Witold Wedecki

Czarne rondo

Copyright © by Wydawnictwo W.A.B., 2006
Wydanie I 
Warszawa 2006

w serii ukazały się

Dawid Bieńkowski Nic

Adam Czerniawski Narracje ormiańskie

Ida Fink Odpływający ogród

Ida Fink Podróż

Manuela Gretkowska My zdies' emigranty

Manuela Gretkowska Kabaret metafizyczny

Manuela Gretkowska Tarot paryski

Manuela Gretkowska Podręcznik do ludzi

Manuela Gretkowska Namiętnik

Henryk Grynberg Drohobycz, Drohobycz

Mariusz Grzebalski Człowiek, który biegnie przez łas

Radosław Kobierski Harar

Włodzimierz Kowalewski Światło i lęk

Wojciech Kuczok Gnój

Wojciech Kuczok Opowieści przebrane

Wojciech Kuczok Widmokrąg

Krystian Lupa Labirynt

Krystian Lupa Podglądania

Marian Marzyński Sennik polsko-żydowski

Włodzimierz Pawluczuk Judasz

Janusz Rudnicki Mój Wehrmacht

Sławomir Shuty Cukier w normie z ekstrabonusem

Sławomir Shuty Zwał

Piotr Siemion Finimondo

Mariusz Sieniewicz Czwarte niebo

Mariusz Sieniewicz Żydówek nie obsługujemy

Marek Soból Mojry

Jerzy Sosnowski Wielościan

Jerzy Sosnowski Prąd zatokowy

Magdalena Tulli W czerwieni

Magdalena Tulli Sny i kamienie

Magdalena Tulli Tryby

Magdalena Tulli Skaza

Kiedy się stanie w kierunku Marcinkiszek od strony Ponieździla, Barbaryszek i Dugnów, czyli twarzą na północ, wzrok prześlizgnie się po rojstach i karłowatych, kępami rozsypanych zagajnikach, z kosołoziną i wierzbą, z kruszyną, osiką i brzózką. Tam, powiadano, gleby gliniaste, białosine, tam, powiadano, aluminium choć gołymi rękami wygarniaj. Tam, powiadano, wodzi.

To wina aluminium, że kiepskie urodzaje na tych gruntach. Nie obsiewano ich, nie meliorowano, jakby za karę. Nad tymi terenami, powiadano, wiedźmy siodłają miotły i na sabat śpieszą, mleko krowom w wymionach warzą. Pyliły i płonęły trakty w pobliżu, grzmiała palba, trup padał gęsto. Tamtędy bano się przechodzić. W zimowe rozchwieje tam wodziło grzesznych, ludzie na śmierć zamarzali, wilki watahami napadały, tam też, w połowie drogi polno-leśnej między Marcinkiszkami a Ponieździlem, rosła olbrzymia grusza, która rodziła zatrute owoce, do gruszek niepodobne. Tamtędy też w dawnych czasach wiódł gościniec z Dajnowy do Ejszyszek, największego miasta w tych stronach, gdzie odbywały się cotygodniowe targi, handlowano bydłem i końmi, wszystkim i niczym, i gdzie królowali kieszonkowcy, prawdziwi panowie bazaru i bożyszcza młodzieży. Nosili modne kolorowe marynarki i szerokie spodnie, ręce w kieszeniach, papierosy w zębach. Grali na ustnych harmonijkach i tańczyli wprost na placu, wziąwszy się pod boki. Nikogo się nie bali, bo władza z nimi trzymała. Odór końskiego moczu pomieszanego z potem wisiał nad targowiskiem, drażnił nozdrza, przenikał kożuryny, od wrzawy pękały bębenki w uszach, ciekła krew z rozbitych nosów. Wielu sztukmistrzów i cyrkowców występowało na scenie z beczek po solonych śledziach i ogórkach. Napinali muskuły, prężyli torsy, łamali podkowy i rwali łańcuchy. Dziewczyny przyjezdne obnażały cycki, proboszcz z ambony rzucał klątwy. Nie brakowało gapiów podziwiających atletów. Popiskiwały z uciechy panny na wydaniu, pocierały udami rozbudzone wdowy. Złodzieje lgnęli do ludzi. Koło kościoła zaś nawiązywano o wiele przyjemniejsze kontakty, tam tworzyły się narzeczeńskie pary, przed ołtarzem i ksiądz miał swój zarobek.

Trakt między Dajnową a Ejszyszkami. Tamtędy dzieciaki bały się przechodzić, konie się ochwacały, siarę zamiast mleka krowy dawały, chleb był skażony trującym kwasem. Winne temu było ponoć aluminium w glinie, chociaż z tej gleby lepiono chlewy i gumna, a i chałupy, mieszając glinę z jałowcem, słomą i krowim łajnem. Wczesnym latem ze ścian lepianek wyrajały się trzmiele.

– O, widzisz, widzisz, wiedźma leci – wykrzykiwała dzieciarnia i pstrykała palcami w niebo.

– Czego ta hałastra tak wyje?! – gniewali się sąsiedzi.

– Na wieniku wiedźma, patrzajcie.

– Ale wystawiła cycki białe.

– Toż to chmary tak poukładali sie jak hurmy śniegu.

– Poszła won, hałastra! – baby wylewały zza progu pomyje.

– Czego bluźnisz, onaż odziana w sukienki przeźroczyste.

– Akuratnie, w sukienki…

– Zwidy, to chmary pędzą i zapadają za horyzont.

Chmury się kłębiły, różnokolorowe, układały w coraz to inne formy, pobudzały złaknioną sensacji wyobraźnię. Z chmur na niebie, kto potrafił, mógł wyczytać całą swoją przyszłość.

– I gdzież, poganna, wybrała sie, że na wieniku, na samym kiju siedzi?

– Patrzajcie, musi narada będzie w rojstach – maglowano temat.

– Gruszki wyzbiera, na półmiskach z naszej gliny rozsypie.

– Nażrą się, szalone, i zdechną, aluminium to trucizna.

– Złego nic nie otruje.

– Z sinej ziemi siny rozum, bo błękit to świętość, tak?

Ganiała dzieciarnia po podwórkach rozproszonych obejść, wszczynała niesnaski – krótkie majtki na szlejkach, pokaleczone, brudne kolana, utrapienie wszystkich matek. Gestykulowała, zaczajała się na wiedźmy, wypijała z dzież saładuchę. Saładuchę rozczyniano na upalne dni, dla dorosłych, a tu plaga drobnicy i takie ubytki.

