakterem i znanym nam literackim dorobkiem Sydneya George’a Hulme-Beamana, czy jest to może pochodzące z zupełnie innego źródła naprawdę arcyciekawe dzieło biograficzne? Czy James Willoughby Carnac istniał naprawdę, czy może jest to pseudonim autora maszynopisu lub pseudonim nadany mu przez Hulme-Beamana?

A może stoimy przed przypadkiem jeszcze bardziej złożonym, na przykład przed autentycznym wyznaniem, przystrojonym przez Hulme-Beamana – albo przez kogoś innego – w szaty beletrystyki?

Na te pytania czytelnik musi odpowiedzieć sobie sam.

Paul Begg

Paul Begg jest wybitnym historykiem kryminalistyki i uznanym autorytetem w tej dziedzinie, znawcą historii Kuby Rozpruwacza. W roku 2010 zapoznał się z maszynopisem niniejszej książki i przedstawił jego analizę, w której szczegółowo odpowiada na wynikające z niej pytania oraz podaje wiele użytecznych informacji, dotyczących zarówno epoki, jak i postaci występujących w tekście (patrz Suplement I).

Kilka słów wyjaśnienia

Jako wykonawca ostatniej woli Jamesa Carnaca uważam za niezbędne, aby poprzedzić jego nadzwyczajną opowieść, tworzącą główną część maszynopisu, kilkoma uwagami z mojej strony. Po pierwsze, pragnę podkreślić coś, co niewątpliwie wydaje się oczywiste: a mianowicie że nie jestem w stanie przedstawić żadnych dowodów na autentyczność bądź fałszywość tego, co pan Carnac nazywa swoją autobiografią, i że osobiście nie przyjmuję żadnej odpowiedzialności za jego słowa. Moim zdaniem nie można potwierdzić prawdziwości jego wyznań czy też słuszności roszczeń do autorstwa owych okropności, które w roku 1880^1 napełniały przerażeniem cały Londyn – chociaż wiem, że kilka wydarzeń, o których pisze Carnac, nie licząc wspomnianych okropieństw, zaszło wtedy naprawdę. Poza tym jego przyznanie się do winy, jeśli można to tak nazwać, jest, jak rozumiem, z prawnego punktu widzenia bezwartościowe, nie zostało bowiem spisane w obecności świadków. Nie czuję się więc zobligowany, by przedstawić je funkcjonariuszom policji.

Muszę także wyznać, że wielce onieśmiela mnie już sama próba publikacji tego maszynopisu. Po pierwsze dlatego, że wcale nie jest nieprawdopodobne, że każdy wydawca, u którego złożyłbym ten tekst, mógłby rzecz potraktować jako oszustwo ze strony mojej albo pana Carnaca – chociaż niełatwo byłoby zrozumieć, dlaczego Carnac miałby poświęcić ostatnie lata życia na napisanie książki, w której fałszywie utożsamia się z najokrutniejszym mordercą naszych czasów. Po drugie zaś, co ważniejsze, dlatego że przynajmniej moim zdaniem jest to opowieść utrzymana w bardzo złym guście. Uważam, że gdyby było to wyznanie podane w tonie skruchy, można by je łatwiej zaakceptować – tak jednak oczywiście nie jest, gdyż cała poniższa historia podszyta jest nutą cynicznego i makabrycznego humoru albo szyderstwa. Wydaje mi się ona cokolwiek niesmaczna. Znałem autora osobiście, wiem zatem, że to maniera dla niego charakterystyczna, i domyślam się, że jeśli istotnie był on Kubą Rozpruwaczem, to dokonywałby swoich przerażających okrucieństw dokładnie w taki sposób, jaki sugeruje jego styl pisarski.

Przestudiowawszy starannie maszynopis, doszedłem do wniosku – o ile kogokolwiek to obchodzi – że James Carnac był faktycznie Kubą Rozpruwaczem. Muszę tu jednak dodać, że mówimy o człowieku przynajmniej pod jednym względem szalonym. Nie będę rozwijał tutaj tego wątku, jestem jednak pewien, że inni czytelnicy dojdą do identycznej konkluzji.

Podobnie jak pozostali znajomi Carnaca, uważałem go zawsze za osobę nieprzyjemnie ekscentryczną. Hołdował, o czym często nam przypominał, nieortodoksyjnym i wyjątkowo obrazoburczym poglądom w wielu ważkich kwestiach. Wiem, że nie należy wypowiadać się źle o niedawno zmarłym, i nie posunąłbym się do tego, gdyby nie fakt, że opinie wyrażone przez niego lub implikowane w jego maszynopisie zwalniają mnie z obowiązku zachowania jakiejkolwiek wstrzemięźliwości w tej materii.

Jak słusznie podejrzewał bystry przecież Carnac, sądziliśmy, że jego cyniczne poglądy na życie wynikają z kalectwa – jako młody mężczyzna stracił bowiem nogę (o czym sam zresztą pisze), i z tego powodu często nie zwracaliśmy uwagi na jego złośliwości.

Maszynopis trafił do mnie jako do wykonawcy testamentu Carnaca razem z innymi jego rzeczami osobistymi. Spoczywał w zamkniętej paczce, do której dołączony był list z prośbą do mnie, abym wysłał nienaruszony pakunek do pewnej agencji literackiej. Oczywiście nie spełniłem ślepo owego życzenia, nie mogłem bowiem odpowiedzialnie przekazać nikomu przesyłki o nieznanej zawartości bez usankcjonowania tego przez sąd do spraw spadkowych. A ponieważ postępowanie przed sądem mogło pociągnąć za sobą nieprzewidziane komplikacje prawne, otworzyłem paczkę i przeczytałem zawartość. Nie wydała mi się wartościowa, uznałem więc, że nie mogę się uchylać od odpowiedzialności, którą na siebie przyjąłem, godząc się zostać wykonawcą testamentu Carnaca.

Dlatego zamierzam skonsultować się z agentami literackimi, których nazwiska Carnac wymienił, mając nadzieję choć na to, że jego życzenie dotyczące wydania maszynopisu zostanie spełnione.

Na koniec powinienem także dodać, że po dłuższym namyśle usunąłem i zniszczyłem te fragmenty książki, które w moim mniemaniu zawierały pewne wyjątkowo obrzydliwe szczegóły. Moja wiedza medyczna jest niewielka, lecz owe wyimki, nie wspominając już o ogólnej wymowie maszynopisu, wystarczyły, aby mnie przekonać, że jeśli niniejsza opowieść zostanie przyjęta jako wiarygodna autobiografia, to jej autora należy bez wątpienia uznać za człowieka cierpiącego na szczególny rodzaj obłędu.

Nie licząc owych usuniętych fragmentów, o których przed chwilą wspomniałem, przedstawiam opowieść dokładnie w takiej postaci, w jakiej do mnie trafiła, włączając nawet cyniczną dedykację.

H.B.

Autobiografia Jamesa Carnaca

Z podziwem i szacunkiem dla emerytowanych funkcjonariuszy londyńskiej policji metropolitalnej, pomimo wysiłków i kompetencji których jeszcze żyję i mogę napisać tę książkę.

Część 1

Przedmowa

Kiedy człowiek zyska choćby najmniejsze uznanie lub okryje się złą sławą, zaczyna go dręczyć pokusa, żeby napisać autobiografię. Wątpię, czy często się zdarza, by długie miesiące wiążącej się z tym pracy dało się usprawiedliwić jej efektem, chyba że za ów efekt uznamy jedynie satysfakcję, którą odczuwa autor piszący wyłącznie o sobie w tekście o objętości około siedemdziesięciu tysięcy słów. Zwykle bardzo niewielu twórców takich wspomnień ma do powiedzenia coś interesującego, nie licząc mniej lub bardziej ciekawych kwestii natury technicznej, związanych ze sposobem opowiadania o tych kolejnych krokach i postępkach bohatera, które przyniosły mu rozgłos.

To prawda, że niektóre autobiografie mogą nam dostarczyć trochę rozrywki, upowszechniając na przykład jakąś błyskotliwą uwagę, rzuconą niegdyś takiemu czy innemu autorowi przez sir Herberta Tree^2 czy kogoś równie sławnego, albo zaspokajając nasz głód skandali poprzez obrzucanie błotem współczesnych autora. Jednak ogólnie rzecz biorąc, uważam, że stan umysłu, w którym autobiograf zasiada do swojego niewdzięcznego zadania, przypomina stan, w który popadam i ja, gdy jakiś nudziarz w klubie wierci mi dziurę w brzuchu, opowiadając o znakomitych sukcesach, jakie odniósł, oraz przytaczając różne swoje błyskotliwe wypowiedzi, aby mnie przekonać, że powinienem go uważać za bardzo inteligentnego gościa.

