Peter Buwalda

BONITA AVENUE

przełożyła Maja Porczyńska-Szarapa

Tytuł oryginału: Bonita Avenue

Copyright © 2010 Peter Buwalda. Originally published with De Bezige Bij, Amsterdam

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXVI

Copyright © for the Polish translation by Maja Porczyńska-Szarapa, MMXVI

Wydanie I

Warszawa, MMXVI

Spis treści

- Motto

- 1

- 2

- 3

- 4

- 5

- 6

- 7

- 8

- 9

- 10

- 11

- 12

- 13

- 14

- 15

- 16

- 17

- 18

- 19

- 20

- 21

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

„Mam wrodzony talent. Dobrze wiem, że kto się chwali, ten się gani, ale taka jest prawda. Judo to twardy, bezwzględny sport. Wiele razy dałem się w życiu oszukać i jestem naiwny, ale na macie wygląda to zupełnie inaczej. Wtedy wszystko dokładnie kalkuluję”.

Wim Ruska^1

„Wiecie, jestem dla was tym, kim dla rzymskiego obywatela był gladiator”.

Sasha Grey^2

1

Kiedy któregoś niedzielnego popołudnia w 1996 roku Joni Sigerius zaciągnęła Aarona do wiejskiego domu rodziców w celu oficjalnego przedstawienia, jej ojciec uścisnął jego dłoń z siłą, która sprawiła mu ból.

– To ty zrobiłeś tamto zdjęcie – powiedział Sigerius. A może to było pytanie?

Siem Sigerius był krępym, ciemnowłosym mężczyzną o uszach, które natychmiast przykuwały uwagę, były bowiem mięsiste, jakby uprażone, a ponieważ Aaron uprawiał judo, wiedział, że były to uszy kalafiorowate. Powstają od nieustannego ocierania o rękawy judogi z surowej bawełny, od ciągłego tarcia małżowin o twarde ciała i szorstkie maty – krew i ropa zbierają się wtedy między chrząstką a miękką skórą. Ci, którzy nic z nimi nie robią, mają stwardniałe obrzęki i zgrubienia. Uszy Aarona były zwyczajne, dziewicze i gładkie jak skórka brzoskwini, natomiast uszy kalafiorowate były zarezerwowane dla mistrzów, monomaniaków sunących co wieczór po tatami. Trzeba sobie zasłużyć na takie głowiaste ucho, stracić wiele osobolat. Nie ulegało wątpliwości, że ojciec Joni obnosił się z nimi jak z orderami, bo dowodziły pracowitości i męskości. Dawniej, kiedy Aaron stawał podczas turniejów przed tak oznaczonym zwierzęciem, oblatywał go strach – jawiące się na horyzoncie ucho kalafiorowate oznaczało dla niego kłopoty, bo był beznadziejnym judoką turniejowym. Chcąc ukryć, że jest pod wrażeniem, odpowiedział:

– Robię zdjęcia taśmowo.

Uszy Sigeriusa poruszyły się nieznacznie. Krótko obcięte, kręcone włosy przylegały ściśle do jego płaskiej, szerokiej głowy jak filcowa czapka. Chociaż nosił garnitury albo sztruksowe spodnie i koszulki polo Ralpha Laurena (był to mundurek służbowy pracodawcy, strój człowieka sukcesu), sądząc po uszach i mocnej budowie ciała, nikt nie powiedziałby o nim, że kieruje uniwersytetem, a już z pewnością nikt nie uwierzyłby, że jest uznawany za największego holenderskiego matematyka od czasów Luitzena Brouwera. Mężczyzna jego postury powinien raczej pracować na budowie albo nocą, w kamizelce odblaskowej, pchać pojemnik z asfaltem poboczem autostrady.

– Dobrze wiesz, o którym zdjęciu myślę – powiedział.

Joni, jej młodsza siostra Janis oraz żona Sigeriusa, Tineke, zgromadzone w przestronnym saloniku, wiedziały, które zdjęcie miał na myśli. Chodziło o dużą fotografię wydrukowaną niecały rok wcześniej w piśmie uczelnianym Tubantia University, położonego w lasach między Hengelo a Enschede małego uniwersytetu, którego Sigerius był rektorem. Na zdjęciu widać, jak stoi w rozkroku z gołymi stopami w błotnistej, wydeptanej trawie nad brzegiem Kanału Amsterdam–Ren, bez ubrania, nie licząc krawatu, z wyraźnie widocznymi genitaliami pod delikatnie zaokrąglającym się brzuchem pięćdziesięciolatka. W następnych dniach zdjęcie przedrukowały prawie wszystkie krajowe gazety codzienne, od „NRC” po „De Telegraaf”, a nawet „Bild” i jedna z gazet w Grecji.

– Domyślam się – przyznał Aaron, zastanawiając się, czy ojciec Joni rozpytywał o niego, czy po prostu rozpoznał wysokiego, łysego fotoreportera „Tubantia Weekly”, który w czasie publicznych wystąpień latał wokół rektora jak końska mucha z lustrzanką. Uznał, że druga możliwość bardziej mu pochlebia, tak jak każdemu w kampusie schlebiałoby, iż został zauważony przez charyzmatycznego mężczyznę, który właśnie zgniatał jego dłoń.

Od objęcia funkcji w 1993 roku Siem Sigerius był świetlistym centrum Tubantii, gorącym słońcem, wokół którego spokojnie krążyło osiem tysięcy studentów i ciężko pracujących nauczycieli akademickich, zaskoczonych, ale wdzięcznych, że ogrzewał ich kampus, a nie Binnenhof^3, gdzie porzucił stanowisko sekretarza stanu, czy jeden z wielkich amerykańskich uniwersytetów zabiegających o jego względy. Aaron po raz pierwszy zobaczył ojca Joni wiele lat temu w telewizji, mieszkał wtedy jeszcze z rodzicami w Venlo. Tamtego pomaturalnego sierpnia coś skłoniło Aarona i jego starszego brata do fanatycznego oglądania programu Zomergasten. W trakcie jednego z tych podniecających i pouczających niedzielnych wieczorów naprzeciwko prowadzącego, Petera van Ingena, zasiadł matematyk-judoka, a może uprawiający judo matematyk – w każdym razie mężczyzna, który fragmenty wideo z Wimem Ruską, dynamicznym jazzem, Letnimi Igrzyskami Olimpijskimi w Tokio z 1964 roku i występami komika André van Duina przeplatał filmami dokumentalnymi o liczbach pierwszych i wielkim twierdzeniu Fermata. Aaron przypomniał sobie filmik, w którym pewnemu rozgadanemu fizykowi udało się wywołać w nim i jego bracie – zatwardziałych humanistach – poczucie, że rozumieją co nieco z mechaniki kwantowej. („Richard Feynman – powiedział później Sigerius – wtedy właśnie go pochowaliśmy”). Sigerius przetarł dłonią szczeciniastą szczękę i opowiedział o komputerach, o wszechświecie, o Mauritsie Escherze w taki sposób, jakby rozmowa na inne tematy była kompletną stratą czasu. Okazało się, że kiedyś walczył na macie z Geesinkiem i Ruską, ale Letnim Gościem został głównie dlatego, że otrzymał Medal Fieldsa, wyróżnienie nazwane przez van Ingena Nagrodą Nobla w dziedzinie matematyki.

Odtąd Sigerius był ulubionym naukowcem całego narodu. Po pracy na uczelni regularnie pojawiał się w wiadomościach lub programie Barend & Van Dorp, udzielając naukowych komentarzy na temat aktualnych wydarzeń. Z jednej strony błyszczał inteligencją, z drugiej posługiwał się zaskakująco potocznym językiem. Mówił prosto z mostu. Jako fotoreporter „Tubantia Weekly” Aaron był tuż obok, kiedy Sigerius obejmował stanowisko rektora, i to, co uchwycił jego aparat, dostrzegał każdy: oto człowiek, którego Tubantia potrzebuje. To, kim był, wystarczyło, aby uwolnić ich od piętna zaściankowego, zapyziałego prowincjonalnego uniwersytetu z kompleksem niższości. Już podczas mowy inauguracyjnej obiecał zrobić z Tubantii najlepszy ośrodek naukowo-badawczy w Holandii – zdanie to jeszcze tego samego wieczoru zacytował dziennik telewizyjny NOS Journaal. Sigerius przyciągał media jak magnes: jeśli gdzieś padało słowo „uniwersytet”, na ekranie pojawiały się uszy kalafiorowate, a „ich” rektor wygłaszał w imieniu „ich” uniwersytetu swoją opinię o konkurencyjności holenderskich ośrodków badawczych, o dziewczętach i technice, o przyszłości internetu, wszystko jedno o czym. Z równą łatwością Sigerius przyciągał czołowych zagranicznych naukowców. Trochę szkoda, że Medal Fieldsa nie był prawdziwą Nagrodą Nobla, oczywiście, że szkoda, mimo to aura matematycznego geniuszu Sigeriusa oczarowywała inwestorów naukowych, nieumiejących liczyć parlamentarzystów zarządzających portfelami wiedzy, gigantów telefonii i producentów mikroczipów, którzy otwierali swoje laboratoria blisko kampusu. Może nawet uczniów – oni też znali zarośniętą gębę Sigeriusa z telewizji. Nie zapominajmy o złotej młodzieży, każdego roku od nowa trzeba ich przyciągać do pipidówki w Twente. Kto omami te dzieci, kto rzuci na nie czar?

Szczurołap z Tubantii z kutasem na wierzchu.

– Dobra robota – powiedział i puścił dłoń Aarona.

Zdjęcie zostało zrobione w pewne niedzielne popołudnie w Houten, tuż po zakończeniu Varsity, regat studenckich o długiej tradycji, w których brały udział łodzie ze wszystkich uniwersytetów. Blaauwbroek, redaktor naczelny „Tubantia Weekly”, przysięgał Aaronowi, że coś wisi w powietrzu: w osadzie Tubantii znajdował się wioślarski jedynkarz i chłopak, który miał reprezentować Holandię w ósemce na igrzyskach w Atlancie. Mimo wszystko to zadziwiające, że rektor poświęcił swój wolny dzień, żeby przejechać się autokarem pełnym zapijaczonych korporantów nad Kanał Amsterdam–Ren. Podczas mało ważnych wyścigów Aaron obserwował kątem oka Sigeriusa, który stał na wilgotnej trawie terenu zalewowego, między barem a drewnianą trybuną, otoczony przez grupkę zawodowych studentów, piewców Siema – klasyczny typ studentów gotowych na wszystko, byle tylko zaskarbić sobie przychylność rektora. Sigerius zdawał się czerpać przyjemność z przebywania wśród tych chłopców. Wyrywał ich z domów w mieście, zlatywali się całymi chmarami do kampusu, marzyli o posadzie w rektoracie lub biurze informacji i szpanowali otrzymanym od Sigeriusa zaproszeniem na corocznego grilla w ogrodzie jego domu na wsi. Aaron poczuł ukłucie zazdrości. Czy ten mężczyzna udawał, czy naprawdę dobrze się bawił?

Blaauwbroek miał dobre przeczucie: to niedzielne popołudnie miało dla Tubantii epokowe znaczenie, bo po raz pierwszy w studwunastoletniej historii regat wygrała czwórka z Enschede. Aaron stał na wietrznej trybunie, gdy wokół niego wybuchła radość, eksplozja zachrypniętych okrzyków i trzaskających plastikowych kubków z piwem, a ponieważ korporanci zachowują się wyłącznie tak, jak nakazują zwyczaje, grupka fanatyków stojących przy brzegu w jednej chwili zdjęła ubrania i popłynęła na golasa do łodzi – w tym momencie Aaron spojrzał na rektora, który zrobił coś, co wcale zwyczajne nie było: Sigerius cisnął na trawę kubek wypełniony w połowie piwem i brodząc w błocie, skierował się na brzeg. Aaron zszedł z trybuny i kręcąc obiektywem, ruszył za rektorem, który z uśmiechem na ustach zrzucił już garnitur, zdejmował resztę, koszulę, skarpetki, majtki – wszystko oprócz krawatu, krawatu wioślarskiego, oczywiście dał go sobie wcisnąć, był honorowym członkiem każdego lokalu z koncesją na sprzedaż alkoholu – i zanim pobiegł w kierunku kanału, aby razem z chłopakami do niego wskoczyć, Aaron zawołał go po nazwisku – „Sigerius!” – i sfotografował w pełnej krasie z odległości mniej więcej czterech metrów.

Tata Joni miał rację, to była dobra robota i fantastyczne zdjęcie. Miało w sobie dynamikę: mężczyzna zapełniający sobą cały kadr opierał się na śródstopiu, wyrzucając w górę ręce, i chociaż wydawało się, że jego tułów właśnie rzuca się w błyszczący pas wody w tle, patrzył prosto w obiektyw z otwartymi ustami i złością w oczach. Popołudniowe słońce rzucało ostre refleksy na nagą skórę. Cała kompozycja wyglądała na dokładnie przemyślaną: wyciągnięta lewa ręka Sigeriusa zdawała się wskazywać łódź wiosłową na kanale w oddali, jak na stylizowanej fotografii sportowej, pobrzmiewały podobieństwa do igrzysk w starożytnej Grecji – ale to wszystko to pieprzenie fotografów, wiadomo przecież, dlaczego gazety musiały mieć to zdjęcie. Jeszcze w Houten Aaron przez kwadrans wykłócał się z dziewczyną zajmującą się na Tubantii PR-em o to, że jego zdjęcie musi dostać akceptację biura informacji, do czego oczywiście nigdy nie doszło. Wręcz przeciwnie, następnego ranka w redakcji powitano go uroczyście, jakby był samym Robertem Capą.

– Jasne, że umieszczę to zdjęcie – wysapał Blaauwbroek. – Pojedzie w opancerzonym wozie do drukarni i w razie konieczności położę się na prasie obok.

Od tego czasu goły rektor zaczął pojawiać się wszędzie: w powiększeniu nad barem w stołówce wioślarzy, na T-shirtach studenckich klubów dyskusyjnych w mieście, na plakacie informującym o dużej imprezie letniej organizowanej w kampusie uniwersyteckim. Aaron widział je na drzwiach toalet w akademikach. I, przypadkowo lub nie, coraz częściej Sigerius stawał się tematem gorączkowych spekulacji w pubach na Starym Rynku i na imprezach w akademikach. Podobno w czasie podróży z Ruską do Japonii przez Związek Radziecki i Chiny po drodze strzaskał w drzazgi kilka rosyjskich restauracji; ponoć po wielkim sukcesie matematycznym został poddany terapii elektrowstrząsami w amerykańskim wariatkowie; miał rzekomo dzieci z poprzedniego małżeństwa, które wyrosły na przestępców. Wystarczyło dokładniej przyjrzeć się zdjęciu, a dezorientacja spływała z papieru wprost na kolana. Wszyscy dostrzegali, że uszy Sigeriusa są zwykłym przedłużeniem tego, co znajduje się i intensyfikuje pod eleganckimi dwurzędowymi garniturami, najczęściej w nudnym odcieniu granatu, czasem jasnoszarym lub w prążki, w ciele, które zostało odsłonięte w tak nieelegancki sposób i wyglądało na szokująco mocne i umięśnione, „suche”, by użyć żargonu sportowego. To ciało wymagało wyrobienia sobie opinii, podobnie jak wyraźne tatuaże na lewej piersi: serce Sigeriusa zdobiły wykonane tanim tuszem marynarskim dwa japońskie znaki układające się według Aarona w słowo „judo”. Robiły piorunujące wrażenie, w 1995 roku tatuaże stanowiły rzadkość, w dodatku były po prostu ordynarne. A jednocześnie doskonale uzupełniały fizyczność Sigeriusa, tego małpoluda, który na posiedzeniach rady uniwersyteckiej lubił bujać się na tylnych nogach krzesła, dopóki nie musiał złapać się krawędzi stołu; który w przerwach na kawę niczym trapezista rozluźniał ramiona, rozglądając się na boki, jakby jeszcze przed wznowieniem rozmów chciał spuścić manto swoim interlokutorom – to były ciemne dziurki od klucza, przez które kampus podpatrywał dawnego Sigeriusa, łobuza, nieułomka, który rozpoczął karierę młodzieżową od dwóch tytułów mistrza Europy w judo, zabijakę, dla którego igrzyska olimpijskie w Monachium miały stać się największym sukcesem życiowym.

W wywiadach czytali, że w 1972 roku „ich” rektor, podobnie jak Ruska, miał szansę na złoto, ale niecały miesiąc przed olimpiadą dopadł go zły los: Sigerius przechodził na drugą stronę Biltstraat w Utrechcie, żeby kupić bułkę z budyniem, i kiedy czuł już smak sosu angielskiego w ustach, najechał na niego skuter, rozcinając mu łydkę żelaznym progiem: trach i po karierze sportowej. Zgodnie z teorią, która nigdy nie znudziła się żadnemu dziennikarzowi, studentowi czy naukowcowi, bez tej niezjedzonej bułki z budyniem nie ziściłby się fenomen kariery zawodowej Sigeriusa. On sam określał to jako cud na Antonius Matthaeuslaan, ulicy w Utrechcie, gdzie w małym mieszkaniu na najwyższym piętrze przez osiem miesięcy leżał przykuty do łóżka, z gipsem aż do pachwiny. Pochmurnej zimy po igrzyskach w 1972 roku poturbowany i połamany ojciec Joni wyciągnął z pudła z „Panoramami” i „Libelle’ami” zapomniany zeszyt z zadaniami Holenderskiej Olimpiady Matematycznej, książeczkę pełną wyjątkowo trudnych zagadnień przeznaczonych dla wyjątkowo utalentowanych licealistów, i z nudów zaczął mocować się z zadaniami, kreśląc ołówkiem obliczenia na marginesach. Skończył nad ranem.

Pozostaje tylko zgadywać, co dokładnie stało się tamtego dnia, jakie drzwi otworzyły się w dotkniętej traumą głowie sportowca, ale fakty mówiły same za siebie: w ciągu trzech lat Sigerius ukończył z najwyższym wyróżnieniem wydział matematyczny utrechckiego uniwersytetu, wstrząsająco genialnie obronił doktorat i na początku lat osiemdziesiątych wyjechał z rodziną do Berkeley w Kalifornii. A tam wybił się na olimpijski szczyt. Ramanujan z Tuinwijku dokonał przełomu w teorii węzłów, dziale matematyki analizującym to, na ile różnych sposobów można zrobić węzeł z kawałka sznurka (nie da się krócej i łatwiej opisać jego dorobku matematycznego), za co w 1986 roku otrzymał wspomniany już Medal Fieldsa na odbywającym się co cztery lata kongresie Międzynarodowej Unii Matematycznej.