I byłoby wesoło, wróżby z chmur byłyby dobre, gdyby nie czas wojenny. Sadyby zastraszone. Łupiono kontyngentami, zapędzano na odrabianie szarwarku. Szaulisi plądrowali i mordowali, kręcili się partyzanci. Biali, zieloni, czerwoni, a każdemu daj. Najstraszniejsze były noce, bałeś się położyć spać, bo nie wiadomo, czy się obudzisz. Ale psoty Rabego, Pietruka, Wićki i Kościuka, okolicznych niespokojnych duchów, pozwalały na chwilę zapomnieć o koszmarze. Wytchnienie jak łyk orzeźwiającej saładuchy. Otaczająca sadyby puszcza kryła tajemnice ziemianek. Każdy jej skrawek był zryty okopem, transzeją, walała się broń na polach bitewnych, koło Zubiszek Staniewicza, przedwojennego ministra, koło pytlowego młyna w Wersoce Siedlikowskiej. W Lasach Rudnickich można było napotkać pomniki powstania styczniowego. Wzdłuż rzek Solczy, Wersoki i Mereczanki ciągnęły się wsie i pastwiska, łąki i czarnoziem orny, wzdłuż Nieździlki – Wały Napoleońskie, z których zimą zjeżdżało się na sankach. Zamożniejsze gospodarstwa przeplatały się z ubogimi chatami. Księżyc prószył przeraźliwą poświatą jednako, jednako miał w swojej opiece majestatyczne drzewa, sterczące żurawie i zaganianych ludzi. Nad wszystkim jednako panowała bojaźń i drżenie. Tylko dzieciarnia traktowała grozę lekceważąco, śmierć najbliższych uznawała za przygodę. Goniła wrzaskliwą gromadką, wyciągała miętusy spod kamieni w lodowatych strumykach, piekła grzyby i kartofle w oprysku ognisk, ciskała kamieniami do celu, zabijała wiejskie koty i wpychała żabom do dupy słomki, by je nadmuchiwać do rozmiarów piłki. Uradowani, zziajani, niemiłosiernie poobijani, tworzyli groźną zgraję dla rówieśników z obcych wsi. Miejscowi nazywali ich bandami albo hałastrą, ale głośno tego nie wypowiadali, bo groziło to odwetem, nawet pożarem. Dlatego Raby często miał zakaz wychodzenia z domu, by nie nawykać do złego.

– Nie uczą się, nieroby, przepadają w lasach, wyrastają na zbójów – skarżyli się szeptem jedni drugim – o, ten, dla przykładu, Raby, istne utrapienie. Nawet Żmogus go nie upilnuje.

***

Za lasem podobno i ptasiego mleka nie brakuje. Nic na pewno, podobno. A tu same kłopoty. Nawet padchadiaszczej baby na lekarstwo. Same wymacane, wycyckane, wybraki. Na rabunek późno.

Raby dorastał. Kiedyś z głodu całą paczkę płatków owsianych zjadł, aż go wzdęło. Aż się wyrzygał. Może z nerwów, zanim doniósł do domu. Ot, puść szczeniaka do miasteczka, atrament wypije, a na ptaszka smoczek wciągnie. Zaszargany, ale pociągający świat za lasem, za tą zorzą krzywą nad kreską horyzontu, za tym bukietem karminu rozlanego od wschodu po zachód. Las, o, to impregnowana, nieprzemakalna zasłona z zieleni i czerni, górą korony, dołem jałowiec. Płatki owsiane, prawie nieosiągalny przysmak. Łojenie w dupę nie pomaga. Coś go roznosi, za czymś goni. Płatki wciął, wzdęło, porzygał się i zdrów. Jedyna pociecha. Pytam: czemu tyle? A on, że smakowały, jakby z kremem, język pociągnęło… Ja już mu za karę nieruchaną wynajdę. Całymi dniami dłubie pod korą, lada dzień osoka z niego pocieknie. Sam upór i opryskliwość. Nikogo nie uznaje, taka w nim hardość i przekora. Szkoda, że u mnie już bliżej niż dalej. Nieśmiertelność minęła, trzask-prask i minęła. Kiedyś na skórze mróz tajał. Para kłębami buchała, gorąco od środka. Siedzę w tej przeklętej dziurze, czegoś pilnuję, o co nikt nie prosił, jakby przywiązany. Już dawno po wojnie. Listy przysyłają, pytają, kiedy wyjadę, bo wszyscy już wyjechali, a ja na posterunku marynarkę zakładam, dwa kamienie do kieszeni, żeby nie wywiało, i siedzę, trwam, niczym pies wody z kałuży się nachłepcę, wisielcze pomysły w głowie: zaczaić się nocą i wyrżnąć bandę, wyrżnąć tych, co najechali, co nowe porządki wprowadzili, czerwonym sierpem i młotem machają. Złowieszcze czasy za lasem. U mnie na razie jak u Pana Boga za piecem. A oni w listach, żem głupi, że kamienie w kieszeniach to za mało. Czekam. Tyle lat. Rozproszyliśmy się od Australii po Kołymę. Pod sufitem się kiełbasi, niczego nie rozumiem, alem przywiązany, duchów pilnuję, czekam na zmartwychwstanie. Słucham, kapuś do kapusia mówi: kapujesz… Takie niewinne żarciki. Ich relikwia: towarzysz Lenin. Wszystko splądrowane, dookoła podejrzliwość. Torba to norma. W listach zapraszają, a ja się odczepić nie mogę, coś trzyma, choroba, kiedy człowiek za głęboko korzenie zapuści. Od czasu do czasu nażłopię się berberuchy, ucisk serca ustaje, nostalgia ogarnia, wracają dawne czasy, tłok pod powiekami, w uszach szum, płozy skrzypią przed gankiem po grząskim śniegu, rżą konie, łzy same ciekną. Zmącenie ustąpi, znów wszystko płowieje, stwory wsiąkają w ziemię. Jak nie zgłupieć…

Tych dwóch też pamiętam. Wpadli raniutko. Dawaj żarcie, picie. Wysuszeni na suchary, zgłodniali. Zacząłem coś szykować, coś konkretniejszego, rozesłałem obrus na stole, przygotowałem łyżki. Robota w rękach się paliła. No i nikt nie zdążył – ani ja, ani oni. Zaraz za nimi Niemcy. Od drzwi: Halt, halt, Hande hoch! Kosili na oślep ze szmajserów. Wbiłem się w ścianę. Taką moc ma strach. Ci przez okno do sadu. Mieli zimną krew, trzeba przyznać. W sadzie Niemcy ich dopadli i ścięli. Juden, Juden… Cieszyli się, zacierali z radości dłonie, że niby się udało. Najpierw mnie nikt się nie czepiał. Pomyślałem, że ujdzie na sucho. Zamiast jedzenia trzeba było przygotować łopatę. Kazali trupów zakopać, tam gdzie padli. No, to po bożemu zakopałem. Dygot został w środku. Jakbym to ja zabił. Strach nie wart funta kłaków. Oni z wciągniętymi brzuchami, pasy rzemienne, na sprzączkach „Gott mit uns”… Niczym nie różnili się od teraźniejszych czerwonych. Emblematy inne, ale podejście do ludzi takie samo. Chapnąć, zachachmęcić, ukraść… Na wszelki wypadek proponuję – w szafce coś by się jeszcze znalazło. Patrzą na mnie spode łba: nein, nein, i nie wychodzą, węszą, przepytują, kto bywa, dlaczego bandytów przechowuję, gdzie partyzantów najwięcej. Nie wiem, rozkładam ręce, szukajcie, nikogo nie przechowuję, znienacka wpadli, przecież zaraz za nimi wy. W ich wodnistych ślepiach wściekłość tli się, nienawiść, sienniki bagnetami prują, zaglądają do komórek, do chlewików. Idę się odpryskać, łapią za kark, tłumaczę, że nasikam do spodni, nic nie pomaga, pokazuję na migi, nicht gut, nicht gut.