Dlaczego zatem, dobiegając sześćdziesiątego dziewiątego roku życia, zabieram się do pracy, aby napisać swoją autobiografię? Mniemam, że głównie dlatego, iż przez czterdzieści lat skrywałem pewien frapujący sekret. Musiałem go strzec za życia, lecz myśl, że będę mógł go ujawnić już po mojej śmierci, dostarcza mi niejakiej satysfakcji. Poza tym wokół tożsamości i motywacji działania Kuby Rozpruwacza krążyło tyle spekulacji, że ostateczne i definitywne położenie im kresu uważam niemal za swój obowiązek. Być może jednak jest jeszcze jeden powód. Otóż w pewnych artykułach prasowych, które ukazują się na jego temat od czasu do czasu, Kuba Rozpruwacz został bezkrytycznie przedstawiony jako opętany żądzą mordu szaleniec. Prawdę mówiąc, tego rodzaju opinia powtarzała się tak często, że dzisiaj niemal powszechnie uważa się ją za słuszną. Niedawno nawet w jakiejś popularnej encyklopedii pod hasłem „Kuba Rozpruwacz” znalazłem „opętany żądzą mordu szaleniec, który...”. Zapewne na starość robię się drażliwy, lecz muszę przyznać, że takie opinie działają mi na nerwy.

Bo prawda wygląda tak, że autorzy publikacji o Kubie Rozpruwaczu – a słyszałem, że każda opowieść o nim zawsze może liczyć na pokupność – mają nazbyt wybujałą wyobraźnię albo nie mają jej wcale. Do pierwszej kategorii zaliczam tych autorów, którzy budują teorie niezwykle wymyślne, do drugiej zaś tych, którzy nie potrafiąc pojąć żadnych ludzkich zachowań odbiegających od ich własnych standardów kołtuńskiej normalności, odwołują się do wytartego frazesu: opętany żądzą mordu szaleniec.

Minęło czterdzieści lat, odkąd wystarczyła byle wzmianka na temat Kuby Rozpruwacza, żeby wywołać dreszcz przerażenia, i to nie tylko w londyńskim East Endzie, ale w całym kraju. Dreszczu tego nie wzbudzała wyłącznie, jak to się formalnie określa, groza mordu, albowiem znamy przecież wiele morderstw budzących nie więcej aniżeli przyjemne podniecenie – chodziło raczej o dławiący strach przed nieznanym. K.R. nie był bowiem pierwszym lepszym mordercą, lecz mordercą tajemniczym i osobliwym, którego skuteczność (wszak dobrze wiem, co mówię), wszechobecność i co paradoksalne, upiorna niewidzialność sprawiały, że zbiorowa wyobraźnia przydała jego nieuchwytnej postaci cech złego ducha. Sam pamiętam z tamtych lat, że mniej oświeceni obywatele naprawdę uważali K.R. za istotę nadprzyrodzoną, jakkolwiek dzisiaj wydaje się to niewiarygodne.

Gdy jakaś postać nabiera takiego na poły mitycznego charakteru, to przeciętnemu, pozbawionemu wyobraźni zjadaczowi chleba jedynie z najwyższym trudem przychodzi myślenie o niej jako o zwykłym śmiertelniku, który pojawił się na świecie w normalny sposób, który musi jeść, potrafi kochać i osobiście sznuruje sobie buty. Niepozorny szarak nie jest w stanie zrozumieć, że taki człowiek ma własne, zupełnie swoiste myśli i uczucia i że odbiera świat w niepowtarzalny, indywidualny sposób – ale ponieważ nie można go zrozumieć, to ów osobnik musi być szaleńcem.

Niektórzy czytelnicy mogą się zatem zdziwić, słysząc, że K.R. był mimo wszystko człowiekiem z krwi i kości i że to, co zrobił, było skutkiem jego szczególnych dyspozycji, które pod pewnymi względami po prostu różniły się od dyspozycji innych ludzi.

Nie muszę chyba mówić, że nie mam na imię Kuba. Zastanawiałem się trochę nad tym, czy powinienem od razu zdradzić swoje imię i nazwisko, czy też zachować je jako bonne bouche na koniec tych zapisków. Postanowiłem jednak, głównie pod wpływem obaw, że mogę nie dożyć ukończenia mego dzieła, nacieszyć się w duchu sensacją, którą moje nazwisko wywoła początkowo wśród znajomych. A brzmi ono James Willoughby Carnac.

– Jak to, nasz Carnac! – Już słyszę, jak pan X mówi coś w tym rodzaju w moim klubie. – Nie może być! – Następnie zacznie przerzucać kolejne stronice, aż wreszcie trafi na mój konterfekt (który, mam nadzieję, zostanie dołączony do książki). – Ależ to on! – zawoła. – Nie, to nie może być! To jakiś żart. Przecież od lat siedziałem twarzą w twarz z Carnakiem w tej palarni!

Zapewniam cię jednak, mój drogi, stary przyjacielu (uważam, że podanie twojego nazwiska byłoby nie w porządku, oznaczałoby bowiem wydanie cię na pastwę dziennikarzy), że to nie jest żart. A w każdym razie nie żart tego rodzaju, jaki masz na myśli. Z początku może ci być trudno w to uwierzyć, zapewne dlatego, że czytałeś o K.R. jako o opętanym żądzą mordu szaleńcu, stary Carnac najwyraźniej był zaś przy zdrowych zmysłach. Przecież grał nawet w brydża! Pozostawmy jednak kwestię obłędu na boku: z pewnością zdajesz sobie sprawę, że K.R. istniał naprawdę? Że spotykał się z ludźmi, siadywał koło nich w tramwajach i teatrze, że robił zakupy w sklepach. Stał się sławny zaledwie czterdzieści lat temu, z jakiegoż to więc powodu zakładasz, że nie udało mu się dożyć siedemdziesiątki? Niektórzy osiągają taki wiek. Ty sam nie jesteś wszak już młodzieniaszkiem, mój drogi, jeżeli mi wybaczysz, że o tym wspominam.

Zastanawiam się, czy doznasz przerażenia, kiedy skończysz czytać tę opowieść i przekonasz się, że nie ma w niej błędów logicznych ani też, w rzeczy samej, niczego, czego prawdziwości nie mógłbyś sam potwierdzić, wysilając nieco pamięć. Nie – podejrzewam, że raczej ogarnie cię duma. Cieszyłeś się nadzwyczajnym przywilejem niemal codziennej rozmowy z K.R. przez blisko piętnaście lat, nic o tym nie wiedząc, dostajesz więc teraz wspaniały temat do rozmów!

Nawiasem mówiąc, uważam, że do niniejszego maszynopisu powinienem dołączyć prośbę o przesłanie mojemu klubowi sześciu darmowych egzemplarzy książki, które, jak rozumiem, należą się autorowi od wydawcy. Inaczej moja autobiografia mogłaby nigdy nie zbłądzić do tego cichego zakątka.

Ponieważ niniejsza książka zostanie opublikowana dopiero po mojej śmierci, mogę pozwolić sobie na całkowitą swobodę w pisaniu, pamiętając, oczywiście, że konwencja nakłada pewne ograniczenia na to, co dozwolone. Nie jest to dzieło przeznaczone do głośnej lektury w kręgu rodzinnym, lecz z drugiej strony nie chcę, żeby skonfiskowała je policja. Ale chociaż może z takim czy innym epizodem będę musiał obejść się delikatnie, to muszę dodać, że nie mam żadnych krewnych, moja rodzina nie ucierpi zatem wskutek hańby, którą zostanie okryte moje nazwisko (nasze społeczeństwo jest takie, jakie jest). Starałem się także nie wymieniać prawdziwych nazwisk związanych z tamtymi wydarzeniami ludzi, którzy wedle mojej wiedzy znajdują się jeszcze wśród żywych.