To wszystko przemknęło przez głowę Aarona, kiedy rozpoznał siedzącą naprzeciw niego kobietę. Mimo jej metamorfozy od razu wiedział, kim jest. Na miejscu po przekątnej, obok dziewczyny w ceglastym kostiumie z którejś z sieciówek, siedziała matka Joni. Oślepiło go białe, stroboskopowe światło przerażenia.

Gwałtownie obudził się z drzemki bez snów i choć wciąż jechał pociągiem pospiesznym do Brukseli, minęli już Liège, w ciągu pół godziny, które przespał, jego sytuacja drastycznie się zmieniła. W pociągu panował tłok, padające przez okna przedziału światło niedzielnego wieczoru, typowe belgijskie światło, złamane i zamazane przez pagórkowaty krajobraz, wydawało się ciężkie jak ołów. Kiedy przelotnie na nią spojrzał, Tineke Sigerius opierała skroń o okno przedziału i patrzyła niewidzącym wzrokiem na znikające walońskie wzniesienia i okolnice. Jego pierwszą reakcją była chęć ucieczki, rejterada, ale na korytarzu tłoczyli się podróżni – wstanie i przejście na drugi koniec pociągu było praktycznie niemożliwe. Jego ciało zachowywało się tak, jakby zaślepione paniką wbiegało na stromy pagórek. W oczekiwaniu na konfrontację wiele minut spędził w bezruchu, pocił się obficie, miał przyspieszony oddech, zmuszał się do zachowania spokoju.

Nic się nie działo. Kiedy jakaś nierówność lub niespodziewany hałas odrywały Tineke Sigerius od widoku za oknem, czuł, jak jej wzrok prześlizguje się po jego niespokojnej sylwetce. Udawała, że go nie zna. Zdał sobie sprawę, że ona też znalazła się w pułapce, ona też tego nie chciała. Przez przypadek usiadła naprzeciw niego, ciesząc się z wolnego miejsca w przepełnionym pociągu w niedzielny wieczór, i dopiero kiedy wcisnęła się w kąt, odkryła, że to on. Musiała poczuć ulgę, że on śpi, szczęście w nieszczęściu, które pozwoliło jej uspokoić oddech i obrać strategię. Wsiadła w Liège, ale bardziej zdziwiło go, że jedzie do Brukseli. Po co Tineke Sigerius była w Liège? Nie widział jej i nie rozmawiał z nią od ośmiu lat, jej życie mogło się oczywiście bardzo zmienić. Może ona i Sigerius wyprowadzili się z Enschede, może został w międzyczasie komisarzem europejskim i mieszkają teraz w Belgii? Oszołomił go ten zbieg okoliczności, wydał mu się niesprawiedliwy. Może się rozstali i mieszka tam sama? Na pewno ma innego zięcia, bogatego i odnoszącego sukcesy. Użalając się nad sobą, wyobrażał sobie, że Tineke nie jedzie do Brukseli, tylko do Paryża, do miasta jej wnucząt, gdzie od lat mieszka i pracuje Joni (według niego jej amerykańska przygoda nie trwała dłużej niż kilka lat), ma rodzinę i męża pierdołę, faceta o szerokiej twarzy, z czarnymi, zaczesanymi do tyłu włosami i platynowymi spinkami do mankietów. Oczami wyobraźni widział, jak otwiera lakierowane drzwi wejściowe i wyciąga ręce do teściowej, stojąc na granitowych schodach ganku.

A może się mylił? Spojrzał w okno, mając nadzieję, że sumienie robi go w konia. Nie, tam siedziała matka Joni. Ależ ona chuda, wyglądała, jakby zmniejszyła się o połowę; na niewyobrażalnie wąskich biodrach wisiały brązowe spodnie z eleganckim prążkiem, miała na sobie taliowaną marynarkę, a pod spodem kremową bluzkę, na nogach kozaki na cienkich, eleganckich obcasach, które dawną Tineke Sigerius przygwoździłyby do podłogi pociągu. Półdługie włosy, upięte w wystudiowany kok, siwiały z dystynkcją na jej zaskakująco obkurczonej głowie. Biło z niej coś, co większość ludzi określiłaby jako stanowczość, niezależność i prawdopodobnie nawet życzliwość, a w co powątpiewał już wtedy, kiedy była jego teściową: była fałszywa, a może po prostu wybuchowa. A teraz wyszło szydło z worka: wraz z fałdami tłuszczu wytopiły się resztki łagodności, wydawało się, że na zawsze. Chociaż zyskała na kobiecości, efekt został zniszczony przez nadmiar wiszącej skóry na policzkach i brodzie wraz z obwisłymi, pomalowanymi różowym cieniem powiekami z rezygnacją opadającymi na rzęsy. Miała jędzowaty wygląd.

Sigeriusowie nie powinni jeździć belgijskimi pociągami, ich miejsce jest w Twente, gdzie zostawił ich osiem lat temu. Właśnie po to, żeby uniknąć takich spotkań, odtrąbił odwrót. To nie dla dobrego jedzenia przeprowadził się do Linkebeek, osady leżącej niecałe pięć kilometrów na południe od Brukseli, gdzie, jak wydawało mu się jeszcze kilka minut temu, człowiek mógł zacząć wszystko od nowa równie niespostrzeżenie jak w Asunción czy Montevideo. Ubzdurał sobie, że będzie tu bezpieczny i nikt nie będzie go śledził, wszak Linkebeek to wieś, która ma więcej drzew niż mieszkańców, a wszystko, co niedbale i krzywo skleciły ludzkie ręce, pozostaje ukryte za szumiącym, trzeszczącym, stukającym drewnem.

Ukradkiem przeniósł wzrok na dłonie Tineke. Trzymała je na kolanach, były zaskakująco drobne i kościste, z wyraźnie zarysowanymi paliczkami. Ile stołów, ile krzeseł, ile szaf wyszło spod tych rąk? Matka Joni robiła meble w warsztacie za domem, przynajmniej w tamtym czasie, designerskie elementy wyposażenia wnętrz, które za grube pieniądze trafiały do willi, biur i kamienic w całej Holandii. Teraz jedna dłoń wciąż chwytała palce drugiej dłoni i szarpała je zawzięcie – przynajmniej tak mu się wydawało.

On i ta kobieta nigdy za sobą nie przepadali. Nie mieli dobrych relacji. Pomyślał o dniu, w którym nocował z Joni w domu na wsi i jak zwykle godzinami leżał, nie mogąc zasnąć, marząc o Sigeriusowej piwniczce z winami, aż w końcu zwlókł się z wąskiego łóżka dla gości, chyłkiem zszedł po schodach i przez zimny korytarz dotarł do salonu. Z kuchni zszedł zwinnie po skrzypiących schodach do piwnicy i zdjął z regału z kutego żelaza jedną z butelek osobiście zakorkowanych przez Sigeriusa, zdecydowany, by otworzyć ją na kuchennym blacie i wychylić łapczywie chociaż część jej zawartości – w nadziei, że to pomoże mu się wyłączyć. Ale gdy wspinał się po schodach na górę, usłyszał kroki w salonie i szybko dał nura z powrotem do piwnicy. Ktoś wszedł do kuchni, słychać było dźwięk otwierania i zamykania szafek. Na palcach wyjrzał zza krawędzi schodów, ale to, co zobaczył, było szokujące i nieprzyjemne: patrzył na odrażające plecy, łańcuch górski z filmów przyrodniczych o Afryce Południowej lub preriach Arizony, lecz ten masyw był górą mięsa. To była Tineke. Naliczył sześć głębokich fałd tłuszczu od pach do tyłka, z którego od połowy zwisał jakiś pomarańczowy okap, bo „majteczkami” nie można było tego w żadnym razie nazwać.

Matka Joni rozerwała kartonowe opakowanie i wysypała prosto w otwarte usta jego zawartość – połowa wylądowała na gresie deszczem hagelslagu^4. Opróżniła opakowanie, przeżuła jego zawartość, po czym zgniotła je i wcisnęła głęboko do kubła na śmieci. Przestraszył się ciężkiego mlaśnięcia, z którym opadła na kolana. Zebrała rozsypany hagelslag oślinionymi opuszkami palców i wewnętrzną stroną dłoni. Z tego wszystkiego zapomniał o swojej kryjówce i kiedy oblizywała dłonie, nagle nieznacznie odwróciła głowę i spojrzała na niego.

– Cześć – powiedział, kiedy minął pierwszy szok. – Chciało mi się pić.

Nie odpowiedziała, mogła chociaż powiedzieć, że „była głodna”, zamiast tego wstała i bez słowa wyszła ociężale z kuchni. Dopiero gdy usłyszał na korytarzu trzask zamykanych drzwi do jej sypialni, wrócił do łóżka.

A teraz? Co mogliby sobie teraz powiedzieć? Wmawiał sobie, że pociąg jest zbyt zatłoczony, żeby mogła zrobić scenę, dlatego wyobraźnia podsunęła mu neutralną alternatywę. Co u ciebie słychać, Aaronie? Boże, nie miał najmniejszej ochoty odpowiadać na to pytanie. Wolałby kontynuować podróż na dachu pociągu intercity niż szczerze na nie odpowiedzieć. Spędził weekend u rodziców w Venlo – comiesięczna musztra, zgodnie z zaleceniem lekarza, tak jak wszystko, co robił. Przerażała go świadomość, że jest chory, dobijało go, że neuroleptyki i antydepresanty trzymają go na krótkiej smyczy. Jak powiedzieć komuś, że jest się wariatem z antenką? Jak ma powiedzieć tej kobiecie, że jest chory umysłowo? Tineke, to ja jestem zaleceniem lekarza.

Po katastrofie w Enschede przez krótki czas pracował dla poważnych pism brukselskich, ale kiedy zimą 2002 roku druga ciężka psychoza prawie skończyła się dla niego tragicznie, on sam i lekarze orzecznicy uznali, że wystarczy tego dobrego. Od tamtej pory jeździł przerobionym na studio fotograficzne volkswagenem busem po szkołach podstawowych w Brukseli, Beersel, Ukkel i Waterloo, robiąc zdjęcia legitymacyjne i klasowe. Każdą fotografię klasową obrysowywał na podświetlaczu, oznaczając numerami poszczególne sylwetki uczniów. Na starannie uaktualnianej stronie internetowej ojcowie i matki, dziadkowie i babcie mogli zaznaczać różne formaty, ramki i napisy na zamówienie. Resztę czasu – godziny, dni, tygodnie i miesiące, które jego rówieśnicy poświęcali na rozmnażanie się, zdobywanie pozycji, być może nawet szturmowanie nieba – spędzał na próżnowaniu, w godzinach pracy niczym bogaty emeryt wchodził po omszałych schodach na rynek, kupował gazetę w księgarence noszącej trafną nazwę Once Upon a Time, wykupywał lekarstwa w aptece naprzeciwko wiekowego platanu. Czasami jadł saté w barze przy rynku, po czym wlókł się za niewidzialnym balkonikiem na zbocze pagórka, gdzie jego ogromny, nieobciążony kredytem hipotecznym dom połykał go w całości.

Według lekarzy był pacjentem, który „rozpoznawał i uznawał” swój stan, co oznaczało, że łykał kapsułki z własnej woli i dlatego mógł mieszkać samodzielnie. Ale to wszystko. Jego egzystencja była całkowicie pozbawiona ambicji. Bodźcem do życia stało się unikanie – unikanie pobudzenia, unikanie podniet, unikanie samych bodźców.

Spojrzał na swoje kolana. A jakby tutaj, w tym przeładowanym przedziale, wyjawił swój mroczny sekret? Ze szczegółami, w skupieniu, bez owijania w bawełnę wygłosił monolog o strachu towarzyszącym psychozie? Wykład, krótką historię, wiersz o charakterze epickim o niezmierzonych, irracjonalnych lękach, które pokonał? Podróżni stali ściśnięci obok siebie, trzymając się uchwytów, nikt nie mógłby się oddalić. Jeśli się postara, jeśli będzie umiejętnie operował słowem, może opisywany przez niego strach przejdzie na słuchaczy, najpierw na Tineke i dziewczynę w za ciasnym kostiumie, następnie na wszystkich podróżnych tłoczących się w przedziałach i na korytarzach. A potem wszystkich ogarnęłoby przerażenie. Jego strach udzieliłby się innym. Wybuchłaby dzika panika, jakby w jego mózgownicy eksplodował semteks.

Relacje między nim a Sigeriusem były za to znakomite. Zimą 1995 roku Aaron zakręcił się wokół inteligentnej, upartej, pięknej dziewczyny o imieniu Joni, która była Sigeriusówną z krwi i kości. Dwa miesiące później, ku własnemu zdziwieniu, wylądował na herbatce u tego gościa i jego rodziny. I stała się rzecz niemożliwa: mężczyzna, do którego łasił się cały kampus, mężczyzna, którego obraz Aaron chłonął przed telewizorem, gdy był maturzystą z Venlo – ten mężczyzna wyciągnął do niego na powitanie zrogowaciałą rękę judoki. A on uścisnął ją zachłannie, nieco zaskoczony. Zostali przyjaciółmi, wolał nie zastanawiać się dlaczego.

Przynajmniej raz w miesiącu Joni i Aaron zjawiali się na obiedzie w wiejskim domu na obrzeżach kampusu, bielonym i kompletnie przebudowanym budynku, który był tak zachwycający, że przechodnie spontanicznie wrzucali liściki „jeśli państwo kiedyś się wyprowadzą” do otworu na listy w ciemnozielonych drzwiach wejściowych. Chociaż nabijał się z więzi łączącej Joni z rodzicami („Tylko nie dzwoń od razu do tatusia” – mówił, kiedy musiała poradzić sobie ze spięciem elektrycznym w nagle pogrążonym w ciemnościach, opuszczonym akademiku przy De Heurne), zawsze chętnie ich odwiedzał. Gdy jechali z Joni do domu na wsi, pod kołami ich rowerów centrum Enschede przechodziło w lasy Drienerlo, które niepostrzeżenie stapiały się z kampusem, stanowiącym przez cztery lata tło ich związku. W te soboty Tubantia wyglądała jak kobieta w zaawansowanej ciąży. Brzęczące pastwiska wydawały się bujniejsze niż w tygodniu, w jego wspomnieniach leśne ścieżki opadały, jechali przez pagórkowaty teren pachnący pyłkami, gdzie stawy były prawdziwymi stawami. Błyszcząca woda zbierała się w zagłębieniach terenu, podobnie jak setki uczonych i tysiące studentów napływały do tego miejsca, żeby rozbłysnąć pełnym blaskiem. Słychać było ciche trzaski wyładowań w ich mózgach, wydawało się, że pola, drzewa i zieleń zostały naładowane statycznie przez miliardy bitów i bajtów, które pod ich stopami Aarona i Joni przelatywały przez sieć informatyczną kampusu. Gdy wracali późnym wieczorem do domu, wokół panowała prehistoryczna ciemność, a łagodne pagórki stawały się płytkimi dolinami, gazony i lasy – armią strzegącą śpiących budynków wydziałowych. Matematyka Stosowana leżała w stawie niczym brontozaur, tyranozaur Fizyki Technicznej rozciągał się nad najwyższymi koronami drzew, z łbem zatopionym w głębokim śnie wśród spiczastych gwiazd.

Czasem zostawali w wiejskim domu na noc i następnego ranka jedli gorące croissanty z marmoladą, pili z wysokich szklanek sok pomarańczowy, który Sigerius wyciskał po przepłynięciu żabką czterdziestu długości basenu w kampusie, a w tle grali Bill Evans Trio, The Modern Jazz Quartet i Dave Brubeck, łagodny jazz na niedzielny poranek, muzyka, która, jak twierdził Sigerius, działała jak balsam na zły humor od rana.

– Ścisz trochę ten balsam – narzekała Joni, ale ojciec ją ignorował. Podnosił palec wskazujący, zamykał jedno oko i krzyczał z pełnymi ustami:

– Słuchajcie!

Jego żona i dwie córki milkły, grzecznie przestawały przeżuwać i na odczepnego koncentrowały się na czymś, co ich nie interesowało, i dopiero po jakichś dziesięciu sekundach Sigerius zwalniał je z tego przykrego obowiązku, mówiąc:

– Piękna rzecz, jak Scott LaFaro gra przez Evansa. Słyszycie to? Przez niego. Tak, teraz, to, ten meandrujący bas, posłuchajcie.

– Tato, nienawidzę jazzu – mówiła wtedy Janis albo Joni, albo obie naraz.

– To! Niewiarygodne. To jednocześnie pierwszy plan i tło, pomocniczo, z wirtuozerią. Nie mogę tego ściszyć. Nie wolno.

Właśnie w tym momencie Aaron – i to stanowiło podstawę ich sojuszu, ten fakt, że był chłopcem, a nie dziewczynką, chociaż istnieją męskie klany, które mogą się obyć bez jazzu, a nawet takie, którym jazz gra na nerwach – wspomniał o tragedii, którą była śmierć Scotta LaFaro w wypadku samochodowym w 1961 roku, i że Bill Evans po tej dramatycznej stracie już nigdy nie znalazł basisty tej klasy, aczkolwiek Chuckowi Israelsowi udało się zbliżyć do ideału, szczególnie w utworze How My Heart Sings!. I zanim skończył mówić, coś poruszało inne serce – serce jego teścia. Sigerius dzielił świat na miłośników jazzu i ignorantów, wielokrotnie powtarzał, także w towarzystwie, że nigdy nie spotkał człowieka młodszego od siebie, który wiedziałby tak wiele jak Aaron na temat jazzu, Aaron zaś nie tylko nigdy nie zaprzeczał komplementowi, ale od czasu do czasu w tajemnicy przed innymi wciąż go rozpamiętywał.