Zarazy, uwzięli się. Pokusa we mnie – złapać siekierę i w te mordy. Dopiero potem, mściwe ścierwa, i mnie ustawili pod ścianę. Widocznie do ściany pasowałem… ściana pomogła. Ustawili i dają znaki, żebym śpiewał. W oczach koła, ani słowa wydusić, a tu żądają śpiewów. Sing, sing, du Schweine. Sing bandietische Lied… Tyle rozumiałem… Sprzeniewierzył się człowiek ślubowaniu. Bo wtenczas ślubowałem w duchu, że jeżeli cud mnie uratuje, to do kościółka w Dubiczach na piechotę zajdę, przed obrazem Najświętszej Matki ofiarę złożę i pacierz odmówię… Nie poszedłem i nie odmówiłem. Może kiedyś… No, ale nie śpiewam. Spotniały, milczę. Ten bliżej, co stał, uniósł pistolet… Zimność po krzyżach. Zaharatają. Uhmmm, tylem zdążył spostrzec, a raczej usłyszeć. Trrrach-trrrach – i po łomocie. Ułamek sekundy. Snop jasności pod powiekami, olśnienie. Reszta – czarna jama. Nawet nie sprawdzali, nie czekali. Może miałem drgawki? Nie wiem… Byli pewni swego. Odeszli z tym swoim gardłowym śmiechem. Zlikwidowany, gut-kaput.

Na moje szczęście tylko mięso podziurawili. Sito ze mnie było, krew sikała. Mnie cała seria nie zabiła, a czasami jedna kulka i fertig… Kości nie naruszyli ani żyły nie drasnęli. Najpaskudniejsza kulka między czerepem a skórą uwięzła. Ta dokuczała długo. Krwi ze mnie wyciekło niczym z kabana. Nie mam pojęcia, kiedym odzyskał przytomność. Alem się ocknął i myślę: cholera, czy to już w niebie? W oczach mętnie, gwiazdy. Niezła łaźnia. Lepka kałuża i ja w niej… Czyżby po mnie? Macam się, obszczypuję. Świat nade mną znajomy… Bez ruchu na razie, ostrożnie, żeby czegoś nie popsuć, żeby nie wrócili… Rozglądam się: swoje kąty. Żadne niebo. Ziemia. Radość porwała… Jakbym się drugi raz narodził. Jakbym zmartwychwstał. Zginam rękę, nogę, podciągam się… W porządku. Ból. Dawaj na brzuchu czołgać się w stronę domu. W skroniach dudni i pić, pić, sucho w gardle… Strach, że oni gdzieś przyczajeni, że dla żartu pozwalają, bawią się, że zaraz pociągną za spust i ogłuszą na zawsze. Taka gra z trupem. Ale naprawdę poszli. No i do dziś… Oto, ile wart łut szczęścia. Ile warta ściana. Tylko ci padli. W Dzień Zaduszny zawsze stawiam świeczkę moim niedoszłym gościom. Należycie, świeczka w butelce, na talerzyku. Kielicha wychylam na ich cześć. Niby na stypie. Ot, mogiłki, mogiłki… Nie wiem skąd, dokąd szli, ani imion. Mogiłki leśnych… Tyle po nich i dokładnie tyle samo w przyszłości po nas. Zamarła we mnie jakoś ta zwierzęca nienawiść. Zespokojniałem.

Zalesiony nasz kraj. Strony dzikie, partyzanckie. Wymarzone miejsca. Nisko rozsiadła, szerokolistna leszczyna. Gęste krzewy łoziny. Skudlone łopuchy, osty, bagna, oparzeliska. Małoż to czasu spędziłem w lesie… Bezpieczniej i u samego Pana Boga nie jest. Z tamtych czasów utkwiły mocno w pamięci wyziębłe noce, cierpki zapach leśnej zakwaski i dojmujący brak jedzenia. Przeklęte, jątrzące mżawki. Zawsze skośne, zawsze prosto w twarz. I chłoszczące namokłe witki. Odparzone stopy i chlupot w butach. Zatęchłe onuce. Omszałe trzęsawiska po pachy i wieczna trwoga. W głębokich bajorach mrocznie rozjarzone zwodnicze ognie. Rzewny urok przycupniętych na skrajach zagajników chałup. Kołowanie… Rozgarniasz przed sobą w nieskończoność lepkie piekło i brniesz. Dyszysz w czyjąś potylicę, w czyjś kark podgolony. Czujesz czyjeś rzężące sapanie, jakby kto płuca zamierzał wycharczeć. Gorąc czyjegoś sapania na twoich plecach. Forsujesz zwały burej bryi. „No, szybciej do przodu. Jaja za ciężkie?” Braterskie troskliwe ponaglanie starszyzny. A nogi z ołowiu. Ledwie podźwigasz, ale wciąż zipiesz. Karabin niczym armata. Tylko w brzuchu nadzwyczajna lekkość. Do mdłości, do zawrotów głowy. Anarchia kiszek… Tak, anarchia, choć z zewnątrz żelazna dyscyplina. Wojsko bez dyscypliny niczym ziarno luzem. Uff, byle nie zostać w topieli, boś przepadł. Kto ciebie wyciągnie, jeżeli ugrzęźniesz? Tu nawet sam czort zapałką nie błyśnie, nie mruknie „dobranoc”… Rozlana bryja i ciężarna zieleń. Twoje przekleństwo i jedyny ratunek… Tępiłbyś zarazę, zniszczyłbyś i siebie. A ludzie podziwiają. Na chwilkę wpadną: „Ach, jak u was pięknie, wprost żyć, nie umierać”. Zapachy… Cmiakały kroki. W miarę możności miarowo i cicho. Rytm rządzi światem i utrzymuje przy zdrowiu. Lufy karabinów w dół, przepisowo, i niekiedy świdrujący dym samoskrętów z rękawa, bo surowo zakazane. Nie było komendy „spocznij, palić wolno”. Coraz rzadsze przyjemne komendy. W płucach łaskocze. Rozbrajające omdlenie. Powieki zamykają się same. Wrastają nogi, gdzie stoisz. Oooo, nie można się rozkleić. Pohybel w kipieli… Lufy w dół, żeby proch nie zamókł. Odrezanki pod połą. Kopyta za pasem sterczą niby wylazłe żebra. Niektórzy pobrzękują, przepasani na krzyż taśmami naboi. Zdobyczne skarby…

Mundziuk Jaremowicz. Piękny, pleczysty, prawie z obrazka. Smukły, wysoki, smagły, kudrawy włos, słowiczy głos. W chórze parafii pierwszy. Nagle potknął się. Podbiegłem z pomocą. Padł niby podcięty, w pół słowa przełamany. Coś opowiadał i przerwał. Nawet strzału nikt nie słyszał. Zbłąkana kula go znalazła i pocałowała.

Daleki trzask, jakby kto suchą gałąź złamał, i życie pękło, rozsypało się w proch. Potem dowiedziałem się, że w tym samym czasie u matki w domu struna w wiszącej na ścianie gitarze pękła. W jego gitarze. Ni stąd, ni zowąd pękła. Magia? Przesądy? A pękła. Znak niechybny, że czyjeś życie się urwało.

Stara Jaremowiczowa, rwąc włosy i wyliczając, krzyczała nad trumną: – Wiedziała ja, wiedziała, uprzedzała, nie słuchał. Prosiła, nie idź. Poszedł i ma, ma za swoje. – Tarzała się w rozpaczy. Gryzła do krwi palce.