Długo myślałem, jak doprowadzić do publikacji tego maszynopisu. Nie jestem jednak nieinteligentny i odrobina pomysłowości pomoże mi, jak sądzę, pokonać wszystkie przeszkody. W końcu istnieją przecież agenci literaccy i jeśli wykonawca mojego testamentu nie będzie miał kłopotów z poświadczeniem jego autentyczności, to nie widzę powodów, dla których mój zamysł, który mgliście już tutaj zarysowałem, nie miałby się powieść. W każdym razie tekst powinien trafić przynajmniej do gabinetu wydawcy, jeżeli egzekutor mojej ostatniej woli uczciwie wypełni instrukcje i nie ulegnie ciekawości, każącej mu zadać pytanie, z czym w istocie ma tu do czynienia. Co do ewentualnych zysków z wydanej książki, to będą musiały one podzielić los reszty mojego majątku, który jako że nie mam już żadnej bliskiej rodziny pozostawiam pewnej instytucji dobroczynnej, sprawującej opiekę nad zwierzętami. W każdym razie miałem taki zamiar, ostatnio jednak przyszło mi do głowy, by zmienić testament i zapisać wszystko policyjnemu domowi dla sierot. Pomysł ten bardzo przypadł mi do gustu.

Zanim zamknę ów nieco chaotyczny wstęp, powinienem dodać parę słów o dialogach. Oczywiście nie jest możliwe, by po czterdziestu czy pięćdziesięciu latach przytaczać rozmowy sprzed lat słowo w słowo, lecz książki bez dialogów wydają mi się nudne, brakuje im bowiem wartkości. Dlatego zrekonstruowałem rozmowy, próbując przypomnieć sobie, czego dotyczyła dana wymiana zdań, i starałem się oddać charakterystyczny sposób wysławiania się poszczególnych osób – na tyle, na ile go zapamiętałem. W niektórych wypadkach, pomimo upływu lat, słowa moich rozmówców dobrze zapadły mi w pamięć, jak na przykład to, co pani Nicholl mówiła o swoim kanarku. I jeśli wspominam okrzyk Marthy Tabron: „Oo Bożże!”, który zdołała wydać przez moje palce zaciśnięte na jej ustach dokładnie w momencie, kiedy światło zagrało na ostrzu noża, to również przytaczam fakty. Bo powiedziała właśnie to, a nie co innego.

Wreszcie ostatnie słowo do zwykłego czytelnika. Nie przedstawiam ci swojej autobiografii jako dzieła literackiego, lecz tylko jako zapiski najważniejszych wydarzeń z mojej młodości. Nie roszczę sobie najmniejszych pretensji do jakichkolwiek talentów literackich; a w wieku sześćdziesięciu dziewięciu lat nie można już raczej zostać dobrym pisarzem.

Rozdział pierwszy

Urodziłem się w Tottenham – w tamtych czasach było to nowe londyńskie przedmieście, jeżeli Tottenham w ogóle zasługiwał wówczas na miano przedmieścia. Moje pierwsze wspomnienia z dzieciństwa związane są z cegłami, zaprawą murarską i błotnistymi bruzdami, wcinającymi się w zielone pola. Nasz dom, wtedy chyba jeszcze prawie nowy, był dwuskrzydłowym bliźniakiem, ostatnim w szeregu sześciu podobnych budynków. Po jego lewej stronie rozciągało się pastwisko, należące do hodowcy krów mlecznych. Od czasu do czasu pojawiali się tam piknikowicze, którzy cichcem rozpalali ogniska niebezpiecznie blisko naszego drewnianego płotu. Jeśli zostali przyłapani, farmer przepędzał ich, a mój ojciec z przyjemnością mu w tym pomagał, gdyż bał się, że wycieczkowicze prędzej czy później puszczą z dymem nasz płot. Wprawdzie do takiego nieszczęścia nigdy nie doszło, ale z powodu naszego płotu wybuchało bardzo wiele awantur. Niektóre z nich kończyły się tak, że ojciec bezprawnie rozpalone ognisko zalewał wodą z wiadra, a mnie wydawało się czasami, że właśnie tylko płot ratuje go przed srogą zemstą z rąk piknikujących – dlatego nauczyłem się oczekiwać przybycia obcych na pastwisko sąsiada z pełną podniecenia niecierpliwością.

Mój ojciec był lekarzem i niewątpliwie uważał, że postąpił rozsądnie i przewidująco, wynajmując dom, jak można było sądzić, w szybko rozbudowującej się dzielnicy. Dziś wiem, że przez wiele lat prowadził jednak tylko skromną praktykę i dopiero później, właściwie pod koniec życia, uwolnił się wreszcie od poważnych trosk finansowych.

Dom nasz miał zapewnić mieszkańcom wygodę – jak ją wówczas rozumiano. Składał się z trzech pokoi i kilku niedużych sypialni; architekt najwyraźniej postanowił stworzyć domownikom zaplecze odpowiednie do powszechnych w owym czasie wysiłków prokreacyjnych. Ponieważ jednak liczba domowników ograniczała się do moich rodziców i mnie, większość sypialni nigdy nie była wykorzystywana.

Parterowy pokój od frontu po lewej stronie korytarza został przekształcony przez ojca w gabinet chirurgiczny, a znajdujące się dalej za harmonijkowymi drzwiami pomieszczenie pełniło funkcję apteki. Pod żadnym pozorem nie wolno było mi tam wchodzić, a gdy raz po kryjomu złamałem ten zakaz, okazało się, że w środku stały półki, a na nich niezliczone fiolki różnej wielkości o fascynującym wyglądzie. Zapach, który wydobywał się z owej komnaty Sinobrodego, przenikał cały parter i od czasu do czasu wyczuwało się go również na piętrze.

Moje pierwsze wspomnienie ojca, jeśli na pewno można mówić o wspomnieniu w wypadku czegoś tak płynnego jak dopiero wyostrzająca się percepcja dziecka, zawiera obraz wysokiego, szczupłego mężczyzny z jasnymi wąsami, przechodzącymi w bokobrody szerokie na policzkach i wąskie koło uszu. Później ojciec zaczął nosić binokle w złotych oprawkach, miał bowiem słaby wzrok, który prawdopodobnie pogorszył się wskutek jego zwyczaju wieczornego ślęczenia nad mikroskopem. Kiedy wracam pamięcią do wczesnego dzieciństwa, widzę ojca, skulonego nad dopiero co uprzątniętym stolikiem do herbaty – jego twarz jest z jednej strony czerwona wskutek odbijającego się w niej blasku ognia z kominka, a z drugiej zielona od klosza lampy naftowej, stojącej koło mikroskopu, w którego okular patrzył. Widzę go także bawiącego się niewielką pęsetą i małymi krążkami niewiarygodnie cienkiego szkła; albo jak trzyma w ręku szklaną rurkę, pobierając krople mętnie wyglądającej wody z probówki, w której na moje oko nie było nic poza jakimś zielskiem. Zapraszał mnie czasami, bym popatrzył na umieszczone na szkiełku krople wody, i nigdy nie mogłem uwierzyć, że dziwne, ruchliwe stworzenia, przepływające w polu mojego widzenia, pochodzą z owej probówki. Zdolność ojca do stwarzania tych istot zupełnie z niczego zdumiewała mnie, a jednak nie wiedzieć czemu nie wzbudzała w nim dumy. Uznałem więc, jakkolwiek dziwnie to brzmi, że talent do tych magicznych sztuczek, który przejawia, jest naturalną zdolnością wszystkich dorosłych.

Mikroskopowe hobby ojca ubarwiało nam niedzielne spacery, na które chodziliśmy polnymi drogami w okolicach naszego domu. Najbardziej lubiłem odwiedzać miejsce zwane Clay Hill, a ojciec zawsze wtedy zabierał teleskopową laskę, którą uważałem za cudo przemyślności. Do jej cieńszego końca mocował za pomocą przykręcanego pierścienia probówkę, którą zanurzał następnie w każdym stawku czy rowie, jakie spotykaliśmy na swojej drodze, i później przelewał ten „połów” do jednej z wielu probówek, którymi wypychał kieszenie. Na tych spacerach zamiast lekarskiego cylindra nosił czapkę z osłonami na uszy, wiązanymi na górze tasiemką; upierał się przy tym nakryciu głowy mimo protestów matki, która twierdziła, że człowiekowi o „społecznej randze” mojego ojca nie wypada paradować w czymś takim w niedzielne poranki.

