Michał Witkowski

FOTOTAPETA

Copyright © by Grupa Wydawnicza Foksal, MMVI

Wydanie II

Warszawa, MMXV

Spis treści

- 1

1. Grosz

2. Kolaboracja

3. Mosina

4. Pierroty

- 2

1. Na gapę do raju

2. Kamera

3. Po sezonie

4. Psie Pole

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

1

Grosz

Listopad 1999. Ten rok przypomina cenę w supermarkecie. A jeszcze się kończy i szuka właśnie tego grosza, żeby mi wydać, jakbym dotąd nie miał dosyć. Już już mam krzyknąć: nie chcę, proszę sobie darować, choć nikt tu nie zasłużył na napiwek! Ale nie, los nie jest dla mnie przymilnym kelnerem, jest raczej otyłą babą i teraz, zamiast szybko zakończyć uciążliwą transakcję, ta baba guzdra się, zadaje denerwujące pytania w stylu: a nie ma pan może dwudziestu groszy? A ja stoję i nerwowo trzepocę nogą, bo chce mi się sikać i chce mi się już nowego roku, o pięknej, płynnej cyfrze, chcę oddać mu się już bez reszty! Ten listopad to jest okropny okres. Niebo zapchane granatowymi chmurami przypomina płuca gruźlika na rentgenowskiej fotografii. Idę zaświntuszoną śniegiem ulicą w kierunku najbliższego McDonalda, żeby się odlać za bezdurno, i ciągnę za sobą kreskę mętnej krwi wyciekającej ze mnie wraz ze smarkami. Pewnie – biorę te wszystkie leki bardziej przeciwko newralgii niż anginie, popijam herbatą malinową. Biorę koenzym Q i kwasy omega 3, łykam zestawy witamin i minerałów, do tego na podniesienie odporności lymphozil i czosnek w kapsułkach. Na odchudzanie L-karnitynę stosuję... Gumy nicorette zamiast papierosów. Że nie wspomnę o nierównej walce z łysieniem i raz po raz napadającym mnie szale na siłownię – wtedy dopiero apteka puchnie od odżywek dla sportowców. Leży to wszystko w kuchni w koszyczku, z którym dawniej chodziło się święcić jajka, ale o jajkach, aj! O jajkach i kurach na razie cicho sza!

Coraz częściej z zazdrością spoglądam na dentystów i elektryków, bez których „w pewnych momentach życia” nie sposób się obejść. Ach, robić coś takiego, aby w życiu innych ludzi nadchodził taki moment, że musieliby wyłożyć kasę i nie mogli się obejść! Być hydraulikiem, strażakiem, mieć gabinet urologiczny. Rzecz w tym, że moje życie trwa, niestety, i nie chce na ten okres zmian wejść w stadium uśpienia, coś jak naciśnięcie guziczka „pause” lub wywieszenie tabliczki „remanent”, choćby i ręcznie wypisanej. „Remanent – pracownię humanistyczną przerabiamy na gabinet urologiczny”, zabolą cię jaja (!) i już nie możesz się obejść; „Remont – magister Witkowski zamienia się w inżyniera Witkowskiego, nie patrzyć, przebieram się!”. Ale dziś tyle lat zdobywa się kwalifikacje, na przykład ten gabinet kosztowałby mnie przerobienie biologii, fizyki i chemii z liceum, plus osiem lat medycyny ze specjalizacją i dwadzieścia lat zbierania na lokal i te wszystkie złote klamki, jakie w takich gabinetach prywatnych lśnią. Bo taki gabinet to jest wyposażony ze splendorem, jak luksusowy burdel, a czego się pan napije, a może w poczekalni pooglądać kolorowe szmatławe jakieś magazyny, a może siusiu zrobić do złotego pisuaru. Tymczasem ile ostatnio przyszło za opowiadanie z „Pisma Literackiego”, nieszmatławego? Osiemdziesiąt złotych!

Najpierw pada deszcz i mnie rozmiękcza, jakbym był zasmarkaną chusteczką ligninową, potem – śnieg zamraża w twarde gówno o poszarpanych kształtach, a na koniec dostaję zapalenia oskrzeli i nie idę do lekarza. Ponieważ zawsze interesowała mnie medycyna, sam umiem się wyleczyć. Dziś rano wszedłem na taboret, wywaliłem wszystkie przeterminowane węgle z najwyższej szafki i znalazłem tam pozostały po jakiejś starej chorobie duomox 1000, do tego dołożyłem nystatynę i leki wspomagające oraz silny przeciwzapalny lek apo-naproxen. Przy okazji znalazłem zdjęcie mojego brata w wersji dwulatek, obejmującego wielki kalosz. Dziecko jest jakby osmalone, na tle naszych bloków i malucha. Zaraz wylazła mi czerwona pręga na gardle, więc czym prędzej zamiast duomoxu dałem doxycyclinę i czopki butapirazol. Albo jestem uczulony, albo ten duomox dawno przekroczył datę przydatności do spożycia. A jeszcze na to wszystko mieszkam na dziesiątym piętrze i właśnie coś pode mną malują, i z wywietrznika, żeby mnie dobić, wylatują na całe mieszkanie rozpuszczalnikowe opary. Łeb mi pęka. Leżę w łóżku i zastanawiam się nad swoją absolutną nieprzydatnością do spożycia przez społeczeństwo z powodu ciężkiego przeterminowania, nad tym, że z nikim spoza humanistyki nie umiem gadać, a potem myślę o hermeneutyce i macam się po jądrze, i właśnie – stąd mi się wziął ten cały gabinet urologiczny.

– Pan pokaże to jądro... – Internistka wzdycha, nakłada zieloną gumową rękawicę aż po sam łokieć. Wyciągam to całe jądro z majtek i pokazuję. Wisi dużo niżej niż lewe, jest powiększone, boli, tak jakby rwało, a na dodatek na dole zrobił się najprawdziwszy guz.

Albo być taką lekarką, internistką. Mieć całą szafę rękawiczek, tyle że z gumy. Wytworne jak przed wojną, aż po same łokcie, tylko papieros w długiej fifce i jakieś retro przeboje. Teraz nie pora szukać wymówek, fakt, że skończyło się, dziś przyszedł inny, bogatszy... Z najpoważniejszą na świecie miną wysłuchiwać takich jak ja poetów. Z najpełniejszym zrozumieniem mówić: „To poważna sprawa to jądro. Prawdopodobnie nie doleczył pan zapalenia oskrzeli i poprzez krew zapalenie przedostało się do zupełnie innej części ciała, gdzie utworzyło zupełnie nowe, groźne ognisko zapalne. Trzeba podać antybiotyk przenikający głęboko, aż do kości. Dalacin. Jest pan uczulony na dalacin?”. Jestem jak najbardziej uczulony na dalacin. Już kiedyś go brałem z powodu spuchnięcia nogi (zapalenie stawu). Noga nie chciała się zmieścić w nogawce, miała szerokość obu nóg razem wziętych i ten dalacin spowodował u mnie taki stan, że wylądowałem w szpitalu pod kroplówką i była brana pod uwagę możliwość śmierci. Mojej. Zresztą miałem rurki w nosie, a jak się ma rurki w nosie, to nawet inni pacjenci chodzą wokół ciebie na palcach i piszą do dyżurki podanie o przeniesienie na inną salę, bo wiadomo, że lada dzień przyjdą agenci pogrzebowi kilku firm walczyć o zlecenie na cały pakiet usług. Z tą spuchniętą nogą, pamiętam jak dziś, pakowałem się po schodach wydziału na egzamin z gramatyki historycznej, bo nie chciałem, żeby mi przepadł. I miałem pretekst, aby – jako „chory” – wychodzić ciągle do kibla, zgapiać, ile wlezie, prasłowiańskie wersje wyrazu „łabędź” i inne takie tam.

Więc być taką lekarką i podśpiewując retro przeboje, odkładać całą swoją seksualność na bok na czas oglądania cudzych jąder, być wypraną z tabu jak biały fartuch i dodatkowo wyprasowaną, robić minę surową, podszytą obowiązkowością i głębokim zrozumieniem, mieć wytatuowane na biuście po łacinie: „NIC, CO LUDZKIE, NIE JEST MI OBCE POZA SPRAWAMI EROTYCZNYMI. PS. Jądro nie kojarzy mi się z niczym poza przekrojem z podręcznika”. W mgnieniu oka robić z tego jądra preparat pływający w formalinie, a nie kawałek faceta, który przede mną siedzi. Na czas oględzin wkładać je do słoika i podpisywać: „Jądro. Wycięte podczas sekcji dnia tego i tego. Guzek wielkości ziarnka grochu. Denat miał raka”. RAKA?!

Raka! Nie napomknęła ani słowa o raku, nie było o tym mowy, to państwowa internistka, powiedziała tylko:

– Zapalenie – pożar w ciele.

I po chwili milczenia:

– Gdyby miał pan bóle głowy, to trzeba będzie wyeliminować padaczkę.

I odwróciła się teatralnym gestem do okna, zastygła zapatrzona w listopad oprawiony w łuszczące się ramy. Tyłem się do mnie odwróciła i stała! A w tym oknie, w tych ramach był kicz jesienny przemyśleniowy, buchał tam liść do szyby przyklejony, zacinał deszcz, odłaziła emalia, wiały wiatry, wschodził i zachodził księżyc spuszczany na sznurku, szła procesja i w ogóle – to było okno młodopolskie, okno teatralno-kiczowate, okno-pułapka na początkującego literata, okno-śmierć literata młodego, okno-konwencja, okno-gigantyczna okładka książki Tokarczuk. To było okno z teatru taniego, ulicznego, objazdowego, tfu!

Mimo tego okna zakład medyczny opuściłem w zupełnie dobrym nastroju, podśpiewywałem sobie wszystkie znane mi niemieckie przedwojenne piosenki, wszystkie te faszystowskie przeboje teatrzyku ogródkowego oraz burleski przeleciałem i dopiero w domu, w kuchni znajduję na stole porzucony przez kogoś z rodziny kolorowy magazyn „Vita”, a że przy jedzeniu ręka odruchowo sięga po cokolwiek, otwieram. Recenzja nowej odżywki Welli, Gołota i jego problemy z żoną, co robić, żeby na liściach kwiatów nie było plam od nikotyny, porady zdrowotne, badaj jądra co pół roku! Jeśli jądro jest cięższe, twardsze lub ziarniste (???), jeśli boli lub nie boli (bo rak nie boli), ale boleć może, bo z guzka mógł nastąpić już krwotok wewnętrzny! Nawet nie czytam dalej, doczytuję tylko, że to choroba ludzi młodych, pomiędzy dwudziestym a trzydziestym rokiem życia, i że wcześnie wykryta bywa uleczalna. Param, param, pam, pam, pam. Podrywam się do drzwi, wracam do telefonu, porywam książkę telefoniczną, ale nagle siadam, bo dopada mnie ta myśl koszmarna: piątek wieczór. Tymczasem tną ceny w supermarketach, a za oknami liście spadają z drzew. T-shirt 3,50, kilo pomarańczy 2,99. Włączam telewizor, ale mówią akurat o raku jądra, więc już lodówki nie otwieram i na głodnego chcę iść spać, ale zaraz wstaję, bo jak tu tak spać, kiedy się jest najprawdopodobniej skazanym. Innym okiem spoglądam na mój pokój i widok z okna, ale ile można spoglądać znad grobu? Pam, pam, pam. Najwyższy czas, Panie, pożegnać tę planetę. Chodzę po pokoju jak po więziennej celi tam i z powrotem, trzecia w nocy, muzyka wyłączona, bo ostatnio same kasety o raku wychodzą na rynku, nowa moda, miliony na tym raku zbijają siusiary z kolczykami w wargach. Zażyłem wszystkie znane mi antyutleniacze, witaminy C i E, koenzym Q, wypiłem litr staropolanki niegazowanej! Ale i papierosa zapaliłem z tych nerwów. Palę papierosa i wdycham głęboko rakotwórcze substancje. W połowie gaszę, myślę o przerzutach na płuca. Ciekawe, czy mi to jądro wytną na sekcji, czy wcześniej? Właśnie! Pierwsze co, to mi wytną i będę miał cienki głos, zero zarostu i piersi. Kastrat! Podobno kastraci dawniej byli prawdziwymi gwiazdami operowymi, cieszyli się ogólnym poszanowaniem, a do tego mieli przywilej strojenia się w kobiece ciuchy i śpiewania damskich ról. Tak więc nareszcie zupełnie się upodobnię do tych humanistów-intelektualistów, co to okulary na pół twarzy, łysina na pół głowy, a tułów węższy od łba. Dotąd się przed tym broniłem. Nie chciałem być tak do końca inteligentem, w inteligenta nie chciałem się stoczyć, broniłem się przed inteligentem tradycyjnym siłownią, przekleństwami, słuchaniem ostrych rockowych kapel, w chłopaka przed inteligentem uciekałem. Zamknięcie w inteligencie wydawało mi się jakieś takie ograniczające i zupełnie wykluczające tę część mojej osoby, którą nazywam „playboy”. Ale teraz koniec. Taki łysy będę mówił (w TV): „Proza Nataszy Goerke to literatura, w której uwidaczniają się...”. A ludzie w nocy, bo tylko w nocy puszcza się te literackie smęty, będą przerzucali kanały w poszukiwaniu filmów erotycznych, na których ścierać się będą ze sobą te wszystkie narządy tak narażone na raka, te gruczoły rakochłonne, życiodajne i życiozabierające. Albo taka sytuacja: noc, dziesiąte piętro, samotny facet, wyciąga z wideo jednego pornola i wkłada drugiego, a w przerwie włącza się Telewizja Polonia i widzi mnie, kastrata, mówiącego: „Czytelnik czuje się niczym intruz, podgląda bohaterkę, która przegląda się w drugiej kobiecie. Wątki safickie w poezji Marzeny Brody...”. I wtedy on szybko karmi wideo kolejną kasetą i już widać prysznic i faceta mydlącego sobie jaja (jakże narażone), wchodzi kobieta opasana ręcznikiem białym frotté. Nakręca sobie włosy na lokówkę, spogląda na te jego jaja bez skojarzeń z rakiem, powoli zjeżdża ręką w dół i wsuwa sobie lokówkę między nogi (a te wszystkie organy – jakże narażone!). Włącza radio, mówi „świetna piosenka” i się uśmiecha, a zaraz potem dodaje „kapitalna stacja”, a facet krzyczy z kabiny „rewelacyjne to radio!”. A potem ona siada na stole i już zupełnie oficjalnie suszy sobie tu i tam, a on zupełnie oficjalnie patrzy na nią przez przeźroczyste drzwi prysznica i mówi: „Wczoraj też nadawali niezłe piosenki”. Albo w starych dekoracjach. Narratorka (krynolina – peruka – pieprzyk na piersi) mówi: „I nakrył mnie baron, powiedział, że jeśli mu się nie oddam, powie, co widział, i pójdę do więzienia. Na dźwięk słowa «więzienie»...”. A potem znowu widzowie wyjmują kasetę i w przerwie nocny program Telewizji Polonia, a w nim ja, łysy inteligent z brzuchem. No i właśnie stąd marzenia o tym, aby mieć zawód, bez którego nie można się obejść. Bo bez tych moich opinii, za przeproszeniem, literackich wciskanych ludziom w nocy w TV...

Bo oto właśnie teraz, nad ranem, w nocy z piątku na sobotę, dałbym wszystko, aby mieć w rodzinie lub w sąsiedztwie jakiegoś onkologa, który obejrzałby jądro, a potem poklepał mnie po ramieniu i powiedział: Stary, weź się lecz, ale na głowę, to zwykłe zapalenie jaja, rak nie boli i – i tu by dorzucił jeszcze jakąś cechę, której ja nie mam, a która koniecznie musi występować przy raku.

W poniedziałek jądro boli coraz bardziej i jest, co tu ukrywać, zdecydowanie większe, cięższe i – czy mi się tylko zdaje – jakby ziarniste? Wewnątrz czuję jakby szczelinę, jakby miało dojść do podziału na dwie części i ta druga to był ten guz. O siódmej obdzwaniam wszystkie prywatne kliniki, ale nigdzie jeszcze nikt nie odbiera, a automatyczne sekretarki mówią do mnie męskimi głosami, głosami opanowanymi, bez cienia histerii, głosami patrzącymi prosto w oczy jasnymi, skupionymi spojrzeniami trzydziestoletnich zdyscyplinowanych mężczyzn, ogolonych, nieźle zarabiających i pracujących na te swoje zarobki wcale ciężko. „Tu gabinety lekarskie. Wybierz tonowo numer lub poczekaj na zgłoszenie się operatora. Gabinet dentystyczny 1, gabinet ginekologiczny 2, gabinet dermatologiczny 3”. „Tu prywatny gabinet onkologii klinicznej i chirurgii. Rejestracja w czwartki, w godzinach od trzynastej do...”. W czwartki! A przecież rak wcześnie wykryty i wycięty bywa uleczalny! Ale jak ma być, kurwa mać, wcześnie wykryty, skoro we czwartki, i to od trzynastej, a nie w poniedziałki od siódmej! Czuję, jak rak rośnie we mnie, jak jego małe drobinki z linkami i haczykami wybierają się na wycieczkę wysokogórską ku płucom i mózgowi, można powiedzieć „przerzucają się” w inne rejony, ale w końcu ubieram się i jadę do szpitala Dolnośląskiego Centrum Onkologii na ulicę Hirszfelda. Dlaczego te szpitale specjalistyczne, izby przyjęć, ostre dyżury zawsze mieszczą się na ulicach jakichś dziewiętnastowiecznych naukowców w binoklach, pozytywistów, Pasteurów? W dzielnicach zupełnie zakazanych, z przylegającym klasztorem albo kościołem, naprzeciwko cmentarza? Znowu niebo jak płuca gruźlika, śnieg jak apteczna gaza, lignina jakaś jałowiona, wszystko mi się już medycznie kojarzy, medyczne postrzeganie mi się włączyło! Gdy widzę ponure zamczysko z czerwonej cegły, z góry nastawiam się na to, że zostanę odprawiony z kwitkiem z braku skierowania.

– Dzień dobry, ja mam taką sprawę, chciałem się poradzić jakiegoś onkologa, bo mam taki problem, no, tylko ja nie mam skierowania.

– U nas nie trzeba skierowania – rozpromienia się kobieta siedząca w dyżurce.

– Przepraszam, ale ja naprawdę...

– Nigdzie w Polsce nie trzeba skierowania do onkologa, trwa program profilaktyki raka.

Raka! Więc jestem w miejscu, gdzie to słowo jest niczym „znaczek” na poczcie lub „bułka” w piekarni, albo „aspiryna” w aptece.

– To ja bym od razu, jeśli można.

– W jakiej chorej kasie jest pan ubezpieczony? – Że też w całej Polsce nikomu nie chce się wymyślić czegoś śmieszniejszego!

– W Dolnośląskiej.

– Ostatnie drzwi tamtego korytarza.

A korytarzy w tym molochu jak w labiryncie. Spod niektórych drzwi wychodzi fioletowa poświata. Rentgeny? Sekcje? A może solaria dla nieboszczyków? Żeby nie wyglądali tak blado w grobach? Spotykam jakieś zejścia do piwnic zamknięte na kłódkę lub otwarte zachęcająco. Jedna kobieta, całkiem łysa, mruga do mnie, spoglądając na zejście do piwniczki (napis na drzwiach: DO MAGAZYNU, zamazany przez kogoś tak, że wyszło: DO GAZU). Tym jesteś, kim ja byłam. Tylko że mnie czeka to samo. Czyli chemioterapia! O – tu są nawet drzwi z takim napisem: CHEMIA, gabinet 127, a to dopiero parter. Włosów już i bez tego mam jak mysz na cipie. Spoglądam przez okno, z którego ramy łuszczy się pożółkły lakier. W dole widzę stacyjkę pogotowia, podjazd zalany teraz deszczem, jedną gołą żarówkę w stróżówce, wyboje. Obok pordzewiałe drzwi zamknięte na kłódkę, wszędzie wokół sczerniałe cegły ścian szpitala ze skrawkiem nieba. A w tych ścianach zakratowane okna, w oknach łyse kobiety zapatrzone jak stare lalki.

Siedzę tak, międląc w ręku kartę, którą mi wyrobili w rejestracji, i patrząc na nędzny, sztuczny kwiatek w wazoniku i na stolik kościsty, oznakowany farbą olejną, znakiem ewidencji, jakby go ktoś chciał ukraść, chwiejący się w lewo i prawo. Tak, rzeczywiście, chciałbym ukraść ten stoliczek, żeby go sobie postawić w charakterze przestrogi! Tak, potrafią sprowadzić człowieka na ziemię. Pokazać, że tu się ratuje życie. Że tu nie czas na pierdoły. Że tu nie szaleje to całe wasze życie pełne narzekania na kolor samochodu, zakupów, remontów, strojenia się i dyskotek. Tu jest asceza, a i na nią brakuje pieniędzy. Nikt mocniej nie stąpa po ziemi niż lekarz idący w swoich białych drewniakach i w białym fartuchu nałożonym na ubranie, idący takim „wystudzającym” pacjenta korytarzem, każdym klapnięciem sprowadzający go na ziemię, wdeptujący w nią, ach, nie wiem już. Ach, wszystko bym oddał, żeby tak kroczyć! Tak, warto by mieć u siebie w mieszkaniu taki stoliczek ohydny albo słoik ze sztucznym kwiatkiem, coś z tego świata, jako memento mori.

Więc przychodzi (wkracza) wąsiasty lekarz i zaczyna wyczytywać po kolei. Uprzedziwszy wcześniej panie, żeby mnie zawołały w razie czego, idę na poszukiwanie toalety, gdzie mam zamiar oddać mocz i sprawdzić, jak się miewa jądro, a także obadać ogólny stan higieny narządów rodnych, które przecież – sądząc po kolejce – za jakieś dwie godziny będą znowu na topie. Cóż... byłem przygotowany, że nie znajdę tu złotych pisuarów, jak w prywatnych gabinetach, ale jednak gdzie tam literaturze i wyobraźni do rzeczywistości! Jest to klitka pół metra na pół, po kostki zalana szczyną i rzygami, z pękniętą rurą zatkaną papierem toaletowym, z okienkiem na to więzienne podwórko pogotowia zamalowanym żółtą olejną, z sedesem bez deski. Nad tym wszystkim smętnie zwisa sznurek wysmarowany czymś śliskim. Oczywiście to prosta wróżba wyniku badań. A na środku leży kula z gówna, a raczej pozlepiana z wielu gówien różnych odcieni. Leży jak jakaś artystyczna instalacja, bezczelna i dostojna. O, łazienki i kible w moim życiu! W zasyfionym WC szpitala onkologicznego na Hirszfelda stanęły mi przed oczami wszystkie łazienki, jakie w życiu widziałem, o jakich czytałem i marzyłem... A także konstruowane ad hoc fragmenty teorii na ich temat. Łazienki dawne i nowe, ze Wschodu i z Zachodu. Nowe salony reklamujące się sloganem „idee dla łazienki”. Idea, która sięgnęła eleganckiej kostki brukowej. Toalety ukraińskie, w których – stwierdziłem to z pewnym zakłopotaniem – gówno nie jest, niestety, tabu. W których goły sznurek do spuszczania wody zazwyczaj jest śliski od brązowej mazi. I na odwrót – przeestetyzowane kibelki Szwajcarii i Niemiec. Kiedyś, jadąc pociągiem z Krzysztofem Vargą, opowiadaliśmy sobie o co ciekawszych okazach zachodnich kibli. Chyba wygrałem wówczas relacją o jednym, w którym pisuary były... wyświetlonymi na nieskazitelnie białych ścianach slajdami przedstawiającymi wiekopomne dzieło Duchampa. Najciekawsze jednak rzeczy zachodzą na styku ciało – design toalety. Kiedy wchodzę w Niemczech, w jakiejś eleganckiej kawiarni, do ubikacji, takiej nowoczesnej, srebrno-szklano-granatowej, z kaflami, fotokomórkami, kiedy zanurzam się w ustalonej przez unijne urzędy temperaturze 20,5 stopnia, czuję dumę z tego, że jestem człowiekiem, i ta właśnie duma została wpisana w cały rozmach tego przedsięwzięcia łazienkowo-wychodkowego. Chodzi o to, aby ten niemiły fakt, jaki zaraz nastąpi i będzie nam przypominał o pewnych podobieństwach do zwierząt, zagłuszyć ostentacyjnym pokazem możliwości i elegancji cywilizacji oraz kultury europejskiej. Zamazać zapachem fiołkowym, zagłuszyć szumem srebrnych suszarek, wytrzeć białymi ręcznikami frotté, uperfumować. Jak na złość moje ciało wyłuskane z drogich ciuchów i siedzące na srebrnym sedesie wydaje się tak marne i brzydkie w całym tym splendorze. Pieprzyki, fałdki wydelikaconego cywilizacją inteligenta, czerwone plamki od jakiegoś uczulenia, czerwone odciski od paska na brzuchu. Gargantuiczny mimo wszystko odgłos robienia kupy – od tego ma odwrócić uwagę szalony design otoczenia.

Tymczasem stare lub wschodnie łazienki i kibelki, zamiast być najpiękniejszą i najbardziej wyrafinowaną częścią knajpy czy mieszkania, traktowane są zwykle po macoszemu. Wnętrze może być już zrobione „na zachodnio”, ale toaleta – tym zajmują się na szarym końcu. Tu wszystko chyli się ku upadkowi, a liszaje ścian nie tworzą takiego kontrastu z liszajami ciała. Pożółkłe wanny rymują się z pożółkłą skórą, przeciekające rury stanowią prostą wróżbę dla naszych żył i jelit. To łazienki nieukrywające śmiertelności! O tym wszystkim myślałem w kiblu na Hirszfelda, oglądając pośpiesznie genitalia i ciesząc się, że rozpad zapoczątkowany w moim ciele tak miło rymuje się z rozpadem otoczenia. Jakie by to było nie na miejscu, gdyby wokół panowała tytanowa doskonałość!

Wracam. Co rusz do gabinetu wchodzi pielęgniara z recepcji i wnosi całe stosy kart. Czytając dziesiątki razy tabliczkę z nazwiskiem i godzinami przyjęć, zastanawiam się, czy kładzie je na biurku lekarza górą, czy dołem, czyli – czy będę na początku, czy na końcu. Jestem na końcu, choć przyszedłem jako pierwszy.

– Pan Witkowski.

Nogi uginają się pode mną i słyszę jeszcze szept w mocno już przetrzebionej kolejce „taki młody i już, widzi pani”.

Oczywiście poza lekarzem w gabinecie siedzą aż trzy pielęgniary, wszystkie odstawione, wypachnione i utlenione, w miniówkach, w pończochach. Wszystkie w białych drewniakach, w świetnych rannych humorach, podniecone pierwszą kawą, papierosem (nasza służba zdrowia kopci jak komin), najnowszymi wieściami z zakupionych po drodze do pracy dzienników i tygodników. Podśpiewujące, choć w każdej chwili gotowe do przybrania poważnej miny. Kto by pomyślał, że za tymi odrapanymi drzwiami kryje się tyle sprzętu komputerowego i zupełnie nowych mebli! A jednak pewien element szaleństwa i tu się znajduje, tylko jak to opisać? Wyobraźcie sobie: pod oknem taki stelaż, jakby fotel ginekologiczny, z rusztowaniem na rozkraczone nogi. Fotel jest pusty, ale w miejscu „pomiędzy nogami” stoi miedziana miednica wypełniona po brzegi jakby wodą pomieszaną z krwią.

Zupa z trupa.

Wyjaśniam całą sprawę, myśląc, że teraz pielęgniary wyjdą, i myślicie, że wychodzą? Lekarz kiwa głową w kierunku kozetki z zimną białą ceratą. Nie, nie tak, odwrotnie, tu głowa i całkiem ściągnąć majtki, no i głębiej, a nogi położyć sobie całkiem na kozetce. Tak, śmiało. Jeszcze rękawica, nowa moda męska na jesień 1999. Gumowe rękawice po pachy! Od razu zaczyna macać TO jądro, nawet nie muszę mu mówić, które, a potem uciska brzuch, długo i ostentacyjnie myje ręce (mimo że przecież rękawica!), jakby chciał mi dać coś do zrozumienia. Pyta, czy boli, zagląda do gardła i oddycha z ulgą, a może nie? Może wzdycha?! Na pewno teraz zacznie mnie pocieszać, ale następuje coś zgoła innego.

– No ładnie... Długo pan już to ma? – i tu recenzent Witkowski, tak wygadany w TV i w gazetach, gdy w marynareczce i z noskiem z lekka upudrowanym, tu z opuszczonymi majtasami zaczyna się jąkać, choć pytania łatwe.

– No to na rentgen, pobieramy krew, robimy markery, BAC guzka, weryfikacja cytologiczna, wycinek, potem na pierwsze piętro, windą dla pacjentów, a potem z powrotem na oddział i wypisać kartę.