U nas mówiono o niej: listonoszka, bo w Wilnie, przed wojną, jej mąż listy roznosił. Uciekli z miasta na wieś. Nie uciekli za daleko… „Listonoszuka zabili, słyszeli?” – szła posępna wieść pocztą pantoflową po okolicy. Tym szybciej, że niektóre dziewczyny szalały za Mundziukiem, za jego urodą, delikatnością. Niejedna brzuch w ukryciu miętosiła z tego powodu. Pod wieczór, kiedy letni dzień miał się ku zachodowi, niejedna słabła na charakterze i ulegała. Wprost nie dziewczyna, a wosk… Gorące zarazy w naszych stronach, pod miechem w kuźni hodowane. Gorące i kotne jak króliki…

Struna w gitarze pęknie i komuś życie na początku drogi urwie się raptownie. Komuś bliskiemu. No, chryja – ale wygraj z taką durną struną, niechaj nie pęknie. Jaremowiczowa zachłystywała się: – Synok, moj synok, ty, opiekun, czemu nie wstajesz, matce nie pomożesz? – tarmosiła ciało. – Wstawaj, a ktoż mnie pochowa? Kto polankow mnie, starej, nieudałej brzemko pod piecka rzuci. Bożeż ty moj, za kara… Kto na prostki do mnie przyleci jak anioł…

A ludzie na klęczkach szeptali: – Anioł zwiastował Pannie Maryi… Wieczne odpoczywanie racz jemu dać, Panie, a światłość wiekuista niechaj jemu świeci. Amen… – Żegnali się w trwodze. Struchlałe wargi nieposłusznie odmawiały modlitwę. A nuż Niemcy… A nuż ktoś doniesie. Wyliczania i lamenty nie pomogły, Mundziuk nie zmartwychwstał. Tylko żałobny wiatr nad nim młyńca zakręcił, zakotłował, zawirował szaleńczo.

Garść liści porwał i het, w górę, na wiwat rzucił. Piachu grudkę na usypany kurhan sypnął i poleciał innych rzeźwić przy leśnej robocie albo grzebać, nad innymi rozpaczać. Wiatr, lekkoduch, zawsze pod ręką, kiedy trzeba, ale i znika, kiedy jeszcze mógłby chwilkę pozostać. Po nim niedosyt. Dlatego zawsze tak mile oczekiwany i tak wielce treściwy, kiedy przyleci.

– Akuratnie ty musiał, ty – groziła niebu listonoszka. Zachłystywała się porywistymi zawiewami. – Ty, synok moj, kwiatuszek ostatni. Karmiciel.

Wierzchołki drzew sztywne, na baczność, rozpalone karminowym, słabym słońcem. Na twarzach kładły się fioletowo-rdzawe plamy. Kremowe chmury krążyły po widnokręgu. Rosa siadała na trawę. Drzewa nad rozpaczającą matką trzymały wartę, skłaniały się nisko, chyliły korony. Nawilgłe gałęzie kitami miękkich liści obkładały nasze umartwione czoła. Złamany wracałem z pogrzebu. Tracić bliskich na wojnie niby rzecz zwyczajna, ale ciągle bolesna.

Pod koniec partyzantowania między nawisłymi brzegami puszczańskiej Solczy ukrywaliśmy broń i amunicję, rzemienne pasy i ładownice, wiązki granatów. Kurtki mundurowe i orzełki z koronami zamienialiśmy w przygnębieniu na samodziałowe kapoty i kaszkiety z grubo walonego sukna ze złamanym kozyrkiem.

Łamaliśmy po wiejsku daszki, że niby bardziej zniszczone… Wojna wygrana, my przegrani. Nie jako zwycięzcy wracaliśmy do domów. Nie wiedzieliśmy, komu i jak służyć dalej. Wracaliśmy w niepewność, ale w lesie też bezpieczeństwa zabrakło. Z opuszczonymi i wtulonymi w ramiona głowami, wstydliwie, a może tylko płochliwie, w strachu przed wydaniem, wracaliśmy. Na swoje, a jakby nie nasze, na obce… Już wyłapywano, już gnano na Sybir za zdradę, już pod sąd polowy niejeden trafił. A białych niedźwiedzi nikt nie miał ochoty odwiedzać, więc wracano chyłkiem, ze zmartwieniem na twarzach… Całe szczęście, że Raby w porę się napatoczył. Przynajmniej zajęcie. Też, nieborak, zagubiony. Rozbitek jak ja. Wrócił sens. Warto było rozpoczynać od nowa. Po omacku, ale od nowa. Jedliśmy śnieg, grzaliśmy się w blasku księżyca. No i trwamy… Splątani w węzeł nie do rozplątania. Ściskanie łapy białej niedźwiedzicy – perspektywa żadna, a my, wiadomo, odtrąceni.

Po kostki w rzadkiej mazi. Roztopy wiosenne i na zmianę jesienne szarugi. Zimnica. Do znudzenia.

A nie najgorzej było robić zasady na wroga i trrrach, seriami, między szyje a krocza. W głowy nikt nie celuje. Za mały punkt. Wojna to nie brawura i nie zawody sportowe, nie popisy. Liczy się skuteczność przy najmniejszym zużyciu amunicji. Najtrudniej było zdobywać wyżywienie. Ludzie wymordowani kontyngentami, szarwarkami, wygłodniali. I jak tu rekwirować ostatki… Wchodzisz. Wszystko poupychane po kątach. W skrytkach. Nawet kury nie widać, a kura w każdym gospodarstwie obowiązkowa… Nędza, a zabrać coś trzeba, mus, bo zdechniesz z głodu… No to do katucha. I tam pustki…

– Odkrencili głowy… I kurki, i jajeczki zabrali, panoczku, zabrali…

– Łżesz, czego breszesz, gospodynia, dla swoich żeż. Nie szkoduj…

– Jaż, dalibóg, nie szkoduja, ale kiedy nie ma, panoczku. Zbawicielu…

I łup na kolana. I do rąk. Dawaj całować… Trzeba było mieć doprawdy kamienne serce i żelazne nerwy, żeby nie roztajać.

– Odliga tej zimy za bardzo, panoczku, zbawicielu, i bulba pogniwszy, zaparzywszy sień. Niczego nie ma, Matko Ostrobramska, nie ma…

I pełznie za tobą babinka na kolanach. Musisz okazać twardość, inaczej sam się rozpłaczesz.

– A gdzie dzieci? Mąż?

Trwożliwie rozgląda się na strony.

– Można prawda gadać?

– Mówcie, byle szybciej…

– Do lasu za leśnymi poszli. Już szmat czasu, ani słychu, ani dychu…

Rozterki rozterkami, a zabrać coś musimy. Po tośmy przyszli. Nie na pogaduszki. Chyba żeby się zgodzić na powolne wyzdychanie. Trzeba wybierać, podejmować decyzje między złym a gorszym.

– Nie płaczcie, gospodynia, po wojnie dobytek pomnożymy. Zabrane oddamy.

I szperamy. Myszkujemy. Kobiecina pełza za nami.

– Nie oddacie. Już tyle wojnow ja przeżyła. Wojaki nie oddajo, co raz zachapali. Wiem. Pomsty w niebie na was nie najdziesz…

Nie do wytrzymania.