Matka często dawała wyraz swoim poglądom na temat tego, co jest przyzwoite, a co nie, i te jej przekonania składały się w dużej mierze na moją wczesną domową edukację. Myślę teraz o czasach, kiedy miałem siedem albo osiem lat, a więc gdy klasy niższe „znały swoje miejsce” i kiedy członków klasy średniej, stojących wyżej od „człowieka pracy” (w owym czasie naprawdę pracującego), dręczył strach, że poprzez naruszenie takich czy innych konwenansów różnice międzyklasowe mogą ulec zatarciu. „Klasy niższe” były na ogół niewykształcone – ich przedstawiciele nie umieli zwykle czytać ani pisać; z pozorną wdzięcznością brali od lepszych od siebie po dwa pensy za różne świadczone na rzecz tamtych usługi i żyli, jedli oraz rozmnażali się jak zwierzęta, w gruncie rzeczy jednak godne szacunku. Uważam też, że na swój bezmyślny, zwierzęcy sposób byli bardziej zadowoleni z życia niż dzisiejsi tak zwani ludzie pracy.

Matka wbijała mi do głowy, że wszelkie zachowania albo obyczaje, które można przypisać niższym klasom społecznym, to wyjątkowy wstyd. Nic nie niepokoiło jej tak jak przejawy tego rodzaju zachowania ze strony mojej albo ojca, gdyż wydawało jej się ono „niegodne”, a tradycyjne poglądy religijne matki opierały się, jak sądzę, raczej na tym, co uważała za „przyzwoite”, niż na wierze w łaskę boską. Brzydziła się ateistami i wolnomyślicielami nie tyle dlatego, że mogli to być ludzie odrzuceni przez Boga, ile z tej przyczyny, że uważała ich światopogląd za nieprzyzwoity.

To dziwne, ale nie wydawała mi się postacią równie wyrazistą, jak ojciec, chociaż jak przypuszczam, w jej towarzystwie spędzałem więcej czasu. Nie miała wiele do powiedzenia, jeśli nie liczyć impulsywnych uwag na temat religii oraz konwenansów, o czym już wspominałem. Pełniła swoje obowiązki domowe w nastroju, który można było uznać za ponury albo apatyczny – nie wiem, jak go określić. Często ukradkiem płakała. Dopiero kiedy osiągnąłem, jeśli się nie mylę, wiek dziesięciu lat, zdałem sobie sprawę, że przyczyną takiego jej zachowania były ojcowskie „nałogi”. Musiało minąć jednak jeszcze parę lat, zanim zrozumiałem, że chodziło o alkohol. Dzisiaj jest już dla mnie całkowicie jasne, że ojciec pił regularnie i notorycznie, co bez wątpienia w jakimś stopniu przełożyło się na jego niepowodzenia zawodowe.

Te wczesne lata potrafię opisać wyłącznie powierzchownie, jako że moja pamięć o nich jest wybiórcza, a różne banalne zdarzenia, które jestem w stanie sobie dobrze przypomnieć, nie mogą budzić większego zainteresowania czytelnika. Pominę zatem pierwszy okres mojej edukacji, którą najpewniej pobierałem w szkole prowadzonej przez jakieś „damy” lub w szkole przykościelnej, spróbuję natomiast przedstawić moją pierwszą szkołę męską, do której posłano mnie w wieku mniej więcej dwunastu lat.

Rozdział drugi

Jest fontanna pełna krwi Wytoczonej z żył Emanuela...3

Jedno z moich najwcześniejszych szkolnych wspomnień to właśnie ten hymn (wtedy jeszcze stosunkowo nowy), który zawodziłem wniebogłosy z dwudziestoma czy trzydziestoma innymi uczniami. Nie mylę się chyba, mówiąc, że jego słowa nie miały dla nas najmniejszego religijnego znaczenia. Nawet nie zdawałem sobie wtedy sprawy, kim był ów Emanuel, i dowiedziałem się tego dużo później, można powiedzieć, że dzięki czemuś w rodzaju dedukcji. Kiedy patrzę wstecz na tamte szkolne lata, wydaje mi się, że większość czasu spędzaliśmy na nauce religii. Moja szkoła była niewielką, prywatną, pozbawioną internatu placówką z rodzaju tych, które na szczęście spotyka się dziś coraz rzadziej, a jej dyrektor okazał się skończonym fanatykiem religijnym.

Był to już starszy mężczyzna – w naszych chłopięcych oczach wydawał się bardzo stary – o prawie łysej głowie i krzaczastych, siwych bokobrodach. Dobrze zbudowany, często korzystał z okazji, aby przypomnieć nam o swoim zwyczaju brania codziennej kąpieli w zimnej wodzie. Po takich ablucjach zanosił szczere modły błagalne przed oblicze swojego Stworzyciela. Jedna bądź też obie te czynności zapewniały mu rumianą i zdrową cerę oraz prostą – pomimo podeszłego wieku – postawę, nie łagodziły jednak charakteru; dyrektor był człowiekiem niezwykle szorstkim i kompletnie pozbawionym wyobraźni.

Doktor Styles, bo tak się nazywał, zaczynał dzień w szkole od tego, że kazał nam odśpiewać jeden lub kilka hymnów, po czym wygłaszał trwający godzinę wykład o treści religijnej. Wybierał z codziennej prasy jakąś informację i traktując ją jako punkt wyjścia, usprawiedliwiał albo potępiał opisane w niej zdarzenie w świetle swoich dogmatycznych przekonań religijnych. Jego język, jak język cromwellowskich purytanów, wywodził się ze Starego Testamentu, a jego zapatrywania były równie surowe, jak światopogląd purytański. Częste odniesienia do tekstów biblijnych, padające podczas lekcji, sprawiały, że każdy chłopiec musiał mieć na ławce egzemplarz Biblii, stąd też, aby chociaż do pewnego stopnia zabić nudę tych wykładów, przepatrywaliśmy często ową świętą księgę w poszukiwaniu co bardziej nieprzyzwoitych i dyskusyjnych fragmentów. Uczyliśmy się ich na pamięć, a potem recytowaliśmy je sobie z chłopięcą radością na przedpołudniowej przerwie.

Jakim nienawistnym, ograniczonym i tępym nudziarzem był ten człowiek i jakich zrobił z nas obłudnych oszustów! Zatrudniał cały szereg nauczycieli asystentów, biednych, żałosnych lizusów, z których żaden nie przepracował u niego więcej niż semestr. Młodzieńcy ci mieli głosić srogie religijne poglądy doktora i dobrze pamiętam wypowiedź jednego z jego apostołów przy okazji zebrania naszego uczniowskiego Towarzystwa Wzajemnego Doskonalenia. Poświęciliśmy wtedy wieczór na lekturę „wypracowania”, opowiadającego o zagładzie Pompejów, którego autor detalicznie opisał zniszczenie miasta i jego mieszkańców. Zniszczenie Pompejów, jak rozumieliśmy, miało charakter zbawczy i zostało dokonane przez Bóstwo niezadowolone z uporczywego „bałwochwalstwa”.

– Później jednak – tłumaczył nasz młody preceptor – Bóg w swojej dobroci zesłał silny wiatr i rozwiał chmury popiołów.

Nawet mój młody umysł nie był w stanie docenić takiego świadectwa Bożej łaski, jakie przedstawiono w owym groteskowym oświadczeniu. To, że Bóstwo zdmuchuje popioły ze szczątków kilkunastu tysięcy ludzi, których najpierw zgładziło, wydało mi się absolutnie nie do przyjęcia jako oznaka Jego miłosierdzia. Owo na pozór trywialne stwierdzenie utkwiło w mojej pamięci chyba głównie dlatego, że było pierwszą okazją do prawdziwego zgłębienia logiki zalewającej mnie nieustannie fali religijności.

Towarzystwo Wzajemnego Doskonalenia, o którym wspomniałem wyżej, a do którego przynależność była w zasadzie obowiązkowa, spotykało się w szkole wieczorem raz w tygodniu, by wysłuchiwać lektury „wypracowań”, pisanych przez jego członków. Tematy pozostawiano uczniom do wyboru, chociaż prowadzący zebranie miał prawo je cenzurować. Po lekturze publiczność mogła omówić esej krytycznie, a prawdę mówiąc, tego nawet od niej oczekiwano; ponieważ zaś standardy krytyczne członków Towarzystwa mierzyliśmy wszyscy stopniem pomysłowości, z jaką w granicach ustanowionych przez przewodniczącego można było wygłaszać obraźliwe i poniżające uwagi na temat prelegenta oraz poruszanego przezeń tematu, spotkania te bywały powodem licznych konfliktów. Niemal bez wyjątku po każdym posiedzeniu Towarzystwa Wzajemnego Doskonalenia dochodziło do potajemnej bójki w jakimś zaułku, usytuowanym dogodnie blisko szkoły, to zaś z kolei prowadziło zwykle do dotkliwej chłosty, wymierzanej sprawiedliwie zarówno aktywnym uczestnikom awantury, jak i widzom przez naszego najwyraźniej wszechwiedzącego dyrektora.