Po czym zaczyna dyktować siostrze, która siedzi przy komputerze. Dwie pozostałe już się przy mnie krzątają, podwijają mi rękawy, przyciskają żyły gumowym wężem, robię się bardzo ważny, żyła nie chce dawać krwi, jak zła krowa, kłują drugi raz, drugą rękę, zapach jakby gabinetu dentystycznego wypełnia mi całą głowę i, wierzcie lub nie, gdy tylko igła wbija się w moją żyłę, walę się w ciemność.

— — —

– A teraz położy się pan na tych noszach i siostra pojedzie z panem na pierwsze piętro zrobić prześwietlenie klatki piersiowej, a następnie zapisze się pan na USG jąder i brzucha, tyle że to proponowałbym prywatnie, bo u nas jest kolejka na dwa lata.

Ale te kobiety w kolejce siedzące wzdłuż ściany na korytarzu mają przedstawienie! Facet wchodzi do gabinetu na nogach, a wynoszą go białego jak płótno, którym jest przykryty, co prawda nie włącznie z głową... I to „taki młody”... Jestem osłabiony, jest mi miło, nosze falują przyjemnie, a jednolity sufit, upstrzony tylko rzadkimi zaciekami, nie drażni wzroku. Człowiekowi, szczególnie w taki ohydny jesienny czas, potrzeba czasem trochę uwagi ze strony otoczenia...

Potem płynnie schodzimy po schodach i moja łódka wpływa do gabinetu rentgena. Przedziera się w końcu i ta myśl: gdyby lekarz powiedział, że to nic nie jest, podświadomie byłbym ZAWIEDZIONY.

Wewnątrz stoi mężczyzna. Tyłem do nas, a przodem do staroświeckiego okna. Odwraca się powoli i – wierzcie albo nie – mówi:

– Ale siostry, z takimi rzeczami mi tu nie wjeżdżać! – I dopiero po chwili, gdy poruszam się niespokojnie, podbiega do mnie i zaczyna przepraszać, z odległości nie było widać, że głowa jest odkryta. Wszyscy są bardzo podenerwowani, a we mnie nagle już coś puszcza, coś się przelewa, coś, co wzbierało sobie powolutku i podskórnie od dawna, od chwili gdy na stole w kuchni zobaczyłem to brukowe pismo. Wszystko ze mnie wychodzi. Płaczę nad tym, że tak łatwo mnie już pomylić ze zwłokami, z „takimi rzeczami”, że mam obie ręce całe pokłute i zaplastrowane jak jakiś narkoman, że umrę i nawet nie będzie można wtedy wnieść mojego ciała do gabinetu rentgena. I nawet nikt nie napisze nekrologu do „Wyborczej”, będzie tylko w lokalnym dodatku, napiszą: doktorant. Że to doktorant umarł, podpisane: koledzy z roku.

Albo być takim lekarzem rentgenologiem. Rozbierać wszystkich bez rozbierania, przenikać aż do kości, jak dalacin. To dopiero zadanie dla lubieżników! Robić USG, wodzić po śliskiej substancji (ach, te śliskości) rozlanej na brzuchu, pokazywać wszystkim: „To są twoje nerki, wyglądają całkiem apetycznie”; „To są twoje płuca. Bucha z nich para rozgrzanego powietrza. Składają się z pęcherzyków pełnych twojego oddechu”; „Pola płucne i cień środkowy nie wykazują zmian”; „A to twoja wątroba. Niepowiększona, bez zmian ogniskowych”; „Pęcherzyk żółciowy, drogi żółciowe, trzustka, śledziona, nerki nie wykazują zmian. Aorta prawidłowa. W obszarze badania nie stwierdza się powiększonych węzłów chłonnych”; „A to twoje jądra. Wielkość prawidłowa. Ilość płynu między osłonkami w normie. Najądrze prawidłowe, struktura echogeniczna prawidłowa”.

Prawidłowa!

Ponieważ badania hormonalne krwi nic nie wykazują, mam już pewność, że to zapalenie najądrza. Nagle okazuje się, że wszyscy moi koledzy (a także lekarze, którzy mnie badali) mają w rodzinie lub wśród znajomych najlepszego prywatnego urologa, i tylko do niego idź, bo to swój człowiek, bierze siedemdziesiąt złotych za wizytę, a wiesz, jacy są urolodzy...

– Bo to taki męski ginekolog, no wiesz... same pedały, i do tego drogie pedały.

Pedały! Chłopcy, którzy lubią chłopców, zbierają czarno-białe pocztówki, na których, zamknięci w serduszku, całują się kolesie w skórzanych kurtkach, z kolczykami i ogoleni na łyso, o niezwykle przystojnych twarzach i z gwiazdkami w oczach? Chłopcy, którzy nocami przeglądają kanały telewizyjne i kiedy zobaczą na RTL prognozę pogody, nagrywają spikera, aby potem zrobić stop-klatkę? Świry ućpane amfetaminą na Love Parade w Berlinie? Pedały są wśród nas, sam widziałem. Wychodzili z McDonalda, siedzieli na ławce w parku o złej sławie, krążyli wokół szaletu niedaleko Opery. Podawali mi herbatę z cytryną w kawiarni i pytali „jak ostrzyc” u fryzjera. Wszędzie goniły mnie ich oczy. Czy to wszystko urolodzy? Specjaliści od męskich organów rodnych, medyczni transwestyci nakładający te retrorękawice, gumowe kreacje sprzed wojny? Może mają do kompletu gumowe peruki i suknie? Już wyobrażałem sobie taką żółtą albo lepiej zieloną (chirurgiczna zieleń) rękawicę naciągniętą aż po owłosioną pachę urologa, do którego zdecydowałem się pójść.

W powodzi topniejącego śniegu, jakby już była wiosna, z czterema siatami dobrnąłem do domu. Wszystko ze mnie opadało, topniałem, spływał po mnie ten niedoszły rak. W Auchanie nakupowałem całe stosy tygodników, „Politykę”, „Newsweeka”, olbrzymie torby żarcia, jakieś lody pakowane w kilogramowe pudełka z lider price po 3,99, polewy karmelowe do nich, wielkie paczki chipsów o smaku bekonu, dwie dwulitrowe butelki 7up plus dwie cytryny do wrzucania plasterków, całe tony filmów za 19,99 na vcd, kompaktów z muzyką PRL za 9,99, wszystko to walnąłem na łóżko, wreszcie przy Sławie Przybylskiej przebrałem się w starą pidżamę i jeszcze starszy szlafrok. Kaloryfery dałem na full, telefony wyłączyłem i na wpół leżałem tak przed komputerem całą noc aż do rana, oglądając te filmy i żrąc, wrzucając lód i cytrynę do 7up, jak jakiś stary, zbysiały Elvis Presley w ostatniej fazie swojego życia. Bo podobno też tak tylko siedział przed TV i żarł. Bekał, pierdział i przerzucał kanały. Bogaty, ale nieszczęśliwy w tym całym kapitalizmie. Siedziałem tak i żarłem, i oglądałem Trainspotting na zmianę z Człowiekiem z marmuru, zagryzałem Larsem von Trierem i popijałem Przesłuchaniem, które kiedyś w pierwszej licealnej oglądaliśmy jako „kultowy” film. Patrzyłem na „kultowo” chudą Jandę, młodą i gniewną, aby sięgnąć po kolejnego chipsa, tik-taka, kinder-bueno, kinder-niespodziankę, czekoladowy śliniaczek, piankę, landrynkową pizdę. Wstałem od komputera, poszedłem siku, popatrzyłem w lustro, aż wreszcie się rozpłakałem i było to bardzo przyjemne. Że tak to się wszystko posrało, że się teraz tylko żre i ogląda. Wracałem, zahaczając po drodze o lodówkę. Otworzyłem paczkę elemów lajtów, strzepywałem popiół, robiłem sobie kawę parzoną w szklance, bo latte jakoś już nie wypadało, kiedy bezgłośnie wybiła trzecia. Więc piłem sobie tę kawę po turecku komunistyczną, paliłem papierosy, bo ranek mógł mi co najwyżej skoczyć, bo ranki późną jesienią nie istnieją. Zarzucałem kolejną płytkę, w końcu wszystkie zachodnie poszły w odstawkę, została Polska i komuna, moja młodość, i już nawet jeść nie wypadało, wypadało dużo palić, z dna szafy czarny golf wyciągnąłem. Więc paliłem dużo, uwolniony nagle od raka, paliłem i raz po raz stawałem w tym niebezpiecznym o tej porze roku oknie, obiecującym tanie literackie spełnienia. Patrzyłem na świecący w dole neon telepizzy, oferującej ostatnio nową usługę o surrealistycznej nazwie „telekurczak”. To już za wiele było, bo koło telepizzy solarium Fototapeta i salon plus gieesem, zamiast sklepu giees wybudowali; wstałem w tym czarnym golfie, naciągnąłem go mocniej, bo ze spodniami od pidżamy, niestety, nie konweniował zbyt dobrze, i z szafy wódkę wyciągnąłem, kieliszek, a z łazienki lustro przyniosłem. Puściłem jeszcze to i owo niezbyt głośno, aby nie pobudzić sąsiadów – bo tu wokół sama klasa robotnicza mieszka, o piątej do pracy wstają, się społeczeństwu przydają. A w sobotę Ich Troje na cały głos puszczają. Mną się nie przejmują. Cyk, do lustra wypiłem, papierosa zapalam, komediant – filtr nawet urwałem, żeby bardziej robotniczo było. Patrzę w to lustro i zadumane miny strzelam, miny pod tytułem: wieczór pisarza, noc pamięci narodowej i mojej prywatnej pamięci instytut, spoważniały nagle pod wpływem starych filmów pisarz. Bo na co dzień rozlatany, zinfantylniały, zakupy, pierdoły, promocje serków i promocje książek własnych, telewizja i co do niej nałożyć, żeby nie wyjść na dupka inteligenta, na co dzień syf, powódź tandetnych poruszeń, jak pisała Podgórnik. I śmiech mnie ogarniał na zmianę z płaczem, w komputerze śpiewały chóry, mądrzyła się Polska Kronika Filmowa, aż w końcu zostałem poinformowany, że teraz mogę bezpiecznie wyłączyć komputer, i tak się bezpiecznie skończyła jeszcze jedna noc listopadowa.

Albo – w końcu – być takim urologiem-pedałem. Nie mieć żony i dzieci, tylko całą kasę dla siebie. Na studiach być pierwszym kujonem, niezaabsorbowanym studentkami, całe niespełnienie seksualne wsadzać w tę naukę, a nocami w akademiku chodzić po tych wszystkich pedalskich zaułkach Internetu i śmiać się z ogłoszeń matrymonialnych. I odrzucać wszystkie propozycje humanistów, księży i innych specjalistów od duszy. Potem dorobić się ciężką pracą gabinetu, noce spędzając w państwowym szpitalu na dyżurach. Pani A ma zatwardzenie, a panią B bolą nerki, tymczasem pan C zasnął z termometrem i zbił go, bo nie wiadomo po co wszystkim mierzy się temperaturę o piątej rano. Słuchać monotonnego postukiwania wózka z obiadem, czuć jego nędzny, stołówkowy zapach, ale samemu co lepsze jeść. Być na ziemi. I mówić takim jak ja, nikomu niepotrzebnym, długo, długo myjąc ręce: „Najważniejsze, żeby jądro było uniesione. Suspensorium. Unieruchomienie. Majtki, okłady z rivanolu, kompresy, ale musi być uniesione. Spać w majtkach. Jądro musi mieć ciepło. Nie wychodzić z domu na ten ziąb. Brać czopki i przede wszystkim, powtarzam, unosić je, ono nie ma prawa tak zwisać!”. I zawsze, ale to zawsze musieć wstawać rano, a nigdy nie móc siedzieć do późna w nocy. I robić długie, uważne zakupy w hipermarketach. Któregoś razu przywieźć samochodem do swojej willi świetny faks-telefon, długo i metodycznie rozpakowywać starannie posklejane pudło z nadrukiem „Siemens”, długo szukać, gdzie w instrukcji obsługi jest język polski, w końcu znaleźć tekst, pełen literówek, aby kilka samotnych nocy spędzić na odchrząkiwaniu i nagrywaniu od nowa i od nowa automatycznej sekretarki: Tu prywatny gabinet urologiczny doktora Witkowskiego. Doktora nie ma teraz w domu. Rejestracja odbywa się w piątki od osiemnastej (a niech czekają), cena wizyty...

W „Newsweeku” napisali, że w XXI wieku średnia ludzkiego życia może dojść nawet do stu lat. Gdy to przeczytałem, od razu postanowiłem zarezerwować ten luksus dla siebie. Zażyłem oczywiście stosowne witaminy i już zawczasu przygotowałem się na pięćdziesięcioletnią starość.

2001

Kolaboracja

Kurica nie ptica, a jednak!

Z początku znosi mniej więcej jedno jajko na pięć sekund. Po obu stronach migają dwie grzędy i raz po raz skapuje jajo. Potem jakby jej ktoś wbił w dupę śrubokręt. Coraz szybciej. A ja mam tylko jeden koszyczek, cztery trzeszczące klawisze, dwa spocone kciuki. Kciuki na kuricę. I ja te jajka wyzbieram! Teraz coś się stało w dupie kury, bo lecą z czterech różnych stron, lecą naraz, a mogą się stłuc tylko trzy razy. Melodyjka jakby głośniejsza, szybsza, coraz bardziej nerwowa. Więc dwoję się i troję, aby dogodzić radzieckiej kurze napędzanej dużą, płaską baterią. Nu, pocz’kaj, kurko, ja ci jeszcze pakażu! Kura też jakby się na mnie zawzięła – nastroszyła się, sra tymi jajcami na całego. Ale im bardziej się wścieka, tym wyraźniej widać po niej, że jest tylko wiązką grafitowych kropek na szarym tle. I w tym miejscu, gdzie przed chwilą zapaliły się kropki i ułożyły w kurę, teraz ich brak układa się w brak kury. W ciekłokrystaliczny brak. I już w innym miejscu kropki układają się w kurę. Oczywiście tylko po to, żeby w tym innym miejscu znieść jajko. Bo to kropki znoszą jajko. Ale ludzie to się przejmują tymi kropkami. Kiedy układają się w jajko, które spada na ziemię i się tłucze, to jakby im ktoś w pysk!

Kura jest pamiątką po mojej literackiej kolaboracji z systemem komunistycznym. Jakbym już nie umiał znaleźć innej. Jeszcze się załapałem. I to jak! Byłem lizusem systemu, byłem prawdziwym Putramentem. A wszystko przez ten nieszczęsny Teleranek. Co deprawował dzieci już u samego progu ich kariery.

Zawsze w niedzielę o dziewiątej rano przywlekałem się do dużego pokoju z poduszką i właziłem do olbrzymiego łoża małżeńskiego rodziców, którzy z zapartym tchem oglądali swój ulubiony program dla dzieci. W czołówce piał kogucik, Ciotka-Klotka miała każdy paznokieć umalowany na inny kolor, Majka Jeżowska zabawiała dzieci kolorowymi miniówkami i lakierkami na wysokich obcasach, by umilić czekanie na kino familijne.

Tej niedzieli prowadzący oświadczył, że zaraz zostanie nam, dzieciom, puszczony film dokumentalny produkcji radzieckiej na temat naszych rówieśników z Leningradu. Rodzice wydali radosny okrzyk i naciągnęli na siebie szczelnie kołdrę. Oglądajcie uważnie i napiszcie pracę o życiu dzieci z Leningradu! Pierwsza nagroda – wyjazd do dzieci, do Leningradu! Na koszt ulicy Woronicza! Nawet tego konkursu nie zauważyłem, jadłem zupę mleczną, jeszcze w pidżamie, czekając na kino familijne. Na przykład na coś takiego: para proekologicznych buntowników ratuje zdychającego węża, wąż – ofiarą panów ze sztucznymi zębami, ale o tym brak wiedzy w nadmorskiej miejscowości na Florydzie, para buntowników wie, że chodzi o szmal, ratuje węża (w ostatniej chwili), ratuje miasteczko, ratuje cały ten amerykański, nadmorski świat przed panami ze sztucznymi zębami, którzy ukrywają wszystko przed opinią publicznie wydającą pieniądze na ich Złotych Piaskach. I jeszcze kilka rozmów na tematy ogólnożyciowe w składzie: ojciec – syn, nad brzegiem morza. Wiesz, wszystko przemija – lektor śpiewnie czyta angielskie dialogi za obydwu – ale w życiu trzeba być dobrym. Dlatego uratowaliśmy tego węża i inne zwierzęta. Wiesz, oni (panowie z zębami) nie są tak naprawdę źli, oni tylko nie potrafią słuchać głosu węży, przyrody.

Gdy film się kończy, nie zauważam nawet, że mój ojciec przez całe rano chodzi niespokojnie, drapie się po głowie, w końcu zaszywa się w swoim pokoju i coś tam pisze, rysuje kredkami świecowymi z mojego tornistra. Potem nastaje niedzielny obiad, kura (!), buraki, wino. Skąd miałem wiedzieć, że to wróżba, że ta kura ma coś wspólnego z nieobecnym spojrzeniem ojca, który zamiast jeść, porusza tylko ustami, układając jakieś nieme mowy, a buraki to prosta zapowiedź tego, czym się stanę w przyszłości? Przy podwieczorku (płyn z galaretki) w ogóle go nie ma. Przy Misiu Uszatku wychodzi i daje mi gotowy tekst do przepisania: przepisz, synku, kulfonami wzorowego pierwszaka, pojedziemy razem do dzieci, do Leningradu. A tekst zaczyna się tak:

„Gdyby jeszcze wczoraj zapytano mnie, co sądzę o dzieciach z Leningradu, jaka jest ta młodzież, odpowiedziałbym: zła, obca, bo... nieznana. Tak to już bowiem w życiu jest, że obszary nam nieznane nie budzą w nas sympatii, lecz nieufność, i dopiero trzeba kogoś poznać, aby polubić. Jakież więc było moje pozytywne zdziwienie, gdy pewnego dnia obejrzałem program o dzieciach ze szkoły im. ...”.

W wypracowaniu fruwają białe gołębie, a idący w radosnym pochodzie pianiery niosą czerwone i biało-czerwone sztandary. Przewodzi im jakaś postać męska, ale z długimi włosami, w garniturze i krawacie, ale jakby trochę kręci dupą, może Wanda Wasilewska? W klubie młodego modelarza chłopcy ze szkoły im. Kogoś Tam pracowicie sklejają samoloty i sputniki. Więc z większą już ochotą wyrywam z zeszytu do polskiego podwójną kartkę, robię linijką marginesy, biorę pióro na naboje i cały wieczór przepisuję laurkę, dodając raz po raz coś od siebie. Na przykład, że „młodość nadzieją narodów” albo że „nauka to potęgi klucz”. No jak piszesz „potęgi”?! – beszta mnie tato i muszę przepisać od nowa. Jeszcze ładniej. Do tego kilka obrazków świecówkami – to już robota mamy, ona ma talent plastyczny. A na koniec podpisujemy w dwóch językach, także grażdanką: Миша Станиславович Витковский.

Tak, już wtedy jako pisarz Michaił Stanisławowicz był skłonny do wszelkiego rodzaju zdrady, podlizywania się i czerpania zysków. W szkole podstawowej lizus i aktywista koła teatralnego, liczne konkursy recytatorskie, konszachty z polonistkami i woźnymi, intrygi mające na celu zapewnienie mu głównej roli (Czapli) w spektaklu Bajki zwierzęce wystawianym w sali gimnastycznej. Szczególnie dawał się we znaki pewien wyjątkowo nieprzyjemny rys charakteru młodego twórcy – Michaił Stanisławowicz lubił stawiać wszystko na jedną kartę i palić za sobą mosty. Był porywczy i nawet wczesny romans z Nataszą (przodowniczką w sekcji baletowej) nie potrafił złagodzić charakteru młodego pisarza. Rzecz jasna, rówieśnicy Michaiła Stanisławowicza nie wypowiadają się o nim zupełnie szczerze w swoich wspomnieniach. Prawda jednak wygląda inaczej – pisarz był znienawidzony w szkolnym teatrze, szczególnie przez Katarzynę Aleksandrownę Liputkin, która ubiegała się o tę samą rolę (Czapli) i podobnie jak on była targana namiętnymi marzeniami o przyszłej sławie. W archiwum prywatnym wdowca po mademoiselle Liputkin zachowała się do dziś znamienna fotografia, na której Mlle Liputkin patrzy na mistrza zza kulis wzrokiem pełnym nienawiści, a on sam w stroju Czapli kłania się rozentuzjazmowanym tłumom, chwytając się za serce gestem już nawet jak na owe zamierzchłe czasy staroświeckim.

Tak, do dziś z tym u siebie walczę... Do tego w moim charakterze nie podoba mi się także i to, że jestem taki cwany. Tak, Wysoki Sądzie i Wy, Panowie Przysięgli! Weźcie, proszę, poprawkę na to, że sam się do wszystkiego przyznaję, znam swoje wady i cierpię z ich powodu. Wciąż przypomina mi się ta scena z filmu Przesłuchanie, kiedy Janda, czyli piosenkarka Dziwisz Antonina, mówi, że przecież od dziecka pracowała, na co Gajos pyta: „Merdanie dupą nazywacie pracą? Jaki ustrój u nas panuje? Co to jest władza ludowa?”. I ja też, Wysoki Sądzie, całe swoje życie merdam piórem i czerpię z tego pokaźne zyski, mimo że powinienem wziąć się do łopaty, bo talentu nie mam za grosz, a tylko wyczucie koniunktury i literackiej mody. Tak! Jestem cwany i wtedy też specjalnie upraszczałem skomplikowaną składnię taty, waliłem olbrzymie kulfony, w miejscu (udawanych) byków malowałem kwiatki. W końcu zaklejamy kopertę, piszemy na niej: Warszawa, centrum, władza i ZLP, ulica Woronicza, ta, na której mieszkają stwory z dobranocek i gadające głowy. Adresaci: Wielce Szanowny Pan prowadzący program telewizyjny, jego pomocnica, szalona Ciotka-Klotka, oraz Majka Jeżowska – kolorowy skrzat. Po czym o całej sprawie zapominamy.

Kura jest cwana.

– A wycieczkę do Rosji wygrywa... Michał Witkowski z Wrocławia! Gratuluję, Michale! – I nawet nie robi takiego wrażenia sam fakt wygranej, tylko to, że oto pan prowadzący ma w ręku moje kartki, poznaję je! Wymachuje nimi, o, o! A teraz przekłada kartki do tej samej ręki, w której trzyma mikrofon, na pewno je pogniecie! A mikrofon, mikrofon, mikrofon... z uciętym kablem! W pokoju wszyscy krzyczą „gool!”. Bo oto właśnie nasza drużyna strzeliła decydującą bramkę. Oczywiście pan prowadzący nie mówi nic o tym, w jaki sposób mam wyegzekwować moją nagrodę, w ogóle nie mówi już o mnie. Teraz czterdziestoletnia Ciotka-Klotka udaje podlotka! Ale u nas w domu wciąż trwa to wołanie „gool”, to sylwestrowe otwieranie radzieckiego szampana na cześć dzieci!

„Minął rok i z telewizji, droga gazeto, drogi kąciku porad i interwencji, nie dano żadnego sygnału. Byliśmy z ojcem doprawdy zdesperowani, przybici. Sami nie wiedzieliśmy, co w takiej sytuacji wypada nam zrobić. Matka też była bardzo smutna i często wzdychała. Byliśmy zdemoralizowani faktem, że oto sama Telewizja Państwowa nas oszukała mimo niekwestionowanej wygranej. Napisaliśmy list na Woronicza. Bez odpowiedzi. Zadzwoniliśmy. Odpowiedziano ojcu, że «pana takiego to a takiego (dane personalne znane Redakcji) nie ma w gabinecie i nie wiadomo, kiedy wróci». Znowu minęło ponad pół roku, gdy, zdesperowani, zdecydowaliśmy się z ojcem pojechać. Raz kozie śmierć – pomyśleliśmy. I nie zostaliśmy przyjęci. Powiedziano nam, że sprawa uległa... przedawnieniu! Cała rodzina jest wstrząśnięta takim potraktowaniem naszego cudownego dziecka i wnuka, jakim bez wątpienia jest Michałek (na zdjęciu w sputniku). Prosimy o pomoc w naszej – słusznej – sprawie. Stanisław, Izabela, Zyta, Andrzej i Adam Witkowscy z Wrocławia”.

W wyniku interwencji dokooptowano nas w końcu do jakiejś lewej grupy, skąd mogłem wiedzieć, że jest to dyplomatyczna wycieczka przedstawicieli czegoś tam. Żartowaliśmy, że chyba firm produkujących zdekatyzowane dżinsy i przeciwsłoneczne okulary! Smurfy – tak się na nich mówiło, bo po uszy ubrani w zachodnie dżinsowe ciuchy na handel, obwieszeni aparatami fotograficznymi, z torbami wypchanymi suszarkami Farel, lokówkami, katalogami Neckermanna i Quelle. Oficjalnie: przedstawiciele ludu pracującego na wycieczce organizowanej przez Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Siedzę na ławce, zajadając zapiekankę, tato poszedł kupić dużo wody mineralnej, w końcu mamy jechać bez wagonu restauracyjnego przez dwie doby. A ja, zamiast uciekać na te straszne słowa, jeszcze się z tego, durny, cieszę. W pociągu okazuje się od razu, że nie ma toalety ani okien – jedno i drugie dosłownie „zabite dechami”. Przez okna nie wolno patrzeć, ponieważ teren jest obiektem strategicznym dla armii. Tak jak u nas, byle kran z tabliczką „woda niezdatna do picia” także oznaczony jest zakazem fotografowania. Skąd oni wiedzą, że ja właśnie tylko takie krany z zardzewiałą wodą ulubiłem sobie opisywać? Że nieczuły omijam wszystkie nowe budowle i lgnę instynktownie do liszajowatych stacyjek kolejowych? I teraz też podoba mi się ta cała egzotyka, którą powinienem koniecznie opisać w dzienniku podróży, ponieważ System nie poprzestał na jednorazowym wykorzystaniu mojego pióra. Skoro raz straciłem dziewictwo...

– Drogi panie Michale – prowadzący odwrócił się od okna, przez które patrzył na blok F1 przy Woronicza 17. – Drogi panie Michale, mamy dla pana dodatkową propozycję. Sam pan przecież nie pojedzie, ma pan dopiero... ile? Trzynaście? Trzynaście lat! Damy więc jeszcze pieniążki na szanownego tatusia i dołożymy was do wycieczki, która będzie oprowadzana po wszystkich kołchozach, przyjmowana chlebem i solą przez dzieci w strojach ludowych, czy jakie tam inne panują zwyczaje, będzie przyjmowana na konferencjach z okazji 22 Lipca i karmiona kawiorem rybim i sztuką ludzką. Pojedziecie do Kijowa, Charkowa i Połtawy, a nawet do Moskwy – dzieci są wszędzie, a Leningrad daleko. A pan od nas dostanie malutkie, słodziutkie stypendium na opisanie wszystkiego w świetlanych – (użył rusycyzmu!) – barwach i tu pan ma zeszyt, tu ołówek, tu mapę i... coś niecoś na drobne wydatki. – (Wręczył mi pokaźny zwitek dolarów.) – No, to tak na sto stron i z takim samym zapałem, jak było w pańskim opowiadaniu: Dzieci, gołębie, sztandary. Tych miejsc, gdzie nie wolno fotografować, to niech pan nie opisuje, bo...

– Przecież podobno tam wszędzie panuje zakaz fotografowania! – starałem się oponować, może odzywały się we mnie resztki godności. Ale jakiej? Opozycyjnej? Powielaczowej? Owszem, produkowałem nielegalne ściągi na każdą okazję, kolportowaliśmy z kolegami nielegalne kasety wideo, na przekór Systemowi (szkolnemu) paliliśmy w kiblach. Ostentacyjnie narażaliśmy życie na chemii, bo nauczycielka biła szpikulcem wielkiego cyrkla do rysowania na tablicy kółek. Spiskowaliśmy w Podziemiu kotłowni, pisaliśmy wyklęte przez System (szkolny) wiersze nowoczesne (to znaczy bez rymów i sensu) o spermie i czerwonych podwiązkach, przyszpilaliśmy te anonimy do tablicy zastępstw. Bywaliśmy internowani po lekcjach, prześladowani, torturowani, a niektórzy z nas musieli nawet udać się na emigrację do którejś z innych szkół albo uciec na wolność, wybrać wagary i palić do woli, pić do woli, walić konia do woli, oglądając pornosy, do zerzygania, wręcz tęsknić za Systemem, siedząc nad wezbraną Odrą w powodzi całkowitej wolności wagarów.