Albo gdzie indziej, w innych zagrodach, kobietom ręce drżą. Nerwowo dzieci kołyszą. Dzieci wrzeszczą. My tłumaczymy:

– Swoi, swoi…

– Wszystkie tak gadajo…

I nikt nikomu nie wierzy. Tłumy „swoich” przewalają się, trudno się rozeznać, jaka kostka pasuje do jakiej. Pomieszanie… Trochę większe dzieci trzymają się matczynych podołków. Żal serce ściska. Stropione karmelkowe miny: skrzywdzą czy pastylką sacharyny poczęstują… Wojenny przysmak… Ekstrakt niepewności na umorusanych buźkach. No i zabierać? – w nas również wątpliwości. Trwa przeszukiwanie w świrenkach, stodołach, pod krejkami, na wyżkach. Czy nie wisi gdzieś ukryty połeć słoniny, smakowita kiszka, kumpiak albo i kindziuczek. Wszędzie nos wtykamy, wszędzie nas pełno. Przetrząsamy słupy i kieszenie z omłotem, kopy siana, stogi. Kłujemy szpikulcami. Nagle jakiś dziki wrzask. Aha… Okazuje się, trafiliśmy na kryjówkę.

– Kto tam?

– Uwaga, gotuj – pada komenda, któryś z bronią w pogotowiu odskakuje do tyłu, na osłonę.

Rozwalamy słomę i wywlekamy dekownika.

– Ja, panoczku, przed łapanko, żeb do Niemcow nie wywieźli na roboty…

Stoi zgnębiony, trzęsący się, zmięty.

– Dlaczego naszej ziemi nie bronisz? Dlaczego nawet jedzenia nie chcesz dać? Gdzie obowiązek?

Odczuwamy głupotę retorycznych pytań. Ale dekownik kruszeje i nam złość opada. Dzielimy się niemal jak bracia. Wykupuje się chętnie, byle go w spokoju zostawić. Prowadzi na skraj lasu. Odgarnia płachtę darni. Włazi do jamy. My ubezpieczamy… Wyciąga prowiant: ser, jajka, słoninę silnie zasoloną.

– A co ostrzejszego na ząb? – apelujemy, bo widać, że kutwa i nie najbiedniejszy.

– A owszem, owszem, najdzie sia…

Już taszczy butlę mętnej, ale dobrze schłodzonej hary. Wypijamy duszkiem w szklankach po falbanki. Zwyczajowo wpierw się wzdragamy, ocieramy rękawem usta, wąchamy skorynkę chleba i przegryzamy kanczarkiem kwaszonego ogórka. Maczamy słoninę w pieprzu. Uch, i chorobę przepali. Trudno chwycić powietrze…

– Mocna ona hara. I trupa oczuchała – chwalą kompani samogonkę.

Rozstajemy się w najlepszej komitywie i wiemy, że odkryliśmy metę. Częściej będziemy tu zaglądać, żeby gospodarz w sadło nie obrósł. Drobny szantażyk i zysk pewny a niebagatelny. Mamy i na ząb, i na przepłukanie kiszek. Jeszcze na odchodne błagają, żeby ich ochronić, bo bandy grasują…

– Dobra, dobra – odpowiadamy na odczepnego. Pocieszamy, a przecież pewnie i my w ich opinii należymy do bandy.

Skruszeli i znalazło się, co trzeba. Nieraz żałość. Nieraz zadowolenie. Taka służba poganna.

Zabierało się, dobierało do schowków, rekwirowało. Ludzie łgali i klęli ze świątobliwymi minami, życzyli nam noża w plecy. Nieraz i rzeczywiście niewiele mieli. Niektórzy, bardziej zorientowani, prosili o pisemne potwierdzenia. Niezłomna wiara w potęgę biurokracji, w czar świstków papieru, w pieczątki. Tłukliśmy im te magiczne stempelki na pocieszenie z frajerską przyjemnością. Jeżeli takim kosztem mają być szczęśliwi, proszę bardzo. Uroczyście przynoszono papier, koniecznie kratkowany albo do kaligrafii, w skośne linijki. Podstawiano lampę naftową, kałamarz, rondówkę. Nad stołem jasny krąg spod blaszanego, emaliowanego na biało abażuru. Skupione twarze pokrywała kreda powagi o niebieskawym odcieniu. Brakowało tylko potańcówki, bo niekiedy i panny asystowały, tłoczyły się ciasną gromadką na ławach pod ścianami i popiskiwały z zachwytu. Wyposzczone, spragnione, gotowe na skinienie palcem. Byle połasować przyjemności. Pocieszyć swoje szesnaście lat, bo na wsi powyżej to późne staropanieństwo, a po dwudziestce prawie starość. Trzeba korzystać na chybcika. Po spisaniu pokwitowania co bardziej wygłodzeni, z wojskowym drygiem, choć prawdziwej musztry nie znali, jak który uważał, kiwali głowami i brali pod pachy wylęknione dziewczęta…

– Odprowadź, nu, choćby za drzwi. Czegoż boczysz sie? Niedotkniona – zachęcali ceremonialnie.

– Boja sień… Nieznajomy…

– Ot, wyjdziem na podwórze i poznajomim sia…

Buchał zadziorny młodzieńczy rechot pod niebiosa. No i wychodzili „znajomić sia”.

– Tylko, chłopcy, szybko, zaraz zbiórka – rzucał srogo dowódca. – Nie rozłazić mi się i uwaga na broń…

Mądrych uwag nigdy dość, a strzeżonego Pan Bóg, tak, tak… Podochocą się zbytnio i coś im jeszcze we łbach zakwitnie niezdrowego: tęsknota za matczyną spódnicą, za domowym ogniskiem – a to gorzej niż żołnierska śmierć.

– Ot, dzienkujem pienknie za kwitek. Przed inszymi bendzie czym potłumaczyć sie. – Troskliwie zwijali papier i pakowali za obraz. – Rozmaitych grupow po lasach zatrzensienie. Badziajon sia bez tołku i rabujo, oj, przepraszam, zabierajo…

Fakt, rozbój się zdarzał nierzadko pod płaszczykiem partyzantowania. Załatwiano wewnętrzne porachunki. Strzelano do siebie przez drzwi bez uprzedzenia. Rabowano. Odczytywano fikcyjne wyroki. Wykonywano je. Puszczano z dymem zabudowania. Łuna nocą falowała nad wioskami.

Przejmująco ryczały krowy wleczone na rzeź, kwiczały konie, beczały owce. Ludzie w pośpiechu pędzili, co się dało. Martwe ciała wpychali pod żelazne łoża, pod ławy. Mężczyznom krępowano ręce drutem kolczastym. Gwałcono kobiety. Nie uszanowano ani wieku, ani błogosławionego stanu. Na zgliszczach i popieliszczach sadyb podkradały się cudem ocalałe koty swoje stare kąty obwąchać, zwinąć się w kłębek i podrzemać. Kładły się koło sterczących w niebo i cuchnących sadzą i spalenizną resztek pieców, kominów. Oszalałe psy tykały nosami kamienie podmurówek, siadały i wpadały w trans wycia, zadzierały głowy i wyciągały szyje, ich ciała podrygiwały. Zamroczone swoją pieśnią zagłady, często dawały się podejść całkiem blisko. A potem, zaskoczone, zrywały się i gnały w pobliskie zarośla, by tam wiernie oczekiwać powrotu swoich właścicieli. Tylko psy i koty potrafiły tak wiernie czekać i ufały niezłomnie w powrót, w ocalenie. Potem albo ktoś je brał na przechowanie, albo gdzieś ginęły bezpańsko, jak ludzie.

Ze zgliszcz wiatr podrywał snopy iskier i tumany popiołu. Odsłaniał wybielone kości. Piołuny porastały popieliszcza… Ucztę mordowania suto zakrapiano krwią. Lękali się wszyscy wszystkich. Noc była przekleństwem każdego dnia. Nocą nagle ożywały lasy i opłotki, trwoga biła w krzyże okien.