Towarzystwo Wzajemnego Doskonalenia! Na Jowisza, tak.

Od czasu do czasu doktorowi Stylesowi udawało się nakłonić misjonarzy powracających z zagranicy, żeby wygłaszali dla nas wykłady. Traktowaliśmy je jako miłe przerwy w normalnym planie zajęć, chociaż wykładowcy rzadko poświęcali odpowiednio dużo uwagi co bardziej romantycznym aspektom życia tubylców, wśród których pracowali. Mniej interesowało nas zachowanie krajowców po nawróceniu, a bardziej techniki tortur i kanibalizmu.

Moje życie w szkole przemyka mi w umyśle przebłyskami, które gasną albo nakładają się na siebie niczym fragmenty współczesnych filmów niemieckich. Widzę twarze niektórych moich kolegów: Sandersa – wielkiego rudowłosego Szkota, i twarz jakiegoś innego chłopca, którego nazwiska nie pomnę, choć był budzącym postrach wojownikiem, synem miejscowego szynkarza; widzę twarz zarozumiałego Humphreysa z jego dziwną, jakby wzdętą z tyłu głową, a także twarz szczupłego, ciemnowłosego Wellcome’a, zawsze przeziębionego i siąpiącego. No i jakby nieskończoną, upiorną procesję nauczycieli asystentów, przypominających kochanków pewnej zakonnicy w reżyserowanej przez Reinhardta sztuce Cud. Byli młodzi albo już w średnim wieku, kołtuńscy, niechlujni, popędliwi, nerwowi bądź też beznadziejnie zrezygnowani. Ale zamiast fletu Spielmanna słyszę jako obbligato aluzje i hymny do krwi. Do krwi Emanuela. Do krwi Baranka. Rozlew krwi. Kąpiel w krwi. Krew.

Obawiam się jednak, że zaczynam zdradzać brak pisarskiego doświadczenia, nie powiedziałem jeszcze bowiem nic o materialnym, fizycznym aspekcie tej szkoły, w której spędzałem większość dnia. Mimo wszystko może jednak nie mylę się tak bardzo, próbując w pierwszej kolejności oddać ową ogólną atmosferę, w której obudził się mój młody umysł.

Szkoła mieściła się w prywatnym domu, oddalonym mniej więcej o milę od mojego miejsca zamieszkania – a ponieważ dom ten ciągle stoi na swoim miejscu i o ile wiem, być może wciąż rezydują w nim członkowie rodziny mojego już zmarłego dyrektora, powstrzymam się przed podaniem jego dokładnego adresu. W dużym pokoju w głębi na parterze urządzono klasę. Do wysokości trzech stóp była wyłożona boazerią z miękkiego, jasnego drewna, pokrytego jakimiś okropnymi, żółtobrązowymi plamami. Ściany wyżej były pobielone wapnem. Myślę, że część tego pokoju musiała stanowić kiedyś przybudówkę, bo w suficie z jednej strony znajdował się świetlik, a ściana z tyłu została niemal całkowicie przeszklona.

Klasę ogrzewano żelaznym piecykiem, stojącym na kamiennej płycie, obok zaś znajdował się gliniany zbiornik na wodę, z którego zwieszał się kubek na sznurku. Na ścianie obok piecyka wisiała obita rypsem tablica ogłoszeniowa, dźwigająca zazwyczaj powiadomienia o zbliżających się wykładach misjonarzy, spisy uczniów w kolejności osiąganych przez nich wyników w nauce, nasze stopnie, rozkład zajęć Towarzystwa Wzajemnego Doskonalenia i tak dalej. Drzwi z jednej strony izby prowadziły do prywatnej części domu, wokół nich zaś piętrzyły się półki zawalone książkami; po przeciwnej stronie stała drewniana katedra dyrektora, a na niej tablica oraz duże biurko, pomalowane na taki sam agresywny kolor jak boazeria. W poprzek sali, przodem do katedry, stały rzędy ławek, ciągnących się także wzdłuż ściany z prawej strony.

My, chłopcy w liczbie około czterdziestu, wchodziliśmy do klasy tylnymi drzwiami, prowadzącymi z „szatni”, która z kolei miała wyjście na plac zabaw. Żeby go nam urządzić, doktor Styles poświęcił większą część swojego niegdyś dość dużego ogrodu. Plac wysypany był wrzynającym się w kolana żwirem („zabawa”, której zazwyczaj się oddawaliśmy, polegała na brutalnej szarpaninie), otaczał go zaś wysoki, ceglany mur. Tylko z jednej strony żwir ustępował miejsca ocalałej części dawnego ogrodu. Z tego co udało nam się dojrzeć, składał się on głównie z krzaków malin i agrestu, a wstępu do niego broniło lekkie drewniane ogrodzenie. Nasz dyrektor wydawał się pasjami lubić agrest, i latem, podczas przedpołudniowej przerwy, widywaliśmy go nieodmiennie w czymś w rodzaju biretu, gdy sunął pochylony pośród krzaków niczym indiański wojownik, który wytrwale tropi ślady wroga. Tak wielki był nasz szacunek dla tego świętego kawałka ziemi i taka straszna wydawała nam się w wyobraźni kara za wtargnięcie do ogrodu (chociaż dyrektor nigdy jej nam konkretnie nie opisał), że nie przypominam sobie, by podczas moich szkolnych lat znalazł się jakiś na tyle śmiały chłopak, który pokonałby to ogrodzenie – mimo że było raczej symbolem niż przeszkodą, gdyż mogło przez nią przeskoczyć nawet pięcioletnie dziecko.

Chociaż więc opieraliśmy się pokusie, by wtargnąć na prywatny teren doktora i najeść się jego owoców (ale może należałoby powiedzieć, że ulegnięcie tej pokusie było dla nas tak samo nie do pomyślenia, jak naruszenie religijnego tabu dla mieszkańca wyspy na Morzach Południowych) mieliśmy pod ręką inną, równoważącą ją zachciankę. Otóż po stronie zachodniej za ceglanym murem rozciągał się drugi ogród, który ze względu na liczbę drzew owocowych można by właściwie nazwać sadem. Kara za przechodzenie, a nawet zaglądanie przez ten mur była nam wielokrotnie przedstawiana i ogłaszana, a co więcej, często wymierzana do wtóru wyjątkowego rozpaczliwego płaczu – bo naruszenia tego zakazu zdarzały się nagminnie.

Co bardziej samowolni z moich szkolnych kolegów często robili wypady na teren owego kusicielskiego królestwa, mimo że zwykle bywali przyłapywani. Właścicielem sadu był pewien starszy mężczyzna, wcale podobny do doktora Stylesa, choć z wielką czarną brodą. Mówiliśmy na niego Jaś – w skrócie od Jana Chrzciciela – lecz nigdy nie poznałem jego prawdziwego nazwiska. Przyznawaliśmy Jasiowi niemal nadprzyrodzoną spostrzegawczość, jeśli chodzi o brakujące owoce. Mieliśmy w naszym gronie takie powiedzenie, że gruszki z sadu są niczym włosy na głowie jego właściciela, wszystkie policzone – było bowiem zupełnie zdumiewające, że nawet po jednym skoku, zerwaniu i uprowadzeniu pojedynczej gruszki Jaś odwiedzał naszego dyrektora zaledwie godzinę później w asyście strasznej Nemezis.

Rozmawiając między sobą o niepopularnym Jasiu, zazwyczaj uzupełnialiśmy jego przezwisko określeniem „światowiec”. „Ten stary światowiec Jaś” albo „ten światowiec z sąsiedztwa”. Aby wyjaśnić ową na pozór zupełnie niewinną zabawę, powinienem powiedzieć, że słowo „światowiec” nie schodziło z ust doktora Stylesa, w którego przekonaniu miało oznaczać człowieka nadmiernie zainteresowanego ziemskim żywotem zamiast obiecanymi rozkoszami życia pozagrobowego. Słowo to jednak przypadło nam do gustu i używaliśmy go dokładnie w takim kontekście, w jakim przedstawiciele niższych klas społecznych używają pewnego bardziej kontrowersyjnego terminu. To drugie określenie, będące wyraźną, wulgarną aluzją do seksualnej perwersji, bywa zazwyczaj stosowane bez literalnego odniesienia do jego znaczenia, po prostu jako wyraz pogardy (lub być może rubasznej pieszczotliwości), i my używaliśmy terminu „światowiec” właśnie w tym drugim znaczeniu. Mieliśmy na myśli dokładnie to, co każdy robociarz, wypowiadający owo analogiczne dla nas określenie – ni mniej, ni więcej. Jednak stosowany przez nas „światowiec” stwarzał mniejsze niebezpieczeństwo, że wpadniemy w kłopoty, jeśli ktoś nas podsłucha.

