Ivy Compton-Burnett

DOM I JEGO GŁOWA

przełożyła Jolanta Kozak

z posłowiem Francine Prose

NOWY KANON

Tytuł oryginału: A House and Its Head

Copyright © 1935 by Ivy Compton-Burnett

All rights reserved

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIV

Copyright © for the Polish translation by Jolanta Kozak, MMXIV

Posłowie:

Afterword copyright © 2001 by Francine Prose

All rights reserved

Copyright © for the Polish translation by Jolanta Kozak, MMXIV

Wydanie I

Warszawa, MMXIV

SPIS TREŚCI

- Dom i jego głowa

1. I

2. II

3. III

4. IV

5. V

6. VI

7. VII

8. VIII

9. IX

10. X

11. XI

12. XII

13. XIII

14. XIV

15. XV

16. XVI

17. XVII

18. XVIII

19. XIX

20. XX

21. XXI

22. XXII

- Posłowie

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

DOM I JEGO GŁOWA

I

– A więc dzieci jeszcze nie zeszły? – zagadnęła Ellen Edgeworth.

Mąż omiótł ją wzrokiem i skierował spojrzenie za okno.

– A więc dzieci jeszcze nie zeszły? – powtórzyła pytającym tonem.

Pan Edgeworth wetknął palec za kołnierzyk i pokręcił szyją.

– A więc ty zszedłeś pierwszy, Duncanie? – zapytała żona, jakby chcąc nadać swojej obserwacji formę łatwiejszą do przyjęcia.

Duncan zmarszczył brwi i powrócił dłonią do kołnierzyka.

Duncan Edgeworth był mężczyzną średniego wzrostu i budowy, który i innym ludziom, i sobie samemu wydawał się wysoki. Miał szare oczy o wąskim wykroju, sztywne szpakowate włosy i taką też brodę, twarz o zdecydowanych, orlich konturach – młodą jak na sześćdziesięciosześciolatka – oraz sztywną, wyniosłą postawę. Jego żona była kobietą niską i drobną, kilka lat młodszą od męża, o ziemistej cerze, dużych, dobrotliwych, lekko wyłupiastych oczach, długim, wąskim, ciekawskim nosie i zaszczutym, niewinnym, swoiście spełnionym wyrazie twarzy.

Był dzień Bożego Narodzenia roku 1885, pokój zaś stanowił typową jadalnię osiemnastowiecznej wiejskiej rezydencji. Późniejszym dodatkom do jego wystroju oddano honorowe miejsca, umożliwiając im zapanowanie nad charakterem wnętrza, z czego skwapliwie korzystały z typową, władczą manierą sprzętów epoki wiktoriańskiej, zrównując się niejako rangą ze swoim właścicielem.

– A więc ty zszedłeś najpierwszy ze wszystkich, Duncanie – rzekła Ellen z nutką ponaglenia, jakby miała nadzieję coś nią wskórać.

Jej małżonek wzruszeniem ramion dał do zrozumienia, że trudno byłoby temu zaprzeczyć.

– Dzieci się spóźniają, prawda? – indagowała Ellen, wyraźnie przedkładająca mowę nad ciszę.

Duncan tym samym ruchem dał do zrozumienia, że podtrzymuje swoje stanowisko.

– Zdaje mi się, że prezentów jest więcej niż zwykle. Och, tak bym chciała, żeby one już zeszły.

– Dlaczego?

– Bo przecież w takim dniu nie powinny się spóźniać, prawda?

– A czy powinny się spóźniać w jakimkolwiek dniu? Ach tak, oczywiście, dziś Boże Narodzenie. Zauważyłem te paczki na stole.

Ellen również je dostrzegła.

– Ojej, zszedłeś pierwszy i porozkładałeś swoje prezenty przy naszych miejscach!

Duncan poprawił szyję w kołnierzyku z miną człowieka zadowolonego z osiągniętej swobody.

– Myślę, że zaraz zejdą – powiedziała jego żona z ostentacyjną ufnością.

– Tak myślisz? – mruknął mąż, patrząc w ścianę, jakby coś go tam zaskoczyło.

– Nie spóźnią się przecież w Boże Narodzenie.

– Dlaczego nie miałyby się spóźnić w Boże Narodzenie czy w jakikolwiek inny dzień? Z jakiego, twoim zdaniem, powodu?

Ellen nie odpowiedziała.

– Czy ty masz jakiekolwiek pojęcie o przyczynie, jaka nimi powoduje, całą trójką? Musi to być coś ważnego.

– No cóż, ranki są teraz ciemne.

– Ranki są ciemne! Ranki są ciemne! Chcesz powiedzieć, że ulegli letargowi i gnuśności tak dalece, iż potrzeba im rzęsistego światła, aby uniosły głowy znad poduszek? Czy to właśnie chciałaś powiedzieć?

Ellen, niepewna, w jakim stopniu to właśnie chciała powiedzieć, przemilczała pytanie.

– Jednak nie sądzę, żeby się miały dzisiaj rano bardzo spóźnić.

– Jedynie trochę, zgodnie ze standardem cywilizowanej przyzwoitości.

– Wiem, że czekają na prezenty – stwierdziła Ellen na korzyść winowajców.

– Nie sądziliśmy przecież, że trzeba im je będzie wciskać na siłę.

– One z pewnością nie myślą o tym w taki sposób – usłyszał Duncan.

– Spodziewam się, że nie – odrzekł z krótkim wybuchem gorzkiego śmiechu. – Zakładam, że nawet one nie są aż do tego stopnia podludźmi.

– Lepszego bratanka i córek nie ma na świecie.

– A jednak widać, że przy dzisiejszej okazji mogli spisać się lepiej – zauważył Duncan jakby od niechcenia, skubiąc zębami krawędź paznokcia kciuka.

– Zdaje mi się, że już kogoś słyszę – rzekła Ellen z najzwyklejszą ulgą. – Słychać było coś na schodach, jestem tego pewna.

– Słychać coś na schodach! A to ci nowina o tej porze z rana!

– To Nance, poznaję jej kroki. Całe szczęście, że chociaż jedno z nich schodzi na dół.

– Całe szczęście? A to dlaczego?

Ellen nie podała powodu.

– To przecież naturalne, że młoda kobieta schodzi rano na śniadanie – powiedział Duncan, jakby przekreślając wszelkie inne, mniej namacalne motywy działania córki. – Więc jednak, Nance, raczysz nas zaszczycić swoją obecnością?

– Skoro upierasz się przy takim określeniu, ojcze. Ja sama uważam, że przyłączam się i już, tak zwyczajnie. – Nance uściskała matkę i poszła na swoje miejsce, posłuszna niepisanemu rodzinnemu prawu, wedle którego ojcu nie należy się poranne powitanie. – Jeszcze nigdy nie siadałam przed taką górą prezentów. Mogę się na nie rzucić czy poczekamy na większych spóźnialskich?

– Poczekaliśmy na ciebie?

– Owszem, ojcze, to nie mogło ujść mojej uwagi. Niemniej czy proces czekania był dostatecznie miły, aby go ponowić?

Nance Edgeworth, panna dwudziestoczteroletnia, wysoka i chuda, miała głowę po ojcu, dość topornie osadzoną na karku, rysy po matce, nieco ekscentrycznie rozmieszczone na twarzy, i minę całkiem własną.

– Czy widziałaś od rana Granta i Sibyl?

– Nie, ojcze. O tej porze dnia życie rodzinne jeszcze nie kwitnie.

– Pytałem cię, Nance, tylko o to, czy ich widziałaś.

– Nie. Aż do tej chwili wiodłam dziś życie w samotności. Och, właśnie o tym marzyłam, tego mi brakowało! Mam nadzieję, że znajdę powód do podtrzymania tych okrzyków radości. Czy mi się zdaje, czy słyszę na schodach kroki spóźnialskich?

– Nasłuchiwanie kroków na schodach niezbyt licuje z godnością osoby dorosłej – rzekł, podśmiewając się, Duncan. – Dlaczego ludzie nie mieliby rano zejść na dół z sypialni?

– Nie widzę po temu powodu, ojcze. Jak widać, oni też nie znaleźli odpowiednio ważkiego powodu do dalszej zwłoki. Wesołych świąt, siostro i kuzynie!

– Wesołych świąt, kochany ojcze – rzekła młodsza córka i przechodząc na swoje miejsce, pogłaskała Duncana po ramieniu. Ta osiemnastolatka na progu dojrzałości miała owalną, jasną, czystą twarz o wydatnych czerwonych ustach, dziecinnym jeszcze nosku i podbródku oraz niebieskich oczach, których nader wąskie rozstawienie wręcz dodawało tej twarzy uroku. –  A więc nareszcie mamy ten jedyny dzień w roku.

– Istotnie, dzień jedyny w swoim rodzaju – potwierdził Duncan, zmieniając wagę słów. – A już myślałem, że uszło to waszej pamięci. Mogliście z większą gorliwością rozpocząć ten dzień, zbyt krótki zapewne na refleksje, jakie przynosi. Grant, czy nie masz nam dzisiaj nic do powiedzenia?

– Tylko to, co już zostało powiedziane – odrzekł jego bratanek, kłaniając się wszystkim po kolei osobom przy stole. – Wesołych świąt całej rodzinie.

– Dziękujemy ci, Grant – powiedział Duncan, nie zaniedbując kurtuazji.

– Ależ nie dziękuj mi, stryju. Korzystaj do woli z moich słów.

Grant Edgeworth, dwudziestopięciolatek, był szczupłym, smagłym młodzieńcem o delikatnej, oliwkowej twarzy, żywych migdałowych oczach i wąskich, lecz wyrazistych ustach, w których kącikach stale czaił się uśmiech; miał też pewną osobliwą cechę, odziedziczoną po rodzinie matki: pasmo czystej siwizny w lśniących, czarnych włosach nad czołem. Był sierotą po bracie Duncana i dziedzicem majątku nieboszczyka. Po śmierci rodziców zamieszkał w domu stryja, kochany przez Ellen na równi z jej własnymi dziećmi, przez Duncana zaś hołubiony i odpychany zarazem jako substytut syna. Studiował prawo, lecz niezbyt się do tego przykładał, mając zapewnioną przyszłość.