Sobotnie wieczory najczęściej zaczynali na oszklonej werandzie, która była wtedy nowa i – po całkowitej przebudowie domu rok wcześniej – przechodziła w kuchnię z wyspą, gdzie Tineke przyrządzała proste, ale smaczne posiłki, a po nich w dobrych humorach albo zatopieni w rozmowie przenosili się do dawnego saloniku. Tineke szła za nimi z tacą, na której leżały kawałki posmarowanego masłem chleba z rodzynkami i z której prawie ześlizgiwały się filiżanki z kawą, Joni otwierała drzwi szafy kryjącej tak zwany nieważny telewizor, Sigerius zaś, zgodnie z obietnicą, przez godzinę nie odbierał telefonu komórkowego. Jeśli Janis (najczęściej tuż po odcinku Frasiera, którego końcówkę oglądała już w kurtce) wychodziła z przyjaciółmi do pubów w rynku, a Tineke z Joni koło dziesiątej chciały obejrzeć sobotni seans filmowy, Sigerius pytał: „Może jakaś muzyczka?”, Aaron nie odmawiał i jak dwaj uczniacy znikali z butelką whisky w „pokoju muzycznym”, pomieszczeniu na parterze, które skrywało dwa bordowe fotele w stylu chesterfield, arcydrogi wzmacniacz NAD z odtwarzaczem płyt kompaktowych, gramofon Thorensa i dwa wysokie głośniki B&W na cienkich nogach, a także kawałki pianki NASA, które Sigerius zwinął z Wydziału Fizyki Technicznej – to tam, między oprawionymi zdjęciami Buda Powella, Theloniousa Monka i Billa Evansa, słuchali demokratycznie, z obustronnym prawem weta wybranych płyt, oryginalnych amerykańskich winyli przechowywanych przez Sigeriusa w wąskich, wysokich szafach z litego drewna bukowego zaprojektowanych i wykonanych przez jego żonę.

Męskie sprawy, tak jak to ich judo. W holu wiejskiego domu wisiało powiększone zdjęcie przedstawiające pięciu mężczyzn z gołymi, masywnymi klatkami piersiowymi dźwigających pień drzewa na wzgórze: Geesink, Ruska, Gouweleeuw, Snijders – powiedział mu Sigerius – a drugi z lewej, ten z naprężonymi mięśniami piersiowymi i przystrzyżonymi ciemnymi kędziorami wijącymi się nad płaską twarzą, to on sam. Narodowa kadra judo trenująca przed mistrzostwami świata, sześćdziesiąty piąty albo szósty rok. Geesink, trener biorący czynny udział w zawodach, wysłał swoją drużynę w lasy pod Marsylią i według Sigeriusa był katem, ale kiedy trzeba było wnieść pień na górę, szedł jako pierwszy. Na szczycie, gdy wszyscy dogorywali, Geesink chwytał pień za jeden koniec i podciągał go drżącymi z wysiłku rękoma jakieś dziesięć razy, zdejmował ubranie z parującego ciała i wskakiwał do górskiego potoku.

– Jeśli podawaliśmy mu potem butelkę wody, odmawiał, bo szkoda mu było gasić pragnienie – powiedział Sigerius, który szybko się zorientował, że do dziewiętnastego roku życia Aaron trenował judo, a kiedy dowiedział się, że ma nawet czarny pas, namówił go do wznowienia treningów, najpierw w grupie seniorów w ośrodku sportowym, w którym Sigerius udzielał lekcji w czwartkowe wieczory, a gdy po pół roku, jak to się mówi, Aaronowi wróciło „dawne czucie”, Sigerius zapytał go, czy nie chciałby przystąpić z nim do egzaminu na kolejny stopień dan.

Judo jest zadziwiająco intymnym sportem. Przez ponad dwa lata kilka razy w tygodniu leżeli w uścisku na macie w salce, którą przez intensywne, skoncentrowane godziny mieli praktycznie tylko dla siebie, prawie ze sobą nie rozmawiając. Dali sobie rok, żeby udoskonalić przerzuty i pracę nóg, Sigerius chciał zdobyć czwarty dan, a Aaron drugi. Każdy trening kończyli fanatycznymi walkami, które nawet teraz często wspominał. A po każdym treningu, czasem w pokoju gościnnym w wiejskim domu Sigeriusa, wchodził do łóżka, w którym leżała już Joni, wychowana z wielką troskliwością, oczko w głowie Sigeriusa, i wówczas już z daleka czuł, że dziewczyna pachnie tak jak jej ojciec – może to przez proszek do prania kupowany przez Tineke, nie był pewien. I kiedy mieszał feromony – był posłańcem zapachów ciała, trzmielem migrującym między dwoma ciałami tej samej marki – czuł, jak wzmaga się w nim dziwne poczucie szczęścia, gdy niespiesznie uprawiali miłość, wydając przytłumione jęki w łóżku gościnnym Sigeriusa, z ręką Aarona zaciśniętą na gorących ustach Joni, aby nie obudzić śpiącego piętro niżej nierealnego przyjaciela.

Przejeżdżali przez Leuven. Tineke zamknęła oczy, udając, że śpi, by mogli przestać dla siebie istnieć. Podziwiał jej zimną krew. Nie widział żadnego z Sigeriusów od listopada 2000 roku, tego roku, w którym wszystko się posypało. Mimo to wciąż pojawiali się w jego podświadomości, wciąż nieustająco śnił o Enschede i najczęściej były to koszmary.

Zapadał zmierzch, niebo przybrało barwę purpury, delikatnie srebrząc się na krawędziach rozciągniętych chmur. W oknie zobaczył odbicie swojej łysej głowy. Poczuł, że się uspokaja i jednocześnie wpada w ponury nastrój. Wzdłuż kanału wyrosła wioska, zadziwiająco wcześnie ukazał się na niebie chudy sierp księżyca. Za chwilę pojawią się stęchłe ciemności Linkebeek, pokona je pieszo w drodze do pustego domu, gdzie czeka go osamotnienie w wysokich, zimnych pokojach, za którymi tęsknił już w Venlo. Był wdzięczny losowi, że to Tineke go ignorowała, a nie Sigerius.

Nigdy nie był całkowicie rozluźniony. Zdarzało się, że w obecności Sigeriusa zastygał w bezruchu, wręcz kamieniał: szczęki zaciskały się i tworzyły niemożliwe do opanowania napięcie fizyczne, rozprzestrzeniające się od kręgów szyjnych przez ramiona na całe ciało. Zamieniając się w posąg, godzinami walczył, żeby nie zastygnąć całkowicie, w międzyczasie rozpaczliwie kontynuował rozmowę, modląc się, żeby nie zawiódł go głos. Gdyby w takim momencie Sigerius go przewrócił, rozbiłby się na kawałki jak wazon z chińskiej porcelany.

W odczuciu Aarona ich przyjaźń była magiczna – zanim przyjechał do kampusu, żeby studiować fotografię, oblał egzaminy na niderlandystyce w Utrechcie, jego własne miasto studenckie go odtrąciło, a tutaj, ot tak, przedarł się do samego przedsionka akademickiego serca – ale była też kłamstwem. Udawał kogoś lepszego, niż był w rzeczywistości. Zaczęło się od jazzu. Którejś niedzieli w wiejskim domu, niedługo po ich pierwszym spotkaniu, siorbali gorącą kawę z filiżanek z uszkiem. Nieobecny duchem, zamyślony Sigerius wstał, podszedł do ultranowoczesnej stalowej szafy, w której znajdował się gramofon, i włączył winyl. Jazz. Zanim Sigerius usiadł obok żony na długiej sofie w kolorze pudrowego różu, Aaron rozpoznał muzykę. Odczekał chwilę, aby się upewnić, ale miał rację: kompozycja, pełny, nieco zalotny dźwięk pianina – to był Sonny Clark, a płyta nosiła tytuł Cool Struttin’. Wydobył z pamięci klasyczną okładkę wytwórni Blue Note z parą damskich nóg idących nowojorskim (tak sądził) chodnikiem. Ponad głowami Joni i Tineke rzucił:

– Ładna płyta, Cool Struttin’.

Brązowe oczy Sigeriusa w twarzy pokrytej porannym zarostem, jaki Aaron musiałby hodować przez tydzień, nagle się powiększyły.

– Cool Struttin’ to fantastyczna płyta – powiedział ostrzejszym, wyższym tonem, jakby jego głosem zajął się stroiciel pianina. – A więc ją znasz. Cool Struttin’ to chyba najlepszy longplay Clarka Terry’ego.

Clarka Terry’ego? Aaron od razu zrozumiał, że Sigerius się myli, że pomylił Sonny’ego Clarka z Clarkiem Terrym – cóż za śmieszna pomyłka – postanowił jednak nie wytykać mu błędu. Z taktycznego punktu widzenia nie powinien dawać lekcji swemu nowemu teściowi niczym domorosły belfer, ale był zbyt ambitny, żeby udawać głupiego.

– Zgadzam się – powiedział. – To był najlepszy zespół Sonny’ego Clarka z niezłym perkusistą Phillym Joem Jonesem. Chociaż raz nie walił w talerze jak oszalały.

Przez chwilę Sigerius miał oczy jak spodki, potem nagle je zamknął i rzekł:

– Terry. To Clark Terry.

– Na pianinie gra Sonny Clark – odparł Aaron zbyt stanowczo. – Terry jest trębaczem.

– Jesteś pewien? – zapytała Joni.

Sigerius poderwał się z miejsca, ominął żonę i stukając obcasami po posadzce, podszedł do ogromnej szafy, zrobionej, o czym Aaron dowiedział się później, przez Tineke. Wyjął okładkę, rzucił okiem na jej przód i tył, odstawił pionowo obok gramofonu i zamknął szafę. Z nadmiernym ociąganiem się wrócił na sofę i usiadł.

– Masz rację. Oczywiście, że masz rację. Kurde, przecież widziałem Terry’ego w Kurhausie. A później w Bostonie. Moje panie, na przyszłość muszę uważać na słowa.

Dokładnie to samo robił Aaron przez następny kwadrans: Sigerius nie odkrył, że Aaron wcale nie wiedział zbyt wiele o jazzie, że płyta Sonny’ego Clarka to był przypadek. To przez te nogi tak dobrze znał Cool Struttin’. Kupił tę płytę kiedyś na pchlim targu w Dniu Królowej, potem okładka kilka lat wisiała przylepiona taśmą klejącą na drzwiach szafy, sam winyl zaś kurzył się na gramofonie. Lubił jazz, ale jeśli miał być szczery, kochał bluesa i rock and rolla.

Szczerość nie była jednak jego specjalnością. Ponieważ Sigerius nazwał go znawcą jazzu, kimś o bezkresnej, encyklopedycznej wiedzy, w dodatku z jego dziedziny, pokrewną duszą, Aaron jak nakręcony zabrał się do pracy. Jeszcze w tym samym tygodniu nerwowy chłopak w czarnym golfie z księgarni Broekhuis namówił go na Penguin Guide to Jazz on CD, liczącą tysiąc pięćset stron biblię jazzu, w której zdaniem „golfa” można było nie tylko znaleźć całą historię jazzu, lecz także oddzielić ziarno od plew dzięki poręcznemu systemowi gwiazdek. W antykwariacie De Slegte naprzeciwko Broekhuisa kupił biografię Milesa Davisa, poradnik Jazz dla bystrzaków i książkę zatytułowaną Billie i prezydent. W portfelu od kilku lat trzymał wizytówkę emerytowanego dentysty z Boekelo, siwego mężczyzny w czerwonych spodniach, który stał za nim w kampusowej fonotece i zauważył, że Aaron właśnie wypożyczył płytę Buda Powella. Mężczyzna zagadnął go i powiedział, że w domu ma osiemset oryginalnych jazzowych longplayów, amerykańskie tłoczenie, gruby, czarny jak smoła winyl, okładki z twardego kartonu.

– Mogę ci je sprzedać po guldenie za sztukę – oznajmił, a pęczniejące pragnienie uniosło Aarona prawie na wysokość lamperii. – Zadzwoń do mnie – dodał i Aaron zrobił to jeszcze tego samego dnia.

Wciąż do niego dzwonił, najpierw dwa razy w tygodniu, potem dwa razy w miesiącu. To były krótkie, grzeczne, zdawkowe rozmowy, mężczyzna mówił, że jest bardzo zajęty albo właśnie wybiera się do Stanów, że jest chory albo wkrótce się rozchoruje, więc „zadzwoń do mnie innym razem”, ale „inny raz” wciąż odsuwał się w czasie, rozmowy stawały się nerwowe, aż w końcu Aaron przestał mu wierzyć. Wsadź sobie te płyty w swoją sędziwą dupę. Wreszcie jednak postanowił zaryzykować i pokonał rowerem spory kawałek do Boekelo. Na końcu wsi znalazł adres z postrzępionej wizytówki i zadzwonił do drzwi domu seniora. W drzwiach stanął jakiś Turek.

Tym sposobem splądrował płytotekę i kiedy nie było przy nim Joni, studiował historię jazzu, jakby układał program letniego festiwalu North Sea. W skupieniu badał zawzięcie hasła związane z artystami – najpierw sławy, którym poświęcono najwięcej stron: Parkerom, Ellingtonom, Monkom, Coltrane’om, Davisom, potem pozostałym znakomitościom złotych lat pięćdziesiątych: Fitzgeraldom, Evansowi, Rollinsowi, Jazz Messengersom, Powellowi, Gillespie’m, Getzom. Słuchał ich płyt, notował w zeszycie szczegóły biograficzne, zapamiętywał nazwy wytwórni: Blue Note, Riverside, Impulse!, Verve, Prestige. Dokładnie tak samo jak ze studiami, tyle że zapoznanie się z pieprzoną Drogą z kapliczką zajęło mu trzy tygodnie, a z Giant Steps trzydzieści siedem minut i trzy sekundy. Książki zdominowały mu pierwszą połowę lat dziewięćdziesiątych, czytał obsesyjnie, całymi wieczorami, na przystankach autobusowych i w poczekalniach, w bezsenne noce: odhaczał tytuły, mocował się z dorobkiem literackim pisarzy, to były pięcioletnie roboty przymusowe, dzięki którym chciał zatrzeć złe wrażenie z Utrechtu – teraz uwinął się z zadaniem w pięć tygodni. Wiedział, że jest dobrze przygotowany. Po kolejnych pięciu tygodniach stał obok Sigeriusa i słuchał kwartetu Pieta Noordijka, sącząc whisky i licząc na smykałkę do jazzu.

Oszustwo? Jasne. Ale w domu na wsi wszyscy kłamali. To była rodzina skrytych wojowników. Chociaż wiedział, że to kiepskie wytłumaczenie, wmawiał sobie, iż w tym domu każdy miał swoje tajemnice: Sigerius, Tineke, Joni, on – każdy coś ukrywał. Jak długo żył w nieświadomości, że Janis i Joni nie są biologicznymi córkami Sigeriusa? Długo. I najchętniej nigdy by mu tego nie powiedzieli. O rzeczywistych więzach rodzinnych się nie rozmawiało. Czasem można było odnieść wrażenie, że sami o nich zapomnieli.

Musiał minąć ponad rok, nim Joni powiedziała mu podczas weekendu w lasach Drenthe, że jej rodzice rozeszli się, gdy miała pięć lat. Bardziej niż sama wiadomość zaskoczyło go, że dopiero po tak długim czasie ujawniła stosunkowo zwyczajny fakt bycia dzieckiem rozwiedzionych rodziców, ale ponieważ mówiła o tym z trudem i ze śmiertelną powagą, nie dał niczego po sobie poznać. Nocowali na uboczu, w domku letniskowym z malowanego drewna, około dwudziestu kilometrów na południe od Assen i najwyraźniej grubo zarysowany romantyzm odosobnienia wraz z płonącym kominkiem przyczynił się do jej wylewności. Podczas mroźnego zimowego spaceru po lesie musiał zgadnąć, kto jest jej prawdziwym rodzicem.

– Powiedz no, Siem czy Tineke?

– Dobre pytanie – odpowiedział, chociaż tak naprawdę uważał, że jest łatwe. – Oczywiście, że Sigerius.

– Dlaczego tak myślisz?

– Tak myślę, po prostu. To strzał w ciemno. Nie jesteś do niego podobna fizycznie, ale do matki też nie. Obydwoje lubicie sport. Jesteście wysportowani.

Prawda była taka, że fizycznie w ogóle nie byli do siebie podobni. Sigerius miał ciemną karnację, oczy koloru wystygłej kawy i wyglądał jak Cygan, niemal groźnie. Na widok jego zarostu biolodzy ewolucyjni dostawali ślinotoku. Joni miała jasną karnację i blond włosy, była delikatna jak motyl, miała gładką i symetryczną twarz, z którą Sigerius nie mógł mieć nic wspólnego. Mimo to Aaron dostrzegał wspólny mianownik między nimi: werwę – ojciec i córka charakteryzowali się bowiem tym samym imperatywem działania, irytowały ich wahanie i opieszałość, nie rozumieli pogodzenia się z losem, szczególnie u kogoś innego, na przykład u Aarona. Podobnie jak Sigerius, Joni była mądra, twarda i przedsiębiorcza. Może miała to w genach.

– A więc dlatego, że nie jestem gruba, myślisz, że Siem jest moim biologicznym ojcem?

Zdał sobie sprawę, że właściwie nigdy się nad tym nie zastanawiał, nie miał zbyt wielu powodów, żeby coś podejrzewać.

– Tak – powiedział. – Nie… Chodzi też o to, jak się do siebie odnosicie. Ty i Siem jesteście pokrewnymi duszami, to widać od razu. Janis to córeczka mamusi. Ciebie ciągnie do ojca.

– Ale Janis i ja jesteśmy rodzonymi siostrami. To niczego nie dowodzi.

– To po prostu powiedz.

– Więc myślisz, że to Siem?

– Tak, tak właśnie myślę.

– Pudło! – krzyknęła, po czym zaniosła się śmiechem, kopnęła bukowe gałęzie i zdeptała resztki zbutwiałych liści, jakby w jednej chwili wyparowała powaga jej wyznania, ponieważ się pomylił. Nie powiedziała tego, ale z jej dziwnego podniecenia wynikało, że cieszyła się, iż wskazał Sigeriusa, podejrzewał ją nawet o to, że najchętniej pozwoliłaby mu dalej żyć w słodkiej niewiedzy. Musiał przyznać sam przed sobą, że poczuł się rozczarowany i rozgoryczony, geny nie miały tutaj nic do rzeczy, ale to oczywiście również przemilczał. Możliwe, że pomyśleli o tym samym, bo kiedy wrócili do zawilgoconego bungalowu, radosny nastrój Joni ustąpił miejsca opanowaniu, o jakie Aaron jej nie podejrzewał.

Kiedy na dwupalnikowej kuchence przygotowywał gorącą czekoladę, a Joni oglądała panczenistów, siedząc na przeżartej przez mole kanapie ze starym numerem „Panoramy” na kolanach, rozmyślał nad łatwością, z jaką ona i jej młodsza siostra nazywały Sigeriusa „tatą”. Mówiły do niego „tato” z zadziornym lub pełnym podziwu uśmiechem. Gdy chciały coś uzyskać, przymilały się do niego: „Mogę, tatku?”. Rozdrażnione, przeciągały słowo „taaato”, gdy je zdenerwował. Kiedy zapytał ją o to, Joni, nie kryjąc dumy, powiedziała mu, że tak było od pierwszego dnia: mówiła do ojczyma „tato” od tamtego dnia w 1979 roku, kiedy Siem Sigerius i Tineke Profijt pobrali się w utrechckim ratuszu, bez fanfar, strojów ślubnych, rollsa czy bentleya. Miała wtedy sześć lat, a Janis trzy. Od ślubu matki Joni przedstawiała się jako Joni Sigerius. Swoje prawdziwe nazwisko, Beers, które niechętnie mu zdradziła, zalała betonem i zatopiła w Vechcie.