Nawiasem mówiąc, kiedy po dłuższym czasie przystosowaliśmy słowo „światowiec” do własnych, szczególnych potrzeb, stało się ono dla nas źródłem nieustającej uciechy, kiedy słyszeliśmy, jak ciągle wyskakuje podczas religijnych wykładów dyrektora. Było to tak, jak gdybyśmy słuchali duchownego wygłaszającego kazanie przetykane nieprzyzwoitym, karczemnym słownictwem.

Z czasu spędzonego w tej szkole w pamięć szczególnie zapadły mi dwa wydarzenia. Pierwszym z nich było nieoczekiwane ujawnienie się moich zdolności plastycznych, które rozkwitły dzięki życzliwemu wsparciu jednego z wielu już wspomnianych nauczycieli asystentów, a jedynego z nich, którego dobrze pamiętam.

Jakąś okrężną drogą dowiedzieliśmy się, że człowiek ten, o nazwisku Pearson, zanim spadł na dno nauczycielskiej profesji, był kiedyś artystą. O tym zawodzie mieliśmy mgliste pojęcie – wiedzieliśmy tylko, że artysta to ktoś, kto maluje obrazy, oświecił nas jednak chłopak nazwiskiem Sanders, którego ojciec był w bliżej nieokreślony sposób związany z dziennikarstwem. Sanders powiedział nam, że artysta to człowiek, który maluje obnażone dziewczęta, że osobnik tego pokroju zamieszkuje w aurze grzesznego splendoru jedną z londyńskich dzielnic oddanych rozpuście, takich jak St John’s Wood albo Chelsea, i że niemal przez cały dzień można go zastać w przypominającym melinę mieszkaniu z nagą dziewczyną na kolanach i kuflem piwa w ręku. Takie cudowne życie jest zapewne pochodną zacnych zarobków artysty, których źródłem są obrazy o niezaprzeczalnej wartości rynkowej, przedstawiają bowiem rozebrane dziewczęta.

Nie byliśmy jednak w stanie uzgodnić tej wizji z upadkiem pana Pearsona, który zniżył się do uczenia w szkole. Narastały więc wokół niego rozmaite romantyczne domysły, ale nie muszę tu chyba przybliżać opartych na owych przypuszczeniach opowieści, wymyślonych przez kilku moich obdarzonych bujną wyobraźnią kolegów.

Wątpię, by doktor Styles wiedział, czym wcześniej zajmował się jego pomocnik, bo niewątpliwie zaliczyłby malarza wraz z aktorem do światowców najniższego rzędu. Chociaż może się to wydawać dziwne, za moich młodzieńczych lat wśród klasy średniej panowało niemal powszechne przekonanie o bezeceństwie malarzy i nie wierzono, by mogli oni dobrze zarabiać, co stało w całkowitej sprzeczności z opinią wyrażoną przez Sandersa. Wcale nie jestem też pewien, czy owo powszechne niegdyś mniemanie jest dzisiaj już całkiem martwe.

Rysunki były przedmiotem obowiązkowym w naszej szkole i wziął je właśnie pan Pearson. Nie dlatego, by doktor Styles sądził, że jego nowy asystent odznacza się zdolnościami plastycznymi (byłoby wielce nieprawdopodobne, aby się tego po nim spodziewał), ale dlatego, że rysunków zawsze uczył któryś z jego pomocników. Lekcje polegały na tym, że rozdawano nam litografie przedstawiające rozmaite przedmioty, od filiżanek (poziom podstawowy) po konie (poziom zaawansowany). Pracowicie kopiowaliśmy te obrazki ołówkiem, a kiedy osiągaliśmy dokładność satysfakcjonującą naszego nauczyciela, kończyliśmy swe dzieła, czyszcząc je czerstwym chlebem i „konturując” ostrą, cienką kreską, poprowadzoną ostro zatemperowanym ołówkiem. Taka metoda „nauki” zawsze przeważała w naszej szkole i nikt nie zachęcał pana Pearsona, żeby ją zmieniać. Pan Pearson z kolei nie wykazywał po temu żadnych skłonności – być może dlatego, że nie pragnął popisywać się własnymi umiejętnościami artystycznymi, choć najprawdopodobniej miał to wszystko po prostu w nosie.

Podobnie jak kilku moich kolegów szkolnych, często ratowałem się przed nudą tych nieprzynoszących żadnego pożytku lekcji, rysując różne dziwne rzeczy na zapasowych kartkach, które gdy zbliżał się nauczyciel, można było wsunąć pod zadany rysunek. Pewnego razu jednak chyżość mojej ręki nie wystarczyła, żeby oszukać oko pana Pearsona.

– Co tam masz, Carnac? – rozległ się głos u mojego boku.

Niechętnie wyciągnąłem kartkę i podałem ją Pearsonowi, przyglądając mu się ze sporym niepokojem, gdy studiował mój zakazany rysunek. Przyjrzawszy mu się w milczeniu, po kilku chwilach złożył kartkę i wsunął ją do kieszeni.

– Przyjdziesz do mnie po lekcjach – odezwał się, odchodząc do następnego chłopca.

Założyłem, niebezpodstawnie, że na czekającą mnie rozmowę zostanie zaproszony także dyrektor, by razem z panem Pearsonem odegrać rolę krytyka mojego rysunku, a nie mogłem żywić żadnej nadziei, że spojrzałby pobłażliwie na moje dzieło. Rysunek przedstawiał bowiem właśnie Stylesa, którego potraktowałem co najmniej niepochlebnie. Mocno mi więc ulżyło, kiedy po lekcjach okazało się, że pan Pearson gotów jest załatwić sprawę wyłącznie między nami. Kiedy podszedłem do niego z miną winowajcy, powitał mnie z surowością, którą najtrafniej byłoby chyba określić jako podszytą rozbawieniem.

– Wiesz, że nie powinieneś robić takich rzeczy, Carnac – powiedział, wyciągając z kieszeni rysunek i studiując go raz jeszcze.

– Tak, proszę pana – zgodziłem się.

– Rysować doktora Stylesa. Takich rzeczy się nie robi.

Moje nadzieje, że pan Pearson nie rozpoznał sportretowanego, okazały się płonne.

– Tak, proszę pana – odpowiedziałem znowu.

Uśmiechnął się szeroko.

– Ale to jest całkiem niezłe. Całkiem, całkiem.

Odczułem ulgę i rozluźniłem się, rezygnując ze skruszonej miny.

– Dużo tego zrobiłeś? – zapytał, podnosząc szkic.

– Och, nie, proszę pana! – zapewniłem go pospiesznie. Żeby seriami rysować karykatury doktora Stylesa! To nie do pomyślenia!

– Chodziło mi o to, czy w ogóle dużo rysujesz – wyjaśnił pan Pearson.

– O tak, proszę pana – odparłem.

– No to na twoim miejscu tego bym się trzymał – powiedział. – Chciałbym zobaczyć więcej twoich rysunków. Może będę mógł dać ci kilka rad. Tylko wiesz, nie możesz karykaturować dyrektora. Coś ci powiem: narysuj mnie i pokaż mi swoje dzieło. A to lepiej spalmy. – Kiedy pan Pearson podszedł do pieca i wrzucił mój rysunek w ogień, zrozumiałem, że nie tylko gotów jest przejść do porządku dziennego nad moim zachowaniem, ale że w gruncie rzeczy staje się post factum moim wspólnikiem.