– A więc tak, nastał wreszcie ten dzień. Czy któreś z was potrafi nazwać jego znaczenie? – podjął wątek Duncan, bez właściwiej sobie wiary w skutki własnego wychowania.

Zapadła cisza.

– Nikt nie wie? Nikt? Nie wstydzimy się, mam nadzieję, nazwać Prawdę, którą wszyscy dziś świętujemy upominkami?

Zabrzmiało to wręcz jak podpowiedź ze strony Duncana, a jednak nadal trwało milczenie.

– Nance, może ty mi powiesz, co to za dzień?

– Dzień narodzin Chrystusa, ojcze – odpowiedziała Nance, siląc się na naturalność.

– Właśnie – przytaknął Duncan. – Właśnie. A ty, Sibyl, czy powiesz mi, co dzisiaj mamy za dzień?

– Dzień narodzin Chrystusa, ojcze – odrzekła Sibyl z nieco większą niż siostra emfazą, jakby ośmielona potwierdzeniem ojca.

– Grant?

– Ja? Zgadzam się – powiedział Grant, czyniąc gest w kierunku kuzynek i prowokując ciotkę do mimowolnego śmiechu.

Duncan po prostu się od niego odwrócił.

– Nance, chciałbym usłyszeć, że mówisz to tak, jak powiedziała Sibyl.

– Nie, musisz zadowolić się moim własnym występem. Sam o niego prosiłeś.

Nastąpiła pauza.

– Mam nadzieję, że to, iż wam zezwalam obchodzić dzisiejszą okoliczność jako festyn, nie zaślepiło was na jej właściwe znaczenie?

– Tak się ją na ogół obchodzi.

– I jak sądzisz, Nance? Czy fakt ten zaślepia ludzi na właściwe znaczenie tej okoliczności?

– Sądzę, że w pewnym stopniu tak.

– A możesz mi powiedzieć, dlaczego się spóźniłaś dzisiaj rano? Mniemam, że miałaś powód.

– Niewart nazwania, ojcze.

– Sibyl?

– Ach, ojcze, jestem w wieku dojrzewania – rzekła Sibyl, przekrzywiając główkę.

Duncan tylko pokręcił głową, po czym zwrócił się do bratanka:

– Grant, dlaczego się spóźniłeś dzisiaj rano?

– Czułem przemożny opór przed wstawaniem, stryju.

– Zszedłeś do śniadania i prezentów.

– O tak, do jednego i drugiego.

Duncan spuścił wzrok i cień uśmiechu przemknął przez jego usta. Był mężczyzną lubiącym towarzystwo mężczyzn, więc pomimo goryczy, jaką odczuwał z racji nieposiadania rodzonego dziedzica płci męskiej, nauczył się w końcu znajdować pełną satysfakcję w towarzystwie syna swojego brata. Tę samą odpowiedź z ust Nance odebrałby zgoła inaczej.

– Ellen – odezwał się nieco lżejszym tonem – czy twoim zdaniem te młode osoby w sprawach fundamentalnych odczuwają to, co powinny?

– O tak, jestem przekonana, że tak; to bardzo dobre dzieci.

– Cóż, mamy tego żywy dowód w twoich słowach. Skoro tak, to nie mam nic więcej do powiedzenia. Ale, ale, nie podziękowałem jeszcze mojej małżonce za prezenty, a tym bardziej, czy też raczej tym mniej, moim dzieciom.

Duncan wstał i uściskał żonę, która przyjęła to z wymownie zmienionym obliczem. Kiedy wracał na swoje miejsce, Sibyl go zatrzymała i przyciągnęła jego twarz ku swojej.

– No a ty, Nance, nie dasz ojcu całusa w dniu Bożego Narodzenia?

Nance posłusznie zadarła głowę, a gdy Duncan odwrócił się od niej do Granta, obmyślając naprędce stosowny substytut tej oznaki czułości, wzrok jego padł na książkę leżącą przed miejscem bratanka.

– Co to za książka, Grant?

Młodzieniec podał tytuł dzieła naukowego sprzecznego z obowiązującą wiarą.

– Pamiętasz, że odmówiłem kupienia ci tej książki?

– Tak, stryju. Dlatego poprosiłem kogoś innego.

– A mówiłeś tej osobie, że jest to książka, której zakazałem w swoim domu?

– Nie, bo wtedy by mi jej nie podarowano.

Duncan wziął książkę, zaniósł ją do kominka i położył w płomieniach.

– Och, ojcze, doprawdy! – żachnęła się Nance.

– Doprawdy? Tak, doprawdy, Nance. Doprawdy uczynię, co w mojej mocy, aby was pokierować – aby was przymusić, jeśli trzeba – do pójścia drogą, którą podążać należy. Nie chcę oglądać skutków zaniechania tego obowiązku.

– Czy w rezultacie te skutki się nie nasilą?

– Zaprawdę – ciągnął Duncan, jakby nie usłyszał uwagi – uczynię wszystko, co w mojej mocy, aby to osiągnąć. I ufam, że nie okaże się to dla mnie niemożliwe. Powoduje mną inna siła niż moja własna.

– Nieprawda! – mruknął Grant. – Nikt nie ma więcej siły niż on, to po prostu niemożliwe!

– Przepraszam, źle się wyraziłam – powiedziała Nance.

– Co mówisz, Nance? – spytał Duncan, któremu lekka, napadowa głuchota zdarzała się częściej, niż miał tego świadomość.

– Powiedziałam, że źle się wyraziłam i przepraszam, ojcze.

– To dobrze – rzekł pojednawczo Duncan. – Teraz mówisz, jak przystało na panienkę.

– Ja nie wiedziałam, że masz obiekcje do tej książki, Duncanie – powiedziała Ellen. – Sama jej nie czytałam.

– A więc to moją żonę, Grant, wybrałeś sobie, żeby zadziałała przeciwko mnie?

– Zależało mi na przeczytaniu tej książki, stryju.

Duncan przydeptał tom rzucony do kominka i pchnął go głębiej w płomienie.

– Z czego się śmiejesz, Nance?

– Ta cała scena doprowadza mnie do histerii, ojcze. Chyba zabiorę swoje prezenty i przeniosę w bezpieczne miejsce.

– Nie, Nance, usiądziesz z powrotem i pozostaniesz na swoim miejscu – powiedział Duncan, akuratnie przepowiadając, co nastąpi.

– A ty czytałeś tę książkę, ojcze?

– Od deski do deski. Z każdej stronicy sączy się trucizna. Mój egzemplarz podzielił los tego tutaj.

– Masz więc podstawy, by oceniać wpływ tej lektury. I uznałeś, że nie pozostaje ci nic innego, jak ją spalić?

– Grant mógł się na niej poznać po samym tytule!

– I tak też było – przyznał Grant.

– Grant jest więc lepszym znawcą tytułów niż ty, ojcze?

– Zastanawiam się, Nance, czy ty sądzisz, że znajduję przyjemność w rodzinnej sprzeczce, zamiast delektować się tą godziną pokoju i radości? Zastanawiam się, czy uważasz, że czynię to celowo?

– Chyba istotnie czuję, że przychodzi ci to całkiem naturalnie, ojcze.

– Ale moje książki ci się podobają, prawda, ojcze? – spytała Sibyl.

– Długo siedzimy przy śniadaniu – zauważyła Ellen, która słuchała tego wszystkiego jednym uchem.

– Bo dzisiejsze śniadanie to nie tylko śniadanie – odrzekł  z wielką surowością Duncan. – Muszą istnieć rzeczy, których do pewnego wieku robić nie wolno.

– Czy potem rozdasz prezenty służbie? – spytała Sibyl. – Zawsze podziwiam, jak wspaniale to robisz, ojcze. Niektórym ludziom wychodzi to tak nieporadnie.

– W tym roku nie ma prezentów dla służby – powiedziała Ellen, zacinając się i unikając oczu męża. – To znaczy, nie kupiłam ich, nie zdołałam. Chciałam właśnie poprosić waszego ojca o pieniądze dla służby.

Jej spłoszony wzrok spoczął na córkach.

– Nie podoba mi się pomysł rozdawania pieniędzy osobom, które służyły nam w domu przez okrągły rok. Powinno się wybrać dla każdego prezent zgodny z jego indywidualnością. Zdaje mi się, że już o tym mówiłem.

– Mówiłeś, ale przy wydatkach na święta nie wystarczyło mi na to pieniędzy. Myślałam o prezentach, rozważałam, co by się komu podobało, ale inne zakupy pochłonęły więcej, niż sobie wyobrażasz, więcej, niż wspólnie szacowaliśmy, planując je.

– Tyle pieniędzy na parę domowych wydatków! Oto jak ludzie potrafią się różnić. Mnie zajęłoby więcej czasu wydanie tej sumy na lepsze cele.

– Te pieniądze poszły na wiele domowych wydatków – wtrąciła się Nance. – Zapominasz o świętości ogniska domowego, ojcze. Zrezygnujmy we dwójkę z kościoła i przejrzyjmy kwartalne rachunki, a potem na ich podstawie wyliczmy stałą wypłatę dla matki.

– A od kiedyż to do ciebie należy rozprawianie o wypłatach dla matki czy też o jakichkolwiek innych sprawach osób stojących wyżej od ciebie? Nie powinna cię interesować żadna wypłata poza twoją własną. Dopóki jej ode mnie potrzebujesz, nie masz prawa zabierać głosu.

– Należy to do mnie, odkąd dostrzegłam taką konieczność. Już od jakiegoś czasu.

– Kto tu jest głową domu, ty czy ja?

– Oczywiście ty, ojcze, a ja chcę, żeby była nią matka. – Nance położyła rękę na dłoni Duncana. – Nie staraj się być jednocześnie mężczyzną i kobietą.

– Och, chcesz mi zamącić w głowie – odrzekł Duncan, przyjmując uścisk ręki córki, lecz nie odpowiadając na niego żadnym gestem. – Więc ja stawiam sobie za zadanie pełnić funkcję kobiety? A ty stawiasz sobie za zadanie nie dopuścić do tego?

– No to co zrobimy z tymi prezentami? – odezwała się Ellen z jawnym westchnieniem, które było u niej zwykłą oznaką znużenia.