Później pokazała mu w mieszkaniu studenckim ochrowe polaroidy przedstawiające malutką Joni z dwoma jasnymi kucykami, dziewczynkę wyjątkowo pospolitą, prawie brzydką sześciolatkę z wystawionym językiem, wiszącą na nodze młodego Sigeriusa – nodze jej nowego ojca, który zapuścił bujną brodę. Jej matka, wtedy wyjątkowo szczupła, nie chuda tak jak teraz, ale szczupła, ubrana była w ciemnozielony kostium, na rękach trzymała zasmarkaną Jonis, a na nosie miała duże, brązowe okulary przeciwsłoneczne, ponieważ tydzień wcześniej lekarz usunął jej skalpelem opryszczkę z lewego oka.

Chcąc raz na zawsze odciąć się od przeszłości, matka podążyła z córkami za nowym przywódcą do Ameryki, do Berkeley, gdzie Sigerius został assistant professorem na Wydziale Matematyki. Ani tam, ani w żadnym innym kampusie Joni Sigerius nigdy sama z siebie nie opowiadała o biologicznym ojcu. Aaron musiał nalegać, żeby podała jego imię.

– Theun.

– Theun – powtórzył. – Theun Beers. Okej. A czym się zajmował?

Jej ojciec biologiczny był przedstawicielem handlowym importera artykułów tytoniowych, pod tabliczką z nazwiskiem na drzwiach ich mieszkania widniał napis „wyroby tytoniowe”, a za podwójnymi drzwiami komody kryły się kartony papierosów posegregowane według marek, zdobywane przez Beersa w niejasnych okolicznościach i sprzedawane bez akcyzy cuchnącym nikotyną typkom, którzy o różnych porach składali ochrypłe zamówienia w ich pokoju stołowym, ale najczęściej wtedy, kiedy Joni była już w łóżku. Jej ojciec często wracał do domu po dziewiątej, mielone czy sznycle jadał w knajpach dla przedstawicieli handlowych lub w przydrożnych restauracjach. Powiedziała, że w weekendy też rzadko go widywały, bo albo miał próbę, albo występował z odnoszącym niewielkie sukcesy zespołem bluesowym, w którym był wokalistą i gitarzystą.

– Grał bluesa? Nagrywał też płyty?

– A bo ja wiem. Chyba tak.

(Bluesa? Najchętniej w te pędy udałby się na Vluchtestraat, żeby w trzytomowej Encyklopedii popu wydanej przez czasopismo muzyczne „Oor” znaleźć Theuna Beersa. Kapela bluesowa, Jezu, dopiero teraz o tym wspomniała. I, cholera, następnego dnia w najstarszej encyklopedii popu pod hasłem „nederblues” znalazł trzywersową wzmiankę o Beersie i jego zespole Mojo Mama: „formacja bluesowo-rockowa z frontmanem i gitarzystą Theunem Beersem, który przez krótki czas był otoczony lokalnym kultem”, niegdysiejsza „odpowiedź Utrechtu na Cuby + Blizzards”, nagrał „trzy płyty długogrające nierówne pod względem jakości”, był „szczególnie ceniony za występy na żywo”. Po przeczytaniu tych słów wyobraził sobie Tineke, matkę Joni, jako groupie, ważącą mniej więcej tyle co teraz, z kwiatami we włosach i w butach na koturnach, siedzącą za kulisami na kolanach wielkiego Theuna).

Chociaż na przyjęciach urodzinowych wujkowie lubili żartować, że przynajmniej Theun nie wyszedł po papierosy, tak naprawdę zniknął z ich życia na długo przed rozwodem z ciężarną Tineke, jak kot, który ucieka z domu. W jej wspomnieniach mężczyzna ten nigdy nie spał z nią pod jednym dachem, co oczywiście nie mogło być prawdą, ale niech jej będzie.

– Myślisz czasem o nim?

– Nigdy. Tylko przy okazji rozmów takich jak ta. Dopiero jak ktoś pyta, czy myślę o swoim prawdziwym ojcu, naprawdę zaczynam o nim myśleć.

Kiedy powtarzał jak mantrę te wszystkie „dlaczego”, kiedy pytał „dlaczego nigdy nie myślisz o Theunie Beersie?”, na przykład gdy siedzieli u niego w mieszkaniu przy Vluchtestraat i oglądali Spoorloos^5, zapewniała go, że nie ma do niego urazy, nie czuje chęci odwetu za coś, co jej zrobił, że się go nie wyparła, nie, jej ojciec po prostu zniknął z jej życia i nie odcisnął w nim żadnego śladu, tylko tyle.

Dopiero w niedzielę podczas wspólnego weekendu w Drenthe, właściwie trochę poniewczasie, bo pytanie nasuwało się samo, zapytał ją, czy Sigerius był wcześniej żonaty.

– Tak – odpowiedziała zdawkowo.

W dobrych humorach wracali z muzeum dolmenów i jechali obok siebie ścieżką rowerową biegnącą równolegle do głównej drogi. Wcisnął do oporu hamulce bębnowe w wynajętym rowerze.

– Dlaczego nie powiedziałaś mi od razu? Dlaczego tak mało mi mówisz?

– Przecież teraz ci o tym mówię! – krzyknęła, nie zatrzymując się. – Ma jeszcze syna.

– Co mówisz?

– Że ma syna. – Bez schodzenia z roweru zawróciła chybotliwie i zbliżyła się do niego. – Syna o imieniu Wilbert. Wilbert Sigerius.

– Więc macie przybranego brata.

– Można tak powiedzieć. Nie widujemy się. On żyje swoim życiem. Tak jak my.

Zasypał ją pytaniami, ale albo nie mogła, albo nie chciała mu zbyt wiele opowiedzieć o Wilbercie, chociaż w najwcześniejszym okresie życia była jego sąsiadką z dołu. („Sąsiadką z dołu? – zawołał. – Wyjaśnij mi to, proszę”). Opowiedziała mu skomplikowaną historię, potrzebował chwili, żeby ją zrozumieć. Na początku lat siedemdziesiątych przy Antonius Matthaeuslaan w Utrechcie mieszkały dwie rodziny: Sigerius ze swoją pierwszą żoną, Margriet, i synkiem o imieniu Wilbert, we trójkę, w mieszkaniu numer pięćdziesiąt dziewięć bis, na górze, natomiast niżej, pod numerem pięćdziesiąt dziewięć, mieszkała Tineke z Theunem i dwiema córeczkami.

Joni pamiętała odgłosy kłótni Sigeriusa i Margriet na górze, awantury, z których rozumiała każde słowo, kiedy siedząc na krzesełku przy długim blacie z Tineke i Janis, jadła jogurt z cukrem, wspominała złowieszcze ryki Wilberta, histeryczne odgłosy tupania, przenikliwy głos zapłakanej Margriet. Po kilku latach zakończyło się to klasycznym dramatem rozwodowym: Tineke i Siem, sąsiadka z dołu i sąsiad z góry, zakochali się w sobie i zostali przyłapani na gorącym uczynku przez matkę Wilberta, tę Margriet, chociaż Joni nie znała pikantnych szczegółów.

– Cudzołożne świnie – powiedział Aaron.

Zanim sprawa wybuchła, rozrabiaka z góry regularnie przetaczał się przez ich mieszkanie na parterze w drodze do wyłożonego płytami ogródka, gdzie deptał sadzonki truskawek i rozbijał donice. Pachniał słodkim mydłem. Z tego, co Joni pamiętała, po rozwodzie Wilbert raz u nich nocował. Gdy Sigerius zabrał ich ze sobą do Ameryki, jego wizyty oczywiście się skończyły.

W albumie ze zdjęciami z tamtego okresu Aaron zobaczył wyrośniętego kobolda^6 o kruczoczarnych włosach, z szeroko rozstawionymi, czarnymi jak smoła oczami ojca i obleśnymi, pełnymi ustami – bezczelnego typa już na pierwszy rzut oka. Dopiero później Joni dowiedziała się, że był postrachem okolicy, z łatwością terroryzował dzieci starsze od siebie, każąc im zjadać złapane przez siebie ropuchy. Konstruował bomby benzynowe, wykorzystując paliwo spuszczane z zaparkowanych samochodów, sikał do skrzynek na listy w domach dla seniorów. Zmusił córkę dalszych sąsiadów do kradzieży pieniędzy z matczynej portmonetki. Jedyne żywe wspomnienie Joni o nadpobudliwości Wilberta dotyczyło pewnego ciepłego wieczoru, kiedy niespodziewanie znalazł się w jej pokoju z kompanem z tej samej ulicy, prawdopodobnie tuż po tym, jak dzięki łutowi szczęścia weszli przez otwarte drzwi mieszkania na parterze. Taszczyli we dwóch ogromne, zielone gumowce, prawdopodobnie kalosze Sigeriusa, wówczas zwykłego sąsiada z góry, które wypełnili po brzegi piaskiem z piaskownicy. Chłopcy wkładali żółtą rurę z PCW między sztachetki jej łóżeczka, doprowadzając ją do płaczu, a kiedy rozdziawiła buzię trzylatki, wysypali jej piasek na twarz. Miał ziarnisty smak, wcisnął się jej w gardło jak pięść, był wilgotny i zimny, zatkał jej nos i oczy, prawie się udusiła, jak powiedziała.

Na równoległym torze zadudnił przejeżdżający pociąg towarowy. Przestraszona Tineke otworzyła oczy i wpatrywała się w niego przez dwie ogłuszające sekundy. W Venlo łykał oksazepam, ale czuł, że musi ponownie naciągnąć troczki kaftanika bezpieczeństwa, którymi skrępowany był jego mięsień sercowy. Z jej szalonych, niebieskich źrenic można było wiele wyczytać: dezaprobatę, pogardę, rozczarowanie. Arogancję. Zadrżała, zakryła się klapami marynarki i ponownie zamknęła oczy. Zgromadził ślinę w ustach i z tylnej kieszeni wyszarpał portfel. Spoglądając na zamknięte oczy Tineke, wyjął srebrny listek oksazepamu i wycisnął dwie tabletki. Dziewczyna w czerwonym kostiumie obserwowała go, po raz pierwszy zwróciła na niego uwagę, na chwilę przestała żuć. Jej usta były obrysowane czarną kredką, wulgarnie, staroświecko – „wary obciągary”, jak nazywała je Joni w ubiegłym wieku. Włożył tabletki do ust, skąd w bańce ze śliny powędrowały prosto do żołądka.

Niedługo po wyznaniu Joni siedział z Sigeriusem na końcu długiego baru kantyny w centrum sportowym; mieli zaróżowione policzki od gorącego prysznica po kolejnym czwartkowym treningu, Aaron nad szklanką piwa i z papierosem, a Sigerius nad tonikiem, ponieważ musiał jeszcze popracować. Jego teść w codziennym ubraniu: nienaganny błękitny sweter z owczej wełny, a pod spodem koszula, do tego sztruksowe spodnie podkreślające jego mocne łydki, szerokie stopy w mokasynach oparte na podnóżku stołka barowego, przy którym niczym rozleniwione zwierzę leżała jego pękata skórzana torba sportowa. Co kilka minut Sigerius podnosił rękę, pozdrawiając znajomych. Aaron czuł się lekko zakłopotany, przebywając z rektorem w miejscu publicznym.

Kantyna była szeroka i szara, typowa dla stylu lat osiemdziesiątych, przypominała planszę Pac-Mana, między niewysokimi ściankami z betonu komórkowego stały wysokie aralie, które miały za mało światła, na środku znajdował się stół bilardowy i piłkarzyki. Niskie pluszowe sofy były o tej porze puste, opary chloru ulatniające się z basenu gdzieś w brzuchu budynku mieszały się z zapachem frytury i linoleum. Analizowali przebieg treningu, rozmawiali trochę o uniwersytecie, o radzie studenckiej, która była solą w oku Sigeriusa, co chwila wtrącał, że „to poza protokołem”. Przez kilka tygodni Aaron krążył wokół tematu, a teraz zapytał:

– Tak przy okazji, Siem, wiesz, że nie wiedziałem, że masz syna?

Sigerius właśnie upił łyk toniku. Postawił szklankę na barze, otarł usta i milczał przez parę sekund.

– No proszę – stwierdził – powiedziała ci. To było nieuniknione.

– Naprawdę zdębiałem. Nie miałem pojęcia.

– Przestraszyłeś się?

– Trochę. Trochę tak. Byłem zaskoczony, to zrozumiałe. Jesteście taką szczęśliwą rodziną. To spora niespodzianka.

– Dobrze to rozumiem. Nawet bardzo dobrze. Cholera, to w końcu nie byle co.

Ponieważ poważny ton zrobił na Aaronie wrażenie, Sigerius ostrożnie dobierał słowa.

– Cóż – odpowiedział – takie rzeczy się zdarzają. Statystyki nie kłamią. Właściwie to ciągle się o tym słyszy.

Sigerius potarł dłonią szczecinę, wziął głęboki oddech i wypuścił nosem powietrze.

– To miło z twojej strony – powiedział – ale myślę, że to nieprawda.

– Rozwód? – zapytał Aaron zaskoczony.

– Rozwód?!

Sigerius spojrzał na niego i skrzywił się, z zaskoczenia jego uszy się poruszyły, ale w oczach pojawiło się ogromne zmęczenie, w jednej chwili się postarzał. Uśmiechając się szyderczo, zdjął włos ze swetra i pozwolił, aby niespiesznie opadł na wymalowany na podłodze żagiel. Wtedy zapatrzył się przed siebie, jakby się nad czymś zastanawiał.

– Aaronie – zaczął – nie wiem dokładnie, do czego zmierzasz, ale ja mówię o zabójstwie. O brutalnym morderstwie, które władza ustawodawcza każe nam nazywać zabójstwem. Ten drań kogoś sprzątnął. Siedzi już od czterech lat. Tego też nie wiedziałeś?

Dochodziła jedenasta wieczorem. Wysoki jak brzoza student, który stał przy barze jakieś dziesięć metrów od nich, z podwiniętymi rękawami koszuli płukał szklanki. Poza dwoma mężczyznami w dresach, rozmawiającymi szeptem przy stole bilardowym, w kantynie nie było nikogo. Wszystko, o czym Sigerius i Aaron mówili, wnikało głęboko w pory betonu komórkowego. Cisza, której Aaron pozwolił zapaść, była ciężka jak jakiś masywny przedmiot. Morderca? Rumieniąc się, powiedział:

– Zmyślasz, Siem. Żartujesz sobie.

– Chciałbym, żeby to był żart.

Próbując wypowiadać się lakonicznie na temat faktów ze swojego życia, Sigerius opowiedział mu o jedynym potomku, obecnie chłopaku mniej więcej w wieku Aarona. Nie było czym się chwalić. Życie pełne wykroczeń, narkotyki, recydywa. Ten sam Wilbercik, o którego istnieniu Joni poinformowała go w bardzo neutralny sposób, w wersji Sigeriusa stał się kryminalistą, który sam wkręcił się w nieszczęście jak korkociąg w korek od wina. Wilbert sięgnął dna pewnego zwykłego roboczego dnia w 1993 roku, gdy zakatował na śmierć pięćdziesięciodwuletniego mężczyznę.

– Holandia to piękny kraj – powiedział Sigerius. – Jeśli nie chcesz się dostosować, masz do dyspozycji liczną grupę wyspecjalizowanych przyjaciół. Kto nie ma jaj, żeby zająć się uczciwą pracą, ale ma przeszłość kryminalną, dostanie od nas dotowaną posadę.

Jego wypowiedź była zaskakująco gorzka, bardziej prawicowa niż zwykle; to była wycieczka osobista, bo ta sprawa zachwiała jego socjaldemokratycznymi zasadami. Aaron był wdzięczny, że Sigerius nie patrzy na niego – może czuł się zażenowany, może chciał, aby opadły z niego emocje, to często pomaga. Aarona ogarnęło dziwne podniecenie, częściowo składała się na nie wdzięczność, że Siem obdarzył go zaufaniem, a po części uczucie dyskomfortu z powodu tej nagłej zażyłości. Czuł się tak, jakby w tej kantynie ze sobą tańczyli.

– Dali mu kombinezon i godziwą pensję, żeby miał się gdzie rano zameldować z drugim śniadaniem. Po wielu kłopotach, o których nie będziemy teraz rozmawiać, mógł zacząć wszystko od nowa. Czego chcieć więcej? W dodatku w Hoogovens. Wspaniałe przedsiębiorstwo, od stu lat dziesiątki tysięcy Holendrów uczciwie pracują tam na chleb. Można powiedzieć, że to była szansa. Po pierwszej lepszej sprzeczce chłopak chwycił za młot kowalski i piętnastoma uderzeniami zrobił marmoladę ze swojego bezpośredniego przełożonego, brygadzisty, który chciał dostać kiedyś złoty zegarek od firmy za wysługę lat. Siedziałem w ławce dla publiczności, kiedy prokurator opisywał to, co widzieli różni świadkowie. Co się dzieje z człowiekiem, który otrzymał cios czterokilowym metalowym młotem.

Sigerius zwilżył wąsy, wysuwając dolną wargę, i przygładził je kciukiem i palcem wskazującym. Aaron nie wiedział, co powiedzieć. To już nie było wyznanie. Dowiedział się o fatum. Myślał, że co nieco wie o Sigeriusie, myślał, że rozumie, czym przez całe życie zajmował się mężczyzna, którego nieustannie podziwiał mimo podejmowania rozpaczliwych prób, by tego nie robić, że wie, jakimi ścieżkami sukcesu podążał, co stanowiło esencję jego życia, ale teraz zdał sobie sprawę, że nie wie nic. (Później zrozumiał, że niewiedza, do której powinien był się od razu przyzwyczaić, będzie go cały czas prześladować w Enschede. Nigdy nic nie wiedział).

– Osiem lat – powiedział Sigerius głośno; barman nieco się do nich przysunął podczas szorowania rusztu. – Prokurator żądał dziesięciu lat i przymusowego leczenia. Ale nieźle sobie radził w Pieter Baanie^7, tam był – tutaj zniżył nieco głos – całkowicie poczytalny. Mój syn nie jest taki głupi.