I znowu przemawialiśmy do sumienia opornych, przemawialiśmy czule i braliśmy, co trzeba…

– A ty, gospodyni, żałujesz nam, swoim? – gospodarze rzadko się zdarzali – żałujesz jedzenia?

– Skąd my żałujem… A wiadomo to, kto swój? – rezolutnie odpowiadały gospodynie i dzielnie odpierały nasze rekwizytorskie zapędy. – Kto czyj, po czym poznać? W nocy wszystkie koty czarne…

Zapierały się i dalej ani rusz. Pozostawała przemoc.

– Wiadomo, że swoi – perswadowaliśmy cierpliwie. Ale na zbuntowanych, wyrwanych ze snu późną nocą nie ma innej rady nad krzyk. Wystarczało podnieść głos, jasność umysłu natychmiast wracała. Strzępy snu ulatywały. Obsiadały suszącą się na sznurach za oknem bieliznę, pryskały w górę, w spowite pajęczyną gniazda mroku. Chybotały ponure cienie na ścianach. Czerwone refleksy filowały na szybach.

– Wiadomo, że swoi. Nie widać? – Tykaliśmy palcem orzełki na rogatywkach. – Dotknijcie i sprawdźcie, korony. To nie kury bez koron. Prawdziwe… – pletliśmy rozmaite dyrdymały.

Kobiety cofały się przezornie, ocierając nerwowo dłonie o fartuchy. Czym jeszcze mieliśmy przekonywać?

– Co, niedowiarki, za mało? Rogatywki, orły w koronach. Co jeszcze?

– A my nic takiego nie mówim – i dalej tępota w oczach – gadacie swoi, nu, to swoi… A czyjeż wy? Wszystkie swoje – bąkały w popłochu. Biegły do kuchni. Coś smażyły, pobrzękiwały garnkami, patelniami… – Swoje, swoje – niósł się mocno wyciszony szept – wstawajcie, jajkow trzeba podsmażyć…

Jeżeli się trafiały bogatsze obejścia, obowiązkowo jajecznica na skwareczkach wjeżdżała na stół. Zasłaniano szczelnie okna. Wystawiano warty i często przeczekiwano w zamaskowaniu dzień do następnej opiekuńczej nocy. Dopiero po zażyciu zasłużonego odpoczynku w prawdziwym domu ruszano w ciemną głuszę bez kierunku. Cichły spory. Rozpoznania dokonywano już w marszu. Rozsyłano czujki, zasięgano języka, przodem podążał zwiad. Napotkani przypadkowo wędrowcy pierzchali niczym zjawy w gęstwinie. Niekiedy udawało się ich przyłapać. Ot, pijani wracali z wieczorynki albo od narzeczonej, bo życie się toczyło po staremu. Zdarzało się też, że decydowali się iść z nami, czyli dla domu przepadali bez wieści. Powiadamiali po kilku tygodniach, że zostali w lesie. Jakoś przecież należało uzupełniać straty. Na nasz widok ludzie w przerażeniu opuszczali wzrok, zapadali się pod ziemię, omijali, udawali, że nie widzą. Wiadomo, straceńcy… Spotkać uzbrojonego znienacka – słaba przyjemność. Ani rozpoznać, ani zapytać, bo od pytań uzbrojeni, nie cywile. Cóż rzeczywiście znaczyło: swój, swoi? Dla każdego coś odmiennego. No, prawie dla każdego… Mało zdarzało się prowokacji? Podmian? Kiedyś w Ejszyszkach pomordowanych Litwinów pokazywano publicznie ku przestrodze. Leżeli rzędem na chodniku. Potem Żydów ułożonych rzędami przy cmentarzu. Polaków. Nikogo nie brakowało. Ku przestrodze. Kiedyś może się okazać, że to my, Polacy, rozpętaliśmy II wojnę i że hitlerowcy z Sowietami pierwszego i siedemnastego września 1939 roku pośpieszyli z pomocą Żydom przeciwko Polakom maltretującym i mordującym innowierców. Wszystko możliwe. Obym tych dni nie dożył, kiedy powiedzą uczeni historycy, że Polacy wiarołomnie wbili nóż w plecy hitlerowcom i Sowietom. Odtrącony zawsze zostanie niepokorny.

Ot i polka-trepietucha, raz na mokro, raz na sucho: swój, swoi. Płynność. Pamiętam tego sługusa gestapowskiego, szaulisa. Stał pochylony nad zabitymi Litwinami i powtarzał z fałszywym żalem: „su Diewu, su Diewu”… Nie wierzyłem w żadne jego słowo. Morderca, a klepał: su Diewu… Ileż on ludziom krzywdy wyrządził? A tu nagle: su Diewu… Co akurat miał wspólnego z Bogiem? Chyba tyle, że potrafił wymawiać to słowo i ludzi wyprawiać na śmierć.

Żegnał młodych chłopców przed spuszczeniem do wspólnego dołu. Leżeli w zielono-granatowych mundurach z czerwonymi wypustkami. Okazało się, że swoi swoich przez pomyłkę załatwili. Hasło się poplątało? Odzew? Ileż znaczeń posiadało niewinne słowo: swoi… Zieloni, czerwoni, biali, faszyści, szaulisi. Dla jednych swoi, dla innych obcy.

Od pstrokacizny mundurów we łbie się ćmiło. Należało z największą ostrożnością odgadywać, rozpoznawać i przyznawać się do swoich. Za każdym załomem, za każdym kamieniem mógł czaić się nieproszony „swój”, najgroźniejszy z groźnych. Szaulis. Łapczywa sobaka. Mnie jedynie oszczędził… Nie wiedzieć czemu, cieszyłem się u niego dziwnym mirem. Na coś liczył? Na ewentualne względy w przyszłości? Bandzior. Wzdragam się nawet mówić o tej bestii w ludzkim ciele. Od jesieni 1939 do 22 czerwca 1941 roku – prześladowania, wywózki. Pierwsi Sowieci. No i jeszcze gorsze lata 1941-1942, właściwie do 1943. Zaczęliśmy organizować samoobronę, Związek Walki Zbrojnej,

AK, słynny „Wachlarz”. Największe rozpasanie szaulisa przypadło akurat na przełom 1941 i 1942 roku…

Wiedział o mnie wszystko – mieszkał po sąsiedzku. I nie sypnął… Co żyło, drżało na jego widok, a do mnie na pogaduszki zachodził… Coś go widocznie hamowało. Byłem mimo woli jego cichym zakładnikiem i wspólnikiem. Parszywe awanse…

Upodobał sobie… Darzył mnie zaufaniem, drań, chałuj, łachudra. I zmuszał do tego samego. Porzygać się można. Grałem. Udawałem. Nadskakiwał, szachrował i szantażował, posuwał się do połajanek i gróźb. Skończył tak, jak na to zasłużył. Mierziło mnie, kiedy odwoływał się do dobrosąsiedztwa i otwartości, kiedy się szczerze obrażał, kiedy mnie nakłaniał do pracy na dwa fronty, jednym słowem, do współpracy z gestapo. Złote góry obiecywał. Wykręcałem się jak piskorz, moje życie wisiało na włosku. Musiałem taktycznie znosić te zniewagi. Na samą myśl ciarki przeszywają. Ościerwiały, najnikczemniejszy pod słońcem bydlak. Podłe, plugawe barachło.