– Jak to co? Wezwij służbę, powiedz im, że w tym roku nie zdołaliśmy przygotować dla nich prezentów, ale mamy nadzieję, że za to, co od nas otrzymają, kupią sobie coś wedle własnego życzenia, traktując to jako podarunek od nas. To chyba łatwe. Chyba nie nastręcza trudności. Szlachcianka powinna umieć się zachować w każdej sytuacji.

– Pomysł chyba nie gorszy od innych – oceniła Nance. – Jednak nawet szlachcianka nie uprzędzie złota ze słomy; do tego potrzeba księżniczki pełnej krwi.

Duncan wyjął z kieszeni pugilares i podał go żonie.

– Grant – powiedział, jakby sprawa sprzed chwili ledwo go obeszła – jest coś, o czym my dwaj winniśmy porozmawiać, jakkolwiek akurat dzisiaj mam mało na to ochoty. Czy mam wierzyć pogłoskom, że uczyniłeś z siebie widowisko, zadając się za domem ze służącą? Trudno mi dać temu wiarę.

– Cieszy mnie to, stryju.

– Byłoby mi niezmiernie przykro, gdybym musiał w to uwierzyć. Wszelako nie poniżaj się do kłamstwa. Pamiętaj, że jeśli w tych pogłoskach tkwi ziarno prawdy, poniżyłeś się już dostatecznie.

– Co w takim razie mam zrobić? – spytał Grant.

– Chciałbym móc z czystym sumieniem zanegować tę plotkę. Wiedząc jednak to, co wiem o tobie, nie mogłem tego uczynić. Znalazłem się w upokarzającym położeniu. Dalej jednak nie wypada mi omawiać tej sprawy przy córkach.

– Bardzo mnie to cieszy – powiedział Grant. – Mam wielki szacunek do kobiet. Większy zapewne niż ty, stryju. A już się obawiałem, że zdecydujesz się omawiać tę sprawę w ich obecności.

– Za tydzień wkroczymy w nowy rok – obwieścił Duncan, ogarniając wzrokiem całe towarzystwo. – Czy macie już gotowe noworoczne postanowienia? Nance, zechcesz zdradzić mi jedno ze swoich?

– Twoje nadzieje, ojcze, najwyraźniej skupiają się na mnie, pierworodnej. Podjęłam postanowienie, że w nadchodzących miesiącach zachowam większą niezależność.

– Sibyl? – zagadnął Duncan, płynnie odwracając uwagę od Nance.

– Ja takiego postanowienia nie podjęłam, ojcze. Wiem już bowiem, że zawsze pozostanę zależna.

– Obydwie pozostaniecie zależne, obojętnie, czy tego chcecie, czy nie, a także, śmiem mniemać, obojętnie, czy ja tego chcę, czy nie. Grant, a ty jakie oznajmisz nam postanowienie?

– Ciotka Ellen i ja nie powzięliśmy żadnych postanowień, stryju. Nie jesteśmy niewolnikami konwencji.

– A cóż mają do ciebie postanowienia ciotki? Jeżeli ona może się bez nich obejść, to jeszcze nie znaczy, że ty również możesz. Poczyń więc postanowienie, kiedy ci nakazuję, i obwieść je nam.

– A jakie są twoje postanowienia, ojcze? – spytała Nance.

– Zbożne, zbożne. Kimże jesteś, aby w to wątpić? Skoro jednak masz być niezależna, to co cię one obchodzą? Grant, oczekuję, że zadośćuczynisz mojemu poleceniu.

– Zadośćuczynię, stryju. Fałszywy wstyd jest mi obcy. Postanawiam więcej czasu poświęcać temu domowi.

– Uważasz, że już przyszła na to pora? Ten dom ma tak wiele wspólnego z tobą? Wpędzasz mnie do grobu. Czego jeszcze mogę się spodziewać? Ale cóż to, moja panno, co się dzieje, Sibyl?

– Nie lubię, kiedy tak mówisz, ojcze. Nie mogę do tego przywyknąć.

– Dobre z ciebie dziecko – odrzekł mechanicznie Duncan, jakby przyzwyczaił się do podobnych incydentów. – Poniecham wypowiedzi, które sprawiają ci przykrość. A teraz niech nikt się nie ociąga z wyjściem z domu. Grant, mam nadzieję, że jesteśmy jednej myśli.

– Nie myślę pójść do kościoła, stryju.

– Wyraziłem nadzieję, że jesteśmy jednej myśli; nie pytałem cię o to, co sobie myślisz. Dlaczego miałoby mnie to obchodzić?

– Nie zamierzałem pójść do kościoła, stryju – poprawił się Grant, używając czasu przeszłego.

– Ja zaś ponawiam nadzieję, że jesteśmy jednej myśli – rzekł Duncan, po czym wstał i wyszedł z jadalni.

– Znalazłem się w kropce – powiedział Grant. – Nie śmiem pozostać sam w domu.

– A ja stwierdzam u siebie nieobecność tradycyjnej kobiecej odwagi – powiedziała Nance.

– Lubię chodzić do kościoła w Boże Narodzenie – oświadczyła Ellen, przecierając dłonią oczy. – Spotyka się tam większość znajomych, ranek szybko mija.

– Grant – powiedziała Sibyl, nachylając się ku niemu wraz z krzesłem – chyba mogę wypożyczyć ci tę książkę z biblioteki na plebanii.

– No proszę, więc jest na plebanii, ojciec przeczytał ją od deski do deski, a Grant usiłuje ją zdobyć za cenę ryzyka – podsumowała Nance. – Już się cieszę na moją rychłą niezależność.

– To brzydko, że nic mi nie powiedziałeś, Grant – rzekła Ellen prawie obojętnym tonem. – Naturalnie wtedy bym ci jej nie kupiła. Taka droga książka się zmarnowała.

– Podsyca domowe ognisko – odparł Grant. – To już kolejna, jeśli stryj mówił prawdę o swoim egzemplarzu.

– Tamten przynajmniej został wykorzystany zgodnie z pierwotną intencją – rzekła Nance.

– Biedny ojczulek! Jest w tym domu raczej osamotniony – powiedziała Sibyl. – Mam nadzieję, że wie, jakim uczuciem wszyscy go darzymy.

Ellen przewróciła oczami z lekko zbolałą miną.

– Jeżeli nie wie, jakim ty darzysz go uczuciem, to z całą pewnością nie z braku deklaracji – stwierdził Grant.

– Zawsze uważałam ojca za przyjaciela. Przez całe życie czuję, że się o mnie troszczy.

– Najbardziej troszczy się o ciotkę Ellen.

Ellen, której łzy stanęły w oczach, odezwała się natychmiast:

– Tyle pieniędzy dla służby! Na pewno bardzo się ucieszą.

– Możesz wziąć z tego pugilaresu, ile zechcesz? – spytała Sibyl, po raz pierwszy w tym dniu zwracając się bezpośrednio do matki.

– Ojciec nigdy nie wypomina mi, ile wzięłam, gdy zostawia mi swój pugilares.

– Pogarda dla dóbr materialnych działa szczęśliwie w obie strony – zauważyła Nance.

– Za pół godziny powinniśmy być gotowi do wyjścia – powiedziała jej siostra. – Punktualność jesteśmy, sądzę, winni ojcu.

– Nie widzę powodu, który sprawia, że mielibyśmy nie zdążyć.

– Chyba istotnie takowego nie ma – rzekł Grant, po czym obszedł pokój, parodiując po kolei swoich znajomych wkraczających do kościoła. – A jednak być musi. Zawsze ktoś przybywa ostatni.

Jego słowa potwierdziły się i tym razem ostatnia była Ellen.

Duncan stał w holu, z kapeluszem i książką do nabożeństwa, w pozie osoby, która właśnie wychodzi z domu. Młodzi towarzyszyli mu w milczącym znieruchomieniu, dopóki Grant i Nance nie spotkali się wzrokiem i nie parsknęli śmiechem.

Duncan zaczął oddychać z większą emfazą, lecz trzymał fason – gdy jednak śmiech nasilił się, upuścił modlitewnik i srogim gestem nakazał Grantowi go podnieść. Grant chwilę się ociągał ze spełnieniem polecenia, więc ubiegła go Sibyl; wtedy Duncan ponownie upuścił modlitewnik, gestem zmuszając bratanka do karności.

Ellen z pośpiechem schodziła po schodach, a jej zbyteczne zaaferowanie podziałało na męża tak jak zazwyczaj. Wytrwał na miejscu, dopóki żona nie zeszła na dół, a potem, nie zaszczyciwszy jej nawet spojrzeniem, wymaszerował z domu.

II

Duncan i Ellen udawali się do kościoła nieświadomi, że jest to jedyna w tygodniu okazja, kiedy widziani są razem poza domem. Za nimi w towarzystwie kuzynek kroczył Grant, który naśladując ruchy stryja, niejako zmuszał stryjeczne siostry do odtwarzania ruchów ciotki.

Ellen pierwsza zajęła miejsce w rodzinnej ławce, za nią mąż. Sibyl usiadła obok Duncana, Nance obok Sibyl, Grant zaś zajął swoją stałą pozycję na skraju, w gotowości do obnoszenia tacy, który to obowiązek nałożył na niego stryj.

Pastor odprawił nabożeństwo w tonie chłodnym i bezosobowym, skracając je do granic przyzwoitości. Był to postawny, krzepki mężczyzna w wieku trzydziestu ośmiu lat, którego cera, włosy i oczy miały ten sam wyblakły kolor, a jego twarz o ostrych, wyrazistych rysach nosiła zacięty, enigmatyczny wyraz. Wygłosił homilię raczej o charakterze wykładu niż kazania, czym jednego z parafian sprowokował do uwagi, że wiara tak głęboka jak wiara pastora rzadko uwidacznia się na powierzchni. W istocie jednak troska pastora o własną wiarę ograniczała się wyłącznie do powierzchni, gdyż od lat wiara ta nie istniała już na żadnym innym poziomie. Sceptycyzm nie doprowadził go jednak do porzucenia stanu duchownego, który przynosił mu skromny dochód – a pastor miał na utrzymaniu owdowiałą matkę i brakowało mu innych środków pozwalających sprostać życiowym wymogom. Pocieszał się nadzieją, że jego obowiązki spełniałby gorzej człowiek głupszy, jakim zapewne okazałby się osobnik głębokiej wiary, a co do poglądów pastora, to – jakkolwiek nieco żenujące dla niego samego – nie były one takimi dla wiernych, jako że pozostawały poza kręgiem ich podejrzeń. Nawet matka pastora, która mieszkała z nim pod jednym dachem, składała nieopatrzne stwierdzenia syna na karb nowoczesnej umysłowości i albo puszczała je mimo uszu, albo przyjmowała z radością, tak jakby, choć sama była osobą wierzącą, nie lubiła własnej wiary.