Przyłożył tonik do ust, jakby to była wódka, i wychylił resztki napoju. Bezgłośnie odstawił pustą szklankę na szeroki bar z drewna wiśniowego.

Pociąg zwolnił, pojawiły się przedmieścia Brukseli, pasażerowie w korytarzu patrzyli z pochylonymi głowami na szarobure, niedbale rozrzucone budynki. Tineke, która miała znów otwarte oczy, wyjęła z czerwonej skórzanej torebki lusterko i szminkę, zdecydowanymi ruchami pomalowała pomarszczone usta na bordowo, schowała kosmetyki i zapatrzyła się ze zmarszczonym czołem w punkt między Aaronem a mężczyzną obok niego.

Wilbert Sigerius. Nigdy go nie spotkał, po tylu latach nie był już nim zafascynowany. Mimo to uświadomił sobie, że wszystko, czego dowiedział się o jej przybranym synu w czasie, kiedy mieszkał w Enschede, musiało być dla niej równie przykre jak dla Sigeriusa. Ona wniosła do małżeństwa dwie zdrowe córki, wspólnie wychowali je z oddaniem – żeby nie powiedzieć: z przesadnym zaangażowaniem – dzięki czemu Joni i Janis, każda na swój sposób, wyrosły na wesołe, stabilne, czasem aż do znudzenia racjonalne osoby. W zamian Sigerius obarczył ją diabelskim pomiotem.

Pociąg wjechał na stację Bruksela Centralna i zatrzymał się gwałtownie. Tłuszcza w korytarzu posuwała się powoli w kierunku wciąż zamkniętych drzwi: milczące oczekiwanie, setki wyciszonych umysłów wyznających wiarę w izolację. Tineke jeszcze nie ruszyła się z miejsca. Aaron powinien wysiąść dopiero na stacji Bruksela Południowa, chociaż z Centralnego też odchodził pociąg do Linkebeek. Dziewczyna wyjęła gumę do żucia z obrysowanych czarną kredką ust i wyciągnęła rękę nad kolanami Tineke do stalowego pojemnika na śmieci. Potem wstała, otarła się o jego lewe kolano i dołączyła do szybko przesuwającej się kolejki wysiadających. Matka Joni też wstała i odwróciwszy się do niego plecami, wyjęła z półki na bagaże małą walizkę na kółkach. Gdyby patrzył na nią od tyłu, na jej wystające kości bioder, nigdy by jej nie rozpoznał.

Pod wpływem impulsu postanowił wysiąść, choć właściwie nie wiedział dlaczego. Czy miał pozwolić temu zrządzeniu losu rozpłynąć się w nicości?

Gdyby siedział na dupie, nigdy nie doszłoby do tego spotkania. Opuścił pociąg z przyspieszonym biciem serca, kamienne powietrze na peronie wypełniło mu płuca. Podążył jej śladem i zachowując odstęp pięciu stopni, wszedł po marmurowych schodach do hali dworca. Chociaż nie chciał, śledził Tineke, która szybko wspinała się na górę z bagażem w ręce. W hali wyłożonej ponurym brązowym marmurem postawiła na kółkach kraciastą walizkę i ciągnąc ją za sobą, weszła w tłum. Przed głównym wyjściem wyjęła z kieszeni bordowego płaszcza telefon komórkowy, wystukała numer i zaczęła rozmowę. Kiedy zobaczył, jak wychodzi na miasto i znika, znów ogarnęły go wątpliwości.

Zamiast odwrócić się na pięcie i pójść na właściwy peron, zamiast przestać żyć, pobiegł za nią na zewnątrz. Przeczesywał wzrokiem cienie miasta oświetlonego sztucznym światłem. Nie stała w tłumie na skrzyżowaniu, za którym czekał brukselski Wielki Rynek. Podszedł do krawędzi schodzącego w dół chodnika, rozejrzał się wokół. Była tam, skręciła w prawo na Putterij. Przyspieszonym krokiem pokonał dwudziestometrową ciemność i nim zdał sobie sprawę z tego, co robi, położył dłoń na grubym materiale jej płaszcza. Zatrzymała się i odwróciła. Patrzyła zaskoczona i wystraszona. Starannie umalowana twarz wyglądała jak kartka pomarszczonego papieru rozciągnięta na kościach policzkowych i szczękach.

– Tineke – wymamrotał – ja…

– Co pan mówi? – zapytała przyjaźnie.

– Tineke – powiedział tym razem głośniej – nie wiem, czy to mądre z mojej strony…

Dopiero teraz naprawdę mu się przyjrzała, dostrzegł jej skupienie. Wyciągnęła rękę, która przelotnie dotknęła jego ramienia, jakby chciała zaangażować dodatkowy zmysł.

– Czy to nie pan siedział przed chwilą naprzeciwko…? – Wyraz jej twarzy znów się zmienił, uniosła obwisłe powieki najwyżej, jak się dało, a jej usta ułożyły się w zaskoczone, bordowe „o”. – Aaron! Teraz poznaję! Aaron Bever. Ale chłopcze, co…

Puściła rączkę walizki, przez co ta się przewróciła. Tineke zrobiła krok w jego kierunku, złapała go za ramiona i ucałowała dwa razy. Ponad jej wątłym ramieniem zauważył zatrzymujące się przy krawężniku granatowe sportowe bmw, które dwa razy błysnęło reflektorami. Odwróciła się i uniosła dłoń. Kiedy znów na niego patrzyła, powiedziała:

– Spieszymy się. Muszę wsiadać. Chłopcze, nie poznałam cię. Zmieniłeś się… Od dawna nie bywam już w Enschede. – Wzięła go za łokieć i popatrzyła mu prosto w oczy. – Mój chłopcze, co u ciebie słychać? Kiepsko się to wszystko ułożyło…

Był zbyt zaskoczony, żeby wydusić z siebie chociaż słowo. W każdej chwili drzwi bmw mogły się otworzyć i podszedłby do nich Sigerius. Wziął głęboki oddech, kręciło mu się w głowie. Ponieważ nie przychodziło mu nic innego na myśl, wydukał:

– Tineke, powiedz mi, jak się miewa Siem? Siedzi tam? – Wskazał głupkowato na zniecierpliwione auto.

Puściła go równie niespodziewanie, jak przed chwilą złapała. Zrobiła krok do tyłu, jej twarz zamknęła się jak żelazne wrota.

– Co ty wygadujesz? – odezwała się ostro. – Robisz ze mnie idiotkę?

– Nie – odpowiedział. – Jak to? – Poczuł, że do oczu napływają mu łzy.

– Ty draniu. Czego chcesz ode mnie? Co tu robisz? Dlaczego mnie śledzisz?

Drzwi samochodu się otworzyły. Wysiadł z niego niski mężczyzna w wieku około czterdziestu pięciu lat, jego falujące, czarne włosy i przystrzyżona bródka lśniły w sztucznym świetle. Popatrzyli na siebie. Mężczyzna, który z porażającą i całkowitą pewnością nie był Sigeriusem, uśmiechnął się uprzejmie. Jakiś samochód zatrąbił i zmienił pas ruchu, stojący za bmw minibus włączył światła awaryjne.

Tineke wymacała klamkę przy drzwiach od strony pasażera.

– To ty nic nie wiesz? – zapytała. – Ty naprawdę nic nie wiesz, prawda? – Zaśmiała się nerwowo, jej wychudzoną twarz wykrzywił grymas niedowierzania. – Siem nie żyje. – Żeby przebić się przez uliczny zgiełk, krzyknęła: – Już osiem lat. Pochowaliśmy go na początku 2001 roku. Czy próbujesz sprawić mi ból?

– Nie – odpowiedział.

Wtedy wsiadła do samochodu.

2

Zgodnie ze swoim CV zna się na przypadkach. W czasach Berkeley, a potem w Bostonie prowadził dla studentów pierwszego roku matematyki i fizyki seminaria z rachunku prawdopodobieństwa i optymalizacji stochastycznej. Płacono mu, by zaprowadził matematyczny porządek w chaosie panującym w klasach diabłów liczbowych^8 z zahamowaniami emocjonalnymi. To byli szachiści, spece od ZX Spectrum, magicy kostki Rubika, z których żaden nie chciał stać się częścią kadry uniwersyteckiej, żaden nie chciał dołączyć do zespołu koszykarzy czy baseballistów; przybyli do Berkeley, by służyć fizyce kwantowej, by rozpętać rewolucję cyfrową. Nim zasypał chłopaków i jedyną w ich gronie dziewczynę zmiennymi losowymi, przestrzeniami probabilistycznymi i teorią Bayesa, zapytał ich o najbardziej spektakularny przypadek w ich życiu. Czy zdarzyło wam się kiedykolwiek coś takiego? Żeby zbudować odpowiedni nastrój, przeprowadził na tablicy analizę prawdopodobieństwa najbardziej zdumiewających anegdot.

O tym, że ma do czynienia ze sprytnymi młodymi dorosłymi, przekonał się, kiedy gdzieś w ostatnich rzędach sali wykładowej jakiś chłopak podniósł rękę i wspomniał o podróży poślubnej swoich dziadków. Blady, zasadniczy młodzieniec opowiedział, że w latach trzydziestych jego dziadkowie odbyli rejs statkiem do Ameryki Południowej. U wybrzeży Chile babcia upuściła do oceanu obrączkę ślubną. Sześćdziesiąt lat później, z okazji diamentowych godów, małżonkowie odbyli rejs jeszcze raz. Obserwowali, jak wędkarz sportowy wciąga tuńczyka na pokład. Dziadek uparł się, żeby rozciąć rybę. I jak myślicie? (Chociaż minęło ponad piętnaście, prawie dwadzieścia lat od czasu, kiedy prowadził seminaria, na dźwięk pytania „jak myślicie?” i wspominając powagę, z jaką chłopak patrzył na salę, poczuł w powietrzu unoszący się zapach kredy. W jego pamięci zasłony, które zawsze po lunchu zaciągał do połowy szeroko otwartych okien, wybrzuszały się od wiatru. Duszna sala mieściła się na dziewiętnastym piętrze Evansa, lato trwało około sześciu, siedmiu miesięcy).

No i? Ani śladu obrączki ślubnej.

Kiedy niedawno opowiedział ten żart Aaronowi Beverowi, tamten skinął głową, wstał, zdjął z regału książkę i pokazał mu, w którym miejscu Nabokow pół wieku wcześniej zrobił ten sam kawał.

Przypadek robi największe wrażenie jako kat – co do tego on i jego studenci byli zgodni. Gdy ucichł stłumiony chichot, ten sam przezroczysty chłopak opowiedział o innej wycieczce. O swoim bracie, który postanowił z dziewczyną odbyć trzymiesięczną podróż po Europie, wyruszając z najbardziej wysuniętego na północ punktu Skandynawii do Gibraltaru. Polecieli do Kirkenes, małej miejscowości na krańcu Norwegii, wynajęli samochód i ruszyli długą, płaską dwupasmówką do Szwecji. W trakcie tej cichej zaśnieżonej podróży widzieli tylko jeden pojazd nadjeżdżający z naprzeciwka: powiewającą na wietrze duńską scanię z ciężką przyczepą. W momencie, kiedy ją mijali – a raczej kilka sekund wcześniej, właściwie może przypadek zadziałał nawet kilka minut wcześniej, nie, prawdopodobnie od lat uszkodzenie torowało sobie drogę przez zardzewiałe śruby i gwinty – przyczepa odłączyła się od ciężarówki. Puścił dyszel. Zamrożony dyszel, umieszczony prostopadle nad skrętnymi przednimi kołami, obrócił się jak lanca rycerza podczas turnieju wprost na wynajęty samochód i wbił się w przednią szybę. Przyczepa przewróciła się na bok, a samochodem rzuciło na zaśnieżone pobocze, jakby był pustą puszką po piwie. Dziewczyna została zdekapitowana. Siedzący za kierownicą brat wyszedł z wypadku ze stłuczonym nadgarstkiem.

Chłopak był opanowany, kiedy o tym opowiadał. Siedział w ławce wyprostowany jak struna. Stojący przy tablicy Siem spojrzał na niego: miał na sobie koszulę z dużymi narożnikami do kołnierzyka, mówiąc, wciąż prostował tę samą zapełnioną obliczeniami kartkę w zeszycie w kratkę.

– Przypadek, co nie? – powiedział.

Nie pojawił się już na uczelni. Przy automacie z kawą spekulowano, że tym bratem był on sam.

Czego Sigerius chciał ich nauczyć? A teraz co chce udowodnić sobie samemu? Że prawdopodobieństwo nieprawdopodobieństwa jest ogromne? Że tak zwane dziwne zbiegi okoliczności zdarzają się bardzo często? Od matematyka oczekuje się, że na podstawie obliczeń będzie w stanie określić ich „dziwność”, to znaczy rozbierze przypadkowość do gołego prawdopodobieństwa, zamiast nadawać jej jakieś magiczne znaczenie. Patrzy na deszcz spływający po szybach restauracji, gdzie odbywa się narada oddziału specjalnego. Jaskrawo oświetlone pomieszczenie jest wąskie i przypomina autobus miejski w automatycznej myjni samochodowej. Kraby i raki w akwariach, tworzące nieapetyczną ścianę przy wejściu, mają cichą nadzieję, że nastąpi potop, który zmieni układ sił. Ich szczypce pokryte są rdzawymi plamkami, czasem któryś z nich porusza się, jakby go coś swędziało.

Próbuje skoncentrować się na rozmowie z Hiro Obayashim, sąsiadem po lewej stronie stołu pokrytego formiką, przy którym siedzi i spożywa obiad jedenastu uczonych. Od wielu lat w każdy sobotni wieczór po całodziennych obradach jedzą przy tym stole w restauracji przy Huaihai Zgong Lu. Zwykle sprawia mu to radość, podobnie jak cieszy się z wycieczek do Szanghaju, bo tym przecież są – krótkimi wypadami. Został członkiem Asian Internet Society na długo przed tym, zanim objął funkcję rektora, i jednym z warunków przystąpienia do stowarzyszenia było utrzymywanie „wartościowych kontaktów z Azją”. O wielkim znaczeniu dla pozycji Tubantii – argumentował, przytaczając inne slogany. Oczywiście, że to rozumieją, to się rozumie samo przez się. Jak sobie życzy. Pieprzenie, nic więcej, ale już wtedy wiedział, że będzie potrzebował tych wyjazdów do Szanghaju. Żeby wyrwać się na chwilę z kampusu, z dala od szklanego domu.

– Jeśli mam być szczery – mówi – uważam, że łamigłówki były trochę… jakby to określić… trochę nudne.

Oczy Obayashiego, profesora technologii informatycznej Uniwersytetu Tokijskiego, powiększają się, skóra napina się na szerokiej czaszce niczym jajecznożółta maska.

– Ale może nie jestem odpowiednią osobą, żeby to oceniać – dodaje Sigerius.

Wyciera usta w serwetkę i rozgląda się wokoło, próbując uniknąć wzroku Obayashiego. Podobnie jak każdy elegancki lokal w Chinach, ten też jest brzydki jak noc. Oświetlenie jest bezlitośnie jaskrawe, szczególnie że ktoś właśnie przykrył Szanghaj kołdrą, mrugające i brzęczące świetlówki błyskają światłem rentgenowskim na parujące półmiski z fantastycznym, swoją drogą, jedzeniem, a wystrój wnętrza jest nieprzemyślany: każdy stół ma inny kształt i inną wysokość, w dodatku wszystkie pochodzą z różnych państwowych fabryk z różnych okresów. Przy stole obok siedzi głośne towarzystwo pałaszujących Chińczyków, bez wątpienia biznesmenów: koszule z plamami potu, poluzowane krawaty, mlaskanie, bekanie, kość rzucona za siebie, gardłowe okrzyki.

Obayashi kiwa potakująco głową. Kładzie pałeczki na stole i w milczeniu wbija wzrok w plastikową miseczkę ryżu.

– Chodzi mi o to – precyzuje Sigerius – że bardzo możliwe, że łamigłówki spodobają się innym Holendrom, więc i pozostałym Europejczykom.

Jego sąsiad podnosi ogoloną głowę, patrzy na drugi kraniec stołu, gdzie siedzi John Tyronne i rozmawia z Pingiem.

– Ale masz wydawcę? – pyta Obayashi rozwlekle. – Skontaktuj mnie z wydawcą, Siem. Mam wysokie oczekiwania.

Na poprzednim zebraniu Asian Internet Society w 1999 roku Japończyk wziął go po prezentacji na stronę, mówiąc, że to „prywatna sprawa”. Okazało się, że zięć Obayashiego jest dyrektorem sprzedaży w Nippon Fun, japońskiej firmie z powodzeniem wydającej w kraju pismo z łamigłówkami. Jedna z gier, Number Place, łamigłówka liczbowa, była od kilku lat bardzo popularna w Nowej Zelandii, gdzie ktoś napisał program komputerowy, dzięki któremu można było szybko tworzyć nowe łamigłówki, na przykład dla czasopism. Niestety Obayashi nie miał ich przy sobie, ale chętnie prześle Sigeriusowi kilka książeczek z Number Place, żeby je ocenił fachowym okiem. Wierzył nawet bardziej niż zięć, że świat jest gotowy na Number Place. Niedługo potem przez otwór na listy w Enschede wpadła koperta z Tokio: dwie japońskie książeczki, każda z sześćdziesięcioma łamigłówkami, wraz z napisanym dziecięcą angielszczyzną listem przewodnim, w którym mężczyzna wyjaśnił, że łamigłówka z pięcioma papryczkami nazywana jest „kamikadze”, a on przekona się dlaczego.

Dopiero w samolocie do Szanghaju, gdy prawie zwariował od przygnębiających teorii i myśli, wyjął zeszyty z bagażu podręcznego i zatopił się w lekturze. Od razu zauważył, że tak jak wiele innych łamigłówek liczbowych, te także zostały oparte na kwadracie Eulera. Każda łamigłówka składała się z macierzy dziewięć na dziewięć pól i kilku wpisanych liczb pierwszych od zera do dziesięciu. Zadanie polegało na tym, aby uzupełnić pozostałe pola w taki sposób, żeby w każdym rzędzie i w każdej kolumnie liczby od jednego do dziewięciu pojawiły się tylko raz. Dodatkowo łamigłówka była podzielona na dziewięć kwadratów trzy na trzy, z których każdy musiał zawierać cyfry od jednego do dziewięciu.

Możliwe – myśli teraz – że zachował się nieuprzejmie, mówiąc prawdę Obayashiemu.