– Dlatego tu pan ma coś ode mnie – pogrzebał w szufladzie i wyjął okulary przeciwsłoneczne, z tym że w kształcie dwóch dużych ruskich gwiazd, oczywiście czerwonych, a ze szkłami różowymi. – Gdy coś będzie brzydkie albo zakazane, wówczas nałoży pan po prostu różowe okulary i one już panu pomogą. A po powrocie wydajemy panu książkę w najlepszym wydawnictwie, Imiona krajobrazów. Dziennik podróży do Związku Radzieckiego, i... panie Witkowski, no co pan, niech pan nie płacze, niech pan mnie nie całuje po rękach! No już, już, już, wstajemy, otrzepujemy się, dorosły mężczyzna, wąs mu się sypie, głos mutuje, jodłuje, kto to widział! I cały jeden odcinek Teleranka o panu, a jak taki odcinek walniemy, to zaraz 5–10–15 też będzie pana chciało, bo oni nam zawsze podprowadzają wszystkie pomysły (tu na redaktorkę klnie). Ciotka-Klotka przyjedzie do pana do domu. (Boże! Tylko nie to!). Obrazki takie się nakręci: pan odrabia lekcje, pan podczas zajęć sportowych, w szkole... No, słowem – cudowne dziecko z pana robimy! No, spraw się pan dobrze, panie Michałku kochany! Pani Jaśmino – nacisnął dzwonek w blacie biurka i schylił głowę do ukrytego tam mikrofonu – pani Jaśmino, dwie kawy! A tu – poszperał w szufladzie – tu jeszcze dla pana kilka upominków od Telewizji, w ramach rekompensaty za to czekanie... – I daje mi reklamówkę (z nadrukiem Marlboro!) wypełnioną czymś, co w domu okaże się: 1) płytą Majki Jeżowskiej Wesołe nutki z osobistym autografem, 2) piosenkami z filmu Pan Kleks w kosmosie z autografami Fronczewskiego i Ostrowskiej, 3) płytą Natalki Kukulskiej z autografem, 4) zdjęciem Ciotki-Klotki (z braku płyty) z autografem i odciśniętymi ustami.

Tymczasem jednak otwierają się obite skórą drzwi i staje w nich młoda kobieta w przeźroczystej bluzce, pod którą widać brak biustonosza, w skórzanej miniówce i ze słuchawką (bez kabla!) pomiędzy uchem a obojczykiem. Niskim, zachrypniętym głosem gada ze słuchawką. W końcu słuchawka robi „pip”, zapala się w niej jakaś czerwona lampka, dziewczyna chowa miniaturową antenkę i zauważa mnie.

– To jest ten Witkowski... – mówi leniwie, jakby właśnie po obfitym obiedzie wygrzewała się na plaży – aha, to on chce śpiewać – oznajmia raczej, niż pyta. I już klnie na redaktorkę tego 5–10–15, co to za kobieta, znowu nam podprowadziła pomysł, ten z tańczącymi małpkami, wiesz...

Poczekaj, kurko...

– Tato, musimy pogadać, będę miał dla ciebie małą robotę, taki, wiesz, dziennik z wycieczki, co to dla ciebie – mówię, gdy pociąg rusza. W przedziale zgromadziło się już całkiem miłe towarzystwo handlarzy i handlarek z naszej wycieczki. Popijają różne alkohole, chowają po kątach siatki z rzeczami na handel, choć do granicy w Brześciu zostało jeszcze trochę czasu, a i celnicy już ich znają, kilka dolców załatwia sprawę. Wszędzie palą papierosy, bo w tym nieoznakowanym świecie nigdzie nie ma ani zakazów, ani przyzwoleń. Na korytarzu stoi grubas, pali jednego za drugim i wrzuca niedopałki do wielkiego słoika po kwasie z jakąś cieczą na dnie.

Zupa papierosowa.

Facet na głowie ma siatkę! Czepek z siateczkowego materiału, przylegający do łysiny jak kąpielowy.

– Nic z tego, teraz ty pokaż, co potrafisz, nie będę do końca życia pisał wszystkiego za ciebie... – Ojciec ostentacyjnie zaczyna wertować gazetę. No tak. Kim byłby Michał Witkowski, cudowne dziecko socrealizmu końca lat osiemdziesiątych, gdyby nie cudowny tatuś, ukrywający się w cieniu jego sławy!

– Taato, zlituj się, zrobią o mnie program w 5–10––15...

– No, no.

„Z regionu.

CUDOWNY NASTOLATEK!!!

Mieszkaniec Wrocławia laureatem!

Trzynastoletni mieszkaniec Wrocławia, Michał Witkowski, uczeń szkoły podstawowej nr 66, wygrał w ubiegłą niedzielę ogólnopolski konkurs literacki ogłoszony przez Teleranek. W nagrodę wyjedzie do Leningradu. Michał (na zdjęciu w stroju harcerskim) czuje się doskonale i zapowiada kolejne sukcesy. Redakcja «Gazety Robotniczej» gratuluje. Michale, jesteś prawdziwym wzorem dla Młodzieży Dolnego Śląska!”.

W przedziale pani Jagoda wyznaje mi zachrypniętym szeptem, że przemierza tę trasę raz w miesiącu.

– I zawsze z wycieczką przedstawicieli czegoś tam?

Pani Jagoda wydyma swoje czerwone wargi. Ma ordynarną urodę tirówki, ale jest bardzo sympatyczna. Prości ludzie (ach, więc już „pan pisarz”!) zawsze są sympatyczni i nie stanowią konkurencji.

– To jest Wycieczka Przedstawicieli Rolników Polskich, pegieerów, są nawet panie ze Związku, a nawet z chóru, to te, co trzy przedziały dalej śpiewają ukraińskie pieśni, słyszysz? – informuje mnie tonem przewodniczki. Pośród huku kół rzeczywiście słychać rzewne zawodzenie:

Jarzębino czerwooona,

Któremu seeerce dam?

Jarzębino czerwooona,

Jednemu seeerce dam...

– To... To jak? To wy wszyscy jesteście chłop... – waham się – no, z rolników, czy jak? – Teraz zaczynam rozumieć, skąd w jej urodzie bierze się ten element plebejski. Pani Jagoda śmieje się, wyciąga puderniczkę, szminkę i gestem tirówki właśnie robi sobie usta z miną osoby, która nigdy w życiu nie była na polu, a tylko na parkingu, przy stacji benzynowej, przy autostradzie życie swoje spędzała. Która na polu zapadłaby się ze swoimi lakierowanymi szpilkami głęboko w gnój. Po tym przedstawieniu targa mi czuprynę, robi ze mnie szczeniaka, który musi się jeszcze dużo nauczyć, ale trafił na dobrą przewodniczkę tej wysokogórskiej wycieczki, jaką jest życie.

– Kto ma układy tam na górze – pokazuje paznokciem dach pociągu – ten i jedzie. – A paznokieć... czerwony, więc i układy czerwone, i góra czerwona. – A ty? Jak się tu dostaliście? Bo nie wiem, czy doceniasz, co to za wspaniała wycieczka, najlepsze hotele, lody, kawiory, baseny, sauny i... no, i w ogóle. Zobaczysz. – Teraz ja opowiadam jej o mojej kolaboracji z Systemem. – No tak, piiiisarz – mówi to jak wyraz z innego świata i zaraz pyta, czy dużo mamy rzeczy na handel. Odpowiadam prawdę. Ech, wtedy się jeszcze byle komu mówiło prawdę. – Był tu kiedyś taki piiisarz, jak on się nazywał? Cały czas pił wódkę i mówił, że pije za pieniądze radzieckiego podatnika. – Wtedy, Wysoki Sądzie, nie wiedziałem, bo i skąd, że jest to dyżurny żart wszystkich pisarzy jadących gdziekolwiek za granicę, najczęściej powtarzany we Frankfurcie. Ile razy potem miałem go słyszeć w wersji niemieckiej czy angielskiej!

Jest popołudnie, nad Wrocławiem leci aeroplan, budują się nowe wieżowce, szpitale i hale fabryczne. W szkołach prymusi przygotowują się do olimpiady matematyczno-fizycznej, a zaraz potem do biologiczno-chemicznej. W domach towarowych dzielnie pracują ruchome schody, windując nas coraz wyżej i wyżej, do gwiazd. Jesteśmy więc z tatą na najwyższym piętrze Domu Towarowego „Centrum”, następnego dnia mamy jechać do Warszawy, bo tam jest zbiórka wycieczki. Pogoda już wakacyjna, gołębie pokoju gruchają na działkach i placach zabaw, najnudniej w niedziele. Harcerze w ramach wesołej pracy społecznej sadzą na gazonach bratki, a na rondzie – układankę z wielu gatunków kwiatów w kształcie orła. Widzimy ją z najwyższego piętra. Tylko że w tym domu towarowym nie ma nic, co mogłoby zainteresować Rosjan. „Musi być napis, jak spodnie czy bluzy nie mają napisu, to dla Rosjanina w ogóle się nie liczą jako zachodnie” – mówi mi tato psycholog i idziemy jeszcze na targ – zgarbieni inteligenci w wytartych marynarkach, tacy, co to do kiosku po gazetę i papierosy, do okulisty po okulary, do kawiarni na małą czarną. Na targu kupujemy (u Ruskich) kilka par dżinsów zdekatyzowanych, to znaczy niby to wytartych, ale właściwie to białe plamki mają namalowane, to nie są żadne wytarcia. A jeszcze trzeba kupić okulary, koniecznie z naklejką w rogu i z napisem „pier carden”. Upieram się, żeby jedne były dla mnie. No, może nie uda nam się ich przehandlować. Bo tacy z nas i handlarze! Chodzi tylko o to, żeby mieć z tego choć na złote kolczyki i pierścionek dla mamy, żeby jak Cyganka tańczyła na stole w kuchni Oczi cziornyje, żeby mówiła „to będzie kiedyś dla ciebie”, bo to rytuał, że z Rosji przywozi się złoto i że potem nie wiadomo, co z nim zrobić, więc leży w blaszanej skrzynce po ciastkach. Choćby w symbolicznych ilościach. A przecież wymiana jest zbyt mała, żeby cokolwiek za to kupić. Po prostu nie chcemy zbytnio odstawać od reszty, przekraczanie konwencji jest w cenie tylko w pewnych nurtach prozy, ale my z ojcem uprawiamy socrealizm, kierunek mocno skonwencjonalizowany, więc nie lubimy się wyłamywać.

„Merdanie dupą nazywacie pracą?!” – staje mi w głowie jak w komiksowej chmurce i już wiem, że tak, że właśnie chcę śpiewać, zgadnij, kotku, co mam w środku, co się dzieje w duszy mej, i że niechcący nawet zdobyłem układy w Telewizji, tej mojej wizji na przyszłość, filii Opola, kulisach Sopotu i całej telewizyjnej sali, która śpiewa z nami. Ach, ten niski, zachrypnięty głos sekretarki Jaśminy!

– Szefie, kawkę?

– Dwie!

Wiercę się niespokojnie, bo oto szef właśnie wyjaśnia Jaśminie, ach, te świszczące głoski, śśś, że ja nie chcę śpiewać, tylko pisać. I już w jej głowie otwiera się odpowiednia klapka, już pod nią znajduje się szufladka, już Jaśmina-jubilerka chwyta mnie dwoma umalowanymi na czerwono szponami w pierścieniach, już czuję chłód szczypczyków, i wrzuca mnie do przegródki z napisem „piśmiennictwo narodowe, programy w poniedziałek, w porach najniższej oglądalności”. Po czym zamyka szufladkę, a kluczyk wyrzuca. Widzę więc, że nic, tylko trzeba zacząć wierzgać w tej szufladce nogami, wyrywać się, śpiewać, więc ni z tego, ni z owego mówię:

– Może jednak zaśpiewać pani jakąś piosenkę, bardzo chętnie, a i owszem.

A ona mi na to:

– Merdanie dupą, już ty lepiej dupą nie merdaj, bo i tak u ciebie z ruchami jakoś coś nie w porządku.

O ty kuro głupia, u mnie z ruchami, czekaj, ja ci dam, choćbym miał jajko znieść, a zaraz tu zaśpiewam. I zaczynam jakiś hymn komunistyczny, coś jakby hymn mojej podstawówki numer 66, na cześć patrona, Janka Krasickiego, nieciekawa postać – mówili o nim na stronie rodzice – wydał własną rodzinę czy jakoś tak. Tym bardziej mi ten patron i ta pieśń teraz pasują, bo skoro już jestem w Telewizji Państwowej i w takiej konformistycznej roli, to niech już zaśpiewam:

Janek Krasicki patronem,

Janek to symbol i wzór!

Za tym człowiekiem dziś kroczysz,

Jemu szacunek i cześć!

On w boju, a ty w nauce

Ojczyźnie przynosisz cześć,

Byś dobrym został człowiekiem,

I w Polskę mu chwałę nieś.

I gdy tak śpiewam na baczność, kątem oka podpatruję, co oni na to, a ta Klotka Jaśmina usiadła prowadzącemu na kolanach i porusza się w górę i w dół w takt mojej pieśni bojowej, jakby na koniu jechała, na Kasztance jakiejś. I razem ze mną jeszcze raz powtarzają refren, a potem:

– Ho, ho, ho, pooomyślimy, panie Michałku, pomyślimy i o śpiewie, jeśli się pan w Radzieckim naszym Związku dobrze sprawi. – I już tylko ona zwinna gazela Klotylda coraz szybciej na nim jedzie, a mi macha: good bye! Było nam miło! Tymczasem cwałuje na nim i tak cwałując, na redaktorkę konkurencyjnego programu młodzieżowego narzeka: – Albo ta suka pasliedniaja, albo ja, ty decyduj!

Przed budynkiem Telewizji poczułem się jak jakaś odwrotność człowieka z żelaza, mianowicie jak człowiek z żelatyny jakiejś czy inne moralne gówno bez gwarancji, z targu, z instrukcją obsługi pełną literówek i błędów, widać przełożoną z tajwańskiego. Żeby było śmieszniej, musiałem iść tym samym długim korytarzem, którym w czołówce Człowieka z marmuru idzie Janda. Idę tak i idę, i idę, i wyobraźcie sobie teraz wszyscy napisy, dźwięk: Michał Witkowski, opracowanie wersji polskiej: Michał Witkowski, kamery: Michał Witkowski, scenariusz i reżyseria, występuje – wszystko Michał Witkowski, bo kiedy tak idę korytarzem w gmachu Telewizji na Woronicza, w Warszawie, to akurat okazuje się, że to wszystko dotąd było czołówką tego opowiadania (tra-la-la, leci muzyczka!) i dopiero teraz – po reklamie – zacznie się hardcore.

Pękło. Rozsypało się. Zaskwierczało! Już się toczy bilardowa kula. MW po raz trzeci wytacza swoją machinę, rozstawiane są światła, nakręcane plenery, mnóstwo ludzi zaaferowanych klnie, jacyś techniczni, jacyś statyści, a wszystko to w głowie MW, który w czerwonej bejsbolówce nasuniętej na bakier stoi na drabinie i daje znaki bohaterce Jagodzie. Bohaterki siedzą na tekturowej atrapie przedziału kolejowego, za papierową makietą dworca w Brześciu, i znudzone piją kawę z tekturowego kubeczka, bo jest przerwa. Jagoda i Salowa rozmawiają z Zofią i z Blondi, już coś tam wyciągają z papierowej torebki i pokazują dziewczynom z Psiego Pola. Oczywiście, już im coś tam usiłują wcisnąć, MW wychyla się ze swojej drabiny, ach, pończochami handlują mi na planie! Że też akurat one się dostały! Bo wcześniej przeprowadzony został specjalny casting do tej superprodukcji, tylko nikt z bohaterów nie wiedział, że bierze w nim udział, a trwało to latami. Teraz MW wertuje swoje życie i łapie kolejne osoby do tego reality show. Siedzi za deską pulpitu i rozlicza się. Życie na ten czas jest zamknięte, jest remanent. Teraz będziemy się podliczać i wszystko sobie dokładnie obgadamy.

– Panie Witkowski! Panie Witkowski! – Staję nagle w tym korytarzu przeklętym na Woronicza. A to za mną leci sekretara! – Panie Michale, jakby co... To...

– Jakby co?

– Jakby nie daj Bóg... Ale o czym to ja mówię... – po policzku mnie poklepała. – Tu jest nasz numer telefonu. Do jesiennej ramówki wchodzi nowy program młodzieżowy, będzie zapotrzebowanie na takich bohaterów jak pan... No, maładiec! Wpieriod!

W Brześciu staliśmy cały jeden dzień, bo się okazało, że Ruscy mają swoje jakieś tory (żeleznaja daroga) szersze od naszych. I od razu wszystko się zrobiło ruskie i nie nasze: kogoś tam kopnął prąd, bo się podłączył maszynką do golenia do prądu już z ruskim napięciem, ktoś inny dostał bólu brzucha, bo wodę pił, a ona już była przestawiona na ruskie fale. Świat, słowem, stał się zagadką niezrozumiałą jak radzieckie bukwy grażdankowe i wszystko, co było do przestawienia, trzeba było przestawić, zmienić napięcie, jakość, szerokość, cały świat pozmieniać, a potem to już i czas, cud, cud, że to tylko w jeden dzień ten cały nowy świat powstał. Że się ci panowie w czapkach, których im zazdrościłem, sprawili szybciej od Boga, bo w jeden jedyny dzień. Pierwszego dnia stworzyli nowe tory i pierwszego dnia stworzyli nową wodę niezdatną do picia, i pierwszego dnia prąd o zbyt wysokim napięciu, i pierwszego – nowe okna, przez które patrzy się jak przez dziurkę od klucza, i pierwszego dnia radziecką stację kolejową, i zakaz fotografowania tej stacji, i muchę na tabliczce z przekreślonym aparatem. I może przez ten pośpiech to wszystko takie wybrakowane.

Rosja widziana przez dziurę w sęku deski.

Pociąg zatrzymuje się raz na kilka godzin. Na stacjach wsypuje się do środka cały tabun miejscowych babuszek z wiadrami pełnymi owoców i pierwszych grzybów. Żądają groszy, kopiejek. Są dobre, są stare, starają się uśmiechać, a wtedy żyłki zmarszczek na ich twarzach wyczyniają cuda, napinają się i mnożą. Te twarze nie opowiadają historii, są jak stary grzyb, po prostu sfatygowana skóra. Kupujemy arbuzy, choć będziemy się od nich lepić, a umyć rąk nie ma jak. Nagle do przedziału wchodzi Władza Radziecka, a z nią „prawodnik”, wyganiać babuszki. Pani Jagoda rozmawia z Władzą, okazuje się, że babuszki musiały te dobra ukraść z kołchozu, bo w Związku Radzieckim nie istnieje własność prywatna, a już na pewno nie w świecie babuszek, które teraz bez zdziwienia grzecznie wychodzą z pociągu. Pani Jagoda się buntuje i krzyczy na Władzę, co to ma być, żeby te biedne kobiety nie mogły nawet w ten sposób zarobić tych paru kopiejek, co wam do tego, gnoje (to już po polsku). Pani Jagoda jest teraz wkurwioną handlarą, pali najczerwieńsze marlboro, wymachuje najczerwieńszymi pazurami, chucha Władzy w twarz jak tirówka, której nie zapłacono za zrobienie laski. Twarz Władzy tężeje jak woda pozostawiona w naczyniu na Syberii. Zatkało ją – minuta ciszy po pani Jagodzie, po nas wszystkich. Żeby ktoś w ogóle odezwał się do Władzy niepytany! Żeby opierniczyć Władzę! Nagle coś się w niej odtyka, twarz topnieje i... uchyla czapki! Coś tam mówi, rozumiem tylko „pardon, madame”! Ech, ci Ruscy, zawsze przesada, jak nie w tę, to w odwrotną stronę, bo jaka też z niej madame, z tej całej naszej Jagody...

Przystanki są co osiem godzin, nic dziwnego, że nie tylko babuszki sprzedają owoce, ale można nawet kupić gorące posiłki – jedyna szansa na coś ciepłego. Kupujemy z tatą jakieś placki z mięsem. Wychodzę na chwilę na peron. Dworce są tu olbrzymie i wystawne, zupełnie nie na temat.

Jedziemy już od pięciu godzin i nic się nie zmienia, tylko twarze handlarek i handlarzy robią się coraz bardziej zacięte, podkrążone oczy się mrużą, aby dojrzeć cokolwiek w zapadającym zmierzchu. W końcu zapala się na brązowo jedna żarówka i rzuca na nas zardzewiałe światło-błoto. Toaleta wciąż jest zabita dwiema dechami na krzyż, więc sikam w kącie do słoika, a słoik wylewam do kąta, bo okno w dechach. Potem łykam porządną dawkę kawy z termosu, wychodzę na korytarz, usadawiam się na krzesełku, wyjmuję zeszyt (mam go do dziś, zielony kołonotatnik), długopis i zabieram się do pracy. Muszę się dobrze sprawić, bo nagroda czeka mnie nie byle jaka. Tylko że jak dotąd nie widziałem nic, co można by tu opisać. Przede wszystkim więc poddaję korekcji skład i wygląd naszej wycieczki. Teraz będą to najprawdziwsi, wzorowi chłopi i chłopki, morowe chłopaki, w ludowych strojach. Gdy piszę wyraz „stroje”, czuję nad sobą obecność jednego z owych wzorowych chłopów. To znaczy czuję alkohol.

Człowiek, którego czuję nad sobą, od razu wzbudza moje zaufanie i sympatię, ponieważ nie tylko daje mi piwo, ale także pokazuje, aby za nim iść. Po drodze wyznaje mi, że nigdy jeszcze nie zhańbił się pracą. Tłumaczy się też przede mną, że nie czyta zbyt dużo (a, więc pani Jagoda już rozgadała!), że jego edukacja zakończyła się na kilku książkach natury romansowej (tak jak Soni ze Zbrodni i kary!). Idziemy na sam koniec pociągu, gdzie – jak się okazuje – „nasi” zrobili sobie rodzaj klubu lokatora. W kilku zupełnie pustych już wagonach zajęto dwa przedziały. Mężczyzna wyciąga do mnie rękę z papierosem. No, tu już mogę zapalić, ponieważ ojciec śpi w najlepsze, leniuch jeden. Słyszę też piski pani Jagody, a także jej przyjaciółki, które najwyraźniej w drugim wagonie oddają się uciechom. W przedziale siedzi ów grubas z siatką na głowie. Teraz jest bez koszuli i podkoszulki, w samych tylko spodniach i szelkach prężących się na brzuchu pełnym tatuaży. Gra na harmonijce ustnej kołymskie pieśni łagrowe, które uwielbiam. Ktoś tam wtóruje mu na grzebieniu. Poznaję myśliwego z Ałtaju i Tadżyków handlujących w Jakucji – jadą do Moskwy, a stamtąd aż na Syberię, dwa tygodnie, w wagonie, który się nazywa „płackarta”, choć nikt tu nie płaci kartą. Ich stacja docelowa: НОВОСИБИРСК.

Gdy wreszcie wymęczeni i uwędzeni dojechaliśmy do Kijowa, przywitał nas wielki posąg Lenina, który palcem wyciągniętym na wysokości drugiego piętra pokazywał na drzwi dworca. Ruchomymi schodami jechały kobiety z arbuzami w koszach, zupełnie jak na Wilku i zającu – uciekający przed wilkiem zając wpada na taką grubą paniusię i razem zamieniają się w kotłowaninę spadającą z automatycznych schodów i tratującą cały ten komunistyczny ład. Przed dworcem wychodzi na jaw fakt dosyć surrealistyczny, mianowicie naszą przewodniczką i jednocześnie organizatorką całej wycieczki jest karlica Krystyna. Karlica Krystyna zaciągająca z lwowska. Ona to gazela liczy nas najpierw trzy razy i doliczyć się nie może, aż w końcu zaprasza do niebieskiego autokaru, rocznik sześćdziesiąty, i sama na końcu wdrapuje się na schodki. Hotel jest piękny, wysoki, nazywa się Dniepro. Nigdy nie zapomnę widoku na olbrzymie tereny parkowe i Dniepr – najszerszą rzekę, jaką kiedykolwiek widziałem. Chcieliśmy z tatą osobne pokoje, ale przyszła karlica i powiedziała, że nie, że już jest inaczej postanowione. Gdy ciepłym, pełnym muzyki ulicznych skrzypków wieczorem wychodzimy z hotelu, po lewej mamy Muzeum Lenina, przy którym nawet krawężniki ulicy robią się nagle czerwonomarmurowe, po prawej coś w rodzaju Hyde Parku. Coś tam groźnie wykrzykują i już nikt nie reaguje. Brodacze chrypią pieśni wielkich buntowników i dziwią się, że nikt ich za to nie wysyła na Sybir. Wszędzie pomniki, marmury, przepych, zieleń i woda. Fontanny strzelają jak szampan, lecą nad Dnieprem wodoloty, jeszcze wyżej – aeroplany, a najwyżej: sputnik z genialną psiną w środku. Stacja kosmiczna Mir wciąż jeszcze dostojnie wisi przyczepiona jak huba do kosmosu. No. Dobrze mi wyszedł ten kawałek, akurat będzie do książki (tylko wymaże się to „wciąż jeszcze”). Na okładce widziałbym coś metaforycznego, może wieżę telewizyjną Ostankino (w końcu od telewizji wszystko się zaczęło), a na niej siedzę ja z lunetą i oglądam Związek Radziecki ze szczytu...

– A ciekawe, gdzie na tej okładce będzie twój genialny ojciec? – pyta ironicznie (i retorycznie) mój genialny ojciec.

Hej, hej, hello! Jestem pijany różowym szampanem, odbija mi się szlachetnym (szarym!) kawiorem podanym w wydrążonych z żółtek jajkach, brzuch mam pełen pucharków lodowych z płonącym koniakiem i bezami, aż muszę gasić te płomienie kolejnymi szampanami. W windzie co prawda panuje specyficzny zapaszek i szkarłatny chodnik na schodach trochę odłazi, ale jak tylko nieco zmrużyć oczy, to rzeczywiście, trafiłem do raju. A jeszcze ci muzykanci, portreciści... Cały Kijów pełen jest podziemi, w których nawet o piątej nad ranem kwitnie życie, gra muzyka (już dozwolonego Wysockiego), artyści malują obrazy, amerykańskie turystki w wieku emerytalnym siadają na rozkładanych stołkach, żeby pozować do portretów, rychło w czas. W ogóle nie widać brudów wielkich miast, żadnych dziwek, pokątnych handlarzy narkotykami, kolesiów podejrzanej konduity.

Jemy kasztany, jemy kolejne marożenoje, wcinamy jeszcze to i tamto, wrzucamy ruble do fontann i wytartych kapeluszy. Czujemy, że żyjemy, i mrugamy do siebie okiem. Ty wiesz, że ja wiem, że my wiemy, skąd to wszystko. Tymczasem pani Jagoda, Pan Który Nigdy Nie Zhańbił Się Pracą, Pan Z Siatką Na Głowie i reszta naszego towarzystwa, którą poznacie na kartach tych zapisków, w ogóle nie korzystali z owych dobrodziejstw. Podczas obiadu gadali tylko o handlu i od razu po pierwszym daniu poszli gdzieś, zabierając walizy, wbrew prośbom i groźbom karlicy, aby się nie oddalać od wycieczki. Zostaliśmy tylko my z ojcem oraz jakaś stara nauczycielka na emeryturze z córką (śpiewa, cudowne dziecko, też z Telewizji). Nauczycielka wygląda jak Wanda Wasilewska, dlatego tak będę ją nazywał. Poza tym wygląda jak kura (!). Patrzę na topniejące lody nieobecnych i w końcu ojciec pozwala mi je wszystkie zjeść. Ominęły ich też kawiory i różne gatunki szampana! No tak, ale przecież oni tę wycieczkę zaliczają raz na miesiąc.

– Na Mołdawance czas wesoło mija, kto stawia, ten wśród gości wodzi rej. Marusia wódki wodą nie popija, szef gorzkie rzeczy dzisiaj mówił jej! – Pan Z Siatką Na Głowie gra (tym razem na bałałajce) kołymskie pieśni więzienne, a jedna z pań należących do chóru śpiewa je niskim głosem. Dziesiąta w nocy. Siedzimy w którymś z pokoi, raz na jakiś czas wchodzi do nas etażowa babuszka („dieżurnaja pa etaże”), prosząc o ciszę i rozejście się, bo panuje zakaz stowarzyszania się i spiskowania, szczególnie po godzinie dziesiątej i z udziałem kobiet. A jeszcze te pieśni jakieś takie... I po co to komu? Co ona nam zrobiła? Gdy wreszcie wraca na swój stołek w końcu korytarza, wpadam na pomysł, żeby trochę przewietrzyć te wszystkie papierosy, odsuwam poplamione firany, otwieram okno i nagle okazuje się, że – chodźcie! chodźcie! tu jest cuuudownie! – tu jest balkon, ze stolikami, a na dole oświetlony Dniepr, oświetlone statki i wodoloty, place i pomniki, trolejbusy, samochody ze swoimi klaksonami, sprzedawcy gotowanej na ulicy kukurydzy! Bucha mi ten czerwiec-lipiec, zapach wody i kurortu. I gdy tak siedzimy na tym wspaniałym balkonie, Pan Z Siatką Na Głowie gra nam, a w tych śpiewkach jest tak: ona go kocha...