Stara Gretchen Jekyll zasiadała w ławce proboszcza. Ta ociężała dama po siedemdziesiątce, w konwencjonalnej wdowiej sukni, miała czarne, okrągłe oczy, niepodobne do oczu kogokolwiek innego, rysy twarzy podobne do rysów syna i dobrotliwie wyniosłą minę. Pod jej okiem zasiadało sześciu małych chłopców, uczniów jej syna, który powiększał swój dochód, zajmując się ich edukacją. Pani Jekyll towarzyszyła córka, Kasandra, wysoka, przystojna pani w wieku trzydziestu pięciu lat, obdarzona subtelniejszą wersją rodzinnej urody, przejrzystymi, jasnymi oczami brata oraz przedwczesną siwizną. Była ona guwernantką córek Duncana, w którego domu nadal rezydowała.

Gretchen wyprowadziła z kościoła swoją trzódkę natychmiast po zakończeniu nabożeństwa, miną dając wszystkim do zrozumienia, że od tej chwili nie można już liczyć na wzorowe zachowanie podopiecznych. Sama zatrzymała się w swoim stałym punkcie kościelnego dziedzińca, tocząc wokół dziwnie zapalczywym spojrzeniem, biorącym się z samoświadomości, szczerości i wnikliwości, całkowicie też zgodnym z jej mową.

– No cóż, pani Jekyll – odezwał się Duncan tonem dla swoich bliskich niesłychanym, choć częstokroć przez nich słyszanym – nie będę pani życzył wesołych świąt, skoro zawłaszczyła pani członka mojego domu.

– Należy nam się jakieś życie rodzinne w dniu Bożego Narodzenia – zaoponowała Gretchen, patrząc mu hardo w oczy.

– Niestety, wszystkim się należy – mruknął pod nosem Grant.

Gretchen uśmiechnęła się na to z ponurym zrozumieniem.

– Kwintesencja tej prawdy dotarła do mnie dziś rano – powiedziała Nance. – Chyba że jest to wizja towarzysząca każdej nieobecności Cassie, a w przerwach między jej nieobecnościami czas uzdrowiciel czyni swoją powinność.

– O nas, pozostałych, nikt się nie upomina – zauważył Grant. – Pozostawieni jesteśmy na pastwę realności własnych domostw.

– Wy, pozostali, możecie sobie pozwolić na przebywanie w nich stale – rzekła Gretchen.

– O, zwodnicze bogactwo – wtrącił się, zacierając ręce, miejscowy doktor, niski, pulchny pięćdziesięciopięciolatek o lśniących, czarnych, blisko osadzonych oczach, nad którymi górował potężny haczykowaty nos, i lekko nieobecnej, rozbawionej minie wyrazistych ust nad wydatnym podbródkiem.

– Inne rzeczy też bywają zwodnicze – odparła Gretchen. – Przekonałam się o tym.

– Bogactwo to, według mnie, sprawa całkiem prosta – włączyła się kuzynka i zarazem żona doktora Fabiana Smolletta, pani tego samego co mąż typu urody, wzrostu oraz wieku, która dzięki szeroko rozstawionym niebieskim oczom i prostodusznej minie zdawała się jednak całkowicie od małżonka różnić.

– Dlaczego Boże Narodzenie to święta rodzinne? – spytał Grant. – Powinny chyba mieć charakter powszechny?

– Bo inaczej na cóż zdałaby się Dobra Nowina dla całej ludzkości? – zawtórował mu Fabian.

– A jednak rzeczy ważne na ogół mają korzenie w rodzinie – orzekła Florence, jego małżonka.

– Ludziom się zdaje, że w ten sposób zachowują je dla siebie – dodała Gretchen.

– I tak się właśnie dzieje – podsumował Grant.

– Au, włosy wplątały mi się w krzaki! – pisnęła Sibyl głosem zwracającym uwagę.

– Och, nie możemy dopuścić, aby zawisła tu panienka niczym Absalom, panno Sibyl – powiedział Fabian, wyplątując jej włosy.

– Najmocniej panu dziękuję, doktorze Smollett – rzekła Sibyl z całą szczerością w głosie i uśmiechu.

– Odsuń się trochę od tych krzaków, Sibyl – poradził jej ojciec.

– Reginaldzie – odezwała się dźwięcznie Gretchen – zechcesz pamiętać, że znajdujesz się w pobliżu domu modlitwy?

Reginald, wiedząc już z doświadczenia, że słowa te należy interpretować jako nakaz poniechania szeptów, zastosował się do polecenia.

Niewiasta, która z impetem wystąpiła naprzód, włożyła pastorowi w ręce kolorową broszurę, jako przedmiot bardziej wart jego uwagi. Panna Rosamunda Burtenshaw uchodziła za osobę związaną z kościołem nie mniej niż pastor, chociaż w istocie była z nim bardziej związana. Niska, dorodna, czterdziestopięcioletnia, o niezmiennie rumianej cerze i monotonnie orzechowych oczach, nosiła solidne, sztywne stroje i zachowywała się w sposób sugerujący, że jej wypowiedzi budzą nieraz ogólną wesołość. Za panną Rosamundą postępował jej ojciec – co było jego zwyczajem dosłownie i w przenośni – starszy, swobodniejszy, męski wariant córki, szurający nogami i rozglądający się dokoła z bezmyślnym zaciekawieniem, którego podobieństwo do jedynaczki, raczej niż jej do niego, kazało zdumiewać się, że tak niewyraziste cechy aparycji potrafią się do tego stopnia wzajemnie upodobnić. To, że Alexander nie poszedł za głosem powołania, stanowiło przedmiot licznych domysłów, wśród których rzadko odgadywano powód, że żaden głos wewnętrzny nigdy go nie przynaglał.

Jego siostrzenica, panna Beatrice Fellowes, uważana powszechnie raczej za kuzynkę panny Rosamundy, była rosłą, kanciastej budowy niewiastą w wieku około trzydziestu ośmiu lat, o niezdarnych kończynach, poczciwej, banalnej twarzy, miedzianej barwy oczach o upartym spojrzeniu i fryzurze oraz sukni hołdujących jakimś nieznanym standardom wyobcowania z tego świata, które jej kuzynka okazała się zdolna lekceważyć.

Panna Burtenshaw wycofała się z działalności misyjnej przez wzgląd na niewygody życia, którego to powodu nie ujawniała, jakkolwiek był on więcej niż wystarczający; wolała raczej mówić, że znajduje wiele zagonów do zaorania na rodzimym poletku. Beatrice zamieszkała więc u niej w domu – nie pamiętając prawie, że jest to dom jej ojca – gdzie jednocześnie usługiwała kuzynce, podziwiała ją i naśladowała.

– Cassie, przyjdziesz do nas na obiad? – spytała Nance. – Nie masz pojęcia, co to za święto, gdy obchodzi się je u nas pod kierownictwem ojca.

– Biedny ojczulek! – powiedziała Sibyl. – Obawiam się, że sprawiliśmy mu rozczarowanie.

– Raczej nie wydaje mi się to możliwe – odparła jej siostra. – A jeśli tak, to nawet nie próbuję zdążyć za tokiem jego myślenia.

– Czyżbyś się uważała za doskonałą?

– Jako córka tak, absolutnie. Innego poglądu mieć nie mogę.

– Pomyśl, o ile lepsi jesteśmy od niego – dodał Grant.

– Jeżeli ty masz w sobie pole do poprawy, to popraw się, Sibyl – poradziła Nance. – Ja takowego w sobie nie znajduję.

Stojący nieopodal Fabian podśmiewał się pod nosem.

– Czy zauważyłyście, z jaką chłopięcą godnością obnosiłem tacę? – spytał Grant. – W dodatku sam rzuciłem swój datek na końcu, podczas gdy inni najczęściej czynią to na początku. Kimże ja bowiem jestem, jak nie zwykłym młodzieńcem, nie do końca złym? Cassie, jeżeli nie przyjdziesz na obiad, uczynisz krzywdę jednemu z tych maluczkich.

– Przyjdę, porzucę dom rodzinny dla innego w dzień Bożego Narodzenia.

– To dobra nowina – powiedziała Ellen tonem, który ściągnął na nią spojrzenie Duncana.

– Co pani na to, pani Jekyll? – spytała Beatrice.

– Obiad nie czyni różnicy – odrzekła Gretchen, popatrując na swoją trzódkę. – Nasze życie rodzinne musi poczekać, aż chłopcy znajdą się w łóżkach.

– A więc chłopcy nie uczestniczą wcale w życiu rodzinnym – zauważył jej syn, przyłączając się do grupy rozmówców. – Chociaż utrzymujemy, że mają tu wszelkie udogodnienia.

– Pastor dzisiaj od rana w swoim żywiole – orzekła panna Burtenshaw, popatrując na Oskara i przestępując z nogi na nogę.

– Ależ otrzymują tutaj coś w zamian – rzekł towarzyszący Oskarowi przyjaciel, wysoki, lekko przygarbiony pan około pięćdziesiątki, o drobnej, usianej plamami twarzy i serdecznej manierze. – Pan sam nie musi się tym chwalić, panie Jekyll. Ci malcy świadczą o tym za pana.

Pan Bode popatrzył z rozczuleniem na chłopców, którzy pospuszczali przed nim oczy. Małżonka pana Bode’a, stojąca u jego boku, zdawała się powielać jego życzliwą minę. Była to pani średniego wzrostu i takiej też budowy, o gładkiej, pospolitej twarzy okraszonej błogim, kobiecym wyrazem – pan Bode zwykł mawiać o swojej żonie, że przez dwadzieścia siedem lat ani razu nie przyłapał jej na myśleniu o sobie samej z intencją uzyskania choćby najmniejszej osobistej korzyści. Co więcej, ledwie on sam wycofał się z czynnego życia zawodowego, małżonka, opłakująca śmierć swoich rodziców, sprezentowała mu własny spadek.