– Została mi jeszcze jedna książeczka – mówi nagle łagodnym tonem. – Dam ją żonie.

Prawda jest taka, że uporał się z nimi w samolocie w ciągu kwadransa, bo po pięciu czy sześciu zadaniach poszło z górki. Jego myśli zboczyły na inne tory. Jak działają te rastry? Czy Number Place staje się trudniejszy, jeśli ma się do dyspozycji mniej liczb? Według niego tak, ale niekoniecznie. Bardziej decydujące jest to, jakie liczby są już podane, chociaż domniemywał, że potrzeba przynajmniej osiemnastu liczb. A może siedemnastu? Przeprowadził dowód nie wprost, opierając się na łamigłówce z szesnastoma podanymi pozycjami. Zrobił kilka obliczeń i stwierdził, że potrzeba przynajmniej ośmiu różnych liczb. Później próbował obliczyć całkowitą liczbę prawidłowo wypełnionych łamigłówek – interesujący problem, który niepostrzeżenie bardzo go wciągnął. (Wyszła mu liczba między sześć a siedem i dwadzieścia jeden zer, ale w jakim stopniu tryliardy łamigłówek naprawdę się od siebie różniły? W rastrze zdarzały się symetrie, lustrzane odbicia). Kiedy bowiem kobiecy szept tuż przy jego uchu na śmierć go wystraszył, w klasie biznes było ciemno. Czy chciałby się czegoś napić? Wokół niego biznesmeni spali z opaskami na oczach.

To było wspaniałe uczucie, tych parę godzin, kiedy nie był świadomy niczego poza czystą matematyką zamkniętą w łamigłówkach. Jakby leciał małym prywatnym samolotem nad boeingiem 747 Singapore Airlines na obrzeżach atmosfery. Matematyka nadal była lekarstwem na całe zło. Ale zanim stewardesa wróciła z whisky, znów ogarnął go ponury niepokój.

– Jeśli pomożesz mi znaleźć wydawcę – mówi Obayashi – porozmawiamy o procentach. Na rynek holenderski, oczywiście. Ale dzięki temu ty też staniesz się bogaty, Siem, obiecuję ci to.

Kiedy Tineke wysadziła go na dworcu w Enschede, kiedy opadło z niego napięcie wywołane tygodniowymi obchodami kolejnego lustrum^9 uczelni, zaczął rozmyślać nad tym, co zobaczył. W drodze na lotnisko Schiphol zadawał sobie śmieszne pytania (Czy były tego samego wzrostu? Czy były równolatkami? Czy były tak samo szczupłe?), po czym przywołał się do porządku (to niemożliwe, to zbyt duży zbieg okoliczności, właśnie to mają na myśli psychiatrzy, mówiąc o paranoi), uspokojony odprawił się i bez spięcia wziął do ręki i ponownie odłożył bestsellery sieci księgarni AKO. Podczas boardingu złapał się na jeszcze głupszych pytaniach (Czy jest do tego zdolna? Czy ma to w sobie? W genach?) – były jak systematyczne pływy morskie, panika i spokój, panika i spokój, od trzech dni pozostawał w ich władaniu.

Ósme lustrum Tubantii minęło w sposób, w jaki zwykle przeżywał tego typu wydarzenia publiczne: te dni zdawały się być snem – podobnie jak we śnie nie mógł wrócić wspomnieniami do przeszłych wydarzeń ani zajrzeć w przyszłość. Zabawianie doktorów honoris causa i ich żon, pisanie, poprawianie, powtarzanie i wygłoszenie przemówienia rocznicowego na nieco niejasny temat nanotechnologii, śniadania, obiady i kolacje z gośćmi, nieustanne pogawędki, pieprzenie w bambosz, jeszcze kiedyś padnie trupem w trakcie przemowy.

Wszystko posypało się w czwartkowe popołudnie podczas przyjęcia kończącego obchody. Po dekoracji czterech sław odznaczeniami Tubantii w kościele Świętego Jakuba cały cyrk przeniósł się do teatru w Enschede. We foyer Sigerius stanął na podwyższeniu pokrytym czarnym aksamitem z Tineke i doktorami honoris causa oraz ich małżonkami, pozwalając, by setki hałaśliwych gości, którzy zgarniali kieliszki z winem i luksusowe przekąski ze srebrnych tac, zabawiały ich rozmową, albo ustawiały się w odstraszająco długiej kolejce. Tkwił tam grubo ponad trzy godziny, ściskając dłonie, dowcipkując, a długa wstęga cierpliwości odbijała się w jego eleganckich półbutach.

Po niecałej godzinie spostrzegł Wijna. Menno Wijna, byłego szwagra i kumpla od treningów, którego głowa i ramiona górowały nad setkami studentów i prawie wszystkimi ubranymi w togi nauczycielami akademickimi. Na początku trzymał się na uboczu, rozglądał się wokół ze szklanką wody gazowanej w dłoni i wydawało się, że lada chwila opuści przyjęcie. Kiedy po pięciu minutach Sigerius znów się rozejrzał, zobaczył Wijna stojącego w kolejce niczym golem.

– Spójrz, na drugiej godzinie – powiedział do Tineke. Wypuściła rękę zaprzyjaźnionej żony nauczyciela akademickiego z pulchnych dłoni i odwróciła się do niego. – Po lewej.

Jej lekko rozbawione spojrzenie przesunęło się po stojących w kolejce ludziach i zamarło.

– Cholera jasna. – Uniosła ramiona i pokręciła świeżo ufryzowaną głową, pachnącą papierosami i sosnowymi igłami.

Wijn patrzył przed siebie jak w poczekalni u dentysty. Zanim wszedł do budynku, sala robiła wrażenie tłocznej, tylu różnych ludzi, tyle narodowości, ale gdy Sigerius zdał sobie sprawę z obecności byłego szwagra, uzmysłowił sobie, że wszyscy naukowcy są do siebie podobni. Dawniej, kiedy obydwaj byli dwudziestolatkami, Wijn miał wyciosaną, rumianą twarz, która często się śmiała, najchętniej i najgłośniej z błędów innych, do czasu, aż błędy te zaczęły się do niego zbliżać i go osaczać. Tymi „innymi”, popełniającymi wciąż kolejne błędy, byli jego siostra Margriet i jej syn Wilbert, ale to głównie przez niego, Siema Sigeriusa, tego zdrajcę, Margriet stoczyła się na samo dno. Zdaniem Wijna. Czego tu szukał? Sigerius nie zaprosił go, musiał gdzieś przeczytać o przyjęciu. Czy specjalnie w tym celu przyjechał z Culemborga?

Kiedy Sigerius całował upudrowane damskie policzki i słuchał komplementów, czuł, że brat jego zmarłej byłej żony przejmuje kontrolę nad salą. Foyer wypełniło się oparami nienawiści i urazy. Do cholery, to było dwadzieścia pięć lat temu. Przez pierwszych kilka miesięcy od rozwodu z Margriet jego dawny kumpel go ignorował, ale po tym, jak Margriet i Wilbert wprowadzili się na poddasze nad siłownią Wijna w Culemborgu, atmosfera stała się nie do wytrzymania. Wroga. Całymi latami Margriet wyciągała kasztany z ognia rękami zrównoważonego, ale złego brata: siostrzyczka chce pieniędzy, musi iść do sklepu monopolowego. Dla Wijna, który szybko poczuł się gospodarzem, adwokatem i ojcem zastępczym w jednym, tych kilka trudnych rozmów telefonicznych w ogóle nie stanowiło problemu. Sigerius był z żoną i dziewczynkami w Ameryce, kiedy kilka dni przed urodzinami Wilberta znalazł w skrzynce kopertę. W środku była kartka z życzeniami z napisem: „Gratulacje z okazji urodzin syna”, dołączono do niej arkusz z wypisanymi na maszynie wydatkami: rachunki od szklarzy, mandaty, koszty leczenia, konsultacje psychiatry dziecięcego i tak dalej, a na samym dole numer rachunku bankowego siłowni Menno Wijna. To było preludium do kilku rozmów telefonicznych rocznie, oczywiście na koszt rozmówcy, pełnych pretensji tyrad, w których Wijn potocznym językiem informował Siema o tym, co ta „łajza” znów nabroiła, z której szkoły go wywalili i dlaczego, o zmielonych dropsach lukrecjowych, które ten „skurwiel” sprzedawał jako haszysz, o tym, jak Menno wyrzucił „przygłupów”, którzy przyszli do siłowni z pretensjami, o bijatykach na jarmarku, kradzieżach sklepowych – kiedy wrócisz wreszcie do Holandii, ojcze? Menno nie podobała się ta cała Ameryka. Kiedy Sigerius sam dzwonił, było na odwrót: Wijn izolował go, w wyrafinowany sposób dawał odczuć wykluczonemu, że nie jest już częścią ich życia, i drażnił go rozwlekłymi monologami, twierdząc, że Wilbert wdał się w sumiennego wujka.

– Na swój sposób to dobry chłopok, tera hoduje dwajścia cztyry kanarki na strychu. Uważa, że som pienkne. Do tego szczurki, chomiki, prawie jak w Artisie^10.

Sigerius puścił to mimo uszu, chociaż oczywiście się martwił.

– Teraz jesteś tutaj – powiedziała Tineke. – Mieszkamy w Kalifornii.

Dopiero po śmierci Margriet jej brat z tym skończył. Od tamtego czasu kilka razy rozmawiali ze sobą przez telefon, jęczący i stękający Menno w roli opiekuna, Sigerius jako rozczarowany ojciec, który chciałby uwolnić się od obowiązku alimentacyjnego. Rzeczowe rozmowy, skrywany latami gniew drzemiący na linii światłowodu.

A oto i on. Jego były szwagier wszedł szerokimi schodami na podwyższenie, mając za plecami światło wpadające przez wysokie okna teatru, i stanął przed nim. Po kimś takim można się co najwyżej spodziewać listu przewozowego w dłoni albo zastanawiać się, czyim jest kierowcą, dlaczego śledzi swojego szefa. Stał wyprostowany jak struna, z rękoma wzdłuż grubokościstego tułowia, ciężar ciała przeniósł na śródstopie, w ten sam sposób, w jaki kiedyś wchodził na matę: oto jestem, spróbuj mi podskoczyć. Nie podali sobie rąk.

– Menno – powiedział Sigerius.

Wijn wskazał na niego brodą.

– Widzę, że dobrze ci się powodzi – powiedział z akcentem, którym czterdzieści lat temu mówiono w dzielnicy C. – Byłem w pobliżu. Przyszłem ci powiedzieć, że twój syn wyszed.

Sigerius chrząknął.

– Co mówisz?

– Skrócenie kary. Za dobre sprawywanie się. Znów jest na wolności.

Czasem język oddziałuje na Sigeriusa fizycznie jak ściana lodowatej wody spływająca z wysokości kilku metrów prosto na niego.

– No nie – powiedział Sigerius stłumionym głosem. – A to ci nowiny. Złe nowiny.

Wijn podrapał się po strupie wielkości pięciogroszówki na policzku, bez wątpienia po odparzeniu od maty podczas treningów judo, i na chwilę gestem tym, zdradzającym niepewność, upodobnił się do swej zmarłej siostry. Zszedł mu paznokieć ze środkowego palca. Ślepy palec.

– Pomyślołem, że ci to przekażę. I chcę ci tyż pedzieć, że umywom od tego ręce.

– Miał siedzieć do 2002 roku – odezwała się Tineke. Jej oczy celowały w Wijna jak lufy pistoletów, ale ją zignorował, tak jak robił to przez ostatnich dwadzieścia pięć lat.

– Gdzie będzie mieszkał? – zapytał Sigerius.

– Ni mom pojęcia. I nic mię to nie łobchodzi.

Spojrzeli na siebie milcząco – rektor i właściciel siłowni. Dwóch pięćdziesięciolatków, którzy przez wiele lat trzy razy w tygodniu stali pod tym samym prysznicem i zmywali z siebie pot wylewany w dojo po całym Randstad^11. Wszystko na nic. Nagle, zupełnie bez powodu, Wijn dotknął czoła Sigeriusa i stuknął go mocno krecim palcem.

– Ty psie – powiedział.

Zanim Sigerius zdążył pomyśleć, że nie powinien reagować, zanim zdał sobie sprawę, że nie może złapać go za poliestrowy garnitur i z całą siłą zrzucić z podestu, a potem z dzikim rykiem znów podnieść – udusić go na miejscu, tę zwalistą, fałszywą kreaturę – Wijn się oddalił. Nie patrząc nikomu w oczy, minął rządek laureatów i w wiszącym, za dużym garniturze zszedł z podium z głuchym hukiem.

Później Sigerius pomyślał, że może to wszystko wina Wijna. To przez tę kość, ten brudny, śmierdzący paluch, to dlatego Sigerius zaczął inaczej patrzeć na świat. Mięsny kij, który oddziaływał na jego postrzeganie.

Niecałą minutę później zobaczył w kolejce Joni i Aarona: jego córka stała bokiem i z podziwem oraz uwagą słuchała swojego łysego chłopaka. Co przykuło uwagę Sigeriusa? W pierwszej chwili nic. To, że miała piękny profil. Że dokładnie wiedziała, jak powinna się zaprezentować, kiedy jej ojciec udawał wielkiego pana. Miała na sobie biały wełniany sweterek z golfem, obcisły, ale jednocześnie klasyczny, jej uszy skrzyły się białym złotem, podobnie jak przeguby rąk. Znów rzuciło mu się w oczy, jak szykownie potrafiła się ubrać, nosiła droższe ubrania i była bardziej zadbana niż inne studentki – Joni nie dało się wcisnąć w niemodne fatałaszki, nawet gdyby obsypać ją perłami, wciąż zachowałaby klasę, byłaby lepsza. Zauważył, że ukryła wymodelowaną fryzurę pod czapką, coś à la rosyjska uszanka Nikity, i tylko tył jej głowy zdradzał, że była jasną blondynką.

W następnej sekundzie pochylił się do przodu, by usłyszeć, co mówi żona dawnego rektora, srebrnowłosa kobieta o cichym głosie. Wytrzeszczając oczy, trzymał głowę koło jej rozciągniętego ucha i całkiem przypadkiem popatrzył na Joni, puścił do niej oko i uśmiechnął się, ale ona go nie widziała. Jej piękna twarz skupiła się na czymś innym, prawdopodobnie na stojącej obok niego matce.

I wtedy to dostrzegł. Ciemnobrązowa, syberyjska czapeczka na głowie Joni odblokowuje coś w jego pamięci. Jego usta chyba wydają jakiś dźwięk, westchnienie lub jęk albo jeszcze coś innego, ponieważ kobieta, która to słyszy, robi krok do tyłu. Prostuje się, patrzy na nią niewidzącym wzrokiem, otwiera szeroko usta i na powrót je zamyka. Podobieństwo, które wydaje mu się, że zobaczył, wdziera się do jego podświadomości niczym gorąca ciecz, próbując go unicestwić. Wrzący ołów. Kręci mu się w głowie. Zawsze fascynowała go fenomenalna zdolność mózgu do rozpoznawania twarzy, bez wysiłku lub zakłóceń, ale teraz go dobija. To nawet nie jest rozpoznanie, to pod każdym względem coś więcej. To, czego doświadcza, to… identyfikacja. Skupione spojrzenie Joni jakieś pięć, sześć metrów od niego, ciemna futrzana czapka zasłaniająca jej gładkie czoło, przez co po raz pierwszy widzi ją jako brunetkę. Mocniejszy niż zwykle makijaż, umalowane, nieco nieobecne usta. Czyste rysy jej silnej, stanowczej twarzy, wszystko to, co decyduje o wyglądzie jego córki, nakłada się na inną twarz, twarz, która w pewnym sensie wyryła mu się w pamięci – aż zaskakują tryby w pocących się z wysiłku zwojach mózgowych Sigeriusa. To ona.

– Siem, kochanie, wszystko w porządku?

Tineke złapała go zimną dłonią za rękę, próbując spojrzeć mu w oczy. Nie skupił wzroku i dostrzegł ziarnistą konsystencję jej fioletowego cienia do powiek, słyszał, jak mówi, że jest blady, że w ostatnich tygodniach mało spał. Uszczypnęła go w ramię, zrobiła krok do przodu i powiedziała coś do kobiety stojącej naprzeciw niego. Gapił się na szerokie plecy Tineke przykryte purpurową szatą uszytą specjalnie na dzisiejsze popołudnie.

– Jutro lecisz do Szanghaju – szepnęła, gdy znów stanęła obok niego. – Już prawie koniec. Bardzo dobrze sobie radzisz. Dotknęła cię wiadomość o Wilbercie. Widzę to po tobie.

Jego opiekunka grająca z czułością drugie skrzypce – tę rolę Tineke przyjęła w czasie, kiedy dawno temu był wrakiem człowieka w domu przy Antonius Matthaeuslaan, a ona przychodziła do niego rano na kawę. Już wtedy zagadywała jego depresję, pocieszała niepocieszonego z radosną wyrozumiałością. Teraz podobnie, pociesza go niewyczerpanym zrozumieniem, chociaż dzięki Bogu tym razem nie ma pojęcia, o co chodzi.

– Tak – wybąkał. – To mnie martwi. Nienawidzę tego człowieka. I nienawidzę syna.

– Jak ja cię dobrze znam – powiedziała. – Zapomnij o nim. Zapomnij o nich. Menno to sto kilo chodzącego żalu. Przyszedł tu po to, żeby zepsuć ci humor. Wypuścili Wilberta na wolność, ponieważ jest gotowy na powrót do społeczeństwa.

Naturalnie, że lustrum Tubantii było ważniejsze niż on – galion jest przytwierdzony do dziobu, a dziób do statku. Tamtego czwartku wszystko szło zgodnie z planem, począwszy od uroczystej kolacji w Koetshuis Schutterveld, gdzie zaskoczył sam siebie, siedząc u szczytu stołu z uśmiechem na twarzy. Uspokój się! – zalecał mu niespokojny głos w głowie, kiedy wznosił toast za akademię, pochłaniał karmazyna, wygłaszał mowę przy stole. Myślał: to niemożliwe. Niemożliwe ze statystycznego, moralnego i praktycznego punktu widzenia. Pił jedną lampkę wina za drugą, żeby zagłuszyć chóralny lament w głowie. O wpół do drugiej w nocy, zataczając się, dotarli do domu i kiedy opadł na łóżko odwrócony plecami do Tineke, usnął jak dziecko. Przez cały wieczór nawet nie pomyślał o wyjściu syna na wolność. Myślał tylko o Joni.