Na Mołdawance czas wesoło mija. Odessa, lata dwudzieste, lata trzydzieste. Najlepsza knajpa w całym porcie. Barman stoi na tle ściany butelek i wyciera ręcznikiem kieliszki. Masza siedzi sama w kącie i płacze przy wódce. Ktoś ją szturcha. To Kostek Rencista, główny szef mafii, opija dzisiaj swoje zyski razem z ferajną. Maszy śni się wszystko jeszcze raz, jak kilka miesięcy temu Kostek tak właśnie ją szturchnął i powiedział:

– Ech, Maszka, Maszeńka, zimno się robi.

Maszka, Maszeńka okrywa się więc szczelniej szubką i na rozgrzewkę zapala papierosa. Szefowi złoto lśni na piersiach i w zębach, białka świecą w oczach. Chłopcy z ferajny piją jej zdrowie do białego rana, śpiewając Biełyje noczi. Ech, żyzń, żyzń, suka pasledniaja. A potem mówi szef do Maszy:

– Widzisz, Masza... Rok temu zapudłowali nam Kolkę Doliniarza, szkoda chłopca, psia krew... I jeszcze, psie juchy, dali go na Biełamorkanał, wroga bym tam nie posłał. Pewnie rąbie kilofem albo pcha taczki, nie szkoda jego dłoni artysty, co do niejednej kieszeni niczym wąż się wślizguje po czerwońce nasze kochane? Jedź, dziecko, pomóż mu w ucieczce. Czasy teraz wcale, wcale, frajerstwo aż samo się prosi, żeby je cyknąć. Gdzie zaglądniesz – w każdej kieszeni szmal. Jedź, Kędzierzawa, proszą cię wszyscy portowi chłopcy...

Portowi chłopcy – nie wyobrażajcie ich sobie jako marynarzyków z białymi kołnierzami, oj, nie. To zbieranina wszystkich ras i narodowości, jakich próżno szukać na mapie. Gadają tym specyficznym językiem, który powstał wskutek ingerencji Bożej podczas budowy wieży Babel. Sami zresztą ją budowali, a potem rozszabrowali. Czego oni nie potrafią wypić albo zapalić! Czego nie zjedzą! Zęby mają mocne i żadna trucizna ich nie rusza. Giną tylko w bójkach, nigdy żaden z nich nie zachorował. Odessa gróźb dwa razy nie powtarza!

Lecimy wodolotem Komieta 15 nad Dnieprem! Na brzegu płonie cerkiew. Biała, z zielonymi oknami i dwiema złotymi kopułami. Dziwimy się, że nikt nie gasi, nikt się tym nie interesuje. Babuszka zamiatająca pokład wierzbową miotłą mówi, że to nic takiego, u nas tego mnoga, jak coś z niej zostanie, to się zrobi magazyn. W związku z tym także i my nie przejmujemy się cerkiewką (a zresztą – czy tak naprawdę mnie to obchodzi?!) i idziemy kupić lody na patyku w bufecie. Teraz po jednej stronie Dniepru zaczynają rozciągać się blokowiska, ale jakie! Ciągną się kilometrami, bloki, bloki, bloki. Gigantyczne i nawet z tej odległości widać, że zdemolowane. Inaczej niż u nas, obłożone nie ocieplającym styropianem, tylko żółtymi kafelkami. Bloki-łazienki. Pomiędzy nimi przestrzeń, puste place, na których raz po raz widać jakieś olbrzymie, zardzewiałe konstrukcje ze stali. Geometryczne i niedokończone, jak u Felliniego. Staram się czytać wyryte w drewnie napisy grażdanką. Stoję na rufie i patrzę na wodę szalejącą pod pokładem. Płyniemy, lecimy, a bloki wcale się nie kończą. Na brzegu raz po raz siedzą młodzi ludzie i śpiewają, akompaniując sobie na gitarach. Na tle tych dżungli z betonu. Nagle jedna z twarzy, chłopaka jakiegoś dwudziestoletniego, wydaje mi się znajoma. A on uśmiecha się, macha do mnie i znika zastąpiony innymi. I nagle dociera do mnie strzęp jego piosenki:

Ja jeszczio wieriu w swabodu...

Hotel Dniepro – łódź zacumowana nad Dnieprem. Wciąż śpię tu w dzień, nie mogę się zaaklimatyzować. Około dziesiątej wieczorem budzą mnie jakieś hałasy na korytarzu. Otwieram drzwi, a do pokoju wpada mój ojciec z jakimiś ludźmi. Rzucają się na mnie i całują, jakbym niespodziewanie uratował się z wypadku. Okazuje się, że spałem, oni walili w drzwi, a ja spałem i spałem całe dwa dni! Ojciec latał do etażnej po zapasowe klucze, ale one oczywiście nie pasowały do tego zamka.

Teraz jednak jest noc i babuszka „dieżurnaja pa etaże” (strażniczka moralności na piętrze) siedzi (!) na chodniku pod moimi drzwiami. Uśmiecha się do siebie i tuli butelkę. Idę więc dalej, aby zobaczyć, komu tak zależało, żeby „wyłączyć” babuszkę. I oczywiście – ruch panuje wokół pokoju 1231, w którym mieszka pani Jagoda ze swoją koleżanką, nazywaną przeze mnie w myślach Salową (bo gdy leżałem w szpitalu, to ten typ kobiet przeważał wśród niżej wykwalifikowanego personelu). Ubrana w brązową skórzaną kurtkę, ma krótkie, farbowane na blond włosy, przepity głos i czerwoną twarz, powieki na zielono, pachnie od niej przetrawionym alkoholem, papierosami, perfumami i pieniędzmi, które gryzie, pociera, sprawdza, kolekcjonuje, rozprostowuje paznokciami, a pewnie też liże i całuje. Gzi się po prostu z nimi, z tymi dolarami!

Do ich pokoju prowadzi kolejka czarnowłosych mężczyzn w jaskrawych dresach, z cziornymi, zrośniętymi brwiami... Słychać dziwne języki; czyżby panie postanowiły oddać się kolegom z Azerbejdżanu? Zaczepiany przez nich, przedzieram się do środka i wpadam w objęcia Pana Który Się Nie Zhańbił. Przeprowadza mnie przez kordon Azjatów do środka – do samego pokoju numer 1231. Dochodzą stamtąd hałasy zagłuszane śpiewem Ałły Pugaczowej.

W powieściach w takich chwilach pisze się, że „moim oczom ukazał się widok następujący”: góra ciuchów po sam wysoki sufit, na niej siedzi owa gazela Salowa i zrzuca kolejne rzeczy panom Z Siatką i Który Się Nie Zhańbił, a oni natychmiast daną rzecz wyceniają, mówią na ten przykład: „piać dolar”, więc Azjata pieje, bez żadnej dyskusji wyciąga z trzymanego słoika po kwasie pieniądz i zabiera koronkowy czarny biustonosz, o trzy rozmiary na niego za mały, bo cycki ma i brzuch, jako że jest grubasem. I tak to leci, szybko i sprawnie. Następny, następny, sleduszczyj. Jeden z nich zauważa mnie i wpija się rękami w moją bluzę z napisem „Adidas”. I od razu:

– Kolka stoi?

Obracam się, nikt nie stoi, nic nie stoi, ja ci dam stoi, odejdź ode mnie, ty azjatycki dzikusie, bo się boję. Kolki nie ma, dzięki Bogu, Kolka kaput, zapudłowany w łagrze na Kanale Biełamorskim, a ten mi tu z Kolką wyskakuje! Więc ja, że nie panimaju. A tu podchodzi do nas Pan Który Się Nie Zhańbił i tłumaczy Azjacie, że to nie na sprzedaż, a do mnie: „w szkole cię nie uczyli?!”. A jak! Uczyli: „Na riekie Kama – awtazawod Kamaz. Diadia rabotajet na zawodie”. To on, że siem dolar. Ja, że sam se zjem. On: wosiem. No, myślę, ciekawe, do ilu dojdzie? I konsekwentnie mówię: „wypchajsia, stąd spadajsia”. A pani Salowa zrzuca co minutę kolejne ciuchy, jakieś majtki spadają mi na głowę, śmiechy zagłuszane dzielnie przez Ałłę. Halo, ostrożnie tam, na górze!

W kącie pani Jagoda zrobiła sobie kantorek ze stoliczka, liczydło ustawiła i walutą handluje, a pod ladą także prezerwatywami Eros-Olex, papierosami Marlboro, koniakami, dezodorantami Rexona i podobnymi artykułami pierwszej potrzeby dla playboyów wszystkich ras i narodowości.

Ale oto właśnie do pokoju wchodzi mój genialny tato razem z Wandą Wasilewską, bardzo rozweseleni i, panie inteligencie, krawat się panu przekrzywił, hi, hi! Kilku Uzbeków i Czukczów od razu udaje się z ojcem, pisarzem socrealistycznym, do naszego pokoju po okulary pier carden, nasz jedyny poza literaturą towar eksportowy, Wanda Wasilewska robi minę obrażonej nauczycielki muzyki poważnej, Salowa tańczy na stercie dóbr, na tej Łysej Górze, pani Jagoda w kącie pokoju prowadzi kantor wymiany walut, przesuwa paciorki liczydła, Pan Który Się Nie Zhańbił nastawia kolejną płytę z Ałłą Pugaczową, a płyta to pocztówkowa, niebieska, giętka, prostokątna (!), zupełnie nie wiadomo, jak takie gówno gra. Przelewa się to w ręku jak trochę sztywniejsza chusteczka. Tymczasem z wyżyn ciuchowej góry Salowa ogłasza koniec handlu na dzisiaj i początek imprezy. Najpierw stuka pięścią w sufit, potem – w denko butelki wódki. Kilku Mongołów przyprowadza znajomych nie wiadomo skąd. Gdyby to pisał Dostojewski, byłoby, że przyplątało się też skądś kilku zupełnie nieznanych nikomu Polaczków, najhałaśliwszych i najbardziej pijanych. Teraz jeden z dzikich wnosi do pokoju olbrzymi samowar, niestety – elektryczny, więc cały ten romantyczny powiew Rosji, jaki na jego widok budzi się w moim młodym, artystycznym sercu, zabity zostaje już w zarodku dużą wtyczką, jak do prodiża, na dodatek jakąś zbrązowiałą, osmaloną, pouszczelnianą plastrami. Do pokoju pakuje się też, witana owacjami, dieżurnaja pa etaże – widać już się obudziła i znalazła swoją butelkę pustą. Babuszka narzeka na hotel, że niby taki elegancki, a jak się przypatrzyć, to pod tymi szkarłatnymi dywanami narzygane jeszcze sprzed kilku lat, gdy był któryś tam zjazd Związku Pisarzy Radzieckich, wykładziny poprzylepiane rzygami, szczególnie na piętrach od dziesiątego wzwyż, gdzie właściwie sprząta się już tylko tak symbolicznie, a na najwyższe piętra to już się chodzi tylko, za przeproszeniem, siusiu i kupkę. Kto by tam zresztą mieszkał, skoro tylko do ósmego piętra ratują w razie pożaru, który grozi... oj, grozi, bo, prawdę mówiąc, wszystkie elektryczności są rozkradane i naprawiane tylko przez nie, etażowe dyżurne. Nijak nam się robi na te wieści hiobowe, ten czy ów z wyższych pięter porusza się niespokojnie. Naraz rozlega się nieśmiałe pukanie i w drzwiach staje zawstydzona, ale szczęśliwa babuszka z windy, siostrzana kopia naszej dyżurnej, której nigdzie nie mogła znaleźć, więc domyśliła się, że znowu z Polszy prijechali i jest tancowalnyj wieczier. W ręku trzyma szklankę typu musztardówka, bo początkowo szukała koleżanki, aby pożyczyć od niej herbaty, przecież ma tam w windzie cały swój kącik z krzesełkiem, stolikiem, cały majdan, cały swój intymny, mały świat. Teraz dyżurna nalewa windziarce do musztardówki wódki, do drugiej kwasu na popitkę i obie oglądają zagraniczne ciuchy „z napisami”, wywracając oczami na znak zachwytu.

A ja robię interes mojego życia – po prostu monotonnie powtarzam Azjacie „nie”, a on podbija cenę, jakby moja bluza była ze złota. Tak. Ona musi dla niego przedstawiać jakąś wartość ponadmaterialną, żeby nie powiedzieć: duchową, więc śmiało podbijam cenę. Gdy w końcu proponuje mi jakieś grube zwitki dolarów, szybko ściągam bluzę i daję mu, zabieram forsę, żeby się nie rozmyślił, i na jakiś czas się ulatniam. W swoim pokoju nakładam na siebie koszulkę z twarzami wilka i zająca, chowam dolary i wracam; babuszki powoli zaczynają już pokładać się pod oknem, coraz bardziej nieprzytomne, i wyglądają jak ci zabalsamowani, skurczeni mnisi, których zwłoki oglądaliśmy w Peczerskiej Ławrze. A potem, następnego dnia, znowu będą surowo marszczyć brwi i odpowiadać w kółko na wszystko swoje „nie nada” i „nie lzia”. I za byle co będą robić taką minę, jakby mnie miały wysłać co najmniej na Sołowki, gdzie zresztą i owszem, pojechałbym, byle za zwrotem kosztów i z takim samym jak tu wyżywieniem.

Nagle – no tak, to się musiało tak skończyć – do pokoju wpada Karlica w nocnej koszuli szytej chyba na dziecko. Okazuje się, że pani Jagoda z Salową już na samym początku tak pięknie zapowiadającego się wieczoru posadziły ją na szafie w jej pokoju, aby nie psuła imprezy. Karlica Krystyna przez całą noc krzyczała o pomoc, ale że babuszki etażne były z nami, to i się nie doprosiła, aż dopiero teraz ktoś ją z tej szafy ściągnął. Wpadła więc do nas rozwścieczona i z tym swoim lwowskim akcentem zaczęła nam tu odstawiać Wesołą Lwowską Falę oraz Szczepcia i Tońcia.

No to my całą grupą idziemy prosto w rozgrzaną upałem noc! Kijów by night! Już na portierni napotykamy pierwszą trudność – zapomnieliśmy, że nie wszystkie babuszki upite, pozostałe czuwają (co by zrobił System bez armii babuszek?) – nie chcą nas wypuścić z hotelu i dopiero gdy dajemy im dolary, kłaniając się w pas, same niemal otwierają przed nami drzwi, zresztą tylko metaforycznie, bo po odblokowaniu drzwi znowu rozsuwają się na fotokomórkę. Rosjanie bardzo lubią prąd i nowoczesność, najchętniej wszystko przerobiliby na elektryczne. Tyle że ta ich elektryczność nie chce zrobić tego kroku i stać się elektronicznością. A bez tego ciągle się zacina, przypala i przepala, więc zamiast komputera wychodzi z tego stary prodiż. No i łapie prąd, szczególnie przy goleniu.

Więc do podziemnych labiryntów! Gdybyśmy byli na Zachodzie, podziemia byłyby pozamykane, kraty spuszczone i tylko jakaś Tajwanka sprzątałaby schody wielkim odblaskowym odkurzaczem. Salowa zabiera się za mojego tatę, pani Jagoda ściska mnie mocno za rękę i ani na chwilę nie przestaje gadać, upiła się „na gadanego”:

– Łoj, łoj, wy pisarze, to nie wiecie, ile ja się napatrzę, jak tak jeżdżę do tej Rosji w kółko, toby w tomach nie spisać! Nic, tylko przygody, Uzbecy, Mongoły, Azery, Czukcze, suszarki do włosów, złoto, dolary, podkoszulki! Każdy pisarz u mnie powinien przejść staż. Harmoszka tylko zagra, zaraz ze mnie ta rosyjska dusza wychodzi i oczy mi się robią cziornyje. O! Zobacz, jakie on portrety robi piękne, muszę zaraz mieć taki portret! – i już nic, tylko portret i portret. Siada więc, a chyba nie o portret tu idzie, bo dużo lepsze mijaliśmy, tylko o portrecistę z długimi włosami, około dwudziestoletniego blondynka, z kłem jakiegoś azjatyckiego zwierza na gołej piersi. Wystawił na sztalugach taką jakby Nastazję Filipownę w perłach i z szarymi, ołówkowymi włosami zaczesanymi do góry, duma, iskierki histerii w oczach, posag w nadziei, gruźlica za pięć lat. Szczupłe obojczyki, nagie ramiona, na które zsunęła połyskujące srebrne futro. No tak: futra, perły, jesteśmy w Rosji mojej ukochanej! Tyle z tego Dostojewskiego zostało, co na tym portrecie. Zostawiamy więc panią Jagodę na pożarcie tygrysowi z kłem i idziemy dalej, wabieni bębnieniem jakichś murzyńskich samb. Na każdym kroku widzę, że nie znajdę tu ani śladu tego Związku Radzieckiego z mojej czytanki, że jednak wszystko tu pęka w szwach i tańczy w rytm zachodniej muzyki. Na rozkładanym krzesełku siedzi Cyganka z papugą, która za opłatą ciągnie losy. Obok koleś z żywym kameleonem, chyba czymś ućpanym, bo śpiącym. Co rusz polewa go wodą z wiadra. To, co dzieje się w podziemiach, jutro będzie się działo i na ziemi. Prognoza brzmi: kły na piersiach, murzyńskie bębny, coraz bliżej narkotyków, AIDS, pieniędzy, brudu i gówna. A ja tak tęskniłem za krajem pionierów, sadzących na czystych, pustych placach kwiaty! Za tym porządkiem i całkowitym brakiem jakichkolwiek tęsknot do tego całego zachodniego syfu. No nic, w mojej książce będzie inaczej, tak jak być powinno. Już rozumiem, po co się pisze takie rzeczy.

Przy podziemnej restauracji (zakrytoje) natykamy się na młodą kobietę w różowym futerku, z włosami podgolonymi z jednego boku, z drugiej strony – zielonymi. Leży na ziemi, chrypi, a jakiś młodzik usiłuje ją ciągnąć za sobą. Ciągnie za te włosy po ziemi, torebka zahacza o coś, zostaje, dziewczyna się drze. Podchodzimy do nich, to znaczy Panu Który Się Nie Zhańbił bardzo naraz się zachciało ową gazelę wyswobodzić. Młodzik nazywa się Dima. Mówi, że ta pani gra w filmach, że to zbuntowana artystka, poetka i piosenkarka w zespole rockowym, narkomanka, pijaczka i w ogóle wielka gwiazda. Nazywa się Awdotia (jak z Dostojewskiego!) Pawłowna Bieławkow i zaraz możemy razem udać się do niej, do kwartiry. No, szkoda, że nie do solidnej mieszczańskiej kamienicy w s-kiej guberni, T-ym Zaułku! I szkoda, że się nie nazywa Baraszkow...

I już Masza, Maszeńka jedzie do Kolki pociągiem w warunkach urągających wszelkim standardom sanitarnym, podgląda przez dziurę w sęku zaśnieżone nieużytki, step, tajgę i tundrę. Patrzy na szampany i Dniepr, na dieżurnoj pa etaże i na pomniki, bloki, dworce. W głowie ma już tylko monotonny stukot kół, w którym zamyka się wszystko, jak w tej bieli za oknem, świecącej własnym, tajemniczym światłem. Jedzie i bierze w siebie całą tę biel, jak bierze się mężczyznę, wszystko to wchodzi w nią głęboko i zostaje. Cisza, szczególnie ta cisza, gdy pociąg zatrzyma się z powodu zasp, a za oknem nie ma nic poza śniegiem, aż po polarny horyzont. Ubrała się skromnie, kto by w niej odgadł córę odeskiej mafii, zamieszaną w niejedną kradzież kieszonkową? Szary garniturowy kostium i beret na bok, a włosy w kok – Sanitariuszka Masza, już nie „Kędzierzawa” z Mołdawanki. Siedzi, ręce splotła na podołku, myśli o Kolce Doliniarzu, a dokładnie – o jego owłosionym torsie, o jego tatuażach, o jego kocim spojrzeniu. O jego palcach – zwinnych nie tylko podczas złodziejki... Czuje jego zapach, też jakby koci. Już widzi, jak pomoże mu wyrwać się z tamtego obozu pracy przymusowej, co to dla Kanału Biełamorskiego, we wszystkim posłusznego Odessie, jak filia. Zamyślona Masza wyciąga z torby bułkę i butelkę z winem. W brudnej szybie, w wyrwie pomiędzy dechami, przygląda się swojej młodej twarzy, czerwonym ustom, czarnym oczom o lekko azjatyckiej urodzie. Szyba cała jest w grypserze mrozu. Masza, Maszeńka doskonale rozumie grypsy wołające o pomoc. Nawet mróz służy kochankom w ich kontaktach na odległość. Która jednak z każdą chwilą się zmniejsza. Teraz Maszynistka Masza słyszy przeciągłe wycie lokomotywy na zakręcie, a Masza Pasażerka oddaje bilety do sprawdzenia. Cały długi tydzień jedzie Masza Ratowniczka i Masza Sanitariuszka do swojego Koli Kołchoźnika. Widzi już, jak tam biedny Kolka szepcze we śnie: Masza, Maszeńka, moja ty zimo, moja ty Radziecka Dziewczyno! Gdzie ty teraz jesteś, gdzie Odessa i stary, który potrzebuje moich zwinnych palców? Których i ty jeszcze bardziej potrzebujesz, moich zwinnych oczu gotowych wkraść się w każdy zaułek, moich ruchliwych warg. Teraz przed oczami staje mu Masza, Maszeńka jak żywa i jego zwinne palce doliniarza zaraz wejdą do własnej kieszeni i skradną odrobinę samotnej rozkoszy. Smutnej, zimnej i połowicznej. Masza, Maszeńka poprawia beret i myśli o winie, że przydałoby się jeszcze. I o wódce myśli Masza, i o papierosach, i o mężczyźnie. Jej palce nie pachną świeżo.

Przede wszystkim: Awdotia Pawłowna Bieławkow. Właśnie jedziemy taksówką do niej do domu. Wszyscy gadają, a ona najwięcej. Jest kobietą wyzwoloną, to znaczy bardzo pijaną i silnie umalowaną. Nie może mieć więcej niż dwadzieścia lat, ale jej głos jest niski, chrapliwy i w ogóle – za kilka lat dziewczyna będzie całkiem zniszczona, z czym zresztą może być jej do twarzy. Bierze narkotyki, kocha się, z kim chce, słucha jakichś zespołów rockowych, no – nie znam się na tym, w każdym razie nie słucha Ałły Pugaczowej. I jest w niej jakiś niepokój i straszna energia, która ją spala. Wszystko, co tutaj nowe, zbuntowane, kipi tą energią – destruktywną, agresywną, trwoniącą się, ale strasznie silną. A za oknami taksówki robi się dziwnie smutno. Przede wszystkim noc rozświetlają tylko poprzepalane na sinoniebiesko jarzeniówki. W ich mrugającym świetle widać zdemolowane blokowiska – domy dwunasto- i trzynastopiętrowe, może te, które widzieliśmy z wodolotu. Na placach pomiędzy nimi gigantyczne pomniki popisane sprejami. Wszystko połamane, pobazgrane, a w windzie także poprzypalane papierosami, nacharkane na podłodze, uwędzone i lepiej nie wnikać, jakie jeszcze. Taką właśnie zdemolowaną windą wjeżdżamy na któreś tam piętro (cud, że działa, ciągle nie ma prądu), Awdotia nawija, że wczoraj jej koleżanka wyprowadziła się od niej i nareszcie jest spokój, że ma w domu wódkę, a nawet herbatę i od razu nas wszystkim poczęstuje. W niektórych mieszkaniach drzwi są wyłamane (na opał?) i w ich miejscu wiszą tylko firanki albo takie bambusy jak w pizzerii. Wody nie ma nawet po dwa tygodnie, trzeba ją wnosić w baniakach, czasami po schodach, gdy winda nie działa. W zimie właściwie zawsze wszystko, co z drewna i papieru, idzie na opał, bo, kurwy, nie grzeją. Zimno, bo nie ma szyb w oknach, tylko tektura i listewki. Awdotia oprowadza nas po osobliwościach bloku, jakbyśmy byli dziennikarzami jakiegoś „Newsweeka”. Ufnie skarży się zachrypniętym głosem i jest pełna nadziei, że jej skargi zostaną powtórzone zachodniej publiczności. Śpiewa nam prawdziwy protest song. Gdyby wiedziała, że reprezentuję władzę komunistyczną, że to wszystko uładzę, dodam klub lokatora, czytelnictwo i kwiaty na korytarzach! Teraz Awdotia specjalnym sposobem otwiera drzwi – inaczej się zacinają. Wchodzimy do środka, a tam jakaś impreza! Chyba jej koleżanka, Mała Wiera, już wróciła. Na kanapie i podłodze leżą młodzi ludzie, możliwe, że ućpani, w całym mieszkaniu brud i pusto, ta kanapa to tu jedyny mebel. Ja oczywiście chcę zostać, zobaczyć, jak powinien wyglądać prawdziwy reportaż z Kraju Rad, mimo że „to nie jest widok dla dzieci”. Co z tą herbatą? Z uwagą przyglądam się tym jej szklankom... Awdotia ma w domu sprzęt nagłaśniający, elektryczne gitary, wzmacniacze, wszystko produkcji radzieckiej. Jeden z chłopaków gra na perkusji, inny na gitarze, sąsiedzi grają na miotle, gdy walą nią w sufit. Teraz Awdotia Wyzwolona Artystka, Awdotia Forpoczta Nowego, blada, chuda, o płonących oczach, stoi przed mikrofonem, który jej nie chce, który się broni, piszczy.

PROTEST SONG AWDOTII

Dzień po dniu zardzewiałe światło

Ścieka po naszych zardzewiałych ścianach.

Rdza jest na wszystkich klatkach

I zaraz pożre nawet,

I zaraz pożre nawet

Moją ostatnią igłę

Aaaaaaaaaaaaa

Aaaaaaaaaaaaa

Awdotia wyzwolona. Popijamy szampana z butelki, mieszamy alkohole, odrywamy filtry od papierosów! Mała Wiera, dziewczyna, która dotąd leżała na kanapie, wstaje i zaczyna szukać stanika. Staje na środku obskurnego pokoju, ze swoimi ufarbowanymi na fioletowo włosami, w dżinsach i bez stanika, ze swoimi małymi, szpiczastymi piersiami. Przeciąga się, podnosi ręce do góry, pokazuje niewygolone pachy. Tatuaże grażdanką są piękne i takie azjatyckie! Awdotia puszcza coś bardzo ostrego, jakiś metal albo może punk. Cały czas pali i strzepuje popiół do puszki po konserwie. Nasi panowie nie są przyzwyczajeni do takich klimatów, czują się niezręcznie, jakby dalej mieli siateczkowe czepki na głowach. A jeszcze to wieśniacy! Panu Z Siatką nagle dzwoni w marynarce... budzik! Mało się nie spalę za niego ze wstydu! Zwykły, obskurny, czarny budzik Ruhla, który nosi ze sobą zamiast zegarka. Trzeba było wyciągnąć wnioski z tej jego syfiastej siatki na głowie. A tu taki Nowy Jork! Dziewczyny tańczą razem, coraz wolniej, aż w końcu zaczynają się całować i lizać. To też leży w obowiązkach „zbuntowanego pokolenia”. Teraz i Awdotia ściąga bluzkę. Na jej rękach widać sznyty. Nie mogę już pić, chce mi się wymiotować, szukam łazienki, ale nie ma. W kuchni za to stoi wanna pełna starych garnków z resztkami jedzenia, otwieram kran – charczy, choć nie jesteśmy jeszcze w Charkowie. Co robić? Rzygam do tej wanny z garnkami i poprzypalanymi patelniami. Ocieram się ręką. Wody nie ma, nie przepłuczę ust. Nagle słyszę cichy szum – dochodzi od strony zawalonej garami maszynki gazowej. No tak, dotąd była „przerwa w dostawie”, a teraz nagle włączyli i gaz się ulatnia! Ale nie umiem go wyłączyć, chcę do taty, zaczynam brzydzić się tego wszystkiego!

Brrr! Budzi mnie straszliwe dzwonienie budzika i ból głowy, ale gdzie? Gdzie ten budzik? Patrzę na sufit cały w zaciekach, na leżące na podłodze ciała. Nagle słyszę, że ktoś dobija się do drzwi, że to może był dźwięk dzwonka. Do mieszkania wchodzi zaaferowana grupa złożona z dwóch panów i jednej kobiety, z teczkami, z kokami, urzędowo. Wraz z panami usiłujemy wymknąć się po angielsku, ale gdzie tam! Z dołu, bośmy się naraz bardzo mali zrobili, patrzymy na trzy wyelegantowane osoby: kobita i dwóch wykidajłów. Bardzo zaaferowani, z ostentacyjnym obrzydzeniem podnoszą nogi, omijając leżące wszędzie ciała. Wot, administracja, znowu któryś z sąsiadów na nas nasłał! Kobieta, ona jest tu najwyraźniej najważniejsza, a dwóch facetów to może za nią najwyżej ponieść teczkę, pociąga nosem – ten gaz to skąd się ulatnia?