Ich syn i córka postępowali za rodzicami: Almeryk – wysoki, ziemistoblady, dwudziestosześcioletni, z twarzą jawnie wrażliwą i wyrazem nadąsanego zawstydzenia w oczach, którego pretensje do świata zaczynały się od imienia, jakie mu nadali rodzice w dniu narodzin, i który osiągnął ów literacki stan szczerej rozpaczy właściwy twórczości współczesnej; oraz Dulcia – dwudziestoczteroletnia, ogorzała, lecz mimo to pełna świeżości, z jędrną, otwartą twarzą i śmiałym spojrzeniem dużych oczu, której ewidentnie obca była wszelka subtelność, co jednak nie skłaniało brata Dulci do wypowiadania jakiejkolwiek opinii na jej temat, lecz raczej do tresowania własnego intelektu we wzdraganiu się na samą myśl o takowej.

– Wesołych świąt, wesołych świąt życzymy wszystkim! – odezwał się pan Bode. – Moja małżonka i ja wszystkim składamy z serca płynące życzenia.

– Twój syn i twoja córka również – dorzuciła Dulcia, wyskakując naprzód, czym sprawiła, że brat uśmiechnął się sam do siebie na użytek tych, którzy akurat na niego patrzyli.

– Mam nadzieję, że to wszystko cię nie przerasta, Ellen? – spytała Florence właściwym sobie kategorycznym, oficjalnym tonem. – Taka jesteś blada, wyglądasz na zmęczoną.

– Chciałam powiedzieć, że życzę wszystkim wesołych świąt, w prawdziwym tego słowa znaczeniu – obwieściła Beatrice  w taki sposób, jakby końcówka zdania przyszła jej z trudem.

– Och, panno Fellowes, a my odwzajemniamy pani życzenia – odrzekł pan Bode, z dość pochopną łatwością włączając w to wszystkich.

– Gratuluję kazania, Jekyll – powiedział Duncan. – Dałeś nam duchowe podwaliny na cały dzisiejszy dzień.

– Podwaliny? – powtórzył Grant. – Czy część zasadnicza dopiero nastąpi?

– Zastępy anielskie uciszyły już swój śpiew – mruknął Fabian.

– Pan Jekyll zawsze daje nam coś do myślenia – oświadczyła Dulcia.

– Ja na pewno pomyślę – obiecała Beatrice cicho, lecz dobitnie, z wyraźnym zamiarem.

– Tak, to pan, pastorze, odpowiada dzisiaj za nasze myśli – rzekła panna Burtenshaw. – Musi pan jakoś udźwignąć tę odpowiedzialność.

– Tak, dla pastora to rzeczywiście ciężki dzień – zawtórowała jej Beatrice, rozglądając się po zebranych. – Jesteśmy skłonni zapominać o tym, gdy sami przeżywamy ten dzień, pławiąc się w jego przywilejach. Niemniej, oczywiście, on taki właśnie jest.

– Nie sądzę, abyśmy o tym zapominali – zaprzeczyła Florence, swoim zwyczajem nie podnosząc głowy.

– Ty może nie – zareplikowała z przyjazną wesołością Beatrice. – Ja jednak przyznaję, że czasami uchodzi to mojej pamięci.

– Sam znużony wygląd pastora pod wieczór nam o tym przypomina – zauważyła Dulcia.

– On nie okazuje po sobie zmęczenia – zaprzeczyła Gretchen.

– Pójdę na obiad do Edgeworthów, mamo – oznajmiła Cassie.

– Słusznie, u nas stół jest znacznie skromniejszy. Nie zapominaj jednak, że to święto. Bo jeśli ty zapomnisz, to inni tym bardziej.

– W naszym domu nie zapomina się, co to jest za dzień – powiedział Grant.

– Panna Jekyll z pewnością zachowa się w tym domu po swojemu, czy to w tym dniu, czy w jakimkolwiek innym – stwierdziła dobitnie Dulcia. – Nie wątpię natomiast, że pan Jekyll będzie wdzięczny, gdy dzisiejszy dzień dobiegnie kresu.

– Będziemy wdzięczni, że przeżyliśmy ten dzień, Jekyll – powiedział Duncan. – W tym sensie, że z wdzięcznością zostawimy go za sobą.

– A więc tak to należy rozumieć – odezwał się pan Bode, czując najwyraźniej, że jakieś rozumienie jest nieuniknione.

– Zbyt lekko rozprawia się tutaj o kwestii przemijania – stwierdził Grant.

– Ja uważam, że sama głębia doświadczenia tego dnia nie dopuszcza do nas poczucia, iż moglibyśmy przeżyć go powtórnie – orzekła Beatrice. – Przecież dzień Bożego Narodzenia zdarzył się tylko raz, nieprawdaż?

– W istocie, inaczej być nie mogło – przyznał Fabian.

– Sądzę, iż mogę stwierdzić, że osobiście przeżywam go głęboko – dodała Beatrice w duchu prawdy absolutnej.

– Nie, nie trzeba nam prosić o nic więcej. To wszystko już kiedyś się dla nas odbyło – oświadczyła panna Burtenshaw dziarskim tonem, świadczącym o tym, że dla niej religia nie stanowi przedmiotu milczenia i ograniczeń.

– Czy chłopcy i dziewczęta zamierzają jakoś specjalnie uczcić ten dzień? – spytała Florence.

– Mamy nadzieję, że Almeryk i Dulcia spędzą dzisiejsze popołudnie z naszą młodzieżą, tak jak w ubiegłym roku – powiedziała Ellen.

– Nic nie sprawiłoby nam większej przyjemności, pani Edgeworth. Czekaliśmy w istocie na zaproszenie – odrzekła Dulcia, zanosząc się śmiechem.

– Dziękujemy państwu bardzo – dodał jej brat.

– To my wam powinniśmy dziękować – odezwał się Duncan.

– No właśnie – mruknęła Nance do Granta. – Także za ubiegły rok!

– Pora więc rozejść się na obiad – stwierdziła Beatrice, adresując te słowa do całej grupy. – Pastor musi pomyśleć nad popołudniowym nabożeństwem.

– Nie musi nad nim myśleć, aż przyjdzie pora je odprawić – zawyrokowała Gretchen.

– Czy mogę panią wyręczyć i zabrać na nie chłopców, pani Jekyll? – spytała Beatrice z wylewną serdecznością.

– Nie, nie, proszę sobie nie robić kłopotu.

– Kiedy ja i tak się wybieram.

– Często chadza pani na nabożeństwa dla dzieci, panno Fellowes? – zagadnęła Dulcia. – Przypuszczam, że to podsuwa ciekawy punkt widzenia.

– Zawsze. Sama właściwie nie wiem dlaczego. Może po prostu po to, żeby mieć więcej do myślenia. A to pozyskać można tak samo dobrze na nabożeństwie dla dzieci jak na każdym innym. Przyjdę za kwadrans trzecia, pani Jekyll.

– Mój syn może zaprowadzić chłopców. Powinien być z tym oswojony.

– Gotowi sprawić mu kłopot. Jednak zajrzę do państwa za kwadrans trzecia – ponowiła ofertę Beatrice, nie przejmując się kłopotem, jaki mogą sprawić jej chłopcy. – A po mszy odprowadzę ich z powrotem. Dzięki temu pastor nie będzie miał ich na głowie.

– Cóż, zapewne bardzo się ucieszy, że chociaż raz nie musi być niańką – podsumowała Gretchen, bez ogródek dając do zrozumienia, co sądzi o tej roli.

– Nie powinien brać na siebie odpowiedzialności i za kościół, i za wiernych – zawyrokowała panna Burtenshaw, niejako czyniąc propozycję kuzynki oczywistością.

– Każdy pies lubi poszczekać i pogryźć – oświadczyła znienacka Gretchen. – Ernest, zachowujże się jak ludzkie stworzenie!

– Reginaldzie, daj obejrzeć Ernestowi swoją broszurkę – rzekła panna Burtenshaw, wymieniając nazwę przedmiotu z wielką atencją.

– Do widzenia wszystkim! – zawołała Dulcia, machając ręką. – Opieszali rodzice, naplotkowaliście się już dokładnie tyle, ile należy i wypada.

Państwo Bode podążyli za córką z uśmiechem, a Almeryk, chwilę potem, bez tegoż.

– A zatem życzę wszystkim wesołych świąt, zanim będzie za późno! – rzekł Alexander.

– Omal już się z tym nie spóźniłeś, ojcze.

– Lepiej późno niż wcale – zbagatelizowała rzecz Beatrice.

Smollettowie odprowadzili Edgeworthów aż do furtki. Obiad u tych ostatnich miał się odbyć bez wielkich ceremonii. Służba spożywała świąteczny posiłek we własnym gronie, więc obiad w jadalni państwa serwowany był w wersji uproszczonej i na zimno, aby jak najmniej razy odrywać służbę od dorocznej religijnej celebry.

– Wesołych świąt, Bethio – powiedziała Sibyl, wchodząc do jadalni, gdzie właśnie nakrywano do stołu.

Dochód rodzinny zmalał wskutek kryzysu rolnego i dom obsługiwany był wyłącznie przez służbę żeńską.

– Ja też, ma się rozumieć, życzę panience wesołych świąt, panno Sibyl – odrzekła Bethia, niewiasta w średnim wieku, o jasnych, szarych oczach, mocno zadartym nosie, bujnych włosach i minie wyrażającej samozadowolenie.

– Masz szczęście, że nie kazali ci iść do kościoła – stwierdził Grant.

– Cieszyłabym się, mając taką możliwość, proszę panicza. Pomogłoby mi to przetrwać dzisiejszy dzień.

– Nie lubisz Bożego Narodzenia?

– Nie godzi mi się powiedzieć, że go nie lubię, panno Nance, zważywszy, co to za święto. Jednak jakoś zawsze więcej z nim zachodu niż na co dzień, a ma się poczucie, że powinno go być mniej.