Nie miał okazji zweryfikować swoich podejrzeń. Nazajutrz wczesnym rankiem Tineke zawiozła go na dworzec w Enschede. Pierwsze komputery zobaczył w zaanektowanej przez backpackerów kafejce internetowej na Schipholu, przed którą czekał niezdecydowany. Ale zanim zwolniło się miejsce, poszedł dalej. Nie miał odwagi. Na niedawno otwartym lotnisku Szanghaj-Pudong nie było w ogóle kafejki internetowej, o czym przekonał się jedenaście godzin później.

Po tym, jak pędzący na złamanie karku taksówkarz wiózł go w ulewnym deszczu przez mizernie wyglądające przedmieścia do serca metropolii i wysadził bez mała w samym lobby Okura Garden, a jeszcze przed rozpakowaniem bagaży, wyjął ze ściany kabel telefoniczny i próbował połączyć się z internetem przez modem w laptopie. Gdy to się nie udało, ogolił się, założył czystą, choć pogniecioną koszulę, i zjechał windą do holu. Przeszedł przez mauzoleum wyłożone marmurem ze złotymi żyłkami, położył klucz na ladzie w recepcji i poprosił o piętnaście minut dostępu do internetu. Ubrana w służbowy mundurek dziewczyna zaprowadziła go do niszy oświetlonej kolorowymi lampkami, gdzie stały trzy komunistyczne pecety osłonięte ściankami ze szkła mlecznego w ramkach z drzewa orzechowego. Usiadł przy najodleglejszym komputerze. Dziewczyna pokazała mu na migi, że musi poczekać, pochyliła się nad nim (poczuł zapach potu i czegoś słodkiego) i ustawiła cyfrowy minutnik. Obok klawiatury, która była irytująco odmienna od qwerty, leżał długopis na łańcuszku i pudełko w kształcie sześcianu z kartkami do notowania. Nie bez wysiłku znalazł działającą wyszukiwarkę, po czym natrafił na coś, co zyskiwało międzynarodową złą sławę jako Great Firewall China. Zaklął na głos. Gdy w przypływie niekontrolowanej złości złapał za krawędź stołu, długopis pozostał na swoim miejscu, ale plastikowy sześcian przewrócił się z łoskotem na bok. Nawet nie wszedł na stronę i chociaż nie umknęła mu ironia całej sytuacji (wezwano go do tej idiotycznej dyktatury, żeby opowiedział stosującym represję żółtym przyjaciołom, w jaki sposób mogą wzmocnić swój zbrodniczy firewall; chcieli wiedzieć wszystko o szerokopasmowym internecie, o ruchomych obrazach w przyszłości, żeby potem to storpedować – do tego to się sprowadzało), nieznośna zwłoka doprowadzała go do białej gorączki, kiedy w kucki zbierał kartki do notowania z marmurowej podłogi.

– Drogi Hiro, nie potrzebuję pieniędzy – mówi. – Mam pieniądze. – Może wyładowuje swoją frustrację na Obayashim dlatego, że w ciągu dwóch dni od przyjęcia nie posunął się nawet o krok do przodu. Nieco spokojniej, z wymuszonym uśmiechem, dodaje: – I szczerze mówiąc, nie sądzę, żeby wasze łamigłówki odniosły sukces w Holandii. Pamiętasz grę go? My już o niej zapomnieliśmy. Szalenie ekscytująca gra planszowa go. U nas można ją teraz dostać tylko na pchlim targu.

Nie wie, czy to prawda, ale jeśli nie będzie mówił otwarcie, latem zajmie się turystyką łamigłówkową. Japończyk jakby przez kilka chwil wątpi w swoją znajomość angielskiego, po czym mówi:

– Nippon Fun ma wersję komputerową go. Mogę ci ją przesłać. To dwa CD-ROM-y.

Kelnerka chodzi wokół sąsiedniego stolika i z pewnej odległości nalewa do czarek herbatę z dzbanka, którego zakrzywiony, wąski i długi dzióbek przypomina dziób jakiegoś tropikalnego ptaka. John Tyronne, młody profesor ze Stanforda, kiwa na nią, robiąc szeroki łuk ręką. Tyronne, utalentowany, lecz trochę naiwny chłopak, dostał się do grupy specjalnej, głównie dzięki swoim wczesnym, dobrze podbudowanym technicznie pracom na temat pluskwy milenijnej, ale go poniosło i zaszkodził sobie coraz bardziej apokaliptycznymi artykułami na temat Y2K, które w zeszłym roku ukazały się w prasie amerykańskiej i w których przewidywał koniec świata. Ponieważ Tyronne nie chciał postawić nogi na pokładzie samolotu tuż po trzydziestym pierwszym grudnia 1999 roku, musieli przesunąć pierwsze spotkanie w nowym tysiącleciu.

– A oto i nasz czarnowidz – uśmiechnął się przewodniczący grupy specjalnej, Gao Jian, witając go na tym niezmienionym świecie. – Wciąż żywi się pan konserwami?

Tego popołudnia Sigerius wygłosił krótki referat na temat tak zwanej haptyki i stwierdził przekornie, że Tyronne już nigdy nie będzie musiał latać.

– Johnie, niedługo podłączymy do twojego laptopa gumową rękę i jeśli uściśniesz ją w domu, twój pecet wyśle odcisk do specjalnej gumowej ręki Johnny’ego Tyronne’a, członka grupy specjalnej tutaj w Szanghaju. Shake hands through cyberspace. Jest tylko mały problem z różnicą czasu – i to mówiąc, podał siedzącemu z przodu Tyronne’owi „zdechłą rybę”. – Okropne, co?

Sekundę później ścisnął mu rękę o wiele za mocno.

– Czy nie lepszym pomysłem byłaby nazwa japońska? – mówi, żeby zrobić Obayashiemu przyjemność. – Zamiast Number Place.

Obayashi bąka w odpowiedzi coś, co umyka Sigeriusowi. Przez chwilę nic nie słyszy, wcześniejsza idiotyczna uwaga o CD-ROM-ach z go opóźnia reakcje fosforu w jego mózgu. Siedzi tutaj, jedząc kaczkę, a na łóżku hotelowym leży jego laptop. Może masz tę płytkę w torbie na laptopa. Może masz przy sobie zdjęcia. Zmusza się, żeby nie skoczyć na równe nogi i nie odejść od stołu, nie sforsować ściany wody morskiej z rakami i nie wyjść na zewnątrz, kierując się prosto do Okury. Zamiast tego uśmiecha się do Obayashiego, wyciera zatłuszczone palce w papierową serwetkę i zamyka oczy. Zastanów się. Czy ta płyta z wypalonymi zdjęciami jest w torbie na laptopa? Nie ma zielonego pojęcia. Wyobraża sobie, że jest w swoim gabinecie, czuje swojski zapach opadłego kurzu i papieru, spokój celi mnicha. Widzi przed sobą swoje biurko. Może być też w zamykanej stalowej szufladzie.

Spogląda na zegarek, z wewnętrznej kieszeni wyjmuje telefon komórkowy. Nie patrząc na Obayashiego, odblokowuje klawiaturę i przez kilka sekund gapi się na podświetlony ekran.

– Excuse me – szepcze i kładzie dłoń na tłustej ręce Japończyka. Chociaż wymówka nabiera dopiero kształtów, wstaje i zapina guzik marynarki. Przez głowę przemyka mu błysk obrazu, w którym policja dzwoni do niego do Szanghaju z wiadomością, że Wilbert ma obciętą głowę. Dyszel odłączonej naczepy. Śmierć na miejscu. Nie kończąc myśli, chrząka i mówi: – Panowie… przepraszam, że przerywam… ale niestety muszę was opuścić. Muszę się zbierać. Właśnie dostałem informację, że… w Enschede dzieją się niepokojące rzeczy…

– Anskjede? – woła Tyronne, któremu dzisiejszego popołudnia chyba za bardzo dokuczał. – Anskjede… Sigerius, czy ten twój uniwersytet jest na Nowej Ziemi?

Gao Jian gasi papierosa i zapala nowego, wypuszcza dym kącikiem ust i patrzy na Sigeriusa badawczo.

– Kolego – mówi poważnym tonem – co się stało? Czy mogę coś dla ciebie zrobić?

– Obawiam się, że nie – słyszy swój głos i myśląc o deszczu, w którym będzie musiał iść, mówi: – Właśnie się dowiedziałem, że kampus w Enschede został zalany. Burze nad Holandią, ulewne deszcze, tak jak tutaj, ale gorsze.

– Ominie cię wieczorny program.

– Jutro też jest dzień. W Enschede oczekują, że wydam oświadczenie na temat… rozmiaru szkód.

Ciepłe strugi ulewnego deszczu przecinają ciemne niebo nad Szanghajem. Spieniona deszczówka toruje sobie drogę do studzienek i kanałów ściekowych i podchodzi pod chodniki na Huaihai Zhong Lu, po której pospiesznie drobią setki Chińczyków, chroniąc proste fryzury pod parasolami lub aktówkami. Koła taksówek z pasażerami wzbijają fontanny wody, w przedsionkach i pod markizami chronią się sprzedawcy uliczni, trzymają towar w wyciągniętych rękach, patrzą przed siebie albo rozmawiają w tylko dla nich zrozumiałym języku. Tradycyjnie rozświetlona, drgająca, tętniąca życiem aleja z niezliczoną liczbą sklepów, galerii handlowych, hoteli i restauracji wygląda, jakby była czymś przykryta, bo jest tak ciemno.

Przechodzi na czerwonym świetle przez sparaliżowane skrzyżowanie, uciekając przed ostro ruszającymi taksówkami i rikszami. Ma przemoczoną marynarkę, ciepła deszczówka zmoczyła noski jego butów. Robi duże kroki, dziwne podenerwowanie pcha go do hotelu. Z jednej strony wierzy, że podejrzenie mówi więcej o nim samym niż o Joni, że to, co widział, jest projekcją jego lęków, z drugiej strony nazbyt dobrze wie, czym jest porażka, dlatego nie ma stuprocentowej pewności. Bez względu na to, jak różne są jego córki, nigdy nie zadał sobie pytania, czy są coś warte – ojciec syna odsiadującego wyrok w więzieniu w Scheveningen nie ma czasu na takie pytania. Za córki Tineke, które traktuje jak własne, dałby sobie uciąć obie ręce, lewą za Janis, a prawą za Joni – starszą, tę, która rozdaje karty, której życie będzie usłane różami, chwytającą wszystko w lot, błyskotliwą, ambitną, uroczą, szczególnie to ostatnie; „przyłącz się do mnie” – ma to wypisane złotymi literami na czole; dodajmy do tego cholerną urodę, rzadko spotykane piękno. Nie, ojciec syna przestępcy nie martwi się o taką córkę jak Joni. Jeśli w wiejskim domu ktokolwiek martwi się o potomstwo Tineke, to tylko o Janis. Z młodszej córki emanuje coś zupełnie innego: Janis robi wszystko, żeby nie zjednywać sobie ludzi, pała zaprogramowaną nieznośną nienawiścią do wszystkiego, co według niej jest niesprawiedliwe, prowadzi jednoosobową partyzantkę przeciwko temu, co fałszywe, nieprawdziwe, nieszczere. To dlatego się nie odchudza, nosi chłopięce ubrania, dlatego tak wiele rzeczy darzy pełną poświęcenia nienawiścią: pieniądze, mięsożerców, filmy hollywoodzkie, osiodłane konie, uniwersytety, wakacje. Drze kartki świąteczne od ciotek i wujów. Dezodorant – Tineke musiała ją zmusić, żeby zaczęła go używać, bo jako nastolatka Janis uważała, że ukrywanie własnego zapachu jest kłamstwem, dezodorant jest fałszywy, nieprawdziwy, jest drobnomieszczański. Przynajmniej jest szczera – mówili sobie Tineke i Sigerius.

Następuje oberwanie chmury, ulewa zamienia się w gradobicie, huk jest tak potężny, że ruch uliczny wydaje się bezgłośny. Sigeriusowi nie pozostaje nic innego jak skryć się pod ociekającą deszczem markizą. Ściśnięty między innymi pieszymi, czuje zapach przypominający mu przesiąknięte potem maty do judo sprzed lat. Jeden z mężczyzn wskazuje na spadające bryłki – może nigdy nie widział gradu, w każdym razie nie trzynastego maja.

Przez jakieś dwa lata był trenerem biegów w grupie gimnastycznej Joni – od powrotu ze Stanów trenowała gimnastykę w klubie sportowym Sportlust w Enschede i któregoś dnia przyszła do niego z pytaniem, czy nie chciałby zostać ich trenerem biegania.

– Fajny pomysł – odpowiedział.

I tak też było: raz w tygodniu robił rundkę wokół lasu Drienerlo z grupą trzynastu trzynastolatek. Na krótko przed przerwą wakacyjną prezes klubu i trener usiedli w jego salonie, by wszystko omówić, i niedługo potem w środowe wieczory dom na wsi zapełniał się szczupłymi nastolatkami z aparatami ortodontycznymi i w dresach. Joni szybko pożałowała tych nieoficjalnych treningów, ponieważ dziewczynki czasem wymawiały się nauką, chorobą, osłabieniem i nudnościami, a jej było trudniej się wymigać. Ułożył dość wymagającą czterokilometrową trasę. Biegli wzdłuż Langekampweg na południe, zahaczając o kampus, w tym o wydmę klubu motorowego („o nie, proszę pana, tylko nie po sypkim piachu!”), następnie przez las do domu, gdzie Tineke częstowała ich wodą z sokiem z czarnego bzu.

Joni była jeszcze na tyle młoda, żeby czuć dumę z wysportowanego ojca, i on sam też z przyjemnością wspominałby treningi, gdyby nie ten incydent. Tak jak co roku Sportlust brał udział w zbiórce pieniędzy na walkę z rakiem i Joni z Mirjam, małą, ale charakterystyczną dziewczynką, która podczas biegania ujarzmiała swoje blond loki przepaską, przez dwa dni chodziła z puszką po domach i blokach w Boddenkamp.

– Okolica, po której można się spodziewać, że będą dawać hojne datki, jak w poprzednich latach – stwierdziła prezes, kiedy zadzwonił do niej wieczorem po tym, jak Joni wróciła z treningu i najpierw jąkając się, a potem z płaczem, opowiedziała, że oskarżono ją o kradzież pieniędzy z puszki.

W trakcie liczenia zebranych pieniędzy – mówiła kobieta – skarbnik Sportlustu zauważył, że puszki Mirjam i Joni nie zawierały żadnych banknotów pięcio- i dziesięcioguldenowych i że suma zebranych przez nie środków nie tylko wyniosła mniej niż jedną czwartą kwoty z poprzedniej zbiórki, ale była też najmniejsza ze wszystkich puszek, mniejsza nawet od kwot z nędznych dzielnic, jak je nazwała. Mirjam należała do grupy, która trenowała we wtorkowe wieczory; wzięta na stronę przyznała się w ciągu dziesięciu sekund. Według niej udało im się wraz z Joni wyłowić banknoty z zaplombowanej puszki przy użyciu ekierki, po czym podzieliły się łupem – nieco ponad sto pięćdziesięcioma guldenami.

Joni była wściekła. To pomówienia! Nie ma z tym nic wspólnego. Jak ktoś mógł być tak podły? Nienawidzi tej Mirjam, zawsze wiedziała, że jest podła, nie powinna była jej ufać. Po kweście – powiedziała mu cała we łzach – zrobiło się już ciemno i zbliżała się pora kolacji, Mirjam zaproponowała, że zaniesie obydwie puszki do skarbnika, do centrali, niedaleko jej miejsca zamieszkania.

On też gotował się ze złości.

– Moja córka szlocha w salonie – powiedział do prezes. – Znam Joni jak własną kieszeń, pani oskarżenia są surowe i przedwczesne. Mogę panią zapewnić, że moja córka nie plądruje puszek na datki.

Uzgodnili, że przyjdzie z Joni opowiedzieć jej wersję zdarzeń. Joni z niezadowoleniem przyjęła ten pomysł. W wieczór poprzedzający wizytę w sali gimnastycznej stwierdziła, że boi się, iż się rozpłacze. Albo wścieknie. Dlatego poszedł sam. To była ciężka rozmowa, kobieta uparcie twierdziła, że to słowo Mirjam przeciwko słowu Joni, a on upierał się, że Joni jest niewinna. Kiedy o wpół do jedenastej wrócił do domu, powiedział córce, że postawił im ultimatum: albo uwierzą jej na słowo, albo on skończy z treningiem biegowym, zobaczymy też, czy Joni nadal będzie członkiem klubu.

Dokładnie pamięta, gdzie wtedy stali: w holu, on jeszcze w kurtce, z prawą stopą na spiralnych schodach, Joni w połowie schodów, w ręku trzymała szczoteczkę do zębów z wyciśniętą pastą. Długo nie zapomni momentu, w którym pękła. Po tym, jak zdał relację, przez chwilę milczała. Klapnęła pupą na schodek, z ręki wypadła jej szczoteczka do zębów, która potoczyła się po kafelkach: pac, pac, bęc. Joni schowała twarz w piżamie i odezwała się z długim westchnieniem:

– Tato…

Uniósł brwi.

– Wiesz, tato, nie gniewaj się. Ja… tego… No, właściwie to, co mówi Mirjam, to prawda.

Pod kapiącymi platanami kieruje się do Okury. Umyślnie szturcha dzwoniącego biznesmena w ramię, omija stragany z warzywami na zapadającym się chodniku i worki na śmieci rozerwane przez bezdomne psy. Z bocznej uliczki wyłania się pięciu szybkich jak błyskawica Chińczyków, którzy rozkładają dużą fioletową płachtę na wciąż zalanych płytach chodnikowych. W ułamku sekundy lądują na niej torby z lakierowanej skóry, raybany, bluzki Gucciego, koszulki Adidasa, płyty CD, płyty DVD, gry. Podróbki. Zatrzymuje się na chwilę, ponieważ czuje kłucie w nodze, masuje ścięgno podkolanowe. Jeden ze sprzedawców, chłopak o aroganckiej gębie, zagaduje do niego opryskliwie po mandaryńsku.

– Spierdalaj – odpowiada Sigerius z uśmiechem.

Co jest gorsze: sprzedaż podrabianych torebek czy obrobienie puszki z datkami? Jak to w ogóle jest z tymi odcieniami szarości? Czy warto i należy rozmyślać o Joni, o hipotetycznym problemie – dopóki nie wie nic na pewno, problem nie istnieje – skoro dowiedział się, że Wilbert jest na wolności? Lawirując między samochodami, przechodzi na drugą stronę czteropasmowej Huaihai Zhong Lu, po czterdziestu metrach skręca w lewo i mija Cathay Theatre ze zdewastowaną fasadą w stylu art déco, kino, przed którym stoi tłum Chińczyków czekających na seans Mission: Impossible 2. Co się teraz wydarzy, skoro jest na wolności? Co robi sześć lat paki z człowiekiem takim jak Wilbert Sigerius?