Z Małej Wiery i Awdotii natychmiast wychodzi dusza zbuntowana, och, one nienawidzą administracji, już nawet nieprzyłażącej w nocy do domu, nawet gdyby nie było imprezy! Zaczynają krzyczeć po rusku, że już i nie panimajem co, wychodzi z nich wszystkimi szczelinami ta ordynarność, ta nowa energia, to coś obskurnego i pięknego, te głosy zardzewiałe jak strzykawki, ale fioletowe jak włosy... A znowu z naszych panów wychodzą kościelne dziady. Na widok „administracji” budzi się w nich służalczość, jeden grzebień z tylnej kieszeni brązowego garnituru wyciągnął i się podczesuje, to znaczy te resztki natłuszczone, drugi o nogawkę nosek buta sobie ociera, a wszyscy ręce za siebie zakładają i prostują się, butami szurają. Respekt. Respekt na osiedlu tym ocharkanym! Oni raczej ze szkoły tych, co do administracji listy ze skargami na sąsiadów piszą...

Więc „wymykamy się po angielsku”. Jeszcze nam tylko zatargów potrzeba! Potem błądzimy po tym niekończącym się blokowisku, cały się trzęsę, aż w końcu udaje nam się wrócić do naszej bajki. I – czy tylko mi się zdawało – za nami całe to blokowisko jakby się zapadło, zawaliło, wybuchło, potem w gazetach pisali: gaz wybuchł, bomba spadła czy co?

Jakby nie dosyć było kłopotów, hotel Dniepro już zamknięty, a nam grozi spędzenie reszty nocy na dworze, mimo że jutro rano mamy jechać do Połtawy, a w drodze zwiedzać wzorcowy kołchoz. Po Dnieprze płynie rozświetlony statek. Cieć jakiś cieciowaty, tajniak wszystkich służb specjalnych, uchyla nam drzwi tylko trochę i żąda paszportów, które zostały w pokojach, a skoro tak, to i my powinniśmy się tam znajdować, bo skoro się nie znajdujemy, to znaczy, że nie mamy prawa istnieć. Dobrze. Jest któraś tam godzina według jakiegoś lokalnego czasu raczej podrobionego, raczej jest noc. I my stoimy przed wielkim blokiem hotelu Dniepro w stanie terminalnym. Taka to i historia. Co prawda jest może i ciepło, ale co z tego. Bo i tak nie jest fajnie. To Pan Który Się Nie Zhańbił wpadł na pomysł, żebyśmy weszli od piwniczek, tak jak potem w liceum będę wchodził piwniczkami na wszelkie możliwe przedstawienia teatralne (niektóre w ogóle tego niewarte). Żebyśmy obeszli ten beznadziejny hotel i wleźli, znaleźli jakąś dziurę. Pan Z Siatką Na Głowie jest w tej chwili tak zobojętniały na wszystko, że spokojnie można go zostawić przed drzwiami do hotelu, nawet nie zauważy, jak przesiedzi tu do rana, i na pewno w takim stanie świadomości nie będzie cierpiał. Ale ale, zapomniałem zupełnie powiedzieć, że te dziewczyny z imprezy, to znaczy Mała Wiera i Awdotia, są tu razem z nami! Cieszycie się?! Tak więc cała akcja posunie się jeszcze bardziej do przodu, a my wraz z nią. Tak nam się przynajmniej wydawało, ponieważ akcja szybko stanęła w martwym punkcie – nie było żadnych okienek ani piwniczek, to nie Teatr Polski przed pożarem, tylko solidny blok ze szklanym parterem. Nasz wzrok ślizga się po tym szkle, aż w końcu kapitulujemy, wracamy do ciecia i błagamy go, aby wywołał tu do nas Karlicę Krystynę. Ale i to nie jest tak do końca fajne, bo KK zbiega wściekła w tej swojej koszuli nocnej długości pół metra i od razu krzyczy na nas, że jesteśmy tacy i owacy, w każdym razie nie dobrzy, tylko źli, że ją Salowa z Jagodą posadziły na szafie na całą imprezę, a same do teraz nie wróciły i niemal że strażaków do niej wzywano, żeby ją zdjąć. To my po sobie spojrzeliśmy z panami, że Jagoda pewnie jest teraz z Kłem, królem kijowskich podziemi, co ją maluje jako Nastazję Filipownę. Mówimy KK, że pójdziemy jeszcze na jednego do drink baru, trudno mi dziś już pamiętać, czy w takich komunistycznych hotelach bywały drink bary, czy może tylko bary mleczne z mlekiem w kieliszkach, ale my twardo idziemy do drink baru, a raczej schodzimy, bo on pod ziemią.

Gong talerzy i uwodzący salę głos wodzireja:

– Tawariszczi muszcziny! Prigłaszajtie tawariszczi żenszcziny w plas, no tolko w triezwom sastajanii!

I pod tą ziemią, w wilgotnych i mrocznych podziemiach hotelu Dniepro po raz pierwszy pękła wątła nić mego opowiadania i już nawet nie umiem opisać... Słowa niczym korale dotąd nawlekane na nitkę zupełnie nonszalancko i bez żadnego wysiłku posypały się nagle na wszystkie strony czerwonej wykładziny nocnej restauracji – i zbieraj je teraz, jeśliś maładiec. Rozsypały się, bo „szarpnęło”. Zaraz przede mną leżało słowo: „Zhańbił” – zapewne odłamek „Pana Który Się Nie Zhańbił”, obok tego słowa ni z gruszki, ni z pietruszki leżała „sowa”. Aha – bo pierwsze co, to poszedłem do toalety, i tam jako dekoracja na ścianie zrobiona była olbrzymia sowa właśnie, z ponalepianych sznurków... Ale od początku. Jakoś te słowa pozbieram i ponawlekam, może znowu zawiąże się nić. Przede wszystkim więc przyjechała winda, mozolnie otworzyły się drzwi, a w środku... Salowa, a jakże... Ona zawsze przypląta się nie wiadomo skąd, sama się znajduje, gdy dochodzi do różnego rodzaju podejrzanych scen drinkowych, jakichś podziemi, lombardów, jak jest coś z dolarami... Rzecz w tym, że natenczas nie była sama: gdy drzwi windy się otworzyły, miała w ramionach kompletnie pijanego (pierwszy raz w życiu) mojego tatę, w rozwiązanym krawacie, w rozpiętej koszuli! Tatusiu! Co one ci zrobiły, te wydry?! Wsiedliśmy do windy, która natychmiast zapadła się pod naszym ciężarem na kilkadziesiąt centymetrów. Taką już miała przypadłość, że zapadała się i każdy nieobeznany nowy gość hotelowy był pewien, że winda spada pod jego ciężarem, że się po prostu urwała, tak że my z taką jeszcze dziewczyną (córką Wandy Wasilewskiej) po kilku dniach mieliśmy nawet już całą zabawę. Że się wchodziło za jakimś nowym gościem do tej windy i obserwowało jego reakcję, jak się będzie zapadał.

– Hops! – krzyknęła rozweselona Salowa.

– Hopsa! – zawtórowali jej panowie, a mój tata nawet zaczął dodatkowo podskakiwać, ale winda już zatrzymała się i ruszyła dopiero po naciśnięciu guzika. Z tymi guzikami też było śmiesznie, bo jak się jeden naciskało, to inny odskakiwał, jak w starym radiu. I oznakowanie tych guzików to była sprawa szalenie mętna. Parter był gdzieś tak całkiem na środku, jakby pod nami miało być jeszcze mnóstwo pięter. Oczywiście parter nie nazywał się parter itede. Dobra. Wychodzimy, ja idę do toalety, w lewo, trzeba przejść przez jakieś automaty do gry, jakieś kwiaty w donicach i zejść jeszcze bardziej w dół. A oni w prawo – do sali. Nie miałem tych pięćdziesięciu kopiejek, ale pani powiedziała, żebym wchodził, to ja do niej po francusku:

– Merci, madame.

No to ona do drugiej, co z nią siedziała, zaraz z szacunkiem szepnęła:

– Eta nie naszi...

No więc z tym kiblem to było tak, że ciągnęły się rzędy umywalek, na każdej ćwiartka mydła odkrojona nożem. Kącik babć klozetowych z żelazną szafą i stolikiem nakrytym ceratą przyozdabiała olbrzymich rozmiarów sowa z białego sznurka, z oczami z guzików. W kabinach były malutkie siedzenia tuż nad samą ziemią, jak w przedszkolu, ściany w szlaczkach i liszajach. Tylko pani potrafiła uruchomić suszarkę do rąk firmy DonWas – od tej rzeki Don – i tylko ona wiedziała, jak przycisnąć zepsuty guzik. W suszarkę wbudowane lusterko, nad nią bukiecik sztucznych kwiatów, z realistycznie oddaną rosą (plastikowe, przeźroczyste kuleczki) poprzylepianą do liści. Dwie babcie klozetowe siedziały w tym wszystkim i wiodły dysputę o synu jednej z nich, że jest na wakacjach nad morzem, ale się nie kąpie. I czemu się nie kąpie?

– No niech mi pani powie, czemu on tu pisze w pocztówce, że się nie kąpie, skoro ma się kąpać, jest lipiec, tyle kosztuje to Morze Czarne, to czemu on się nie kąpie?

Gdy wychodziłem, to za mną krzyknęły „adie!”. I jeszcze „baj, baj!” tak na wszelki wypadek, gdybym nie zrozumiał.

W restauracji Panu Który Się Nie Zhańbił zrobiło się nagle bardzo żal swojego kolegi (Z Siatką) pozostawionego przez nas przed hotelem, który na pewno stał tam aż do teraz, ponieważ znajdował się w stanie ostatecznego znieczulenia. Tymczasem ja znalazłem się nagle w objęciach owej gazeli podrobionej na platynowo, Salowej, która do mnie w te słowa:

– Pisarz, pisarz, ja książki bardzo lubię czytać, wszystkie czytam, mam w domu mnóstwo książek! Ja jak książkę dorwę, to nic, tylko usiądę i do samego końca przeczytam! Jak raz przeczytam! Mówi Irena: jej nie wolno dawać żadnej książki, bo jak się dorwie, to dla świata przestaje istnieć! Mówię ci: odlot i Paulo Pikasso! Tacy ludzie, takie mają zainteresowania, jeden ma takie, drugi zupełnie inne, jeden mój zięć na przykład po górach chodzi – tu mi Salowa chucha wódą w twarz i papierosem poprawia – chooodzi po tych górach, a ja nie. Po co się drapać tam, gdzie cię nie swędzi? Ja spokojnie, z książką, siedzę w domu, teraz wyremontowaliśmy taką willę, wiesz, młody? – Przyjrzała mi się, pod brodę wzięła. – Ty jeszcze dzieciuch jesteś! Ta Krystyna, biedna, co nas oprowadza na ten przykład, nie... ja się nie śmieję z nieszczęścia ludzkiego, ale – tu parska śmiechem – no, duża to ona nie jest, nie, młody? Dobrze mówię, młody? To ona na przykład oprowadza wycieczki, taką ma karmę, że jest kierownikiem wycieczki. – Zmarkotniała. – Kierowniczką czy kierownikiem, chuj, nie wiem...

Salowa, która dopiero teraz zauważyła, że młody jeszcze jestem, zdecydowanie za młody dla niej i w ogóle dziecko, już o czytaniu swoim namiętnym nic a nic nie zmyślała, bo po co. Spojrzała na mnie tylko jak na autobus, który zwykle jeździ pod sam dom, ale akurat ten jakiś lewy, napis „zjazd do zajezdni”, albo to wiadomo, czy taki autobus dowiezie nas choćby kilka przystanków w stronę domu, czy też zjedzie gdzieś w boczną ulicę? Takim to ja autobusem dla niej się stałem niepewnym, ja zaś spojrzałem na nią jak na jakąś Złotą Kaczkę i tyle było naszej rozmowy. Salowa do ojca mego się udała, a ja dobrałem się z córką Wandy Wasilewskiej, bo młoda i też cudowne dziecko. Orkiestra na podwyższeniu z balonikami grała niemrawo jakiś dansingowy przebój. To ta cała Basia, córka Wasilewskiej, powiedziała zaraz, że ona lepiej potrafi śpiewać, że całe życie spędziła w domach kultury, w szkołach muzycznych, mimo że ma dopiero kilkanaście lat (ile dokładnie – krygowała się, nie powiedziała). Że teraz, jesienią, jedzie do Wałbrzycha na Wesołe Nutki, wcześniej jeszcze w Opolu będzie miała Wesołą Tęczę, a wszystko dzięki jej cioci, która przez całe życie nic nie osiągnęła i tylko już marzy, żeby ona do czegoś doszła. Akompaniuje jej na pianinie, wymyśla teksty, muzykę, sprawdza wciąż, czy nie ma jakichś nowych konkursów, a jak już któryś znajdzie, to biegnie do niej i się zachłystuje. Ciotka raz w życiu zajęła gdzieś w Ciechocinku trzydzieste miejsce, to wysłała do Basi pocztówkę: „Pogratuluj mi, znalazłam się w Złotej Trzydziestce!”.

To rzeczywiście, Basiu, fajną masz ciocię, wesołą, mówię do niej. Bo wiesz, ja właściwie też wolałbym śpiewać, najchętniej w jakiejś rockowej kapeli albo solo, niż te książki układać całe życie. Oczywiście, każde z nas jest młode, każdy chciałby przeżyć w życiu coś niebanalnego, a nie na przykład wylądować na poczcie w okienku z wyrokiem dożywocia.

I żeby, mówi ona, jeszcze człowieka jakiegoś sympatycznego w życiu poznać... Który by dbał o koncerty, trzymał to wszystko w ryzach, bo ja sama, przyznam ci się, Michał, już nie mam siły, kiedy muszę cały dzień ćwiczyć na przykład na pianinie, to już mi nie starcza sił na załatwianie tych spraw organizacyjnych. Ja chcę żyć zgodnie z tym, o czym śpiewam. W rytm muzyki. Tańczyć na łące, podczas burzy, boso i z wiankiem na głowie! A tu trzeba pilnować kalendarza, a to lekcja oddechu, pójdzie baba od oddechu, to zaraz przyjdzie inna na fortepian, każe mi grać gamy, mnie – gamy! To pójdzie, to znowu trzeba na gimnastykę, z workiem, z książką chodzić wyprostowaną, żeby się nie garbić, bo mnie potem nie przyjmą, a zgryz do dentysty leczyć, aparacik podkręcać!

To ty też aparacik nosisz?! Na te jej słowa przyjaciółkę prawdziwą w niej odgadła dusza moja, dziwna słodycz zalała mi serce! Ty też się garbisz?! To wspaniale! Bo już myślałem, że to tylko ja jestem taki krzywy, wybrakowany, jak to te roczniki siedemdziesiąte, bez witamin, bez niczego, produkt made in Poland nie na eksport! A czy i ty masz z tym aparacikiem takie coś, że ci... że raz po raz się tak jakby zaśmierdnie w tej mydelniczce, i co wtedy robisz?

Tak więc dogadaliśmy się z Basią na całego, i nuż sobie opowiadać, dzielić się wspólnymi cudownych dzieci doświadczeniami. O wyrzeczeniach naszych, którymi naszą cudowność za młodu opłacamy, o sposobach przejścia różnych sit społecznych rozmawiamy, się zaśmiewamy. To jak ja raz chciałem śpiewać i polazłem na konkurs do szkoły muzycznej i tam mnie wyśmiali, bo był ten cały podkład profesjonalny, co się nagle okazało, że taki podkład nie ma nic a nic wspólnego z melodią, trzeba samemu wiedzieć, kiedy się wchodzi i kiedy się zamknąć. To tyś się wygłupił! Ja cię tego, profesjonałka, nauczę! To jak ona innym razem chciała mieć głos do jednej piosenki specjalnie zachrypnięty i poszła nad rzekę papierosy palić i się drzeć. To znowu jak ja brałem udział w konkursie recytatorskim, ale ona mi przerwała, że jak ona brała, to coś tam, to jej jest bardziej interesujące, żeby koniecznie najpierw to jej opowiedzieć, to to moje przy tym jej na pewno zblednie.

Tak sobie miło gawędzimy, a nawet przekrzykujemy się i chichramy, gdy tymczasem na sali nowe utrapienie. Mianowicie wpadła Karlica Krystyna i zaraz gruchnęła nowina, że Pan Z Siatką Na Głowie leży przed hotelem i śpi na ławce. Czy państwo wiecie, która jest godzina?

Gdy Kolę Doliniarza zapudłowali nad Kanałem Biełamorskim, na cały świat spadł śnieg z deszczem i drewno w barakach pachniało żywicą i lasem, a potem zaraz zrobiło się szare i przegniło. A jeszcze bałamuciły go bałałajki! Na środku drewnianego baraku dymił piecyk. „Szminka równie czerwona jak kawior jest, i z sucharem wytrawny smak ma” – śpiewała jedna z więźniarek, wyczesując wszy z szarych włosów. Wszystko to było bardzo piękne i smutne, i Kola zostałby artystą, obozowym poetą, gdyby nie pewna wizyta o świcie, gdy spał jeszcze cały barak. Ale Kolka siedział na pryczy i wspominał Odessę, Miasto Róż. Schody odeskie, niską zabudowę Mołdawanki, morskij wakzał. Gryzł słomkę wyjętą z tego, co miało udawać materac. W tę słomę, z braku chustki, wycierał nawet nos. Czasem przed oczami stawała mu Masza, Najpiękniejsza Róża. Właśnie w którymś z takich momentów do baraku wetknął głowę jeden z Robotników-Aktywistów, niejaki Różancow.

Pamiętaj, Masza – szczęście daje praca! W drodze do Połtawy zwiedzanie wzorcowego kołchozu, proszę się nie pchać i podziwiać! Rolników musi to przecież zainteresować, pstryk-pstryk, prosimy o uśmiech, choć fotografowanie fjerboten. Jedziemy naszym autobusem, Karlica Krystyna coś tam nawija do mikrofonu, po obu stronach szosy ciągną się biedniutkie, drewniane wsie i na składanych taboretach siedzą babuszki z metalowymi wiadrami pełnymi owoców. Przypominam sobie, że po francusku „wieś” brzmi podobnie jak „Ruś”. Na naszą prośbę autobus się zatrzymuje i niemal za darmo kupujemy całe kilogramy śliwek i jabłek. Jem więc te śliwki w ogóle bez mycia, mam nadzieję, że do Czarnobyla to w inną stronę, my w prawo, on w lewo, potem prosto i jeszcze raz w lewo. Rosja – Ruś – Rousseau – rustykalny... No, może i jest w tym coś, myślę, wypluwając śliską pestkę i wrzucając ją cichcem w dziurę w skajowym fotelu, pomiędzy gąbczaste bebechy. Panie z chóru znowu zawodzą Jarzębinę czerwoną, tym razem po rosyjsku: „krasnaja riabina”. Upał straszny, żadnej klimatyzacji, zapach przypiekanych foteli. Karlica wyliczyła, że do kołchozu mamy zajechać akurat na trzynastą, tam już na nas czekają. W rzeczywistości dojeżdżamy na czternastą, ale za to jakie nas czeka przyjęcie! Za ogrodzeniem jest miasteczko, wzdłuż wewnętrznej ulicy ciągną się betonowe baraki, niskie a długie, jak w obozie koncentracyjnym, jeden z nich musi należeć do dyrekcji, bo jest większy i znajduje się na końcu. Po prostu: na końcu, dalej już nie ma nic. Stacja końcowa Oświęcim-Brzezinka. I właśnie przed nim stoi tłumek może z pięćdziesięciu kobiet, dzieci i mężczyzn, którzy mimo upału duszą się w (nylonowych) garniturach i pod (plastikowym) krawatem, nawet go nie rozluźniają.

A jego buty mają blask lustrzany, a w klapę znaczek przodownika wpiął!

Kobiety i dzieci w kolorowych strojach ludowych, z upominkami. Gdy tłumek dostrzega nasz autobus, ustawia się, w dwuszeregu zbióóóórka! I mała orkiestra na skleconych z drewna rusztowaniach zaczyna grać pompatycznie Międzynarodówkę.

On teraz na Kanale Biełamorskim kilofem rąbie albo taczki pcha...

Po oficjelach poubieranych w garnitury widać niewyspanie, zaaferowanie, widać, że od kilku dni mają tu wszyscy z powodu naszego przyjazdu „młyn” i chcą, żeby to już raz jakoś dobrze wypadło i się skończyło, i żeby można było wreszcie odsapnąć i rozluźnić krawat, uprzątnąć tę mąkę, którą młyn zmiele. W naszej grupie tylko takie stare wyjadaczki jak pani Jagoda nie dziwią się tej pompie, wyjadają poczęstunki, całują co ładniejszą młodzież, kradną odznaki z Leninem. Wychodzimy z autobusu w migotaniu fleszy, bo właśnie to jest to miejsce, które wolno nareszcie fotografować, jeden z najważniejszych panów podaje rękę kobietom przy wysiadaniu, orkiestra rąbie, dzieci kręcą się z kwiatami – widać, że z wrażenia nie mogły zasnąć, bo oczy mają podkrążone, ale szczęśliwe. Kobiety w kolorowych, haftowanych spódnicach śpiewają, rękami chwyciły się pod boki i kołyszą się w takt, raz w lewo, raz w prawo. Cepelia, baba w babie, a w środku babuszka! Każą nam ustawić się w szeregu, na tle ściany (!) powleczonej czerwonym materiałem, z przyczepionymi papierowymi sierpami, z mikrofonami, kłosami! Każde z dzieci podchodzi do jednego z nas. Co one tam dla nas mają? A tu szkraby nakładają nam na szyje czerwone chusty, zapinają je złoto-rubinowymi odznaczkami z młodym Leninkiem w gwieździe! Wersja „jeszcze z włosami”. Schylamy się do nich, bo malcy nie dosięgają, głaszczemy po główkach, jak dobrotliwi tyrani. W końcu wieńczą nas tymi szkarłatami i uciekają zawstydzeni, ale szczęśliwi, i chowają się za plecami śpiewających kobiet, pewnie mam, pracownic kołchozu. Któraś z naszych pań wciska dziecku batonik, ciekawe, skąd go wzięła – pytam ja, komunistyczne dziecko. Teraz przychodzi kolej na dziewczynki, także w ludowych strojach – tu już nie musimy się schylać – wręczają nam długopisy i notesiki z wyrytym na twardej okładce złotym sierpem i młotem. Ktoś bierze jakiegoś brzdąca na ręce, ktoś robi zdjęcie, inny wręcza swoje kwiaty pani Jagodzie i Salowej, tym handlarom. A one robią miny Gierka przyjmującego hołd od przedstawicieli wsi! Więc i ja postanawiam dobrze odgrywać swoją rolę, jestem w takim nastroju, że chyba zaraz palnę mówkę w imieniu Związku Literatów Polskich. Tymczasem mowy już są wygłaszane do udekorowanego kwiatami mikrofonu. Nadaje ten chyba najważniejszy, a zresztą – cziort jewo znajet. Stoję dumny, wyprostowany, orkiestra też w ogóle się nie rusza i widzę tylko, jak jednemu z muzyków ścieka strużka potu po twarzy, a on nic – w ogóle go to chyba nie gilgocze. Mnie by gilgotało, bo gilgotki w moim życiu to jest jednak temat rzeka. Później już, gdy starszy będę, ile to razy gilgotki owe zepsują mi najpiękniejsze chwile natury łóżkowej... Ile razy słodkie gili-gili w nosek poczynione przez najróżniejsze ciotki, pociotki, pomiotki mnie do śmiechu przez łzy doprowadzi. Gili-gili, gilgotki, łechce mnie coś w najoficjalniejszych chwilach mojego publicznego życia i do szału doprowadza. Mamusia koleżanki, z którą chodziłem do podstawówki, książkę chce przeczytać! Będzie ją oceniać i pożyczać koleżankom, innym mamusiom. Gili-gili!

Wszystko to bardzo pięknie i dziękuję ci, Ciotko-Klotko, za tyle miłych chwil, ale widzę, że zaraz będzie katastrofa na miarę międzynarodową, skandal, tu, tu jesteśmy, dziennikarze łakomi pożywki! Bo oto przyjaźń rolniczo-chłopska między rolnikami radzieckimi i polskimi kwitnie i wystrzela w powietrze retorycznymi racami, tyle to a tyle ziarna produkujemy, liczby, procenty, od roku tego i tego przybyło tyle i tyle. A tu zza baraku najwyraźniej idzie ku nam całe stado kur (!). W środku zgromadzenia utworzony został taki pusty plac i stoi tam olbrzymi wieniec, a w nim Lenin za szybką, jakby w mauzoleum, tak że ten wieniec jest dla niego oprawą, jak monstrancja. I właśnie te kury, których nikt jeszcze chyba poza mną nie widzi, bo inni stoją prosto i patrzą w dal, w horyzont, który się oddala, a ja się wiercę (dlaczego zawsze w takich momentach chce mi się sikać?), te kury chyba zbliżają się na sam środek placyku, żeby wyżerać z wieńca kłosy! Tak idą! Tak idą, mało że jajek nie znoszą, jak ta elektroniczna kura, kurica, курица, kury, rola kury w życiu moim! Już i Salowa, i Pan Z Siatką Na Głowie zezują w lewo, już nawet po cichu mówią: „a kysz! Paszła, ptica, paszła!”, a potem wręcz tupią, ale kto kiedykolwiek gadał do kur, królików, papużek i innych takich, ten raz na zawsze porzucił złudzenia. Więc i teraz kury, spłoszone tym tupaniem, właśnie akurat podnoszą się i wpadają z gdakaniem na plac, rzucają się na wieniec i wyżerają z niego smakowite ziarno. Więc biorę z kieszeni śliską pestkę od śliwki i rzucam w nie, a wszystko to podczas pompatycznego przemówienia, które trwa już chyba piętnaście minut. Zamiast jednak w kury, trafiam w Lenina, szybka się rozbija, robi się straszny hałas, a kury podnoszą rwetes, choć może aż tak znowu nie uciekają...

Odessa gróźb dwa razy nie powtarza – ukatrupili Kolkę Doliniarza! Karlica prosi mnie na pogadankę do autokaru. Żeby mi powiedzieć kilka słów o moim zachowaniu. Co to ma być, co to ma być! Że z Teleranka, to już wszystko wolno? Że tatusiek naucznij rabotnik, to już wszystko wolno? Rozpieszczony bachor z Warszawy. O nie, tylko, proszę, nie z Warszawy!

NIE. To jednak nie jest Wycieczka Przedstawicieli Chłopstwa i Robotnictwa Polskiego – to jest Wycieczka Przedstawicieli Kurewstwa i Handlarstwa Polskiego i nikt mi nie powie, że jest inaczej! I powinno być tak, że oto oficjalna wizyta, zajeżdżamy nie pod kołchoz, tylko pod bazar, pod burdel jakiś azjatycki, Kirgizy, Czukcze i Azery ścielą przed nami wzorzyste azjatyckie dywany i idziemy zwiedzać stoiska albo komnaty na godziny. A każdy z nas udekorowany zostaje metalową, zardzewiałą lokówką na prąd, jakie na takich bazarach sprzedają, a nie daj Boże włączyć coś takiego do kontaktu i dotknąć mokrych włosów! I grzałki takie, co zamiast wtyczek mają dwa luźne metalowe sztyfty, włóż se to w dupę chyba! I śrubokręty tam sprzedają, i kawior, i zardzewiałe puszki ze wszystkim: i z kawiorem, i ze śrubkami! I arbuzy, jak zachodnie, nadmuchiwane piłki! Wszystko nielegalne i pełne nieznanych bakterii – oto coś dla nas. A oni nam tu pracę i ludowe stroje.

A potem jest tak: baraki okazują się miejscami pracy monstrualnie grubych babuszek w samodziałowych płóciennych kombinezonach, przerzucających wory większe niż one same, wysypujących z nich ziarno. A baby te są tak grube, bo muszą w sobie pomieścić kolejne baby, aż do najmniejszej, która stuka jak jakieś drewniane, malowane na czerwono serduszko!