– Genialna definicja dzisiejszego dnia – zawyrokował Grant. – Cieszę się, że nie lubisz zbytniego zachodu, obawiałem się, że jest wprost przeciwnie.

– Za pozwoleniem panicza, jeżeli coś jest do zrobienia, to z powodzeniem mogę to zrobić ja.

– Co za okropna filozofia!

– Ale nie robisz tego wyłącznie dla innych – wtrąciła Sibyl, która w tych sprawach była jeszcze dzieckiem.

– Raczej nie, panienko, nie czułabym się powołana do tej pracy, gdyby tak było. „Godzien jest robotnik zapłaty swojej”, jak nas nauczają^1.

– Twoje życie napawa cię dumą – podpowiedział Grant.

– Za pozwoleniem panicza, mam nadzieję, że nie poczytuję go sobie za powód do dumy. Mnie nie wypada żywić takich uczuć.

– Włosy wystają ci spod czepka, Bethio.

– Dziękuję, panienko Sibyl; za dużo mam tych włosów pod czepek. Jednak w moim wypadku noszenie go jest nieodzowne.

– To musi być miłe, mieć aż tyle włosów – zauważył Grant.

– Tak, proszę panicza. Wiele osób mi mówi, że chciałoby mieć moje włosy.

– A co ty tutaj robisz? – włączyła się Ellen. – Wiesz przecież, że ojciec życzy sobie, abyście czekali na dzwonek.

– Właśnie miałam dzwonić, proszę pani.

– Masz dużą łatwość wyrażania się – zauważył Grant.

– Tak, proszę panicza. Zawsze umiałam się wysłowić – przyznała Bethia, wychodząc z dzwonkiem do holu.

– Widzę, żeście się wszyscy pospieszyli – rzekł Duncan, przyszedłszy na wezwanie dzwonka. – Msza najwidoczniej wzmogła wasz apetyt.

– Tak, od słuchania zachciewa się jeść, ojcze – przyznała Sibyl.

– Musimy się posilić po takim przeżyciu – dodał Grant.

– Nauka była interesująca – zawyrokował Duncan, ignorując uwagi młodzieży. – Niektórzy woleliby, być może, na ten dzień prostsze kazanie związane z ewangelią. Mnie jednak ów związek zdał się wystarczający. Być może Jekyll zmieni styl wieczorem.

– Lepiej, że wieczorem już tam nie idziemy – powiedział Grant. – Znów posądzalibyśmy go o nie wiadomo co. Nie chciałbym być świadkiem jego wywnętrzania się.

– Akurat nie myślałem o nas. Inni ludzie wysłuchają kazania.

– A ja byłem przekonany, że to nas masz na myśli. A konkretnie mnie, stryju.

– Co sądzisz o argumentacji Jekylla? – spytał Duncan.

Wdali się z Grantem w jedną ze swoich dyskusji, której Grant był właściwie wytwórcą, a Duncan – ochoczym uczestnikiem; i pod osłoną tejże rozmowy weszła Kasandra.

– Podziwiam cię, że odważyłaś się spóźnić, Cassie – powiedziała Nance. – Tym razem to się nawet dobrze złożyło. Ojciec zagalopował się w krytyce kazania twojego brata.

– Ani się nie zagalopowałem, ani nie krytykowałem kazania, Nance. Wygłaszanie sądów nieprawdziwych jest pozbawione sensu. Jeżeli bez tego nie umiesz wywrzeć zamierzonego wrażenia, to nie kłopocz się.

– Chyba dopiero teraz powinnam zacząć się kłopotać o to, jakie robię wrażenie.

– Kazanie pani brata, panno Jekyll, uderzyło mnie jako raczej zgrabny wywód niż zwykłe kazanie. Wysłuchałem go z wielkim zaciekawieniem.

– Oskar zapomina powtarzać nam, że jesteśmy grzeszni, i głosi nauki niemające z nami nic wspólnego. Nigdy nie rozumiał, po co chodzimy do kościoła.

– Napomnij go, żeby był bardziej konwencjonalny – poradził Grant. – Mnie też ktoś powinien w tym duchu napomnieć.

– „Z ust niemowląt i ssących…”2 – zacytował z zimną obojętnością jego stryj.

– Ja myślę, że to było bardzo mądre kazanie – powiedziała Ellen.

– Z pewnością nie taka była intencja Oskara. On po prostu żywi mniemanie, że wolimy wykład niż naganę.

– Kiedy on daje wykład, a nagana pada z naszej strony – sprecyzowała Nance.

– Za rok w Boże Narodzenie przyjdź koniecznie do nas na śniadanie, Cassie – wtrącił się Grant.

– Boże Narodzenie to święto życia rodzinnego – zauważył Duncan.

– I właśnie dlatego, że panna Jekyll jest członkiem rodziny, tak miło jest nam mieć ją u siebie, jej zaś – przebywać z nami.

– Cieszę się, że nie jestem w tej chwili we własnym domu. Co więcej, żaden z naszych malców nie tęskni za domem, choć moja matka bynajmniej się nie stara stworzyć im u siebie domowej atmosfery.

– A ten dom dzięki tobie staje się mniej domowy dla nas – powiedział Grant.

– Czy aby nie zarzynamy niewinnego żarciku? – włączył się Duncan.

– To tylko żart, ojcze – powiedziała Sibyl.

– Tak właśnie powiedziałem: żarciku.

– Widziałaś już swój prezent ode mnie, Cassie? – spytała Sibyl.

– Nie, ale widziałam, jak nad nim pracowałaś.

– Prezenty powinny być kupne, a nie robione własnoręcznie – orzekła Nance.

– Tobie, ojcze, mój prezent podobał się bardziej właśnie dlatego, że zrobiłam go własnoręcznie?

– Tak, tak. Ale przestań zawracać mi głowę.

– Zupełnie nie rozumiem ludzi, którzy głoszą, że przyjaciele nie powinni wydawać na nich pieniędzy – powiedziała Cassie.

Duncan się uśmiechnął.

– Kupię ci prezent na Nowy Rok – obiecała Sibyl.

– Dziękuję. Zresztą nie miałabyś czasu go wykonać.

– A ten możesz oddać mamie. Ją ucieszy moja robótka.

– Tak powinno być pomiędzy krewnymi; ja nie aspiruję do aż tak wielkiej zażyłości z waszą rodziną.

Duncan uśmiechnął się ponownie. Cassie była panną dobrze urodzoną i miała swoje miejsce w jego domu, on zaś traktował ją zgodnie z własnymi zwyczajami.

– Czy Almeryk i Dulcia przyjdą zaraz po obiedzie? – spytała Sibyl.

– Chcecie wszyscy razem pójść na nabożeństwo dla młodzieży? – zagadnął Duncan, a jego ton był lżejszy niż słowa.

– Trudno byłoby to nazwać hojnym podjęciem gości – zauważyła Nance. – Zresztą gdyby zamierzali pójść do kościoła, nie przyjęliby naszego zaproszenia.

– Wszyscy byli już dzisiaj na jednej mszy – dodała Cassie.

– A młodzi mają taką pamięć, że doprawdy starczyłoby im jedno kazanie na całe życie.

– Moglibyście pójść wszyscy razem do salki szkolnej, tak jak w ubiegłym roku – powiedziała Ellen.

– Nie masz nic przeciwko temu, ojcze? – spytała Sibyl.

– Słyszałaś chyba, co zaproponowała matka. Możecie zabrać swoich przyjaciół do salki szkolnej, kiedy przyjdą w gości.

Dulcia ochoczo przekroczyła próg tego pomieszczenia.

– Co za szczęście, że mamy czym wypełnić bożonarodzeniowe popołudnie. Ta okoliczność zdaje się niejako przeczyć wzniosłości. Wiemy jednak, że dzisiaj jej nie zaszkodzi.

– Mam wrażenie, że się narzucamy – mruknął Almeryk.

– Ach, to bez znaczenia, najważniejsze, że nas zaprosili. Poza tym my nie mamy nic przeciwko życiu szkolnemu, czego nie da się powiedzieć o każdym. Przyznam, że dla mnie całkowity brak żenady, panujący w tej rodzinie, stanowi nieustające źródło radości.

– Ojciec tak się przejął kazaniem, że próbował nas namówić na pójście na nabożeństwo dla dzieci – powiedziała Nance. – Odrzuciliśmy jednak tę formę gościnności jako nas niegodną.

Dulcia zatoczyła się ze śmiechu.

– Pójdźmy za radą ojca – zarządził Grant, stanąwszy na zaimprowizowanej ambonie i owinąwszy się obrusem. Spojrzał po swoich słuchaczach z miną Oskara głoszącego kazanie. – Żywię nadzieję, iż nikt z was nie wyjdzie z tego nabożeństwa w poczuciu, że nie odcisnęło ono piętna na jego życiu duchowym. Cokolwiek przenika ludzki umysł, ma też wpływ na całą istotę. Odgraniczać umysł od tego, co zwiemy duszą, to burzyć jedność, jaką stanowi każda jednostka, dzieląc ją na części nieorganiczne i pozbawione sensu…

Grant perorował dalej tonem Oskara, Dulcia zwijała się ze śmiechu na swoim krześle, pozostali zaś też stopniowo ulegali rozbawieniu, aż – zanim kazanie dobiegło końca – ktoś zapukał do drzwi.

– Przepraszam, panienko Nance, ale pan uważa, że w dniu Bożego Narodzenia nie powinno się tak hałasować.

Dulcia otworzyła szeroko oczy i usta w wyrazie dramatycznej konsternacji.

– Nie powinnaś pukać do drzwi, Bethio – pouczyła służącą Sibyl. – Powinnaś wchodzić bez pukania, jak dobrze ułożona pokojówka.

– Przepraszam panienkę, ale dostałam polecenie od panienki Nance, że te drzwi mam traktować jako wyjątek. A co przystoi dobrze ułożonej pokojówce, to ja wiem lepiej od panienki, co może potwierdzić wiele osób.

– Panna Sibyl miała na myśli wszystkie inne pokoje, Bethio. Powiedz nam lepiej, co dokładnie mówił pan.