– Wiedział to nawet Hitler – odpowiedział mu Rufus Koperslager w czasach, kiedy wciąż zadawał to samo, najczęściej zawoalowane, pytanie osobom, od których spodziewał się usłyszeć przemyślaną odpowiedź. – Hitler uważał, że więzienie to uniwersytet dla przestępców. Nie wiedziałeś o tym? Zamknięty rynsztok, w którym młodzież uczy się fachu od starych wyjadaczy.

Przypomina sobie pierwszą rozmowę w cztery oczy z dziwnym Rufusem, spotkanie, o którym wolałby zapomnieć.

– Znasz rozmowy Hitlera przy stole?

Nie, jeszcze nie znalazł czasu na przestudiowanie rozmów Hitlera przy stole. Boże, tak, Koperslager, zasłużony komendant cechujący się drażliwą prawością policjanta, pod koniec 1995 roku objął stanowisko rektora Tubantii. Jego nominacja była przewrotna: gliniarz w kampusie, mężczyzna bezpośredni, niecierpliwy, przyzwyczajony do wydawania rozkazów, rządzący twardą ręką. Ale realista. Podczas rozmowy kwalifikacyjnej Sigerius nadstawił uszu, gdy Koperslager wspomniał, że na początku lat osiemdziesiątych był dyrektorem nie jednego, a dwóch więzień, które to zasługi zaintrygowały Siema na tyle, żeby powiedzieć mu w zaufaniu o synu kryminaliście, kiedy wspólnie zasiedli do kanapek z serem brie, aby lepiej się poznać. Taki kiedyś był. Co w sercu, to na języku. Wilbert siedział już ponad rok i przez ten czas Sigerius wyhodował całkiem poważną obsesję na punkcie wszystkiego, co dzieje się za kratami: pochłaniał każdy skrawek gazety, każdą książkę, każdy film dokumentalny – wszystko, co mogło mu przybliżyć system karny i więzienne reguły.

– Słyszałem, że pracowałeś w zakładzie karnym. Mój syn siedzi.

– Gdzie?

Okazało się, że Koperslager też miał imponującą wiedzę na ten temat. Jego twarz stróża porządku pociemniała, dotknął gładko ogolonej brody, a Sigerius zobaczył, że myślami schodzi do półświatka, który podniecał go bardziej, niż chciał przyznać. Bez mrugnięcia okiem Sigerius wymienił trzy zakłady karne, gdzie do tej pory trzymali Wilberta, po czym Koperslager zapytał:

– Przeniesienia?

– Tak myślę.

– Czy chcesz, żebym był z tobą szczery?

– Maksymalnie szczery – odpowiedział, co było dla Koperslagera sygnałem do tyleż zniechęcającego, co przekonującego nakreślenia „kariery” Wilberta, którą zgodnie z jego ostrożnymi szacunkami budował za murami więzienia.

– Przenoszą tylko szefów – powiedział Koperslager. – Przeniesienia kosztują dużo pieniędzy i wysiłku, sam robiłem to z niechęcią. Ale czasem trzeba.

Prawdopodobnie Wilbert był szanowany – tak brzmiała jego analiza – kluczowa postać w bloku, ktoś przy władzy, jeden z „rekinów”.

– Zawsze wyłapywaliśmy ich z tłumu – powiedział Koperslager. – To typki, które próbują osłabić władzę, zastraszają i przekupują strażników, wciąż załatwiają jakieś sprawy wewnątrz i na zewnątrz. Więc mówisz, że przenoszą twojego chłopaka z miejsca na miejsce. Cóż, może ma do tego dryg. Jak tak patrzę na jego ojca: niegłupi, silny fizycznie… Tak, prawdopodobnie szybko się uczy.

Ulubiony kryminolog Koperslagera miał ciekawe przemyślania na temat kicia.

– Hitler regularnie wypowiadał się przeciw aresztowaniom i za karami fizycznymi. Dwudziestoletniego chłopaka lepiej raz porządnie sprać lub odciąć mu rękę, tak mówił w 1942 roku i możliwe, że miał rację. Oni w kiciu uzupełniają wiedzę. Siem, więzienia to najlepsze instytuty kryminologii, konferencje na temat agresji, laboratoria testosteronu. Męskość to pojęcie płynne, to machismo w pigułce, wszyscy nienawidzą wszystkich. Dziel i rządź, tworzą się bandy, ochrona dwadzieścia cztery godziny na dobę. Brakuje kobiecej perspektywy, nie ma opiekuńczości, tylko władza. Dochodzi do szantażu, wykorzystywania seksualnego, molestowania. Przychodzisz jako złodziejaszek, a wychodzisz jako gangster. Odrąbać młodziakowi stopę, w to wierzę.

Właśnie taką straszną wizją zadręczał się Sigerius, a Koperslager nie był odpowiednim człowiekiem, żeby go uspokoić. Nie mówiąc nikomu, jakby szedł do dziwki mieszkającej na barce, przejeżdżał obok lokalnego aresztu w drodze na uniwersytet w Hadze, Amsterdamie lub gdziekolwiek indziej. To była nerwica natręctw: przynajmniej pięć razy stał przed więzieniem w Scheveningen, gapiąc się na bramę ze średniowiecznymi blankami, i źle się z tym czuł, był przybity – na tyle przybity, że któregoś dnia miał tego dość. Przestań się tym upajać, koniec. Dysertacje penologiczne, egzemplarze „Nieuwe Revu”, książki z więziennymi historiami, reportaże na kasetach wideo – całą tę paranoiczną stertę wrzucił do szarego worka na śmieci.

Cholera, oczyścił głowę z czarnych myśli szybciej, niż się spodziewał. Przekonał się, że to prawda, jedyne, czego powinniśmy się obawiać, to strach sam w sobie. Wyśmiał swoją podatność na bajeczki Koperslagera, na ukrytą fascynację tabloidowymi opowiastkami, i poczuł, jak odzyskuje wiarę w siłę resocjalizacji w państwie prawa i w człowieka.

Jest już prawie na miejscu. Szybko robi się ciemno, w ogrodzie francuskim przed Okurą palą się latarnie. Sto metrów przed Sigeriusem wyrasta hotel niczym paw ze szkła i białego kamienia z nigdy niewysychającą fontanną. (W stołówce Tubantii pracuje kucharz, który każdemu studentowi na zmywaku zadaje to samo poważne pytanie: „Słuchaj no, studiujesz, nie boisz się, że kiedyś zabraknie wody?”). Secesyjny przepych wciąż robi na nim wrażenie, nawet kiedy w jednym z tysiąca pokojów czeka na niego czarna skrzynka. W drodze na czternaste piętro wypełnia go żarliwa nadzieja, że w torbie nie ma płyty CD. Kiedy winda zatrzymuje się, jego żołądek wciąż się unosi.

W pokoju pachnie wygotowanymi ręcznikami. Łóżko, na którym rano bezproduktywnie wiercił się przez godzinę, jest zaścielone, koszula i garnitur, które miał na sobie podczas lotu, wiszą na wieszakach w otwartej szafie. Laptop nie leży już na łóżku, tylko na okrągłym biurku obok narożnej kanapy. Podłącza go do prądu. Chcąc ugasić żar w żołądku, bierze prysznic. Myje się zawartością fioletowej saszetki, którą musi rozerwać zębami. Wszystko jest możliwe, dobrze o tym wie. Możesz wybierać się na olimpiadę i na nią nie dotrzeć. Wyciera się największym z trzech ręczników i wkłada szlafrok. Możesz wywołać wilka z lasu.

Ustawia klimatyzację na dziewiętnaście stopni. Bierze torbę na laptopa i siada na krawędzi łóżka. Maca boczne kieszenie i wyciąga kopertę zawierającą trzy CD-ROM-y. Dwa wyglądają niewinnie, napis na trzecim brzmi: „Protokół z posiedzenia Rady Uniw.”. Bingo. To ten. Bierze głęboki oddech i zaciska dłonie w pięści. Wstaje, podchodzi do okna, zaciąga ciężkie zasłony, znów siada i wkłada CD-ROM do napędu w laptopie. Windows jest gotowy do uruchomienia, Sigerius wpisuje hasło, najpierw źle, pochrzanił duże litery. Program pyta, czy chce wybrać pokaz slajdów. Nie, żadnych slajdów. Windows grupuje jpegi, ikonki, na których czarna żaglówka płynie w kierunku pomarańczowego zachodu słońca. Jest ich wiele, może nawet czterysta. Jedną czwartą ściągnął z bezpłatnych stron, pozostałe pochodzą ze strony Rosjanki i z lindaloveslace.com – i to o tę chodzi. Klika na chybił trafił w jedną z ikonek i widzi siedzącą na sofie Rosjankę z rozłożonymi nogami. Czuje delikatne podniecenie, echo swojskiej żądzy starego, obślinionego capa.

Gdzie one są? Uważa, że pokaz slajdów jest poręczniejszy, ale klikanie bardziej efektywne. Najpierw jak szalony przedziera się przez gąszcz bezpłatnych zdjęć, potem w szaleńczym tempie przelatuje mu przed oczami klęcząca, wypinająca się, leżąca, kucająca, palcująca się Rosjanka – tak, oto ona. Sigerius cofa się na widok pierwszego zdjęcia. Dziewczyna stoi, opierając jedną stopę na stylizowanym krześle, z łokciem na kolanie, z ustami w dzióbek, z piersiami w jasnoróżowym biustonoszu. Dysząc z przerażenia, Sigerius odsuwa laptopa. Podobieństwo jest bardziej zgubne, niż myślał. Podchodzi do barku i wyciąga puszkę budweisera. Wiedziałeś, że są do siebie podobne. Chodzi w tę i z powrotem po miękkim dywanie. Piwo jest tak zimne, że do oczu napływają mu łzy. Musisz spojrzeć na nie analitycznie. Jak naukowiec. Jak śledczy. Jak dobrze zna posturę Joni? Szczupłe, dobrze zbudowane dziewczęta poniżej dwudziestego piątego roku życia ciężko od siebie odróżnić. Ale ta twarz…

Znów siada. Analiza. Dobrze, że zna te fotografie. Ponieważ je zna, może popatrzeć na nie z dystansem. Pierwszą serię zrobiono w pokoju hotelowym. Musi znaleźć pokój, który wciąż się przewija. Wydaje mu się, że jedno miejsce często się powtarza. Łódź? Tak, jest też kajuta, powracająca kajuta… Seria trzynastu zdjęć w tym samym pokoju, widać, że nie jest to pokój hotelowy: w tle komputer, regał zapełniony książkami, rośliny, plakat z dwoma kotkami na leżaku plażowym, Celine Dion, okno poddasza…

Linda. Linda z Tennessee albo Kentucky, albo Utah, albo z innego równie nieznanego stanu. Sesję otwiera strój stylizowany na szalone lata dwudzieste: krótka, prosta zielona sukienka, kapelusz klosz nasunięty na uszy, długie, białe satynowe rękawiczki, krwistoczerwone usta – Boże, ależ ona jest podobna do Joni. Potem zdejmuje sukienkę, stoi na środku pokoju w czarnych szpilkach z kokardkami na noskach, w białym pasie i karmelowych pończochach. Na następnym zdjęciu siedzi na krześle, rękoma zasłania obnażone piersi, nie ma na głowie kapelusza, kruczoczarne włosy są rozpuszczone, wyglądają na farbowane, są tak czarne, że wpadają w niebieski. To może być peruka. Na pewno. Na kolejnej fotce pozuje bez majteczek, siedzi na krześle z szeroko rozłożonymi nogami, ona…

Znów odsuwa od siebie laptopa i opada na materac. Dlaczego w ogóle chce poznać prawdę? W poniedziałek, jak wróci do Enschede, wypisze się ze strony i już nigdy o niej nie pomyśli. Niestety to nie leży w jego charakterze. Długo wpatruje się w drewniane łopatki wentylatora. Masz mętlik w głowie. Może Tineke miała rację, to przez wiadomości o Wilbercie, jakaś paranoja. Jesteś realistą. Szansa, że Joni jest podobna do tego dziecka, jest milion razy większa niż to, że to naprawdę ona. Każdy ma sobowtóra, on sam ma ich z setkę. Młode dziewuszki o gładkiej skórze są jak dwie krople wody. Siada prosto i kładzie laptopa na kolanach. Plastikowa obudowa jest gorąca. Odwróć sytuację, jesteś jej to winien. Poszukaj dowodu przeciwnego.

Powiększa zdjęcie i widzi jego krawędź – sam środek regału z książkami. Może odczytać tytuły na grzbietach. Angielskojęzyczne wydania kieszonkowe i tomy w twardej oprawie: Mary Higgins Clark, Harold Robbins, Barbara Taylor Bradford, Tom Clancy, Danielle Steel, John Grisham, Sue Grafton. Papka. Niżej stoją większe książki, również anglojęzyczne: książki o ogrodach (The Practical Rock and Water Garden), książki kucharskie (Eating by the Book: What the Bible Says on Food, Fat, Fitness and Faith), śmieciowe poradniki (Narcissism: Denial of the True Self). Kurde! To autentyczny amerykański regał na książki! Ten głupi regał stoi gdzieś w Utah. Należy do zupełnie innej dziewczyny. Co to w ogóle za Linda? Wciąż mieszka z rodzicami, nie, wychowuje ją głucha stryjeczna babka, a to zapomniany pokoik na poddaszu. Kursorem przeciąga zdjęcie do góry, żeby zobaczyć najniższą półkę. Zza szczupłej kostki i nogi od krzesła wyłaniają się cztery książki z żółto-czarną obwolutą, która wydaje się znajoma: Beekeeping for Dummies, BBQ Sauces, Rubs and Marinades for Dummies, Jazz dla bystrzaków…

Jazz dla bystrzaków. Do głowy wpada mu nowa myśl: kto pomaga tej lasce w jej zbereźnym kokietowaniu? Zmniejsza fotografię, przygląda się jej dokładnie, klika parę zdjęć do przodu: są profesjonalnie zrobione, są prawie… wymuskane. Sama by tego nie zrobiła. Wyobraźmy sobie przez chwilę… wyobraźmy sobie, że tą dziewczyną jest Joni, to musi… robi je… to sprawka chłopaka, z którym Sigerius kilka razy w tygodniu leży na macie… W tej chwili przestań. Joni i Aaron?

Klika dalej i zatrzymuje się przy zdjęciu zrobionym w pokoju przypominającym kajutę. Dziewczyna leży nago, nie licząc góry od zielonego bikini (czy kojarzy bikini Joni? – nie, oczywiście, że nie), na okrągłym łóżku przykrytym czerwoną kapą. W tle widać łukowate drewniane szafy, przezroczyste drzwi, za którymi prawdopodobnie znajduje się prysznic, wyżej – ciemnoróżowe bulaje. Czarne włosy są upięte (czy można upiąć perukę?), czubkiem języka dotyka górnej wargi i patrzy obojętnie w obiektyw. Na następnej fotografii klęczy przed łóżkiem, lewy policzek opiera na kremowym dywanie, wklęsłe plecy, piersi na podłodze. Kolana w rozkroku, różowe podeszwy stóp blisko obiektywu, wypięty tyłek, jednocześnie wciąż patrzy w obiektyw, po lewej stronie, tuż przy jej twarzy, stoją srebrne szpilki. Duże zbliżenie twarzy: Sigerius widzi grudki tuszu na jej rzęsach. Dziewczyna nadstawia się z bezwstydną gibkością, rzuca mu otwarte, miażdżące, obojętne spojrzenie. Na kolejnym zdjęciu rozchyla palcem wskazującym i środkowym gładko ogolone wargi sromowe, na następnym pojawia się dildo: nagle ta wielka, czarna sztuczność wnika w nią, najpierw głęboko, a ponieważ rozchyla rękoma pupę, na każdym kolejnym zdjęciu widać, że jest coraz płycej, aż plastikowy penis leży na dywanie. Na ostatniej fotografii widać powiększoną twarz i oczy.

Poniewczasie dostrzega, że są niebieskie. Są stalowoniebieskie. Zalewa go fala szczęścia – oczy Joni są ciemnobrązowe! Odsuwa laptopa, wstaje i chodzi w tę i z powrotem między zasłonami a łóżkiem. Wchodzi do łazienki, obmywa twarz zimną wodą. To nie ona. Oczywiście, że to nie ona. Podchodzi znów do łóżka, zamyka Windowsa i laptopa, zamyka sprawę.

Ściąga spodnie z krzesła, szuka komórki. Zadzwoni do Joni, powie jej coś miłego. Jest wpół do dwunastej, a więc wpół do piątej w Holandii. Szuka jej imienia wśród kontaktów i wybiera numer. Odzywa się chiński głos, potem połączenie zostaje zerwane. Brak zasięgu? Znajduje numer do jej akademika i go wybiera. Szumiąca, wzmagająca się cisza, potem sygnał, że linia jest zajęta.

Wciąż odczuwa ulgę, zrzuca szlafrok i nagi podchodzi do barku. Bierze drugiego budweisera, siada na wysokim łóżku z poduszką pod plecami. Włącza telewizor i pije piwo dużymi łykami. Przerzuca kanały: chińska opera, film z Kevinem Costnerem i Whitney Houston, mecz kickboxingu. Zatrzymuje się na wiadomościach: chińska Pia Dijkstra mówi najpierw coś o przewodniczącym Jiang Zeminie, a Madeleine Albright schodzi po schodkach samolotu. Później mówią o jakiejś zagranicznej katastrofie. Widzi osiedle mieszkaniowe, chyba gdzieś w Europie, jest dzień, nad domami fajerwerki. Boże na wysokościach, co za ulga. Huk i odgłos wystrzałów w telewizorze nasila się, obraz się rozmazuje – zamykają mu się oczy. Dopiero co zażegnane nieszczęście uzmysławia mu, jak bardzo jest wyczerpany. Wypuszcza pilota z rąk i odwraca się na bok.

Przekład: Maja Porczyńska-Szarapa

Redakcja: Małgorzata Grygierowska-Augustynowicz

Korekta: Katarzyna Skwark, Zofia Sawicka

Projekt okładki: Krzysztof Rychter

Zdjęcie wykorzystane na I stronie okładki: © Nirrimi Firebrace

Skład i łamanie: Plus 2 Witold Kuśmierczyk

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-391 Warszawa, al. 3 Maja 12

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-2328-4

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.