Pokazują nam to wszystko, a my notujemy, to znaczy inni, bo ja mażę w moim zeszyciku, który dostałem od szkraba, maluję tam postaci z kreskówek, ach, zachodnich, a potem sobie przypominam, że „pisarze do piór” i „pisarze w teren”, więc zaczynam pisać o życiu kołchozu, o ile wzrosło w ostatnich czasach czytelnictwo w kąciku czytelniczki-babuszki. Jak mogło wzrosnąć, skoro żadna z nich nie ma okularów? Około czwartej po południu wszyscy są już głodni i wściekli, więc z entuzjazmem przyjmujemy zaproszenie do sali, która jednak okazuje się nie salą jadalną, tylko salą obrad, obiad? nie, synocz’ku – obrad. A tam wszystkie stoły w czerwonych obrusach już czekają, ale nie na pieczenie, pełna gala, cała sala śpiewa z nami. Siadamy, każdy przy swoim stanowisku, Misza Stanisławowicz Witkowskij i Stanisław Stanisławowicz Witkowskij, obok siebie ojciec i syn, cudowne dziecko cudownego ojca. I znowu znajdujemy długopisy zamiast noży i widelców, kartki do notowania z gwiazdą u góry zamiast talerzy. Salowa, ta dziwka, wachluje się kartkami jak kartą dań, pani Jagoda mruga do wszystkich facetów i przelicza ten czas na pieniądz, a raczej na straty, bo przed oczami ma najwyraźniej wszystkie nieprzehandlowane w tym czasie biustonosze z czarnej koronki, wszystkie suszarki, kondomy i cały ten przenośny burdelik. Tak, tak, trzeba było jeść, myślicie teraz o tych wszystkich opuszczonych drugich daniach i deserach, które – przyznaję się – wszystkie co do joty zjadłem. Choć może nie, może już za barakiem pani Jagoda przehandlowała babuszkom to czy tamto, choć taki staniczek to dla nich, za przeproszeniem, jakby danie na jeden ząb, może na mały palec u nogi, ach, te kulinarne metafory, kuchnia, kuchnia! I czym by jej zapłaciły, tym ziarnem? Kuchnia! Kuchnia! Jeść nam się chce! Ukradkiem ziewam, jakbym miał pożreć pół sali, jakby sala była olbrzymim zrazem wołowym, a ten głównodowodzący kucharz znowu nawija: tyle to a tyle procent czytelnictwo, tyle a tyle procent kury (!) niosą więcej jajek (!). I gdzie ja nadążę je wyzbierać z tym jednym koszyczkiem? Na dźwięk tych słów straszliwych chowam głowę w ręce i zaczynam kontemplować darmowy kalejdoskop, jaki tworzą kolorowe, głównie czerwone plamki pod powiekami.

Ale, ale! Teraz ktoś z naszych wychodzi, wychodzi, i to kto?! Ta stara nauczycielka, Wanda Wasilewska, i już zaczyna przemówienie w imieniu rolników polskich „Ja, bywszaja Polka – Я бывшая полька”... Więc jako kolaborant biję brawo na taki czysty przykład oddania sprawie i widzę – nie bez przyczyny tak ją okrzyknąłem przezwiskiem wielkiej pisarki, kochanki samego Stalina, ciekawe, czy dobre steki smażyła. I gdy tak trwam w zachwycie, bo za mną i inni zaczynają bić brawo, słyszę, co ona tam pitoli, do cholery?! Bo oto zaczynają mnie z lewa, z prawa szturchać i głupio się uśmiechać, i dociera do mnie, co ona tam mianowicie powiedziała, ta Wanda Wasilewska, a ona powiedziała mianowicie to, że „teraz wyjdzie wielki polski pisarz, Michaił Stanisławowicz Witkowskij, odsłonić tablicę upamiętniającą pobyt rolników polskich i pisarzy polskich i przeciąć wstęgę, jak również złożyć kwiaty i uściskać dzieci”. Maaamusiu, ja chcę do łóżeczka!

Gdy Masza, Maszeńka poprosiła o widzenie z więźniem Kolą, zaprowadzono ją do gabinetu. Na stole pełno tu było czarnych, ciężkich telefonów, które ciągle dzwoniły, a młoda sekretarka na nie nie reagowała. Masza Fryzjerka zapamiętała jej fryzurę zwaną koroną – warkocze ciasno uplecione na głowie w przylegające wieńce – i postanowiła zrobić sobie taką samą po powrocie, gdy już znowu w długie odeskie wieczory będzie chodziła na spacery razem z Kolą. A z każdego takiego spaceru będą przynosili bukiety róż, wspomnienia i po kilka wypchanych portfeli. Na ścianie powywieszano jakieś plany, które zapewne należało przekroczyć, jakieś tabele z procentami, no i... Masza zdębiała – zdjęcia Przodowników Pracy. Zdjęcia! Był to właściwie obraz w grubej drewnianej ramie, jaki czasami można zobaczyć w starych liceach na korytarzu – w gmatwaninę zdobnych szarf namalowanych przez zdolnego ucznia (więźnia) wkomponowano czarno-białe, legitymacyjne zdjęcia młodych mężczyzn o czarnych oczach, w czapkach na głowach lub bez. Ozdobne podpisy, powiew dziewiętnastego wieku. I on na honorowym miejscu, zdjęcie wewnątrz czerwonej gwiazdy! Dzwonek ciężkiego telefonu – jesteśmy w latach trzydziestych. Portret Wodza, największego przodownika. Pod nim kwiaty, karafka z wodą i szklanka na stole sekretarki. Solidne, pomalowane na biało drzwi, które się otwierają i staje w nich Kola! Kola! Kola Aleksiejewicz! Ale jaki on odmieniony... Raglan ma skórzany, jakieś papiery ważne z sobą wziął... I cały taki ważny! Jak nie z Odessy. Jakby nie z ferajny. Jest oddziałowym, włosy przylizał na ślinę, że można się przejrzeć, grzebień włożył do tylnej kieszeni spodni, chusteczkę... A jego buty mają blask lustrzany, a w klapę znaczek przodownika wpiął.

– Witaj, Maszeńka, ach, dziewczyno droga... Pozdrów Odessę i Ogrody Róż. Chłopakom powiedz: Kolka awansował i bohaterem pracy został już. I dodaj, że choć ma wciąż ręce zwinne, już się nie będzie za złodziejkę brał. Bo tutaj poznał życie całkiem inne, które mu Kanał Biełamorski dał. Pamiętaj, Masza, szczęście daje praca, to Biełamorski Kanał zmienił mnie.

I już Marusia do Odessy wraca. I nie chce myśleć o tym, co już wie...

Więc dobrze: już rozumiem, tak trzeba, chcę zostać pisarzem, powiedziałem A, powiem B, bez względu na rodzaj alfabetu, mogą być i ruskie bukwy, tylko że wtedy B to będzie W, jak „Wissarionowicz”. Dobrze, będę z kamienną twarzą wysłuchiwał, że jestem wielkim polskim pisarzem, będę Jarosławem Iwaszkiewiczem w późnym stadium, co się kazał pochować w stroju górnika i może teraz się męczy, bo pewnie mu się przez te wszystkie lata już odwidziało, widocznie tak trzeba. Z powagą i w marynarce. W kilka miesięcy nauczę się mówić przez piętnaście minut bez zająknięcia, nauczę się nie potykać o kable, gdy wchodzę na podium, będę umiał mówić do mikrofonu tak, żeby nie bzyczało, i będę wiedział, jak przybrać obojętną minę, gdy zabzyczy. A nawet będę widział, nie patrząc, kiedy na marynarce zrobi mi się fałda, i będę umiał ją jednym ruchem wyprostować. A jeszcze po pracy będę siedział nad dziennikami, w których znajdą się tylko bardzo ważne przemyślenia na tematy ogólnoludzkie, o polityce, o Żydach, a będzie tego pięćdziesiąt tomów, aby mogły stopniowo wychodzić po śmierci i podtrzymywać (gasnące) zainteresowanie moją osobą. A gdy już ktoś wykupi całość i ustawi na półce, to grzbiety utworzą razem moją twarz, bardzo dostojną i zamyśloną, tylko trochę podłużną, no, chyba że ktoś je poustawia nie w takiej kolejności, ale to już będzie miał za swoje, bałaganiarz.

Teraz, Wysoki Sądzie, teraz wiem o tym wszystkim, bo już, za uszanowaniem uszu Wysokiego Sądu, stara dupa jestem i na niejednym sympozjum portki przetarłem. Teraz bym wstał i wiedział, jak wyglądam z zewnątrz, czy się garbię, czy nie, czy mam koguta na głowie, czy proste włosy. Wyprostowany podszedłbym do mównicy, pamiętając o tym, że wszędzie leżą kłębowiska kabli, i o tym, co mawiała stara Nałkowska, że jest się takim, jakim widzą nas inni. (A także i o tym, co pisała w swoim dzienniku, że „najpierw robią z człowieka szmatę, a potem nią jeszcze powiewają”). Nawet bym nie musiał patrzeć pod nogi, żeby się nie potknąć. Mówiąc, poruszałbym tylko ustami, oczy utkwione byłyby w przestrzeń, żadnych min. Wtedy jednak poza mocnymi postanowieniami brak mi było wyrobienia. O kablach nic nie wiedziałem. Wstałem więc zgarbiony i zacząłem się przedzierać najgorszą drogą do mównicy, niemal że nie pociągając za sobą całego obrusa. Zgadnijcie, jak się skończyła sprawa z kablami? Macie rację. Wywaliłem się, wchodząc na schodki podwyższenia. A gdy nareszcie otrzepałem się w ostatnim szoku, stanąłem obok Wandy Wasilewskiej, która już najwyraźniej była wyćwiczona, bo stała jak posąg i nawet jej warga nie drgnęła ze śmiechu na te moje szczeniackie wybryki. Staję więc na tle tych wszystkich czerwonych ołtarzyków, minuta ciszy, ach, chyba po mnie ta żałoba, więc ona szepcze: „Nu, dawaj, tawariszcz! Stojat kak huji!”, a już jest tak zruszczona, że już nawet grażdanką gada, grażdanką myśli, oczy skośne jej się zrobiły, kategoria: „Azjatki”, podkategoria: „stare”. Ach więc to tak: tu puder oficjalny, a pod pudrem pryszcze? Tu mikrofony, a poza mikrofonem handlara? No dobrze, niech i tak będzie. Mówię więc po polsku, a ona tłumaczy. Mówię im, że zachodnia proza utraciła kontakt z naturą, z trudem ludzkich rąk. Bo nie ma u nich zorganizowanej spółdzielczości, o którą walczyła już przed wojną Maria Dąbrowska. I że to, co tu dziś zobaczyliśmy, mogłoby się stać natchnieniem dla niejednego pisarza, a już na pewno zapadnie na długo w nasze serca, gdzie będziemy to przechowywać na dnie, w sejfie. Mówię też, że pisarze powinni iść w lud, opisywać jego zmagania, a nie siedzieć za biurkiem. Poza tym zbliża się 22 lipca i ta data, jakże istotna, powinna skłonić nas wszystkich do refleksji, ponownego przemyślenia i utwierdzenia się w... no w tym wszystkim, o co walczyliśmy i co realizujemy piórem i siłą mięśni. Tu mi przerywają brawa. I te brawa, choć niemrawe, bo przecież oni jednak tam na widowni przysypiają, z głodu przymierają, skandują głośno „Michał!”, a po cichu „kotlet, kotlet” sobie mówią, te brawa więc budzą we mnie jakąś złą siłę, agresję taką budzą, żeby ich podniecić! Bo widzę, że szef kołchozu z Karlicą naszą Krysią sobie po cichu gada, zamiast mnie słuchać. Przypomina mi się śliwka, pestka, zbita szybka, kury, kable, wymioty do pełnej zapleśniałych garów wanny. Podniecić! Rozpalić! Niech tu mi zaraz na klęczki, ale to NA KLĘCZKI przed Pisarzem! Czuję, że przechodzi mnie dreszcz, i czuję, że tak, że tak, że tak! Że jestem właściwą osobą na właściwym miejscu, na tej trybunie, na tym wywyższeniu-podwyższeniu! Chrząkam więc, chucham w mikrofon, a czuję, że mnie rozpiera ta siła, i mówię jak jakiś Hitler, najpierw bardzo cicho to „obywatele i obywatelki”, a potem każde zdanie odrobinę głośniej, głośniej, aż do krwi!

Mówię więc najpierw głosem spokojnym, udającym opanowanie (a w środku mnie rozpiera), że państwo komunistyczne dzieli się na trzy sfery: na ziemi, nad ziemią i pod ziemią. I zaczynam taką retoryczną triadę. Najpierw omawiam to, co nad ziemią, czyli sputniki, psa Łajkę, Mir, Walentynę i całą tę kosmiczną mitologię. Potem przechodzę do pianirów, którzy w czynie społecznym układają klomby, i wszyscy jedzą lody, lody, dużo lodów, i wszyscy idą w pochodzie i wymachują sztandarami!!! I już płaczę niemal ze szczęścia, a oni wstają, a ja wtedy ryczę na całe gardło: „Na riekie Kama – awtazawod Kamaz. Diadia rabotajet na zawodie!”. I o zakładach produkcyjnych, o ciągnikach!

Następnie przechodzę do omawiania podziemia, mówię, że przenosimy się do Kijowa, i malarze malują, a grajcy grają, i nigdzie nie widać ani jednego narkomana, ani jednego pedała, ani jednej kurwy nieletniej łasej na heroinę, tylko czystość, tylko trzeźwi, czysto, schludnie ubrani młodzi ludzie, którzy chodzą na basen! Młodość, młodość, na dodatek karmiona lodami! I – sam uosobienie rzeczonej młodości – rzucam się w tłum, schodzę, jakbym płynął, a oni wiwatują, i już wiem, że sobie poradzę, że jest we mnie siła, na dużo, na wszystko. Wracając na miejsce, kątem oka już widzę, że szef kołchozu tego, Jutrzenka, już z Karlicą nie poszeptuje, tylko wstał i na stojąco brawo bije. Koszula biała cała mu się w plamy zrobiła, szczególnie pod pachami. Grzebień z tylnej kieszeni mało nie wylatuje. Przedziałek na głowie całkiem prawie zepsuty, jeden lok wielki, jaki aktywiści zwykle miewają, na pół twarzy mu spada, on go nerwowym ruchem głowy zarzuca, odrzuca.

Źle jednak, a może i dobrze, że powiedziałem o tych lodach, ale przecież tak właśnie było w mojej czytance w podstawówce. Więc teraz wszyscy są już naprawdę głodni i z tego powodu zaczynają być wściekli, coraz bardziej na obraz i podobieństwo zwierzęcia. A ten najważniejszy, choć to cziort jewo znajet, mówi z dumą, że idziemy oglądać wzorcowy sklep. No to ja se tam kupię bułkę, loda i kawał kołbasy – mówi ojciec, mówię ja, mówią wszystkie stany. Wychodzimy więc z tego baraku konferencyjnego na placyk z wieńcem, Leninem, zbitą szybką i kurami, idziemy tą długą, obozową ulicą i dochodzimy do kolejnego baraku, przed którym stoi oparty o ścianę rower marki Ukraina, co się zgadza z parametrami geograficznymi, choć jakby nie do końca, bo jaka tu Ukraina, gdy tu ZSRR jest. Wchodzimy do środka, a już w rękach nerwowo ściskamy czerwończyki. Najważniejszy idzie pierwszy, pcha się przed panią Jagodę, ponieważ u nich nie ma celebracji płciowej, a poza tym one tylko wyglądają na damy, a tak naprawdę to wiadomo. Wchodzimy więc i miny nam rzedną, bo widzimy już, że większość półek jest pusta, a inne eksponują wielkie słoje z kwasem i kolekcję najróżniejszych rzeczy w occie. Na przykład są tu olbrzymie weki z kolbami kukurydzy w occie, pomidory w occie, słoiki z arbuzami w occie! Dynie, cukinie, jabłka, wszystko zalane octową polewą, czytaj: dla nas zepsute raz na zawsze. W occie pławią się jakby niemowlaki (?), płody jakieś, widzę też but w occie, herbatniki przetykane czosnkiem w occie, no i... – to musiało prędzej czy później się pojawić – JAJKA W ZALEWIE OCTOWEJ. „Jaja w occie” – dobre na tytuł, ale dla zbioru satyr – więc odpada. Pytam, czy są ogórki w occie, bo to jeszcze byłbym w stanie zaakceptować. Są, ale słoik jest za duży, żeby go poruszyć, przypomina rozmiarami beczkę, a na sztuki nie sprzedajemy, bo to słoik, a nie beczka.

Ech, czerwończyki, ech, wy czerwończyki... Na Mołdawance czas wesoło mija, kto stawia, ten wśród gości wodzi rej. Maszeńka budzi się cała zapłakana. I znowu za oknami jest noc i mróz. Maszy zdaje się, że mróz i noc nigdy się nie kończą, a dni to tylko białe noce. Kostek Rencista dosiada się do Maszy – Ruskiej Baby w Babie. Bo sama już nie wie, ile można płakać, co ma o tym wszystkim sądzić. Jest w niej córa odeskiej mafii, jest zakochana w Kostku Doliniarzu Maszeńka, jest żądna krwi kryminalistka i zwykła, zmarznięta, wymęczona dwoma tygodniami podróży kobieta. Teraz Kostek Rencista ostrożnie otwiera Maszeńkę i wyciąga z niej odpowiednie drewniane wcielenia. Stawia kolejne Marusie-Baby obok siebie na zalanym piwem stole. Wybieraj, ale on i tak musi zginąć. Już Biełamorski Kanał wyrok dał. Ukatrupili Kolę Doliniarza. Co niepisane prawa zmienić chciał. Złodzieje, Masza, są to twardzi ludzie i według twardych reguł muszą żyć. A jeśli Kolka honor swój zagubił, to własną krwią tę plamę musi zmyć. W tym samym dniu na Biełamorkanale swych kumpli szukał jakiś ciemny zbój. I kiedy słońce wstało w pełnej chwale, doliniarz Kolka żywot skończył swój. Masza czyni ręką jeden prosty gest, zmiata ze stołu wszystkie Maszeńki-Babuszki, oplata głowę rękami i kładzie ją na mokrym stole. Czuje, że Kostek głaszcze ją swoją upierścienioną ręką po upiętym w wieniec warkoczu, jak ojciec, prawdziwy ojciec chrzestny.

Na Mołdawance czas wesoło mija. Muzyczka gra, za rogiem słychać śpiew. Maszeńka wódki wodą nie popija. Kostek Rencista coś tłumaczy jej. Pamiętaj, Masza, szczęście daje praca... Odessa wydała wyrok, a daleki Kanał Biełamorski posłusznie go wykonał. Jak filia, dokładnie tak. Kostka Kościotrupa znaleziono bardzo późno, o całe miesiące za późno, żeby można było mu w jakikolwiek sposób pomóc.

Z Połtawy pamiętam tylko to, co zostało na zdjęciu: trzynastolatek stoi przed piękną cerkwią. Złote kopuły, biało-zielone ściany, upał, pełne słońce, okulary pier carden, bluza z napisem, sandały. Polski pisarz wygrzewa się w słońcu swojej telerankowej sławy. Potem opalanie się na brzegu rzeki, która nazywa się Worskła. Opalanie nie kojarzy się jeszcze nikomu z rakiem, chyba żeby jakiś wyszedł tyłem na brzeg. Wizyta w obserwatorium astronomicznym – no tak. Wchodzimy do olbrzymiej budowli będącej jedną wielką kopułą i zajmujemy miejsca w krzesłach ustawionych amfiteatralnie. Na naszych oczach zapada noc i ukazuje się (najprawdziwsze? Czy to tylko złudzenie?) niebo. Głos dochodzący spod ziemi wyjaśnia, co i jak z tym niebem, czyje ono jest, kto i kiedy je zbudował, kiedy było remontowane, a kiedy spalone przez chamów.

Charków. Miasto bloków (w kafelkach). Socrealistyczne, ocharkane. Gigantyczny plac Dzierżyńskiego z lat dwudziestych. Mieszkamy w hotelu Charkow, żadnej fantazji, nawet w nazwach. Upał, jak przystało na 22 lipca. Data i architektura wprowadzają nastrój bardzo polityczny. Wszyscy nagle znajdujemy się na jakiejś masówce w sali konferencyjnej i znowu wystąpienia, referaty. Ja też przemawiam, bo dochodzi do mnie, że się nie wymigam, że jestem bohaterem jakiejś Antyferdydurke, że jestem dzieckiem, które wszyscy biorą za dorosłego, anty-Józiem. Mój ojciec z Wandą Wasilewską i Salową podpili sobie podczas uroczystego bankietu i siedzą twardo na widowni, nie dają się wyciągnąć do przemawiania, no może i dobrze. Salowa opowiada wszem wobec, jaka to jest bogata, pokazuje, ile ma dolarów poupychanych w biustonoszu, odkrywa cały ten swój obnośny kantor, wódka była mocna, lodowata. W rzędzie za nami siedzi kilka Rosjanek. Odwracamy się do nich, cicho tam! Nie gadać! Ale my gadamy, wstajemy tylko, gdy rozbrzmiewa hymn polski na naszą cześć. Hymn, którego nie cierpię, koń – szabelka i butelka, i szła dzieweczka do laseczka. Prawdziwy głos Polaków brzmiałby trochę inaczej, tak jak inaczej Wanda Wasilewska przemawia publicznie, a inaczej znowu klnie pod stołem, handlara jedna przebrana za nauczycielkę. Więc tylko ruszam ustami, udaję, że śpiewam, a tak naprawdę to gumę żuję, bo może właśnie o gumie do żucia układam w myślach nowy hymn i robię was wszystkich w balona, kochani miejscowi działacze. I co mi zrobicie? Złapcie mnie najpierw, a to nie wiecie, że ja jestem zając? I z każdej opresji się wykaraskam, ukryję się w maszynowni wesołego miasteczka, wyjdę z niej przemielony jak mięso i znowu się poskładam? Tak, Wysoka Izbo. Michaił Stanisławowicz, oskarżony o podżeganie i kolportowanie proklamacji, organizowanie tajnych „piątek”, skazany na „przejście przez kije”, a następnie na zesłanie, gdzie pisał pamiętniki... Tam poznał miłość swojego życia. Cha, cha, cha! Katierinę Andriejewnę Kozanow, wdowę po gwardziście! Nie mogę! Która odtąd do końca życia opiekowała się mistrzem i jego notatkami. Uchacha! I urodziła mu pięciu synów, cztery córki, wiele z tych dzieci pomarło wkrótce na szkorbut. Na koniec życia Michaiła Stanisławowicza przypada jego okres mistyczny (a jakże!), wskutek czego znacznie spadło zainteresowanie jego dziełami wśród tak zwanych zwykłych czytelników, ale zyskał u krytyki akademickiej. Pochować kazał się w stroju kąpielowym.

Ale niedaleko pada jabłko od jabłoni, bo to wszystko nic przy skandalu, jaki wywoła zaraz mój genialny tatuś. Na scenie występuje teraz jakiś zespół pieśni i tańca, więc odwróciliśmy się i rozmawiamy z tymi Rosjankami o sytuacji w Polsce, że komuna pada, że opozycja, Wałęsa i o wszystkich tych wąsatych sprawach. One się nastroszyły i mówią: że nam nie potrzeba zmian, bo mamy doskonały ustrój, tolka u nas takaja adna bolezń... „Ana nazywajetsia kamunizm!” – kończy mój tato na głos. Całą salą wstrząsają gromkie brawa, ale nie na cześć mojego taty, o nie! One wstają i przedzierają się do wyjścia, zasłaniając twarze torebkami, jakby już je ktoś chciał fotografować, flądry jedne. Uciekają zabarykadować się w swoich domach i czekać wezwania na policję. I jeszcze tylko pytają naszej Karlicy:

– A on kto pa prafiesji?

– Naucznyj rabotnik – odpowiada ze wstrętem ta Karlica, ta Krystyna.

No to wszystko jasne. Panie się uspokajają i zapraszamy wszystkich teraz na Wystawę Dostiżenij Narodnowo Chaziajstwa. Proszę bardzo, po lewej traktor, po prawej snopowiązałka, nudne czarno-białe zdjęcia pól za zakurzonym szkłem, zdjęcia maszyn, podpisy: maszina.

Co tu fotografujecie, amerykańskie emerytki? Dla jakich to widoków ryzykujecie, łamiąc zakaz fotografowania? Wysiadają z opływowego jak na tamte czasy autobusu z przyciemnianymi szybami. Wesołe, bogate i „zainteresowane światem”, w ten turystyczny, mdławy sposób, jakby świat był kolekcją znaczków, a nie kłębowiskiem spermy, metafizyki, śmierci i forsy. Potrafią tylko przesuwać się przed krajobrazami, wszędzie przynoszą ze sobą swój świat. Jakby ten widok był gadżetem dołożonym gratis do pisma! Mają takie same okulary, jakie ja dostałem od pana z TV, wystarczy je nałożyć i już wszystko staje się tylko filmem, a my siedzimy rozwaleni wygodnie w fotelu autobusu, pijemy piwo, palimy marlboro, dziwki miejscowe przed nami tańczą, a Murzyni wachlują wielkimi liśćmi. Siła waszych ubezpieczeń, wasze trzecie filary, wasza starość ze złotym zębem i młodym chłopcem, któremu przyklejacie do tyłka dolary, na ślinę, gdy tańczy dla was w drogich barach. Co więc robicie w tym najsmutniejszym z miast, gdzie tylko nędza, smutek, brud i dużo nudy? Czy potraficie odczytywać tutejsze znaki – napisy grażdanką na schodach bloków, w ich zaświnionych windach? Powiem wam: jesteście stare rury. Jesteście zgniłki. Macie zgniłe zęby i nic wam nie pomogą implanty. Możecie się wachlować swoim przewodnikiem typu Pascal, a i tak będziecie czerwone i spocone, stare rury. Nie, nie macie tańczyć na rurze, źle zrozumiałyście, ach, ten mój angielski...

Ponieważ jednak coś muszę napisać w tej mojej książce o Charkowie, nakładam te różowe okulary i wychodzę z hotelu, zupełnie sam, tylko z pewną sumą zielonych (już różowych) w kieszeni. Zaraz na portierni okazuje się, że z okularami coś jest nie do końca tak, bo patrzę na obsługę i wiem przecież, że to stare wiedźmy, że nie daj Boże taką czymś obrazić, to nasra do garnka, chuchnie, dmuchnie i nieszczęście gotowe. A tu nagle widzę młode dziewczyny ubrane w szare kostiumy, z włosami lekko falującymi, no – stewardesy Lufthansy! Uśmiechają się do mnie i machają wypielęgnowanymi dłońmi, jak do kamery. Wychodząc z hotelu, czuję się jak Małgorzata z Bułhakowa, jakbym posiadł jakąś tajemniczą siłę i zaraz miał zrobić tu niezły sajgon, jakbym co najmniej wylatywał oknem na miotle. Bo oto – witaj, świecie z Wilka i zająca! Arbuzy, ruchome schody i chodniki, kolorowe wycieczki i klomby, lody i metro! Szybko notuję więc cały ten film i zaraz wracam do hotelu po ojca, bo chcemy iść na targ, aby sprzedać tych kilka rzeczy, które zabraliśmy. Muszę zdjąć okulary, ponieważ w ich świecie bazary w ogóle nie istnieją. Jakoż i świat przybiera od razu właściwe rozmiary i kolory, a kolorem Charkowa jest beżowy – od kafelkowych blokowisk i piaskowca. Kolor Pałacu Kultury.

Na bazarze stosy olbrzymich arbuzów, babuszki sprzedają aloesy w plastikowych kubeczkach (tak zwane wazonki), któraś tam ma stoisko z „artykułami metalowymi” i to właśnie tam, wśród maszynek do mielenia mięsa i śrubokrętów, wątła nić opowieści przerwać się miała po raz drugi, pęknąć, i znowu słowa posypały się na bruk jak już nie wiem co, bo już nie mam słów. Już nie umiem opisywać, bo pękło. Rozsypało się. Rozlazło. Co ona tam miała wśród tych grzałek?! Otóż pomiędzy grzałkami a śrubokrętami, pomiędzy nabojami do syfonu a otwieraczami do konserw nagle stało pudełko z rybkami skamieniałymi, sztywnymi. Patrzącymi na mnie dziurami po oczach, ciężkimi i zimnymi jak stare klucze. W tekturowym pudełku stare klucze, szkoda, że to ryby!

– Ej, dotknąłbyś takiej ryby za sto dolarów? – pyta mnie Basia, bo cały czas z nudów bawimy się w wymyślanie, co byśmy zrobili za ile, czy ona na przykład dotknęłaby trupa za tysiąc dolarów, czy ja bym powąchał itede za itede.

Otworzyły się moje oczy na temat rybi, bo dotąd uważałem, że kura będzie stanowiła dominantę tej całej opowieści, a tu mi kurę ryba wypędza i sama się na środek sceny pcha. Otworzyły się oczy moje na rybę ususzoną, skamieniałą. Ryby były wszędzie. Obok tej metalowej kobiety stała inna, co mleko w plastikowej butelce po oranżadzie sprzedawała i wiadro słonecznika ususzonego. W ten słonecznik, na czubku stosu ziarenek wbite były tryumfalnie trzy ryby ususzone, srebrno zaśniedziałe... Ryby zardzewiałe... Pośród obcasów do butów w pudełkach, pośród otwieraczy. Nic. Gdy tato nie patrzył, kupiłem szybko rybę taką jedną i przez oko na brelok razem z kluczami nawlokłem.