– Powiem tylko tyle, panienko, że pan jest tutaj i będzie sam mówił za siebie – odrzekła Bethia, ustępując na bok, aby dać przejście Duncanowi.

– Co jest przyczyną tego zgiełku? Nie może on być miły uszom waszych gości. Należałoby umożliwić im świętowanie Bożego Narodzenia wedle własnych upodobań.

– Urządziliśmy sobie zabawę, ojcze – odpowiedziała Sibyl.

– Grant, ty tu, zdaje się, jesteś prowodyrem. Czyś już zdążył ochłonąć i zebrać myśli?

– Urządziliśmy sobie zabawę, stryju, tak jak mówiła Sibyl.

– A ciebie nie stać na własną odpowiedź? Nance, może ty mi jej udzielisz?

– Nie, nie potrafię. Paraliżujesz mnie, ojcze.

– Grant, kogo tutaj odgrywałeś?

– Dowolnego duchownego, stryju.

– Nie przyszedł ci do głowy żaden inny obiekt prześmiewczych żartów? Zdradzasz objawy spóźnionego chłopięctwa.

– Nic innego nie przyszło mi do głowy. Tylko z tym obiektem mieliśmy dzisiaj do czynienia.

– Lepiej uczyniłbyś, idąc na nabożeństwo dla dzieci – zawyrokował Duncan tonem bynajmniej niezłagodzonym treścią sugestii. – Nance, czy ten popis wydał ci się zabawny?

– Tak, owszem, wydał mi się, ojcze.

– Odczuwaliście więc potrzebę czegoś, co oderwałoby wasze myśli od istoty dzisiejszego dnia?

– Tak, tak sądzę.

Duncan stał chwilę, jakby tracił zainteresowanie.

– Rozpalcie ogień – polecił, odwracając się do drzwi. – Żeby wasi przyjaciele nie zmarzli. Grant, to zadanie dla ciebie, a nie dla kuzynek i twoich gości.

Dulcia spojrzała pytająco na przyjaciół, niepewnie rozchylając usta.

– Stryj ma słaby charakter – stwierdził Grant.

– Przeciwnie, jest prostolinijny i silny – rzekł Almeryk.

– Boicie się go? – spytała Dulcia.

– Oczywiście, że się boją – odpowiedział jej brat. – Nie są tacy głupi, żeby się nie bać.

– Ale mówiąc poważnie – ciągnęła Dulcia – to uważam, że pan Edgeworth miał ze swej strony wiele racji. Żartowaliśmy sobie z rzeczy poważnych. Przynajmniej ja, do czego się przyznaję; i dobrze się bawiłam. O tak, dokazywałam na całego, i wcale się tego nie wypieram. Bo właśnie dzięki tej okoliczności umiem teraz dostrzec jego punkt widzenia.

– Ale przewidzieć go nie umiałaś – zauważył Almeryk.

– Cóż, żaden inny punkt widzenia nie zatriumfował – podsumowała Nance.

Do pokoju weszła Bethia z miną wyrażającą nadzieję, że przerywa rozmowę natury prywatnej.

– Przyszła jakaś pani, panienko Nance, i pani prosi, żeby państwo wszyscy przeszli do salonu.

– Mamy szczęście, trafiliśmy na proszony podwieczorek – powiedziała Dulcia. – Przyznam szczerze, że spodziewaliśmy się być tu jedynymi gośćmi.

– Poznaję parasolkę panny Fellowes – rzekł Grant. – Nabożeństwo dla dzieci już się skończyło.

– Kochana panna Fellowes! Nie wątpię, że robi bardzo dużo dobrego – stwierdziła Dulcia, tak jakby powątpiewała, czy ktokolwiek z obecnych podziela jej zdanie.

Beatrice wstała i z uśmiechem wyciągnęła rękę, obracając się w miejscu, by objąć powitaniem także Duncana i Ellen.

– Przyszłam przynieść wam wszystkim nowinę, którą już dzisiaj otrzymaliście, prostą nowinę o Bożym Narodzeniu. Pragnę po prostu jeszcze raz przekazać ją wam osobiście.

Zapadła cisza.

– Obchodzę domy wszystkich moich przyjaciół – mówiła dalej Beatrice, której wzniosły ton pozostawał o krok z tyłu za sensem. – Takie powzięłam postanowienie. Nie wiem, czy rzeczywiście go dotrzymam, lecz tu przynajmniej czynię początek… – Popatrzyła po obecnych, łagodnie rozpromieniona. – Tak, gna mnie jakieś natchnienie. Wasz dom jest pierwszym, o którego nawiedzeniu pomyślałam. Co do innych, nie mam już teraz żadnych wątpliwości.

Spuściła z tonu i rozejrzała się za siedzeniem.

– Co za uroczy pomysł! – odezwała się Ellen, przerywając milczenie. – Bardzo uprzejmie, że pomyślała pani o nas.

– Nader uprzejmie – mruknął Duncan w gąszcz własnej brody. – Niechże moja małżonka poczęstuje panią herbatą.

– Spodziewam się trafić na bardzo wiele herbat w trakcie misji, jaką sobie wyznaczyłam – odrzekła Beatrice, z uśmiechem podnosząc wzrok i odkładając rękawiczki. – To wielka ulga ruszyć z kopyta, że tak powiem. Bo nie byłam siebie pewna. Liczyłam się z tym, że wycofam się rakiem. Śmiem twierdzić, że niewiele jest osób, które podjęłyby swoją małą misję z mniejszą pewnością siebie.

Od strony Sibyl dał się słyszeć lekki chichot, lecz Duncan zdołał jakoś stłumić go bez odwracania tam wzroku.

Beatrice uśmiechnęła się szeroko, patrząc Sibyl prosto w oczy.

– Ciekawe, dlaczego ewangeliści używali zawsze słów „skromne”, „proste” i „małe” na określenie swoich działań – mruknął Almeryk do Granta. – Przecież chyba nie chcieli deprecjonować ich znaczenia.

– Mizerne, ale własne – dorzuciła półgłosem Nance.

– Jak sprawowali się chłopcy na nabożeństwie, panno Fellowes? – spytała Ellen.

– Och, całkiem nieźle, zważywszy na ich młody wiek. W dniu dzisiejszym to była ich druga dawka siedzenia cicho – odrzekła Beatrice, której własne skłonności bynajmniej nie pozbawiły tolerancji. – Odprowadziłam ich z powrotem na plebanię i zdałam raport pani Jekyll z mojego nadzoru.

– Widziała się pani z panem Jekyllem? – spytała Nance.

– Celowo urządziłam wszystko tak, żeby go nie spotkać. Gdybym odprowadziła chłopców w jego obecności, moja misja ległaby w gruzach.

– Biedna pani Jekyll! Na pewno była pani wdzięczna za uwolnienie jej od chłopców – powiedziała Dulcia. – Tak się cieszę, że miała wolne popołudnie.

– To był drobiazg, chętnie jej takowe umożliwiłam. Zdaje mi się, że jej dom jest następnym na mojej liście; na liście, którą mam w głowie, powinnam dodać, gdyż materialnej nie spisałam. Może będzie to wyglądało dość dziwnie, że zjawiam się tam z powrotem tak szybko, lecz nie zamierzam się tym przejmować. – Ton Beatrice był coraz lżejszy, niemal graniczący z egzaltacją. – Nie, to całkiem nieznacząca przeszkoda.

– To miło z pani strony, że umieściła nas pani pierwszych na swojej liście – powiedział Grant.

– No cóż, poszczególne osoby przychodziły mi na myśl w pewnym porządku. A może raczej: były podsuwane mi na myśl w tymże porządku. Często tak nierozważnie dobieramy słowa; ja w każdym razie na pewno.

– Tak czy owak, nie możemy się uskarżać. Ciekaw jestem, kto zajmuje ostatnie miejsce na pani liście?

– Doktor Smollett z małżonką – odrzekła Beatrice i spojrzała na Granta, nagle stropiona. – Wszelako przez głowę mi nie przeszło, aby kogokolwiek wyróżniać. Jak już wspomniałam, wszystko to działo się jakby poza mną.

Postała tak jeszcze chwilę, patrząc niepewnie na Granta, po czym odwróciła się i wszystkim po kolei podała rękę, z szerokim, pozbawionym uprzedzeń uśmiechem.

– Zobaczymy wszystkich państwa wieczorem w kościele, mam nadzieję? Bardzo nam zależy na obecności wszystkich wiernych.

– Widziała nas tam pani dziś rano – powiedział Duncan. – Wieczór jest u nas okazją rodzinną.

– W takim razie obecni będą inni członkowie naszej trzódki, należący do pańskiego domu?

– Służba? – odgadł Duncan, gdy dotarło do niego znaczenie pytania. – Obawiam się, że będziemy ich potrzebować tutaj. Im samym chyba nie przyszłoby do głowy, że mogą nie być nam potrzebni.

Beatrice zdobyła się na kolejny uśmiech i odwróciwszy się, dość potulnie, jakby w poczuciu przegranej, podreptała w stronę drzwi. Dulcia podskoczyła i otworzyła je przed nią – ubiegając w tym Granta – za co Beatrice z prostotą i powagą jej podziękowała, przestępując próg.

Duncan zadzwonił na służącą, aby wyprowadziła gościa, jakkolwiek zwyczajem tej rodziny było, że czynią to gospodarze.

– Mam nadzieję, że nie jest za późno, abym złożyła ci życzenia wesołych świąt, Bethio? – zagadnęła Beatrice, nie dopuszczając, aby na ton jej życzeń wpłynęła wiedza o planach Bethii na resztę tego dnia.

– Dziękuję pani i życzę wzajemnie tego samego.

– Mam nadzieję, żeś jest zadowolona z tegorocznych świąt?

– Tak, proszę pani, dziękuję, i mam nadzieję, że pani podobnie.

Nastąpiła pauza, w której Beatrice przestrajała się na partnerski ton wymiany zdań.

– Do widzenia, Bethio – rzekła łagodnie.

– Do widzenia pani.

– Bezczelna baba! – zżymał się Duncan. – Uważa się za kogoś lepszego od nas? Mam nadzieję, że nasi znajomi poznają się na jej aluzjach do swoich domostw.