***

Blaszany księżyc wisiał nad nami niby znak dobrej nadziei. Wierzyłem, że koszmar minie… W liściach szurszało. Zrywaliśmy się ze snu obrzmiali i niepewni: skąd serie? Nasłuchiwaliśmy. Czyżby tylko liście? Ale serie nieustannie w uszach terkotały. Rozsadzały głowę. Wiatr w liście się wplątał i takie zamieszanie… Żwirem o szyby. Nogi pudowe. Onuce przepocone, mokre i prześmierdłe. Człowiek tygodniami niemyty, niegolony, nieczesany. Palce – jedyny grzebień. Łeb zawszony. W każdym szwie ubrania wszy. Trwały wściekłe ataki snu i potępieńczej jawy. Błąkały się zwidy po rozstajach, bojąc się własnego cienia. Szczęk zamków. Obowiązkowe czyszczenie broni. Ty możesz być brudny jak nieboskie stworzenie, ale broń… I nieustanne oczekiwanie, czy w potylicy ołów nie uwiązł. Poczułbyś aby? Teraz tobrzmi zbyt patetycznie: partyzantowanie…

***

Po latach odwiedzałem Wilno. Nowe dzielnice. Lazdynai. Wysoko, nowocześnie. I widziałem kamienice stare, przedwojenne czynszówki. Coś za serce ściskało…

Widziałem kominiarzy szmygających po dachach. Czarni marszałkowie wysokości z ołowianymi buławami. Taka dachowa partyzantka, też tylko raz można się pomylić.

Płasko, stromo, ślisko. Ich dola, myślałem, podobna do partyzanckiej. Wiecznie bocianie gniazdo. Wieczna wachta na mostku. Niezgrabne porównanie. Niepewni dnia ani godziny. Zawieszeni między niebem a ziemią. A niech puści ubezpieczenie, noga niechaj się omsknie… Ale kiedy skończy się burza w życiu, człowiek raptem kapcanieje, chamieje, grubą skórą obrasta. Szczytne porywy jełczeją i zamieniają się w sadło. Marzenia blakną w zderzeniu z szarością. Przełomy. Życie kominiarzy to przypowieść o ryzykanctwie. Odwaga to wcale nie deficyt wyobraźni, nie desperacja, tylko obliczanie szans w każdym momencie… Dwie nogi, dwie ręce, dwoje oczu, uszu, ale jeden łeb i serce. Należy uważnie skradać się, mieć smykałkę i rozum, żeby przewidywać, no i niezbędny dar. Za bary z niebezpieczeństwem. Jej Wysokością. Wysokość wymaga poważania. Kapryśna mocno pani. Ponętna i kapryśna. Wysokość narkotyzuje, poraża jak grzmot. Człowiek nakręcony, na najwyższych obrotach. Nie może być uchyby: idzie, staje, balansuje. Gdzieś tam w dole kpią, układają głupie zagadki: cały czarny, a koniec biały. Kto? – Żmogus uśmiechnął się. Idiotyczny kawał. Przygryzł wargi – oczywiście – kominiarz. Partyzant, ani chybi.

Podniebne tropy. Stromizny. Urwiska. Pod stopami zdradliwe skrzypienie, niczym człapanie po rozkisłych wertepach. Uważny nasłuch. Gdzieś piorun huknął. Dalekie granie wichru w telegraficznych drutach. Sypią się skorupy dachówek, gontów. Sypią się iskry. Odpadają płaty blachy. Z deszczułki na deszczułkę, niby na trampolinie, z gzymsu na gzyms. Wycelowane w niebo lunety kominów. Dyszą ciepłem czarne czeluście.

Głębokimi kanionami spływa barwne ludzkie mrowie, ty między ciszą a zgiełkiem, ponad ludzkimi troskami zawieszony. Łagodne szemranie przestworzy i kojący bulgot instalacji domów. Balansujesz. Rozedrgana przejrzystość, porywający bezkres.

Nierozważny ruch – i korkociąg na dół. Cierpnie skóra. Dreszcz wzdłuż grzbietu. Odrętwienie. Moment niepewności. Nie ma mowy o rutynie. Co dzień trzeba mierzyć krok. Wystarczy zmylić kierunek, nierozważnie zachybotać deską. Napięta uwaga i niezdrowo podniecający magnetyzm: zaryzykować. Brzęcząca cisza jak symfonia. Refleksy światła. Pozory spokoju. Mgliste smugi i przymrużenie oczu: widnokręgi i tabuny pędzących koni, wiśniowe zady, kłęby sierści, dzwonki uprzęży, tętent i kwik źrebaków, przerażenie tropionej zwierzyny.

Uniesione ramiona: poddanie czy zamiar uderzenia… Wycelowane lufy. Z czarnych paszcz kipiel i krople prochu. Język uczepiony podniebienia. Pachnący mięsem ołów. Bluzga ogień. Burzy się biologia. Chce się rzygać. Ktoś uchem przypadł do ziemi, do szyn, do dachów. Słychać wrogie dudnienie? Kombinacja żaru i węgla, prochu i spłonki. Zakwitają róże, pióropusze nad kołnierzami kominów.

Jeżeli towarzyszy łut szczęścia: zwycięstwo. Gzyms wytrzyma, w porę złapany, nie obsuną się cegły. Byle szybciej z opresji, byle wyrwać się z piekła.

Udało się… W porę zadziałał instynkt.

Rotacja ciała: w lewo, w prawo. Straszliwy wysiłek mięśni, podciągnięcie się na koniuszkach palców, ślisko, następny ruch robaczkowy. Podciąganie się w górę, wsparcie na łokciu. Pierwszy etap wygrany i gorzka świadomość: nikt nie pomoże. Karaskasz się z tamtego świata na stronę słońca. Byle się utrzymać, nie puścić. Głębokie karby na własnej skórze, krwawe pręgi. Odczytywanie hieroglifów, bo w każdym karbie sekret zaklęty. Łomot w skroniach. Płytki oddech, krótka decyzja – ku słońcu. Blacha pod językiem, niepojęta sucha ślina. Pot oczy zalewa. Milimetr po milimetrze, ku ocaleniu, z czeluści niebytu. Szatan już podgrzewa kotły, miesza smołę rydlem. Już w szponach kielich na wiwat.

Wpierw palec, następnie dłoń, łokieć, przegięcie w pasie. Byle coś trwalszego pod stopą. Mogę się pobożyć: nigdy dobrowolnie na taki manewr bym się nie połasił. Można nie zapanować nad straceńczym odruchem.

Wpierw broda na półkę, robaczkowy ruch palców. Poszukiwanie oparcia. Mocne złapanie się krawędzi.

Pełne dłonie zbawienia. Czujesz wszechświat wraz z metafizyką. Asymptotycznie dotykasz ziemi. Nadludzkim wysiłkiem wciągasz brodę za krawędź. Każda rotacja fotograficznie utrwalona. Wyobraźnia podsuwa sto rozwiązań, wszystkie nieprzydatne. Każdą fazę można odtworzyć z dokładnością mikromierza i tabliczki mnożenia. Wtarabaniłem pierś, uff, ciężko, szykuje się odlot, ale skrzydła zwinięte, trwam na posterunku podniebnym, już brzuch po stronie zwycięstwa, tułów, zranione kolana. Byle się prześlizgnąć przez szatańskie ucho igielne. Zbawienne tarcie, jak najmniej poślizgów. Byle przesadzić poprzeczkę, byle ciało przeważyło nadobrą stronę. Niech piekło pochłonie słabość.