Wtem podchodzi do nas jakiś Azer, cziort wcielony, włosy cziornyje, kręcone, oczy cziornyje, jak węgle. Polonia, Polonia – przymila się... Rozpięta hawajska koszulka w kwiatki odsłania skórę ciemną, złoto na niej lśni wśród włosów, a takoż i w gębie tego cziorta złoto, że tylko napad zrobić, jak na bank. I kolka stojat pierkardjeny? Że co? Aczki. Aczki! Wiedziałem, że powie coś śmiesznego! Więc my pokazujemy mu nasze piercardeny mocno już przeze mnie wymiętoszone, bo dumnie je noszę od tygodnia, że na szkłach widać odciski palców, choć nie ściga mnie policja, ale tego cziorta to na pewno. To my, że tri dolar. To on, że nie ma diengów, ale przyniesie jutro, więc żeby mu dać te nasze aczki, a on na pewno przyniesie. I uśmiecha się, cziort, do mnie wszystkimi swoimi złotymi zębami, a także i tymi innymi, może i już lekko nadpsutymi. Ha, co tu powiedzieć?

Dziwna słodycz zalewa me serce, gdy przypomnę sobie słońce, które na swym rydwanie niebieskim wybierało się już na spoczynek, przeglądając się zalotnie w przyciemnionych szkłach podrobionych piercardenów.

Namówiłem ojca, abyśmy przyszli tu jutro odebrać zapłatę. Bardzo byłem ciekaw, czy ten cziort odniesie pieniądze, czy zniknie z „aczkami” w piekle, skąd przybył. Tata Inteligent oczywiście się zgodził, tym bardziej że przez myśl mu nie przeszło, aby ktoś mógł wziąć okulary, obiecać zapłatę i jej nie przynieść, mimo zaufania, jakim go obdarzyliśmy. Okazało się jednak (co było dla mnie jasne jak to słońce), że obdarzyliśmy go także okularami. Na pocieszenie kupiliśmy sobie na tym bazarze arbuza tak olbrzymiego, że dało się go przetransportować do hotelu tylko turlając po ziemi, a tak taniego, że właściwie wiadro wody mniej kosztuje. Okazał się wiadrem oranżady.

Moskwa. Hotel Izmajłowo – gigant wybudowany z okazji olimpiady. Metro: Izmajłowskij Park. Godzina: osiemnasta czasu lokalnego. Wypluwam pestkę od arbuza.

Przeklęte okulary! Przecież tak naprawdę cały czas mam je na nosie, nawet kiedy kłują mnie w kieszeni spodni! Jakby ktoś dokonał niezauważalnej operacji i wszczepił mi je w siatkówkę. Jestem zwykłym wycieczkowiczem i nie umiem w ogóle dotknąć tu niczego, jestem odgrodzony, jakbym oglądał film. Jestem amerykańską emerytką! Blee – pokazuję sobie język do lustra w łazience mojego pokoju hotelowego. A potem nakładam na głowę ręcznik jak chustkę i udaję starą babę, choć te emerytki wcale tak nie wyglądają. Ale przecież raz już miałem „spotkanie z tubylcami” i zakończyło się puszczeniem pawia do wanny pełnej zardzewiałego żarcia z przypalonych patelni. Bleee. Skończyło się panicznym poszukiwaniem taksówki, która jak najszybciej doprowadziłaby mnie do reszty wycieczki, i wybuchem całego pozostawionego za sobą świata. Żadnych skoków w bok! A jednak kusi mnie, żeby przebić tę błonę celulozy i jakoś dostać się do prawdziwej Rosji. Okulary chowam więc do szuflady i niezbyt pewnym krokiem wychodzę z hotelu. Pójdę najpierw do bani. Albo nie, bo bania jest w przewodniku Pascala! Bleee – znowu mina – bleee, przewodnik Pascala jest bleee! Instrukcja obsługi Moskwy – gdzie się wysiusiać, aby się nie zarazić bakteriami? („Jak ognia unikaj publicznych toalet! Zawsze miej przy sobie małą paczkę chusteczek!”). Gdzie podjąć pieniądze, aby nas nie oszukano? I co robić w nagłych wypadkach? („Noś ze sobą fotokopie paszportu, a oryginał zawsze zostaw w hotelowym sejfie!”). Ale i tak w Polsce wtedy jeszcze tych przewodników nie było.

W holu hotelowym jest night club, siadam więc w skórzanym fotelu i zamawiam whisky. Według wszelkich znanych mi reguł teraz powinna się pojawić na mojej drodze miejscowa prostytutka, jakaś tam Nadia czy Katia, która ma zły dzień i – choć nie była na dworze – wygląda jak zmokła kura (!). Powinna opowiedzieć mi swoją zmokłą historię, dobrą najwyżej na niskobudżetowy czeski film. Tymczasem jestem jednak sam, więc wyciągam mój zeszyt i piszę. Myślę też o tym, jak by tu moją karierę „pisarską” przekierować na tory śpiewania i jak ową Klotkę-Jaśminę do siebie przysposobić. Ową gazelę z bloku F. Żeby uwierzyła w mój talent i jednym ruchem palca nakierowała na mnie wszystkie kamery PRL.

Nagle do holu wpada mój tato z rozwrzeszczaną Karlicą i kilkoma jeszcze ludźmi z naszej wycieczki. Od razu widać, że coś się stało. Coś krzyczą, jest z nimi milicja. W końcu dociera do mnie tyle, że coś się stało Salowej – okazuje się, że jechała windą bez babuszki, na trzecim piętrze weszło dwóch jakichś bandytów, zabrali jej forsę, cały utarg z wycieczki i „poszerzyli uśmiech” brzytwą! Normalnie rozcięli jej usta. Odessa gróźb dwa razy nie powtarza. I związali ją i zostawili na najwyższym piętrze. Na tym, na które praktycznie jeździ się już tylko kupę i siku. Gdzie nie ratują strażacy, gdzie nie ma już tlenu, skąd widać tylko bloki, ale nikt na nie nie patrzy, bo nie ma okien, tylko dziury, a dziury nie służą do patrzenia, tylko do srania. Na tym najwyższym piętrze największego hotelu największego miasta największego państwa leżała Salowa wiele godzin nosem w tej czerwonej wykładzinie, przed którą każdy przewodnik Pascala by przestrzegał, aby nie dotykać, bo zarazki azjatyckich, nieznanych nikomu chorób.

Nosem w kupach leżała Salowa, skrępowana powrozami, z rękami za siebie i z tą raną na pół twarzy. Z tą twarzą, co ją szczypała i piekła, i co krew. Krew w wykładzinę, bakterie w ranę, całe godziny, w razie pożaru nic. Nic by nie wskórali.

Ale milicja uważa, że to tutaj normalne, że jak nie ma w windzie kilku osób, to lepiej nie jechać, tym bardziej bez windziarki, pani turystka najwidoczniej nie doczytała w przewodniku. Pytam, co jeszcze jest „normalne”. Po prostu pytam, bo piszę książkę i chcę w niej zawrzeć same normalne rzeczy. Bo rzeczy powinny być normalne. Nienormalne rzeczy to gorzej niż wariaci. I nie ma dla takich rzeczy domów. Nie ma na nie zastrzyków.

Okazuje się, że normalne jest też wylatywanie przez okna z tych ostatnich pięter. Nie tylko w czasie pożaru, także w czasie pokoju. Którego? A choćby z tego na rogu wypadł raz przez okno jeden polityk. Bo jest, niestety, mafia. I w ogóle, jak tak poskrobać ten cały Związek Radziecki, to wszędzie Zachód i strefa dolarowa, wolnocłowa. Tylko ja dowiaduję się ostatni, wszyscy od dawna chodzą do tej „normalnej” Rosji jak do Peweksu albo kantoru. Chodzą tam wymieniać pieniądze, handlować i pić najlepsze dżonyłokery. Mówię: „Gdzie?”, i wtedy pani Jagoda nareszcie przypomina sobie, że obiecała mi w pociągu być moją przewodniczką. Chwyta mnie za rękę i wychodzimy z hotelu. Deszcz pada jakby mniej, ale dalej zacina, w kałużach odbijają się neony, pani Jagoda podchodzi do taksówki i mówi do taryfiarza coś po rosyjsku, zupełnie bez obcego akcentu, jakby była tu królową lokalnej mafii taksówkowej. Kończy krótkim OK i wtedy wsiadamy. Taryfiarz ma kapelusz panama nasunięty na twarz, w radio leci jakiś ckliwy romans rosyjski. Patrzę przez okno na zapadający mrok. Nagle taryfa rusza z taką werwą, że aż mnie wciska w siedzenie!

Gdzie jedziemy?

Do Rassiji!

Kiedy byłem mały, do naszego miasta przyjechał cyrk. Klowni o twarzach pierrotów, łyżwiarki figurowe, które ślizgają się po suficie, misie i syberyjskie niedźwiadki. Pan czarodziej podpalał pieniądze, rzucał je w górę i rozmnażał. Kiedy byłem mały, dostałem kalejdoskop. Oglądałem wirujące figury, płatki kolorowego śniegu, a potem mocno zamykałem oczy i potrząsałem powiekami, żeby wszystko jeszcze raz się wymieszało. Kiedy byłem mały, brałem udział w przedszkolnym przedstawieniu tanecznym. Wszyscy dostaliśmy serdaczki z naszywanymi cekinami, które odrywałem i kradłem, żeby w ukryciu ubikacji patrzeć, jak się mienią, jak szafiry. Gryzłem je i okazywały się słone, miały chemiczny smak. Wierzyłem święcie w świat cekinów, kalejdoskopu i cyrku, nie podejrzewałem żadnych sztuczek, nie obskrobywałem niczego paznokciem, żeby sprawdzić, czy prawdziwe. Bo nie wolno niczego skrobać ani sprawdzać. Bo jak się tylko świat trochę poskrobie, to zaraz cały zaczyna się paskudzić jak rozgrzebana ranka, i już jest do wyrzucenia. Wszystko zżera gangrena.

Zobacz, księżyc wschodzi na czerwono!

Bo wisi nad placem Czerwonym. Poza tym to nie księżyc, tylko neon w kształcie sierpa. Reklama komunizmu.

O, i całe niebo w czerwonych gwiazdach, i komety!

Uważaj, bo ci spadnie na głowę gówno psiny Łajki. Amerykanie mówią, że ten cały Mir to kosmicznie zanieczyszczona, rozlatująca się przyczepa kempingowa. Ze sraniem i sikaniem są małe problemy ze względu na brak grawitacji, i te wszystkie gówna fruwają sobie albo stoją w powietrzu. Żaden kosmonauta po sobie nie posprząta. Bo jest gwiazdą. A służby tam nie ma. Umówmy się – gdyby na Mirze można było wąchać, toby tam śmierdziało. Bo on jest nawet wyżej niż te najwyższe piętra hotelu Izmajłowo. Tam to dopiero nie gaszą strażacy, nie dojeżdża pogotowie. Tam się chodzi tylko na kupę i siku.

Więc może mi pani wyjaśni, pani Jagodo, gdzie się podziali aniołowie?

Kiedy byłem mały, pojechaliśmy do Dolska na grób mojej rodziny. Nie tyle może bardzo dalekiej, co bardzo dawnej: leżały tam same prababcie i prapradziadkowie, mimo tak bliskiego pokrewieństwa zupełnie obcy ludzie. No, może raz kogoś z nich widziałem na pożółkłym zdjęciu. Widziałem może i dwa razy, ale za każdym razem było w oglądaniu tych zdjęć nieznanej mi rodziny coś z kazirodztwa i coś z wchodzenia w zapachy cudzej kuchni. Oto dwie tłustawe paniusie uczesane „na Nałkowską”, poprzebierane za anioły, zmarły na robotach przymusowych w Niemczech. Jedna nawet pracowała w fabryce chemikaliów. Są to jednak postacie literackie, zupełnie fikcyjne.

W Dolsku lekko padało, a ja chodziłem po tym cmentarzu dawno już zamkniętym dla nowych nieboszczyków, pełnym starych, barokowych grobowców, oglądałem kretowiska i obserwowałem goniące się w trawie myszy. W pewnej chwili znalazłem wśród trawy małą kamienną figurkę barokowego aniołka, a raczej – amorka. Figura była szorstka, pozieleniała od mchu, ale ja widziałem wypieki na pulchnej twarzyczce. Było w tym jakieś połączenie buduaru z grobowcem, od którego amorek musiał odpaść, choć gdy go podnosiłem, instynktownie spojrzałem w górę. Może pochodził z jakiegoś dziecięcego grobu, jednego z tych, na których zapalam lampki na Wszystkich Świętych? Jednak w promieniu czterech metrów nie było żadnego grobowca, więc zdawało mi się wówczas, że aniołek spadł z nieba. Że kiedyś nisko nad ziemią, zaraz nad chmurami było niebo, zawieszone na scenie z desek, wiszące na złotych sznurach, i wszyscy w to niebo wierzyli, i naprawdę tam szli. Ale w końcu załamało się od nadmiaru nieboszczyków i runęło. Bo przecież coś się z tym musiało stać! Skoro sputniki tak beztrosko taranują niebo swoimi blaszanymi cielskami, to i zdemolowały całą tę scenę i strąciły dla mnie aniołka.

Zajeżdżamy przed hotel Rassija, wysiadamy, pani Jagoda zatrzaskuje drzwiczki i płaci dolarami. Biedna Salowa, niepotrzebnie tak się przechwalała, ciągle grzebała w staniku i pokazywała zielone. Ty świntuchu! Jako przedstawicielka robotnictwa i chłopstwa przebywająca w Moskwie z oficjalną wizytą dyplomatyczną (ach, handlową chyba!) została już odwieziona do rządowego szpitala. Otwiera nam dwóch portierów i według wszelkich reguł gry powinniśmy teraz zstąpić do podziemi, błądzić kanałami pod Moskwą, natknąć się tam na nieprzebrane bogactwa i przeżyć tysiąc i jedną noc w jedną noc. Ale w ogóle nie ma potrzeby nigdzie zstępować, bo gdy tylko wchodzimy do środka, znajduję się na Zachodzie. Nigdzie poza Rosją taki Zachód nie istnieje. Składa się z nagromadzenia w jednym miejscu samych tylko najbardziej typowych dla Ameryki elementów, tam one są powszednie, a więc byle jakie, tu – luksusowe, otoczone kultem i po astronomicznych cenach. Jest więc olbrzymi barek, za nim stoi Murzyn w białej koszuli i potrząsa szejkerem. A na dodatek – witajcie w teatrze – stoi na tle fototapety przedstawiającej żaluzje, a za nimi widok na Manhattan – wszystko namalowane. Pod ścianami są automaty do gry – bilard, jednoręki bandyta i elektroniczna ruletka. Na podwyższeniu śpiewa młoda dziewczyna – muzyka na żywo – dziesięć razy drożej! Śpiewa oczywiście po angielsku, a raczej po amerykańsku, ma krótkie włosy, glany, dżinsowy stanik, perły, bojówki i koronki. Wszystko w jednym. Siadamy przy wysokim barku, na którym stoją automaty z orzeszkami ziemnymi, wielkie popielniczki z wielbłądami na dnie, karteczki oprawione w ramki z napisem „Burgund 1920, only 35 $ / 10 dc”. W szafie grającej można zamówić wyłącznie amerykańską muzykę, głównie Michael Jackson albo jakieś starocie z lat sześćdziesiątych. Jest też bankomat wypłacający dolary, ale trzeba podjąć co najmniej sto, akurat tyle, żeby mieć na małego drinka. Obok bankomatu stoi rząd olbrzymich złotych donic, w których rosną palmy, i kto wie, czy wśród ich gałęzi nie wiszą orzechy kokosowe? Czy w ich koronach nie tańczą małpki? Czy za nimi nie szumi ocean? Nie wygrzewają się długonogie blondynki? Nie szaleją na promenadzie młodzi milionerzy w czerwonych sportowych kabrioletach z muzyką puszczoną na full? Nie ścigają się policjanci z Miami? Czy nie istnieje tam ten cały świat moich amerykańskich filmów, od kina familijnego począwszy, a na Rocky wcale jeszcze nie skończywszy? Otóż tak, tańczą, gonią się i strzelają, opalają smukłe ciała, pijąc i paląc wiadomo co, bo za lasem palm jest kilkuwymiarowa fototapeta.

Ale to wszystko nic przy ludziach, popatrz na ludzi, głuptasie, i nie obgryzaj paznokci, nie jesteś u siebie w podstawówce, nie palisz papierosów ukradkiem w toalecie, nie odpisujesz zadania domowego z fizyki za szkołą! Popatrz na ludzi, przestań wpatrywać się w to ohydztwo, w tę fototapetę, to szmira! Pani Jagoda naciska niewidoczny guziczek, kurtyna się podnosi, fanfary, i już wchodzą aktorzy tego spektaklu. Faceci w białych koszulach i żółtych szelkach, z cygarami w zębach, w okrągłych drucianych okularach, jakby właśnie wyszli na lunch z redakcji „New York Times’a”, który zresztą jest tu dostępny na specjalnych kawiarnianych kijach. Wszędzie dominuje czerwień – kolor coca-coli, marlboro i komunizmu. Tu nawet złoto ma czerwony poblask. Pani Jagoda pokazuje mi jakąś kobietę, która wygląda jak Violetta Villas. W latach dziewięćdziesiątych ta kobieta wybuduje hotel za siedemdziesiąt milionów dolarów, port biełamorski za cztery miliardy, rafinerię, przejmie produkcję broni i kablówkę... Słowa sypią się z jej ust, cedzi liczby, nazwiska. Na razie Ludmiła jest zwykłą handlarą, lada rok Jelcyn pozwoli zakładać prywatne spółki. Zaczną od bazaru, od sprowadzania przeterminowanego żarcia i niemieckiego piwa. Tak, około piętnastu miliardów plus nieruchomości... Bierezowski się chowa... Na razie baaazar – ziewa pani Jagoda i zasłania usta ręką. Już wiem, skąd tu tyle energii we wszystkim, co nowe, przecież tu lada dzień nastanie prawdziwy koniec świata i wybuchną nowe fortuny, zacznie się cały nowy świat, możliwości takie, że aż razi od patrzenia na te góry złota ciągnące się aż po horyzont. Przecież tyle energii musiała mieć ta szczypta próżni tuż przed Wielkim Wybuchem. Nerwowo zapalam papierosa, nawet zapominam ją poczęstować, jak cham. Już nie chcę pisać, śpiewać, chcę być bogaty! Wdycham głęboko ten cudowny zapach – tak pachną stare dolary! Tak, Wysoki Sądzie! Nic przed Wami nie ukrywam! Nawet tego, że teraz dosiada się do nas jakichś dwóch elegancko ubranych panów o mordach szewców. Pani Jagoda coś do nich gada po rosyjsku, z czego mogę zrozumieć tyle, że oni są tu jakimiś jej przedstawicielami na Rosję, czy może wspólnikami. Ale w czym? W tym pokątnym handelku gaciami, w tym obnośnym międzykontynentalnym kramiku z grzałkami? Teraz ten młodszy, przylizany do góry na smalec, na żel, z uśmiechem jak sztuczne rzęsy, gawarit coś o Salowej, a pani Jagoda też, że „Panie, świeć nad jej duszą”. Zamilknij, myślę, kobieto, lepiej, żebyś sobie darowała takie tu niewczesne wzdychanie! Aż naraz wszystko staje się dla mnie jasne, że oto ona, nieszczęsna, jest w zmowie z opryszkami, ładne kwiatki, chyba na mój grób, takie buty, chyba do grobu mojego, trupięgi jakieś! Pani Jagoda już nie jagódka słodka, ale wilcza, zła jagoda, trująca!

A ty coś myślał, malcziku zielony, popraw se lepiej śliniaczek, bo ci się z wrażenia przekrzywił, wyjmij lepiej chusteczkę, bo ci się mleko pod nosem ostało. Zobacz, jak wyglądasz! I owa nieszczęsna kobieta, w rękach szatana, wyciąga z torebki puderniczkę, otwiera ją i pokazuje mi lusterko, żebym zobaczył, przekonał się, jak wyglądam. O ty czarownico, chyba z Tesalii samej, od tamtejszych przeklętych handlarek to lusterko przywiozłaś, żeby jeszcze większej szkody mi narobić, a pewnie i sama jesteś stamtąd, z tamtej przeklętej krainy śmierdzącej siarką, gdzie w każdym załomie skalnym siedzą czarownice. Patrzę, ale w tym jej lusterku całym ozłoconym widzę wcale nie siebie, tylko jakiegoś starego, grubego bufona w czerwonym dresie, na tle niebieskiej ściany, odwróconego tyłem i spoglądającego na mnie spode łba.

To ty za kilkanaście lat, na okładce „Magazynu” „Wyborczej”! W tej chwili rozlegają się zewsząd brawa i na podwyższeniu staje niska brunetka cała w czerwonych woalach, boa i koronkach. Tak, tak będziesz wyglądać, bufonie stary, zastanów się nad sobą, bo przyszłość można jeszcze odwrócić, jeszcze może ta Ruska portów biełamorskich nie będzie budować ani luksusowych hoteli, może jeszcze zostać taką samą handlarą jak ja, a może jej przy pierwszym interesie Wania z Aloszą (pokazuje na siedzących z nami mężczyzn), tfu! gardełko po... – i przejeżdża, szalona, ręką po swojej szyi, a draby się uśmiechają i łapią czerwone majtki. Bo oto na scenie brunetka zrzuca już pierwsze czerwienie, łapane chciwie przez panów przy najbliższych stolikach, a orkiestra przygrywa Oczi cziornyje, choć to nie jest amerykańska piosenka. Na scenę wchodzi chórek innych dziewczyn, przebranych za wojskowych, tyle że wszystko to, co żołnierze zwykle mają brudne i w kolorze munduru, to one mają czerwone. Przede wszystkim wysokie czapki wojskowe z czerwonymi gwiazdami, a i uszanki, i lotnicze. Mają też kałasznikowy, z których leci piana, także bańki mydlane czerwone od specjalnych świateł. Noc rozkręca się, jakby ktoś dołożył drewna do ognia.

Dziwię się, doprawdy, dziwię się, że cię tu w ogóle, malcziku zielony, wpuścili, kiedy ty do klubu modelarskiego należysz i do harcerstwa, kiedy ty Pana Samochodzika czytasz nocami pod kołdrą i chomika dopiero co kilka miesięcy temu zacząłeś hodować, i rybki sobie świeżo zaprowadziłeś w pokoju, bo z rodzicami mieszkasz, pewnie pierwszy raz widzisz piersi, daj, zasłonię ci oczy, żebyś się nie zgorszył, drwi sobie pijana pani Jagoda, ach, modliszka chyba. I żeby mnie jeszcze bardziej poniżyć, do tych mafiosów się zwraca w te słowa, niby to mnie chwaląc, a w rzeczywistości znęcając się: On, powiada ta czarownica, wygrał konkurs w programie dla dzieci, w telewizji! I jest tu z tatusiem. Czym tam się bawisz pod stołem, a! Rybką ususzoną, rybkę ususzoną, zasuszoną sobie miętosi z nerwów w paluszkach. – O, nie gryź, nie gryź, wyszarpuję nogę, nie gryź, wściekła suko, bo cię kopnę, bo zabiję! Gdy tak to wszystko sobie myślę (a jakbym kąsał), nagle jeden z drabów, bo już nie będę dłużej ukrywał, że nie żadni to panowie, ale opryszki poprzebierane w garnitury, jeden więc z nich mówi coś takiego, że niby Salową zajebaliśmy na zlecenie Jagody, naszej tu królowej, która trzyma szefostwo nad całą nocną Moskwą Baj Najt. Bo Salowa ukradła Jagodzie jej paczkę prezerwatyw Eros-Olex i nimi handlowała bez zezwolenia z góry, a co gorsza, panie pokłóciły się w toalecie i pobiły o... mojego tatę biednego! No. Tak z tego wynika. A drugi mówi, żeby ciszej, żeby może nie przy małym. I ja się automatycznie staję osobą niewygodną, co chyba było od początku przez tych opryszków zaplanowane, bo niby dlaczego ten Wania to przed chwilą tak głośno powiedział? Że co? Że chciał pokazać, jaki to ma donośny głos? Więc ja się uśmiecham, panowie, rzeczywiście, muszę lecieć nakarmić rybki, chomika, czas mi do domu, jak to tam z Salową było, ja w to nie wnikam, może rzeczywiście niepotrzebnie się chwaliła, pokazywała wszystkim, no to dobranoc. O dziwo, pozwalają mi wstać. Idę, szukam wyjścia, co chyba jak granica pomiędzy Ameryką a Związkiem Radzieckim, a ja paszportu nie mam, poza tym wciąż istnieje żelazna kurtyna, więc chyba nie tak łatwo pomiędzy tymi dwoma wrogimi mocarstwami się przemieszczać? A jednak nic łatwiejszego, starczyło drzwi otworzyć i już! Prosto na moskwicze poczciwiny się natknąłem, jasnoniebieskie, pordzewiałe.

Otrząsam z siebie ten smród perfum, marlboro, szampanów, wódek, dobrej fajki i wanilii, obracam się za siebie, czy nikt mnie nie goni. Czy nikt nie leci za mną ze świstkiem rachunku – nie zapłacono, tyle to a tyle do zapłaty, i tak dla ciebie za dużo. Dwa pedałki poszły do knajpy swoich marzeń – przypomina mi się wiersz Ginsberga – i tak dużo zjadły i wypiły, że rachunek okazał się za duży. Idę do metra, przystanek: Kitaj Gorod, na dole babuszka zamiata schody. Tak jakoś wygląda jak w teatrze, bo ubrana jest na czarno, miotłę ma z gałązek i pada na nią snop zimnego światła z góry, z ulicy. Nagle włączają się ruchome schody, dla duchów chyba.

Na lotnisku Aerofłotu. Tato! Ja chcę siku! Przecież tak naprawdę jestem tylko dzieckiem! Tak, Wysoki Sądzie, zamiast się śmiać, trzeba było czytać te przewodniki. Trzeba było być poważnym. Nie zadawać się z Ciotką-Klotką.

Drzwi do kabin w toalecie mieżdunarodnowo aerodroma otwierają się jak w amerykańskim saloonie, odsłaniając czupryny i nogi srających. W każdej z kabin jest dziura, a nad nią stoi jakaś gazela – poznaję, bo widać rudą trwałą na barana, słychać też niewieście stękania. Całe rzędy trwałych, jak u fryzjera: z odrostami i bez, granatowe i różowe. Raz po raz chustka. Gdy widać coś więcej, zazwyczaj dochodzi do tego jakaś brodawa. Zrośnięte brwi ściągnięte w natężonym skupieniu i... chluuup! Zamiast lustra i umywalki stoi wiadro z brązową wodą. Więc jednak trzeba było nie wyrzucać tych różowych okularów. Za to w kiosku nareszcie znajduję coś dla siebie, tato, kup mi tą kurę, jaką kurę? Gierkę, no – kura, kura – powtarzałem nieszczęsny, na swoje własne przyszłe utrapienie. Tato! Czy wyście wszyscy już poszaleli, przecież ja mam trzynaście lat! Nie jestem pisarzem, nie napisałem nawet wypracowania o dzieciach z Leningradu, przypomnij sobie, ty to zrobiłeś! Jestem dzieckiem i chcę kurę, u nas takiej nie dostaniesz. A córka Wandy Wasilewskiej, taka Baśka, to dostała zegarek elektroniczny, plastikowy, różowy, z wilkiem i zającem na tarczy, więc i ja mogę coś dostać, tym bardziej że w tej grze wilk chodzi z koszyczkiem i zbiera jajka! Kura jest mi niezbędna, żeby znowu stać się dzieckiem, nie chcę już żadnych referatów! W końcu tato lituje się nade mną, Karlica po raz ostatni nas liczy i doliczyć się nie może i oto siedzę już w obskurnym wnętrzu czarterowego samolotu Aerofłot i cały mój strach wyładowuję na czterech trzeszczących klawiszach.

Zanim jednak ruszymy, na „bramce” granicznej wielkie zamieszanie, ruch, milicja, syreny niemal wyją, co się dzieje? Co się dzieje, pytam ja, pyta Baśka, Wanda Wasilewska, Jagoda, wrrr! żeby już wymienić wszystkich występujących, bo to już się kłaniać Państwu powoli będziemy, pyta więc Pan Który Się Nie Zhańbił i Pan z Siatką Na Głowie, i mój Tata Inteligent, i ja pytam na koniec, ja, projektant tego pokazu mody, jak Arkadius wychodzę pośród moich modeli, modelek, skromnie, w spranym T-shircie, skromnie staję za Gwiazdami moimi i dygam. Pytając: szto słucziłoś? A to niewymieniona tu dotąd (nie ukłoniła się nam jeszcze, bo nie mogła) Karlica Krystyna okazuje się sprawczynią tego końcowego zawirowania, bo utknęła w komorze celnej i teraz w kajdankach niemal jest prowadzona. To Jagoda zaraz poszeptała z innymi, że ponoć diament jakiś wielki w pochwie przemycała czy pierścień, że to odkryto. Jej zabrali. A że ona najczęściej na te wycieczki jeździ, bo ciągle, to jeszcze więcej handluje od Jagody i Salowej biednej (brawa) razem wziętych.