– A ja uważam, że ona to mówi życzliwie, jestem pewna, że ma dobre serce – zaoponowała jego żona.

– Całkowicie zgadzam się z panią Edgeworth – odezwała się Dulcia, dość dobitnie. – Uważam, że jej przedsięwzięcie wymagało sporej odwagi. Muszę powiedzieć, że podziwiam ją, wbrew sobie.

– Jesteś wobec siebie niesprawiedliwa – stwierdził jej brat.

– Ona się troszczy o swój dobrostan w wieczności – rzekł Grant – i nie pominie żadnej okazji do działania, jaka jej się napatoczy.

– Na szczęście nie ma zbyt wielkiej wyobraźni – zauważył Almeryk.

– Nie jest jednak pozbawiona swoistego talentu. Widzieliście, jak padłem jego ofiarą?

– Wyszedłeś na głupka, tak jak na to zasłużyłeś, Grant – odpowiedział mu stryj. – Była twoim gościem i należała jej się kurtuazja z twojej strony. Czułem, że powinienem się za ciebie rumienić.

– Szkoda, Nance, że nie posłużyłaś się przy naszym gościu swoim ciętym dowcipem. Jesteś najstarszą latoroślą w domu, lecz ani razu nie otworzyłaś ust.

– To prawda, otworzyłam je tylko po to, aby przyglądać się gościowi ze zgrozą.

– Na większości z nas, jak widzę, wywarła nie najlepsze wrażenie – rzekła z uśmiechem Ellen. – A przecież chciała dobrze.

– To prawda, ja też uważam, że oni są wobec niej niesprawiedliwi, pani Edgeworth – zawtórowała jej Dulcia. – Pani i ja postrzegamy jej uczynek zgoła odmiennie. Przyznam, że sama nie odważyłabym się tak postąpić, gdyby przede mną stanęło podobne zadanie.

– Jesteś więc z tych, o których panna Fellowes mówi, że wycofują się rakiem – ocenił Grant.

– Podałabyś tyły – dorzuciła Nance.

– O nie, nie pozwolę na to – żachnęła się Dulcia. – Ani myślę wam przytakiwać. Z mojej strony panna Fellowes nie ma się czego obawiać. A dzięki pani, droga pani Edgeworth, spędziliśmy bożonarodzeniowe popołudnie w niczym nieustępujące dzisiejszemu porankowi. Co więcej, śmiem twierdzić, że wizyta panny Fellowes stanowiła jeden z jego atutów. – Sama się roześmiała, wygłaszając tę opinię.

– To miło z waszej strony, że poświęciliście nam swój czas – rzekł Duncan.

– Och, myślę, że akurat to jest czas, który prawie każdy chętnie by poświęcił, panie Edgeworth. To my mieliśmy szczęście, żeśmy się go mogli pozbyć.

– W istocie – przytaknął Almeryk.

Gdy odprowadzano gości do holu, Dulcia nagle zawróciła  i podbiegła do Duncana.

– Panie Edgeworth, ja się w pełni z panem zgadzam co do tej zabawy na górze! Nie mogłam wyjść, nie wyznawszy panu tego.

I pobiegła za przyjaciółmi.

– Dulcia ma tyle samo odwagi co panna Fellowes – orzekł Grant. – Kobiecy heroizm istnieje.

– Dokąd wy się wszyscy wybieracie? – spytał Duncan.

– Do salki szkolnej, ojcze – odrzekła Nance. – Uznaliśmy, że masz nas dość.

– Pójdźcie do matki i zabawcie ją sensowną konwersacją. Już widziałem, jak wpływa na was salka szkolna.

– Ten rodzaj konwersacji trudno uzyskać w życiu rodzinnym.

– Droga córko, mieliście gości przez całe popołudnie. Czy nie stać was na choćby parę słów pod adresem rodziny?

– Ja od czasu do czasu rzucam jakieś słowo, ojcze. Dziwi mnie, że tego nie zauważyłeś.

– Wkrótce nastąpi kluczowy punkt dnia, ucztowanie – powiedział Grant. – Panna Fellowes zezwoliłaby nam tylko na jeden rodzaj strawy.

– Nie żądam, abyście hołdowali religii w tej formie – rzekł Duncan.

– Czyli w formie prawdziwej – dorzuciła Nance.

Duncan zmienił ton.

– Proszę bardzo, Nance, wyślij służbę do kościoła i sama zajmij się kolacją, skoro tak chcesz.

– Wcale nie chcę, ojcze; podobnie jak nie chcemy sprzedać wszystkiego, co mamy, i zysków ze sprzedaży rozdać ubogim.

Duncan podszedł do dzwonka, użył go i stanął, czekając na rezultat.

– Bethio, panna Nance ma ci coś do powiedzenia.

– Nie, Bethio, pan się pomylił.

– Zastanawialiśmy się, czy nie miałabyś chęci pójść wieczorem do kościoła – powiedziała Ellen.

– Nie, proszę pani, dziękuję; wiem, że nie mogę sobie pozwolić na nieobecność w domu. Inaczej ktoś musiałby za mnie wykonać przypisane mi obowiązki, a to nie byłoby zgodne z najlepiej pojętym duchem religii. Czy pani dzwoniła, ponieważ czegoś sobie życzy?

– To był tylko taki żart z ich strony – odrzekła Ellen. – To wszystko, Bethio, dziękuję.

– Chciałeś mnie postawić w niezręcznej sytuacji, ojcze.

– Chciałem ci uzmysłowić logiczne konsekwencje twojej postawy, dla twojego własnego dobra.

– Wcale nie dla mojego dobra, czego chyba nie muszę tłumaczyć.

– Zapominasz, z kim rozmawiasz. Mój status nie dopuszcza takich lekceważących, obcesowych komentarzy. Uprzejmie cię proszę, abyś o tym pamiętała.

– Niczyj status nie powinien dopuszczać takich komentarzy. A twój, jak sądzę, wybrałaby sobie większość ludzi.

Ellen zasłoniła twarz dłońmi i ziewnęła ze skrajnym zmęczeniem.

Duncan rzucił jej jedno spojrzenie i majestatycznie wyszedł z pokoju.

– Ojej, ojej, co to za nuda, Boże Narodzenie – westchnęła jego żona, uciskając powieki palcami.

– A my rok w rok dajemy się nabrać na oczekiwanie go z nadzieją – zauważyła Nance. – Ciekawe, czy tym razem wyleczymy się z tego raz na zawsze.

– Ciekawe, jak to jest w innych domach – powiedział Grant.

– Ojciec może zmienić nastrój przy kolacji – wtrąciła Sibyl. – W tamtym roku, pamiętam, tak było.

– Za młoda jesteś na gorycze pamięci – stwierdziła jej siostra.

Duncan przyszedł do stołu skłonny, zgodnie z przepowiednią Sibyl, zakończyć dzień w pogodnym nastroju.

– Całe szczęście, że nie daliśmy się zwariować. Należy nam się świąteczna wieczerza. Nie sądzisz, żono?

Ellen siedziała jak w transie, a otrząsnąwszy się, popatrzyła na męża z nieufną czujnością.

Ten spuścił wzrok.

– Ho, ho, indyk co się zowie – przemówił, czyniąc nowy wysiłek. – Czy każdy wybrał już sobie upatrzoną część?

– Powinniśmy zaprosić kogoś, kto zjadłby go z nami – odezwała się Ellen z roztargnieniem świadczącym o wyczerpaniu.

– Nie poczuwasz się do dbałości o własną rodzinę i własny dom? Nasi znajomi nie zapraszali nas do wspólnej wieczerzy.

– Burtenshawowie chyba wcale takowej nie urządzają – powiedział Grant.

– Czy każemy postawić pudding na ogniu? – spytała Sibyl.

– Jeśli uważasz, że warto dla naszej rodziny.

– Ja uważam, że trzeba to zrobić na użytek sąsiadów – powiedział Grant. – Pozostaję młody duchem.

– Jak widzę, mamy oceniać siebie na tle sąsiadów – rzekł Duncan, uśmiechając się do żony.

Ellen przewróciła oczami, na próżno usiłując wymyślić jakąś odpowiedź.

– Wychowaliśmy tych młodych ludzi w zbytnim uzależnieniu od społeczeństwa – wypalił nagle Duncan.

– Nie sądzę, żeby to ich uzależnienie było nadmierne. Najczęściej widują stale te same osoby.

– Bardzo cię proszę, żebyś mi się nie sprzeciwiała. To nie wypada i jest nie do zniesienia.

– Nie możemy zawsze myśleć tak samo.

– Istotnie, byłoby to dziwne.

– Co za szczęście, że mamy takich rodziców – powiedziała Nance. – Nie ma nic lepszego dla dzieci, niż kiedy rodzice się różnią.

– A dla nas, przypuszczam, szczęście, że mamy takie dzieci – powiedział Duncan. – Czy wszyscy miło spędzili Boże Narodzenie?

– Tak, bardzo miło, ojcze – zapewniła go Sibyl.

– Tak, ojcze – rzekła Nance.

– Nie mówisz tego zbyt pewnie, Nance.

– Cóż, może nieco pochopnie się wyraziłam, ojcze.

– Chcesz powiedzieć, że nie był to dla ciebie przyjemny dzień? – spytał Duncan ze szczerym niedowierzaniem.

– Nie, skądże znowu, ojcze – odrzekła Nance, nie decydując się na ryzyko. – Dzień ten pozostanie żywy w mojej pamięci.

– A tobie udało się Boże Narodzenie, Grant?

– To była niesamowita uroczystość, stryju.

– No a tobie, żono? – zagadnął Duncan z uśmiechem, nie oczekując jednak odpowiedzi, która była wszak oczywista, a mogła zostać wyrażona w sposób denerwujący.

Przekład: Jolanta Kozak

Redakcja: Roman Honet

Korekta: Małgorzata Kluska, Beata Wójcik

Projekt i logo serii: Sylwia Grządzka i Jacek Szewczyk

Opracowanie graficzne okładki: Jacek Szewczyk

Zdjęcie na I stronie okładki: © Hulton Archive/Getty Images

Skład i łamanie: Rambler Press

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-1602-6

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Artur Wiktorowicz / Virtualo Sp. z o.o.