***

Zabijaki, ledwo od ziemi odrośli, ledwo im mleko pod nosem obeschło, już rwą się na cudze, już łase by coś zachachmęcić. Jakieś zasadzki urządzają. Dziewczyn przez most do kościoła nie puszczają. Wodą od spodu pompkami szprycują, gapią się pod spódnice, niezadługo zdzierać zaczną, szatańskie nasienie. Kto im się sprzeciwi? Koło młyna Pryszmonta strach przechodzić – mówili – Raby napada z bandą oberwańców. Grasuje przeklęta chebra bezkarnie, zakłóca porządek od wieków ustalony. Podobnoż okręt majstrują, ostatnio jakby trochę przycichli. Tyle dobrego. Znalazła zajęcie gówniarzeria, korbą kręcą, dziury świdrują, siekierą machają. Plaga boska.

Młyn Pryszmonta zastępował miarę dobrego wychowania: jeżeli przez most udało się, jeżeli pokonało się piaszczystą groblę i pod górkę przez chwojniak, to jakby zbawienie, ratunek z nieba. Miód na serce. Mimo kruchego spokoju i majstrowania przy okręcie w powietrzu wisiała niepewność, jakby zagrożenie.

Podobnoż z żaglem – mówiono przez ściśnięte usta – podobnoż z bierwion ociosanych, z szałasem zamiast kabiny. No, niby tratwa, a prawdziwy okręt. Pitraszono plotki z zapamiętaniem: mieszano szczupakii płotki, a świat był daleko, za lasem, cierpliwy.

***

– Nagle odludek z Rabego, za las nosa nie wyściubia. Przynajmniej spokój w okolicy. – I coś przeczuwali, coś się kroiło. A jeżeli krowy ryczą, to przeważnie dojne. Trudno, obejdzie się smakiem – poburkiwał Wićka, dłubiąc przy kamaszach, co je w prezencie dostał. Kamasze to świętość, na co dzień bosonóż albo w kłumpiach.

– Stary rzemieniem częściej plecy garbuje Rabemu. Tęgi bzik, choć dba o dzieciuka, i do sąsiadów wcale nie garnie się.

– Chłopca chowa na odludka. Nie będzie jak Beniuk, co niezadługo kogoś kułakiem zdzieli czy nogę podstawi – mówili. – A Wićka Songinów czy ten niedorobek Wiereszkuć z Bartowtów istni obwiesie, czorty, nie dzieci. Wojna jeszcze nikogo na porządnych nie wykierowała.

Jucha na przywitanie, postna polewka.

– Beniuk-kindziuk – przezywał Piećka Arnolbik kolegę, co później zmarł na czerwonkę, krzepkiego wyrostka o niemiłosiernie zwichrzonej czuprynie i krzywych nogach. – Kabłąki – mówiono. – Kto tobie nogi na beczce prostował? Gadaj po dobroci.

– A u ciebie giry kliszawe – odgryzał się Beniuk zajadle.

Już się dopadali. Już kurzyła trawa, brali się za bary i przewracanego, w dążki, już z nosów krew ciekła. Hurmą gnali przed siebie. To nie przelewki gdzieś takich spotkać, odzież zmarnowana, a z odzieżą krucho.

– Chodźcie, prendzej, pacany, podpylim czyja pompka z roweru.

– Wiem, gdzie Kisiel rower trzyma.

Natychmiast ruszali galopem, znów się naparzali.

Z dzikością. Nie bliżej – a dalej. Tak tkali na krosnach, jak się udawało.

Dla dodania sobie lat i dorosłego fasonu kurzyli skręty, mocno się sztachając, głośno przeklinali, żeby ich słyszano. Skręty ukręcali ze znawstwem, cierpliwie, z urywków gazet, ze skrawków książek, sypali samosiej multanowy, na proch utarty, suszony na słońcu, dla polepszenia krojoną machorkę kruszyli w garściach. Liście tytoniu z papuszek brali, przekleństw zadziornych uczyli ich starsi. W niedzielę włosy czesali na mokro lub mazali sadłem, przed ułomkiem luster przywdziewali koszule z krochmalonego płótna – drewniane guziki, gestka i stójka – na bakier kaszkiety. Paradowali wsiowymi dróżkami-steckami, wzdłuż płotów, przy sadach, żeby bliżej uli. Dziewczyny z bojaźnią trzaskały oknami, chłopcy im na palcach wyznawali miłość, demonstrowali, jak się dzieci robi. I co w trawie piszczy, jeżeli przylepna która i się łatwo zgodzi. Zapraszali do lasu, rechocząc na całe gardło: że pod krzaczkiem ciepło i że bezboleśnie rozwiążą kokardy, co pod szyją noszą, że na przypiecku rodzi się bździna i smrody w komórce.

– Chodźcie, pokażem wam szczaw zajęczy i gniazda sikorek, jak jagody rosno i jak dośpiewajo.

Dziewczyny z ciekawością mrużyły oczy, zerkały na biodra, rozgniatały piersi, ale nieodważnie, trochę po kryjomu, żeby nie za dużo mogli zobaczyć, czmychały do komórek i z ukrycia, przez szparę, liczyły pocałunki. Której się śpieszyło, oknem skakała.

– Ty znowu do zbirów – gromiła matka.

W powrotnej drodze z lasu chłopcy nieśli im w kubkach z kory poziomki, maliny, czernice, trochę pijanic. Sypali do mleka. Szykowali ucztę na cztery fajery. Jedli z namysłem, mocno posiorbując dla dekoracji, smakowicie przegryzali chlebem, pierwszy od rana posiłek.

– Kto chciałby pokopcić czy łyknąć siwuchy – wołali z zachętą – niechaj spróbuje, na prosty charakter, a przed wieczorem gramy w kaciołkę, możecie popatrzeć.

– Nu i patrzajcie, jagoda sień zesrała – dowcipkował Wićka. – Sok cieknie, puściła – tokował niewinnie i miął przyrodzenie.

– W mleko jakby kto juchy napuścił, jakby nalał czarnego atramentu – zgadzała się reszta. Beniuk palcem mieszał w głębokiej misce.

– Nie bełtaj, bo zwonituja.

– Nu i obrzyda, gęba jak siewienka, nogi jak hołobli. Ja myślał, że tylko ze smarkami w jajcach nie możesz poradzić, a ty z jagodami w poprzek. Nie nastarcza mięsa, jagody wtryniaj – drażnił się Pietruk – te zarodki w jajcu to ciąża u baby.

Redakcja: Marianna Sokołowska

Korekta: Magdalena Stajewska, Agata Kurkus-Soja, Elżbieta Jaroszuk

Redakcja techniczna: Alek Radomski

Projekt okładki i stron tytułowych:

Magdalena Bartkiewicz-Podgórska,

na podstawie koncepcji graficznej Macieja Sadowskiego

Fotografia na I stronie okładki: © Anna Engelking

Fotografia autora: © Grzegorz Klatka

Wydawnictwo W.A.B.

02-502 Warszawa, Łowicka 31

tel./fax (22) 646 01 74, 646 01 75, 646 05 10, 646 05 11

wab@wab.com.pl

www.wab.com.pl

ISBN 83-7414-218-9 978-83-7414-218-2

Skład wersji elektronicznej: Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.