Wprawdzie kiedy odchodziłem, wydawało mi się przede wszystkim, że mam do czynienia z nieszkodliwym wariatem, nasza rozmowa wydała jednak owoce. Teraz rozumiem, że gdyby Pearson należał do tych licznych ograniczonych i wazeliniarskich nauczycieli asystentów, do których zdążyłem przywyknąć, i gdyby zgodnie z ich zwyczajem ukarał mnie w imię szkolnej dyscypliny, najprawdopodobniej powstrzymałby rozwój drzemiącego we mnie talentu (o ile „talent” nie jest tu słowem zbyt mocnym). Pan Pearson jednak znał się na rzeczy na tyle, by zauważyć oznaki zdolności, których istnienia u siebie nawet nie podejrzewałem, i był dość inteligentny, aby na przekór głupiemu rygorowi szkolnemu zachęcić mnie do ich rozwijania; i to pomimo tego, że zwykle nie odznaczał się wyrozumiałością w kwestiach wychowawczych.

Będę wdzięczny panu Pearsonowi do grobowej deski, albowiem od czasu tej rozmowy zacząłem się starać i rozwinąłem swoje zainteresowania, a krytyka i pomoc mojego nauczyciela, nawet jeśli to nie on nauczył mnie rysować, przynajmniej popchnęły mnie na ścieżkę, którą mogłem konsekwentnie podążać. Niestety, wkrótce miałem zostać pozbawiony wsparcia pana Pearsona, ponieważ podczas rozdania nagród szkolnych mój nauczyciel rysunków najpierw zgłosił się na ochotnika do pomocy w organizacji jakiegoś okolicznościowego przedstawienia, a następnie wpadł na fatalny pomysł, by zabawić publiczność złożoną z uczniów oraz ich rodziców, parodiując damę siedzącą przy toaletce. Zdolności aktorskie, jakimi się przy tym wykazał, napiętnowały go definitywnie jako światowca w oczach dyrektora. Aktorstwo, zdaniem doktora Stylesa, było zajęciem niestosownym, a histrioniczna kompetencja pana Pearsona zbliżała się tak bardzo do mistrzostwa w tym bezbożnym rzemiośle, że najwyraźniej nie nadawał się do tego, aby kierować niewinną i dopiero wchodzącą w życie młodzieżą. Został zwolniony.

Spotkałem go jeszcze tylko raz, wiele lat później. Siedział na chodniku na londyńskim West Endzie, oparty o żelazne ogrodzenie, a wokół stało kilka rysunków zrobionych kredką na desce. Wyglądał na szczuplejszego niż dawniej i posiwiał, ale poznałem go, chociaż on wydawał się nie wiedzieć, kim jestem. Byłem w towarzystwie – hmm... – pewnej damy i musiałem zadowolić się wrzuceniem do jego czapki takiej sumy, z jaką mogłem się tego wieczoru rozstać. Kiedy nazajutrz wróciłem w to samo miejsce, już go tam nie było. I nie widziałem pana Pearsona nigdy więcej.

Rozdział trzeci

Drugie niezwykłe wydarzenie, które kojarzy mi się ze szkołą doktora Stylesa, zasługuje, moim zdaniem, na to, by rozpocząć nowy rozdział.

Wspominałem o nieustannych odniesieniach do krwi, pojawiających się na lekcjach religii. Aluzje te były oczywiście symboliczne, a ponieważ czynił je nasz dyrektor, wydaje mi się, że stanowiły one tylko wyraz żarliwego poparcia dla mściwej formy religijności, którą preferował. Mimo to przywykłem do bezceremonialnego używania tego słowa i sądzę, że w moich myślach krew pojawiała się niejako podświadomie wraz ze wszystkimi swoimi właściwościami.

Wydaje mi się, że jest to odpowiednia chwila, aby wyłożyć moje osobiste przekonania w kwestii krwi. Przekonałem się, że wielu ludzi żywi do niej dziwną niechęć, tak silną, że jej widok i zapach, kiedy płynie z rany albo z nosa, grozi omdleniem albo nudnościami u kogoś, kto patrzy. Obserwowałem to dziwne zjawisko nawet wśród szkolnych kolegów. Tego rodzaju wrażliwość dziwiła wtedy i dziwi mnie do dzisiaj. Przecież kolor krwi wcale nie jest niemiły. To piękna, nasycona barwa, której przyglądamy się bez żadnych obaw, kiedy stanowi cechę innych przedmiotów. Ktoś, kto nie może znieść widoku krwi, nie powstrzymuje się, powiedzmy, przed patrzeniem na jasnoczerwony szal. Za mdłości nie można winić także zapachu krwi – nie tylko dlatego, że bywa on raczej przyjemny, lecz również dlatego, że jest tak słaby, że da się go wyczuć, tylko gdy mamy do czynienia z naprawdę znaczną jej ilością. Przypuszczam, że nasza niechęć do krwi w istocie wynika z tego, że ludzie podświadomie kojarzą ją z cierpieniem oraz śmiercią – swoje poglądy na śmierć wyłożę jednak nieco później.

Nie tylko nie podzielałem nigdy powszechnej awersji do krwi, ale przeciwnie, jej widok mnie fascynował. Wspominam o tym wszakże tylko dlatego, że sądząc na podstawie obserwacji, nie jest to zamiłowanie bliskie wielu ludziom. Podobnie mógłbym się wyrazić o zadowoleniu, jakiego dostarczałaby mi możliwość widzenia, gdyby reszta społeczeństwa była ślepa. I tak jak niewidomych, a nie siebie, traktowałbym wtedy zapewne jako nienormalnych, tak nie uważam się za dziwaka dlatego, że podchodzę do krwi inaczej niż wszyscy.

Pisałem już o częstych bójkach, które odbywały się po lekcjach. Na ogół nie byłem aktywnym uczestnikiem bijatyk, ale zawsze stałem w pierwszym szeregu widzów. Nie chodziło mi głównie o „sportową” stronę tych konfrontacji (czyli o ich podniecającą brutalność); interesowały mnie one przede wszystkim jako zwykle spełniająca się zapowiedź upustu krwi. Kiedy jeden z przeciwników odchodził po walce z buchającą z nosa juchą, stawałem obok niego na trotuarze, przyglądając się z zadowoleniem, jak w rynsztoku rozbryzgują się gęste, czerwone krople.

Jednym z moich nielicznych kolegów szkolnych, którzy wydawali się podzielać te zainteresowania, był chłopiec nazwiskiem Johnson, którego ojciec, jak rychło się dowiedziałem, prowadził w naszej dzielnicy sklep z wieprzowiną. Było to jedno z tych miejsc, gdzie mógł się udać biedak z miską, by kupić gotowaną wieprzowinę na gorąco i pudding z groszku. Ten drugi delikates jest dzisiaj niemal nieosiągalny, albowiem sklepy tej klasy, jak zauważyłem, zniknęły z rynku, a razem z nimi sekret przyrządzania owego puddingu – sekret znany wyłącznie, jak mniemam, rzeźnikom wieprzowym. W sklepie ojca Johnsona można było też kupić gorące kiełbaski z móżdżku i coś w rodzaju klopsików – danie przyrządzane z niewiadomego rodzaju mięsa, a przypominające mielone sznycle.

Doktor Styles, który od czasu do czasu przejawiał przebłyski sarkastycznego poczucia humoru, niekiedy zwracał się do młodego Johnsona per „doktorze”. Z tego żartu wszyscy się obowiązkowo śmialiśmy, choć nasza wesołość przypominała rozbawienie dworaka, wywołane dowcipami łatwo wpadającego w złość magnata, za którego tronem majaczy cień kotła z wrzątkiem i szubienica. Mieliśmy tylko bardzo mgliste pojęcie co do tego, kim był historyczny doktor Johnson, chociaż Johnson, znaczy ten mój kolega, uważał, że był on przyjacielem Shakespeare’a i upijał się w knajpie zwanej Cock Tavern – gdziekolwiek się ona mieściła.

Johnson wyraźnie darzył mnie wielką sympatią, a ponieważ wracając do domu ze szkoły przechodziłem koło sklepu jego ojca, od czasu do czasu wciągał mnie do środka, gdzie jowialnie wyglądający rzeźnik o czerwonej twarzy wybierał kawałek mięsa z jednej z parujących tac, nad którymi urzędował, i podawał mi go na kawałku gazety do spróbowania. Gdyby moja matka spotkała mnie tam kiedyś, jak wracam do domu i zajadam po drodze klopsika lub wysysam porcję groszkowego puddingu z papierowej tutki, to wiem, że byłaby przerażona moim „niegodnym” zachowaniem – jednak nigdy się nie spotkaliśmy, zakazanymi przekąskami cieszyłem się więc w spokoju.

Pewnego dnia Johnson podszedł do mnie na szkolnym placu zabaw.

– Słuchaj, Carnac – powiedział. – Chciałbyś przyjść do mnie na podwieczorek? Ojciec będzie dzisiaj szlachtował świnię. Widziałeś kiedyś, jak się zabija świnię?

– Nie – odpowiedziałem z zainteresowaniem.

– To wyjątkowa frajda. Fajnie kwiczą i do tego bardzo krwawią! Masz ochotę przyjść?

– Zapytam rodziców przy obiedzie, czy będę mógł – odpowiedziałem, rozmawialiśmy bowiem na porannej przerwie.

Kiedy wróciłem do domu, przedstawiłem sprawę mamie, która właśnie podawała obiad.

– Mamo, czy po lekcjach mógłbym pójść na herbatę do Johnsona?

– Kto to jest Johnson? – spytała. – Kim jest jego ojciec?

– Zdaje się, że rzeźnikiem.

Postawiła tacę na stole i przez chwilę przyglądała mi się nieruchomym wzrokiem.

– Czy syn rzeźnika jest jedynym chłopcem, z jakim się możesz przyjaźnić? – zapytała. Do pokoju wszedł ojciec.

– James chce iść na podwieczorek do chłopaka rzeźnika – poinformowała go matka.

– Masz na myśli syna rzeźnika czy chłopaka, który rozwozi mięso? – spytał.

– Syna. Szkoda, że James nie potrafi sobie znaleźć wartościowych kolegów, z którymi mógłby się przyjaźnić w tej szkole.

– No, jak będzie mnie stać, żeby otworzyć praktykę na Harley Street, to porozmawiamy o wysłaniu go do Rugby – odparł ojciec.

– Kiedy ciebie będzie na to stać, nasz syn będzie już za duży na Rugby – zauważyła matka, która zawsze rozumiała wypowiedzi mojego ojca dosłownie.

– Jeżeli chodzi ci o to, że chłopak jest synem rzeźnika, to przecież wcale nie musi być z nicponiem – ciągnął ojciec.

– Ale to rzeźnik! – wykrzyknęła matka.

– I co z tego? – zawołał ojciec z irytacją. – Niech Jim idzie na podwieczorek do kolegi. Nie mam cierpliwości do tego twojego idiotycznego snobizmu.

– Nie, i nic dziwnego, że nie dajesz sobie rady z praktyką – poskarżyła się matka. – To przez...

Zamknąłem uszy na ich dalszą rozmowę i zająłem się jedzeniem. Jedyny problem, który dotyczył mnie, wydawał się rozwiązany.

– Tylko wróć przed ósmą – przykazała mi matka, kiedy wychodziłem na popołudniowe lekcje.

Świniobicie, które miałem zaszczyt oglądać tamtego wieczoru, pamiętam po dziś dzień. Na początek zjadłem obfity podwieczorek w towarzystwie Johnsona, jego ojca, matki i młodszej siostry. Nie bardzo pamiętam, jak wyglądali, i nie przypominam sobie, co było do jedzenia, jeśli nie liczyć rukwi wodnej, która u mnie w domu nigdy nie pojawiała się na stole w porze podwieczorku.

Gdy posiłek dobiegł końca, pan Johnson wstał raźno od stołu i z błyskiem w oku stwierdził, że pójdzie „tylko po nóż”, po czym wyszedł z pokoju. Młodsza siostra mojego kolegi natychmiast uciekła na stojącą z boku kanapę, zakryła sobie uszy dłońmi i wsunęła głowę między poduszki.

– Nie lubi słuchać, jak się zarzyna świnie – odezwał się pobłażliwie Johnson, wskazując dziewczynkę kciukiem, kiedy wyprowadzał mnie z pokoju.

Poszedłem za nim na podwórze za domem, gdzie zastaliśmy pana Johnsona w długim fartuchu, poplamionym z przodu zakrzepłą krwią. Bawił się długim, cienkim nożem, jakim u nas w domu kroiło się szynkę, i zaglądał do zagrody w głębi podwórza, z której dobiegało chrząkanie i kwiczenie.

– Którego wieprzka zabijesz, ojcze? – zainteresował się Johnson, podchodząc do ojca.

– Reginalda – odparł pan Johnson.

– Cieszę się, że to będzie jedna z tych różowych – odparł jego syn. – Chodź tu i popatrz, Carnac.

Podszedłem i zajrzałem do zagrody.

– Nie codziennie widuje się takie świnie, Carnac – zauważył pan Johnson.

– Tak – zgodziłem się. – Piękne sztuki.

Prawdę mówiąc, nigdy wcześniej nie widziałem z bliska żywej świni. W zagrodzie było ich z sześć i ze zdziwieniem stwierdziłem, że zamiast małych, sterczących uszu, z jakimi przedstawia się świnie na obrazkach, zwierzęta te mają uszy długie i obwisłe, jak jamniki. Byłem jednak zbyt podekscytowany, żeby przejmować się takimi szczegółami.

Świnie kręciły się po zagrodzie, ryjąc w słomie, a pan Johnson najwyraźniej wypatrywał wieprzka, którego wybrał. Błyskawicznie otworzył małą furtkę, ukradkiem odsunąwszy zasuwę, szybko chwycił małą różową świnię za ucho, gdy przebiegała obok, po czym wyciągnął ją, kwiczącą, z zagrody, i zatrzasnął furtkę kopniakiem. Świnia kręciła łbem i wybijała racicami zgrzytliwy takt na bruku podwórza, ale pan Johnson, krzycząc: „Odsuńcie się!”, zręcznym ruchem szarpnął łeb wieprzka do góry i wbił mu nóż w gardło. Trysnęła krew, jakby rozciął pełen krwi pęcherz, i po chwili zwierzę, pocharkując świszcząco, upadło na bruk, a mięśniami jego nóg wstrząsały słabe skurcze.

– Kiedy zobaczysz go następnym razem, będzie mu towarzyszyć porcja groszkowego puddingu – zażartował pan Johnson, wycierając nóż o brudny fartuch.

– Chodź – odezwał się jego syn, prowadząc mnie do domu. – Nie spodobałoby ci się, jak ojciec go patroszy.

Po prawdzie miałem ochotę to zobaczyć, ale uprzejmość wobec gospodarza kazała mi iść za nim. Kiedy weszliśmy do salonu, zerknąłem na niego. Miał błyszczące i rozgorączkowane oczy, ale jego usta otaczała bladość. Zacząłem się zastanawiać, czy odporność Johnsona na mdłości dorównuje jego entuzjazmowi.

Tej nocy śniło mi się, że jestem w klasie, a przed obliczem doktora Stylesa stoi Hawkins – otyły, blady chłopak o niezdrowym wyglądzie, bardzo nielubiany przez kolegów. Był nagi, a jego pękaty, tłusty brzuch połyskiwał. Doktor Styles pochylał się nad nim, stojąc na palcach, w ręku trzymał długi, lśniący nóż. Przymknął oko i wycelował, potem cofnął się o kilka kroków, by wziąć krótki rozbieg, ale zatrzymał się w pół drogi i wrócił na dawne miejsce. Zakołysał się, wspinając na palce, i znowu skoczył naprzód. Nóż wszedł w brzuch Hawkinsa niczym w masło i doktor Styles zręcznym ruchem nadgarstka rozpruł jego białe, przypominające pęcherz ciało aż po podbródek. Trysnęła krew i Styles wykrzyknął, wycierając nóż o spodnie na pośladkach: „Ja cię nauczę kraść agrest!”. Potem się obudziłem. Był to niezwykły sen, chyba nie nazwałbym go jednak koszmarem.

A jeśli ty, o czytelniku, należysz do tych wrażliwców, którzy nie lubią nawet czytać o krwi, radzę ci nie zgłębiać dalej tej książki. Zamień ją lepiej na jakiś pogodny kryminał.

Przekład: Maciej Świerkocki

Redaktor prowadzący: Filip Modrzejewski

Redakcja: Ewa Serzysko

Korekta: Małgorzata Denys, Anna Oleksiak

Wstęp i Suplement I © Paul Begg, 2012

Mapa © John Taylor

Projekt okładki © Sarah Whittaker / TW

Fotografia na okładce © Silas Manhood; © Marc Owen / Arcangel Images

Adaptacja okładki: Sandra Dudek

Skład i łamanie: Tekst – Małgorzata Krzywicka

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel. 22 828 98 08, 22 894 60 54

biuro@gwfoksal.pl

ISBN 978-83-7881-170-1

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Wydawnictwo W.A.B.

i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.