W samolocie gram i pozwalam tej infantylności kurzej spływać na mnie szerokim strumieniem. Śmierdzi strasznie, jakby nikt tu nie sprzątał, no i – nie da się ukryć – niejeden pasażyr musiał mieć problemy żołądkowe podczas startu... Zamiast cukierków i eleganckiego jedzenia, zamiast szampana i zapowiedzi w trzech europejskich językach, babuszki (!) samolotowe roznoszą torby do rzygania i figę z makiem. Za to gdy tylko odrywamy się od stacji kosmicznej Ziemia, zaczyna się dziki handel z owymi tłustymi gazelami. Babuszki są łase na nasze ciuchy z napisami i już – zamiast nam usługiwać, przynosić kawkę, jedzenie – rozkładają przed sobą te wszystkie szmaty śmierdzące i już – a z czerwonych nic? No jakoś czerwonych akurat nie było tym razem, następna wycieczka za dwa tygodnie, to wam załatwimy. Ta spódnica byłaby dla siestry, a te acz’ki dla docz’ki. A te duchi – bo i perfumy różne zaczęły te handlary tam wyciągać, jakby i bez tego powietrze nie było wyjątkowo nieświeże – te duchi to dla siebie wezmę, mówi jedna tłusta, uszminkowana baba. Wszystkich nimi omotam. Aż tu nagle huk i co to? Co się dzieje? A to odpadł kawał dachu samolotu, na szczęście – jak się za chwilę okazuje – tylko wewnętrzna jego część, powietrze ze środka nie wydostało się na zewnątrz, zbieram się więc z powrotem w jeden kawałek, jak na kreskówce. Ale jedna kobieta jest przygnieciona i żadna animacja tu nie pomoże. Teraz już dostaję histerii, jestem pewien, że nie dolecimy, trzymam się kurczowo fotela, a za każdym razem, gdy samolot wpada w dziurę powietrzną i spada w dół, jestem przekonany, że to ostateczna katastrofa. Naraz pani Jagoda zaczyna śpiewać! Nie wierzę własnym uszom, ale tak jest. Można się szczypać do woli. Pust’ wsiegda budiet sołnce, pust’ wsiegda budiet niebo, pust’ wsiegda budiet mama, pust’ wsiegda budu ja! – śpiewają już wszyscy, bo cieszymy się, że wracamy do Warszawy! Siedzę z niewyraźną miną i staram się nie bać, tylko grać w moją elektroniczną gierkę, którą dostałem na lotnisku, a w gierce jest tak: na początku kura znosi tylko mniej więcej jedno...

2005

Mosina

Wszystkie moje najdawniejsze wspomnienia, takie, co to już naprawdę nie wiadomo, czy się jeszcze pamięta, czy to tylko halucynacje z brzucha matki, wszystkie są czarne jak noc, mokre jak liście kasztanowca w przedszkolnym ogrodzie, na ziemi, jesienią. Nieświeże jak zapach obiadu po obiedzie. Kwaśne, zjełczałe nabiały z samów Społem, dezynfekcja w przedszkolu, wyjątkowo jadowita. Smrody od pieca w naszym pierwszym mieszkaniu, smrody z kominów, podczas powrotów z przedszkola do domu. Śnieg przyprószony sadzą. Koks. Przypalone obiady, bo gotowało się „na blasze”, a pod nią buchał ogień. Właśnie jest jeden z takich wieczorów, ostro pachną kasztany, ozon, deszcz, tak zwana szara godzina. Gdzieś w kościele Świętej Rodziny biją dzwony. Świat jest jeszcze rozklekotaną maszyną napędzaną parą wodną. Może właśnie od tej pary wciąż panuje mokra faza jesieni i pod liśćmi w alei kasztanowej, którą wracało się do domu, lęgną się grzybnie. Pada lekki deszczyk, widoczny tylko pod kloszami mętnych latarni. Te klosze jak odwrócone nocniki albo kapelusze na kijach. Wracamy z mamą z przedszkola. Jej futrzana czapa. Moje rękawiczki na sznurkach. Razem tworzymy niezły lumpeks. Nasze tamtejsze ubrania unieważnione, przekreślone przez czas. Nietaktowne, niemodne. Tamte męki młodzieńczych ubrań – ciasne, swędzące golfy. Drapiące swetry. Czapki z pomponem, z ulgą zdejmowane zaraz za rogiem. Niewygodne rajtuzy, obleśnie oblepiające nogi jakby ciastem. Rajtuzy, w które strzelało się kupę. Teraz mama zdejmuje taką właśnie unieważnioną, niebyłą rękawiczkę ze skóry i wyciąga z wielkiej torebki z frędzlami gumę dawno wyżutą, „z Bolkiem i Lolkiem”, o smaku owocowym, trwającym zaledwie minutę. Takie komunistyczne gówno. Uchodzimy kawałek, ja podskakuję, bo jestem jeszcze młodym szczeniakiem, więc wyprzedzam ją, a potem znowu pozostaję w tyle. Robię balony, choć z gum „z Bolkiem i Lolkiem” nie chcą wychodzić. Nagle mama staje i ściąga te nieistniejące już rękawiczki. Okazuje się, że dając mi gumę, zgubiła pierścionek. Też nieistniejący od tamtej chwili, uparcie, aż do dziś. Taki tani, z koralem. Szukamy go długo, ale pożarły go dawno liście, kasztany, grzybnie.

Te grzybnie okazały się wyjątkowo zachłanne, nie tylko na biżuterię. Wspominanie dzieciństwa to rozdrapywanie strupka na dziecięcym kolanie. Lizanie krwi przez dziurę w rajtuzach. Przylepianie tej niechcianej gumy pod stołem, w szczelinie między siedzeniami w autobusie, gdziekolwiek, byle się pozbyć, upchnąć. Wyrzucanie tych niesmacznych kanapek z kiełbasą, w której więcej tłuszczu niż mięsa. Gdziekolwiek, byle wyglądało na to, że się je w szkole zjadło. Ktoś palił w kotłowni tamtego świata i może z powodu ogólnej sytuacji gospodarczej nie miał węgla, tylko zmokły koks i resztki zielonych ławek z parku. Co to za szczęście, że moja głowa litościwie nie trzyma tego wszystkiego! Że pamięć obdarzona jest wywietrznikiem. Jak by to śmierdziało, kto by te wszystkie wspomnienia wytrzymał wąchać! Kto wytrzymałby chociaż opowiadaną do znudzenia podczas wpychania we mnie (przypalonej) kaszki legendarną w rodzinie historię o spalonej szmatce do chwytania czajnika? Szmatce, która zapaliła się mamie w kuchni, gdy objąwszy nią uchwyt... itd. A ja siedziałem na nocniku w sąsiednim pokoju i ryczałem, bo „pożar”. Tak, jedni pisarze urodzili się w „tyglu kultur”, inni w „małym kresowym miasteczku z przeważającą ludnością żydowską”, jeszcze inni pochodzili z dworku, a ja urodziłem się w bloku, we Wrocławiu, w rodzinie inteligenckiej, i od razu na nocniku, bo pierwsze moje obserwacje czyniłem właśnie z tej pozycji. Były to bowiem chwile zatrzymania biegu spraw codziennych, jakby przerwy na papierosa, momenty oderwania od pogoni za smoczkiem, kiedy młody umysł pisarza mógł na moment zawiesić uwagę.

Moje dzieciństwo bloków, błękitnych enerdowskich nocników z plastiku, czerwonych enerdowskich wanienek do kąpania niemowląt – z plastiku, plastikowych saneczek z płozami o zapachu śniegu, na starym sznurku, enerdowskich wrotek, enerdowskich syfonów i enerdowskich piór na naboje z plastiku. Kraina Spalonych Czajników. Moja mama Izabela – po hebrajsku „ta, która spala czajniki”.

Więc która głowa nie pękłaby bez wywietrznika, gdyby pozostały w niej wszystkie wycieczki do zoo, przychodnie i ich kible, szpitalne lizole, przedszkolne obiadki? Gorsze jednak jeszcze są te zdjęcia orwowskie w ciuchach ze zrzutów z Zachodu. Moja mama wygląda w nich jak gwiazda filmowa, jak odtwórczyni głównej roli w filmie Poszukiwany – poszukiwana, aż chciałoby się do niej powiedzieć: „Niech Marysia przyniesie trochę cukru”, ale jak tu do zdjęcia gadać? Ja nie lepszy – prężę się oto dumny z nowego sweterka, który będzie potem długo szmatą do podłogi w ubikacji, zanim zniknie zupełnie, zanim na to spadnie deszcz, zanim wszystko oplecie grzybnia, przykryją liście kasztanowców, same kasztany, nawet biżuterię...

* * * * *

Przykryją na przykład moje wyjazdy do babci, do małego miasteczka pod Poznaniem.

Witają mnie klapania końskich podków na ulicach, wiśta-wio woźniców i prrrr!!!

I zgodny chór sklepowych: „Dla pani doktorowej zawsze znajdziemy coś spod lady!”.

Z lewej strony chór żeński:

– Paaani doktorowa kochana, Boże, Boże! Niech Bóg uchowa tych nowych doktorów, tych lekarzy od siedmiu boleści! Czy polopirynę S, czy aspirynę, czy coś na przeczyszczenie, zawsze grzecznie przychodzili do apteki, jak każdy ustawiali się w kolejce, swoje odczekali, kulturalnie. A ci nowi? Pcha się taki bez kolejki, jakby już był dyrektorem tu, w aptece! I powiem pani doktorowej, po wojnie, jak mieszkaliśmy na rynku, to doktorzy przychodzili nieraz i w nocy, w noc ciemną po jakiś ważny lek, a ja w szlafroku schodziłam kuchennymi schody i otwierałam aptekę, żeby ratować życie człowiecze! W szlafroku! Ale bo to była przyjaźń, człowiek wiedział, że jak na niego przyjdzie, tak samo będą ratowali. Czy pani doktorowa wie, że ja w czterdziestym piątym prowadziłam punkt apteczny z opatrunkami na ulicy, pośród ruin, i nie patrzyłam się, niestety, nie było ważne po prostu, czy to swój, proszę pani, tam każdy był człowiek. Bandaż, środki dezynfekcji, każdy dostawał.

Z prawej strony chór męski:

– Ho, ho, ho! Pani doktorowa, nie ma karkówki, nic nie ma! Tylko ta oto, za przeproszeniem, siekiera i puste haki. Chyba żeby tych ścinków mięsnych dla pieska szanownego, trzeciej klasy mięsko, siedemdziesiąt procent kości. Albo i kiszki?

A z górnej loży tego mosińskiego amfiteatru buchała solo stara Marychna:

– Nie żyjo, nie żyjo długo dobre ludzie, nie! Umarło się staremu Rosiakowi, oj, umarło na raka, na raka, ładny pogrzeb pan Władek miał, ładny, ile ludzi się modliło, dwóch księży... Dobre ludzie to długo nie pożyją, pani doktorowa, nie...

Chodzenie po sprawunki zaczyna się od otwierania barku. W pokoju z telewizorem stoi meblościanka na wysoki połysk, w meblościance jest barek, a w nim... cały Pewex! Marlboro pakowane po dziesięć paczek, twarde od próżni kawy zamknięte w złotych sztabkach celofanu, pasty do zębów colgate, koniaki, wódki – wszystko to wytwarza zapach, jaki – wyobrażam sobie – musi panować na Zachodzie, a u nas przemieszkuje tylko w sklepach dolarowych. Nie ma on nic wspólnego z jakimś konkretnym produktem, wylęga się dopiero, gdy wiele różnych frykasów dosyć długo leżakuje w zamkniętej przestrzeni. Nasz barek nie ma dna ani końca, wszystko mnoży się w lustrzanych nieskończonościach, lśni w świetle migocących neonówek.

Moja wiekowa babcia wyciąga z barku na przykład jedną paczkę marlboro albo cameli i wkłada to na dno swojej wielkiej torebki. Kto wie, czy nie ma tam jakiegoś przenośnego sejfu. Potem otwiera blaszane pudełko po czekoladkach i w jej starych rękach szeleści zwitek dolarów. Mój wzrok omija te wszystkie przedmioty i wędruje dalej, w głąb barku, tam gdzie równe rzędy stylizowanych butelek mnożą się aż po lustrzany horyzont. Instynktownie szukam karafki napełnionej do połowy ajerkoniakiem, którego zabójczy smak poznam lada dzień. Najważniejsze jednak, że karafka jest mi obiecana. Kiedy? Nikt tego nie powie, czuje się jednak, że po czyjejś śmierci. W drgającym, mlecznym świetle neonówek umocowanych u góry, zwielokrotniona lustrami, mieni się jak jakiś równo oszlifowany diament. Dziesiątki powierzchni jej kryształowego korka odbijają światło i przybierają najdziwniejsze odcienie. Spotkania z karafką zawsze brutalnie przerywa zamknięcie całego interesu i wyjście po sprawunki.

Zaczynamy jedną wielką transakcję wymienną. Nigdy nie wiadomo, jaki produkt będzie tym końcowym, już nie na wymianę. W supersamie wywołany z zaplecza kierownik, pan Kasprzak, da nam za nasze marlboro pończochy. Gdy babcia czeka na niego, ja upatruję sobie jakąś rzecz i upieram się, żeby mi ją kupić. Raz jest to notesik ze złotym napisem „TEWO” wyrytym na okładce, raz perfumy Być Może, ołówek z gumką, bluzka, plastikowy rowerek, konewka.

Mydło, szydło i powidło.

Tak właśnie powinno pachnieć szydło, gdyby pachniało! Wszystko więc, co dostaję od babci po długich negocjacjach, pachnie już na zawsze mydłem, powidłem, a przede wszystkim – szydłem i nudą zwykłego małomiasteczkowego wtorku. Jest to nuda, jaka mieszkańcowi dużego miasta mignie czasem, gdy pociąg przejeżdża przez jakąś zapadłą mieścinkę i gdy odświętnie nastawiony podróżny zetknie się nagle z beznadziejnie smutną twarzą chłopca przepisującego zadania domowe pod nasypem kolejowym albo starszej pani w berecie ciągnącej bańki z mlekiem, jakich podróżny od dawna już nie używa.

– A, pani doktorowa, co dziś mamy? – śpiewa swoim poznańskim, wznoszącym się akcentem sprzedawczyni w Słodyczach. Patrzę na rzędy półek, które z braku towaru przyozdobiono piramidkami ze zwiniętych na restauracyjną modłę czerwonych serwetek, włożonych do pustych kieliszków. I tu jedyne, co jest do skonsumowania, to zapach – wielki, elektryczny młynek do kawy wygląda na pełny. Ekspedientka ma słodką urodę i doskonale pasuje do charakteru sklepu. A raczej pasowałaby, gdyby miał on coś wspólnego z prawdziwymi słodyczami.

– Oj, kiepsko, kiepsko, kochana – zaczyna szeptać babci do ucha i twarze obu kobiet – jedna pod beretem, druga pod wielkim kokiem z wplecioną koronką – stopniowo oblewają się błogim i nawet trochę występnym rumieńcem. – Tylko sza... – I już drugie wcielenie paczki marlboro, czyli pończochy, zostaje w Słodyczach za pięć czekolad spod lady. Mają cenę te pończochy. Już, już mamy wychodzić ze sklepu, gdy ekspedientka zagaduje: – A słyszała pani doktorowa, że stary Rosiak umarł? Dobrzy ludzie krótko żyją, oj krótko, dobre ludzie krótko żyją...

Ale babcia, babcia miałaby tego nie wiedzieć? Była już przecież przelotnie u stuletniej Borowej koło przejścia kolejowego, aby zanieść jej kwiaty i zabrać słoiki. Jakby już chodziła na cmentarz. Kto zresztą zrozumie interesy bardzo starych kobiet, które mimo że tak długo żyją, pozostają wciąż dobre? Ostatecznie z naszymi czekoladami i jeszcze szczeniaczkiem czegoś mocniejszego lądujemy w mięsnym.

Nie wiem, skąd tam wszędzie intensywnie pachnie wędzonym mięsem, bo haki są puste i groźnie wystają z białych, nawet nieubrudzonych krwią kafelków. Widocznie w tych wszystkich sklepach mają takie aerozole, z napisami: „mięso”, „słodycze”, „szydło”. Potem sklepy będą pełne, a w ogóle nie będą pachniały. Za ladą stoi wielka kłoda w kształcie beczki, przytargana tu z lasu, a w nią wbito siekierę. Ale i na niej nie leży mięso, choć drewno pachnie smakowicie i tak intensywnie jak sznurek z wędzonej szynki. Wpatruję się w szybę lodówki. Zamiast mięsa pośród pakowego papieru leży ogromny kalkulator z czerwonymi klawiszami i kablem biegnącym do kontaktu, obok zaś – na wszelki wypadek – jeszcze większe liczydło usmarowane niemiłosiernie tłuszczem, wspomnieniem nieistniejącego mięsa. A przecież umiem najeść się samym tylko przepojonym wędzonką powietrzem. Co liczy nasz stary, mosiński rzeźnik, poczciwy grubas w brudnym fartuchu? Ceny jakich towarów dodaje do siebie?

– Nic nie ma, nic... – martwi się, ale oto babcia wyjmuje finalne produkty naszej wymiany, któreś już wcielenie kapitału wyjściowego, wzmacnia te argumenty czymś mocniejszym i otrzymujemy w końcu metkę i karkówkę spod lady. Dziwię się, że upadliśmy już tak nisko, że mam się najeść samą tylko metką. No i czy mięso to sweter, żeby miało metkę?

– Pani doktorowa słyszała już, że stary Rosiak...

Za nami w kolejce paniusia:

– Czterdzieści deko karmazyny poproszę! – kto by zrozumiał te podpoznańskie wznoszące się akcenty, karmazyny...

Rzeźnik Janusz, spec od wielkiego kalkulatora podłączanego do prawdziwego prądu, z wielkimi, czerwonymi klawiszami. Właściciel pieńka wyszlifowanego wieloletnim rąbaniem surowego mięsa. Łopatka dla pani doktorowej – poznański akcent dla wszystkich! Gdy wracamy przez most na kanale, patrzę przez kolorowe, żółte i niebieskie sztachetki na brudną wodę, leniwie wlokącą od Krosinka burą szmatę. Idziemy tak w kierunku pralni chemicznej Barwa i co rusz napotykamy stare kobiety kłaniające się babci i wdające w długą, śpiewną rozmowę. Finałem każdej z nich będzie szeptanie, tak żebym nie słyszał, zakończone śmiechem, wskazaniem na mnie i pytaniem: – Które to? – Na co babcia nieodmiennie odpowie: – To od Izy, najstarsze.

– Pani doktorowa słyszała już, że ten Rosiak stary umarł? Dobre ludzie długo nie żyją. Pięęękny miał pogrzeb stary Rosiak, ojej! Jaka piękna trumna! Rosiakowa mówiła, że do trumny miał wszystko nowe i z importu na sobie, miał nowiutkie skarpetki jugosłowiańskie szare, chusteczkę do nosa tekstylną bułgarską, radziecki zegarek, podkoszulkę z bawełny z importu, nowiutkie majteczki rumuńskie bielutkie...

– A idź mi, pani, a idź mi! – nie wytrzymuje babcia, która nie jest w ogóle sentymentalna i gówno ją obchodzi, co stary Rosiak miał za majtki. A poza tym uważa się za osobę dobrą, choć żyje już bardzo długo. – A idź mi, co mi tu pani będzie!

W sobotę babcia zabierze mnie do fryzjera. Fryzjernia damska Helena mieści się w ciągu kamieniczek na rynku. Wchodzi się tam po dwóch, trzech pokruszonych schodkach i zatapia w oparach taniego płynu Loton, przysmażonych włosów, pomady i tysiąca innych zapachów. Na niskim stoliku leżą stare i zaczytane numery „Przekroju”. Czeka się bardzo długo, nieraz pół dnia, ale babcia jako prawdziwa elegantka z Mosiny raz na tydzień musi umyć głowę i uczesać włosy, za to potem przez sześć dni nic z nimi nie będzie robić. Bo pierwszego dnia Bóg fryzjerek stworzył włosy i potem przez sześć pozostałych odpoczywał. Babcia prosi zawsze: – Ale kochana, tak na szczoteczkę elektryczną i na lakier, żeby się trzymało do przyszłej soboty. – Schowany w kącie odmawiam propozycji typu: idź, kup sobie loda, idź przez ten czas stań w kolejce tu czy tam. Nie – ja marzę o tym, aby zostać fryzjerem i wyczyniać te wszystkie cuda, bo jak to inaczej nazwać? Oto starsza pani wychodzi od mycia głowy z kilkoma mokrymi i ciemnymi kosmykami do ramion. Szara, mała, pomarszczona buzia o nikotynowej cerze. Myślisz, że jest prawie łysa, że nic się z tymi kilkoma patyczkami nie da zrobić, żadnej fryzury? Ale już siedzi przed brudnawym okrągłym lustrem, już fryzjerka, nie wyciągając peta z ust, wyciera te włosy ręcznikiem, wciera w nie odrobinę jakiejś pomady ze słoika, nawleka na szczotkę pasmo tych byle jakich włosów, przykłada olbrzymią suszarę-rakietę i... I włosy wybuchają, rosną pod tą suszarą jak wata cukrowa, wypełniają sobą pół zakładu, stają się żółte, niemal białe, puchną, same się układają! A fryzjerka, zamiast hamować ten nieokiełznany pęd, jeszcze lakierem, szczotką, suszarą i najdziwniejszymi narzędziami podnieca, podpuszcza te włosy, rosnąć, rosnąć! I już poszarzała, starcza, nikotynowa cera blaknie jeszcze bardziej w tym splendorze ponad miarę i ponad stan, i dla kogo to, na co, tu, na tym zadupiu? Z tych kilku mokrych kosmyków, z tej brudnej szmatki takie fajerwerki! Ale oto fryzjerka psuje już, niszczy, co zrobiła, bo zaczyna upinać te włosy w wielki stojący kok i już ich znowu jakby mniej, już je przyklepuje, tapiruje. Patrzę, obgryzam paznokieć i myślę, że to już koniec. Barek zamykamy, karafkę chowamy. Ale nie, na szczęście kobieta na fotelu rozmyśla się. Najpierw raz się skrzywi, potem drugi i już: chodź no tu, kochana, bo coś ci powiem. I zmiana koncepcji. Już nie chce tego koka, i dzięki Bogu. I oto fryzjerka – sama wyjątkowo nieciekawa pod względem włosowym – moczy (!) te wszystkie blond cuda, zamieniając je znowu w ciemnawą szmatkę. Teraz nakłada na nie stary czepek kąpielowy z porobionymi w nim nieregularnie dziurami. Z radia leci Aleja gwiazd i jakoś tak pasuje do tego wszystkiego. Fryzjerka znajduje w swojej otwartej cały czas szufladzie wkład do długopisu i wyciąga nim przez te dziury w czepku poszczególne kosmyki. Robi tajemniczą miksturę w spodku od herbaty i pędzlem nakłada ją na powyciągane włosy. Oj, będą pasemka, moje ulubione! I już kobieta wygląda jak gwiazda kabaretu, już sobie wyobrażam, że ten czepek nie gumowy, ale srebrny, ciasno przylegający, jak w jakimś Casino de Paris, a kosmyki to pióra. Albo nagle pani z gwiazdy kabaretu zamieni się w punka, w kobietę-śmieć, w radiu nadadzą coś ostrzejszego, mamy w końcu lata osiemdziesiąte, a fryzjerka wyciągnie z dziur czepka kolejne kosmyki, układające się w imponującego irokeza. I ta twarz klientki w tym wszystkim – poczciwa, małomiasteczkowa. A tu taka awangarda!

– Te pasemka, najnowszy wymysł, dziewuchy robią sobie, młode, warkocze takie piękne ścinają, potem im włosy wypadają. – Babcia sadowi się wygodniej pod wielkim owalnym kloszem. – Niszczą sobie włosy po prostu. – Fryzjerka przekręca pstryczek i dalsze słowa dochodzą z głębi wiadra o wiele mniej wyraźnie, rozumiem jeszcze tylko „ohyda” i „do tego trzeba mieć urodę, nie każdemu w tym dobrze”. Umie być złośliwa moja babcia, bo to przecież do tej na fotelu pije, nie do kogo innego... Inne panie, siedzące pod kloszami z cichszą dmuchawą, wiodą dysputy. Tak to się chyba nazywa: wieść niekończące się dysputy. Wszystkie tak samo awangardowe, jedna o włosach do połowy w folii, jak z filmu SF, a druga połowa to żółta glajdra, jak z horroru. Jej rozmówczyni na samym czubku głowy ma mały, fioletowy kok wymazany jakimś świństwem, w który powbijane są patyki, a resztę włosów pospinano metalowymi klamerkami. Tę fryzurę nazwę elektryczną. Niestety, wszystkie te koafiury są piękne tylko do czasu, bo gdy klientka znów wyląduje na fotelu przed lustrem, fryzjerka wszystko zepsuje, rozczesze, zmyje, tak że powstaną z tego nudne półtrwałe do ramion. Gdybym ja był fryzjerem – myślę, wściekając się – wszystkie chodziłyby po ulicach w wałkach, w czepkach kąpielowych, w fioletowych kreskach i kropkach! Obłożone sreberkiem! Asymetrycznie! Artystycznie! Tak, dokładnie tak, jak siedzą pod kloszami. Więc te wszystkie gracje palą papierosy i pytlują, a fryzjerki pytlują ze swoimi pomocnicami, tymi wszystkimi praktykantkami, które z nudów palą albo robią sobie nawzajem fantazyjne fryzury, potem je burzą i jeszcze raz.

– A gdzie wczoraj byłaś? – A u Helenki, tak se poszłam... – A to do Helenki tak sobie poszłaś zobaczyć? – No, tak do Helenki. – A długo byłaś? – A wiesz, tak jakoś do obiadu. – A, no to pobyłaś sobie trochę... – A pobyłam, pobyłam. – A Helenka zdrowa?

Z drugiej strony salonu jest piec, zabijcie, ale nie mam pojęcia, czemu nie mówi się o nim piec, tylko akurat „koza”. No i już pani z czepkiem wstaje dostojnie i idzie pod staroświecki klosz na kiju, czytać „Przekrój”. Moim marzeniem jest znaleźć się pod takim kloszem, ale wszystkie są ciągle zajęte, a jak już wolne, to i tak nie dla mnie.

Po powrocie podsłuchałem, jak wujek żartował sobie ze mnie, że to niby ten nasz Michałek szumnie się zapowiada, niby jakieś wierszyki, jakieś śpiewy, teatrzyki pod stołem, a skończy się na brzytwie i przybrudzonym kitlu, bo to tak mu oczy z orbit wyłażą u tego fryzjera, że inaczej skończyć nie może ten chłopak, jak tylko w zawodówce fryzjerskiej, gdyby go nie wygonili, toby cały tydzień od rana do nocy w Helenie przesiedział! A zamknie się w łazience, patrzę przez szybę – czesze się po piętnaście minut i nawet pomadę tam jakąś ma, pomadą tak sobie poszczególne kosmyki smaruje. Potem znowu patrzę, a on brwi sobie szczotką do zębów czesze!

Co innego, gdy szło się z wujkiem do zakładu męskiego. W mieście znałem tylko fryzjernie koedukacyjne, tu jednak panowała męskość w całej swojej wojskowej siermiężności. Położony o kilka metrów od Heleny malutki zakład Włodzimierz pozbawiony był tej burdelowatej aury lakierów i rulonów loczków poniewierających się na ziemi. Tylko brzytwy w słoikach, jak żołnierze na baczność. Ubrania wieszało się na haczykach. Wystawały one z deski poniżej napisu: „Uprasza się o nieczytanie gazet podczas obsługi”. Każdy fotel kończył się sztywnym i zimnym wałkiem obleczonym skórą, na którym opierało się szyję, jak do poderżnięcia gardła. Właściwie był to nie tyle fryzjer, co golarz, więc bałem się, bo przypominał mi się golarz Filip z Akademii pana Kleksa. Patrzyłem na namydlone pędzle zasychające na spodkach od szklanki, muchy, cały ten szary poniedziałek czy wtorek za szybami, słuchałem gadania radia o wiosennych wodach w okolicy Krosinka, zgłodniały, czułem już rozkoszny zapach kurczaka rumieniącego się pod pobrązowiałą szybką prodiża. Wujek wsiadał na fotel jak na konia i fryzjer ścinał go jak szabelką, jak szabelką na koniku! Było w tym ścinaniu coś ułańskiego, kozackiego... Rzecz jasna, golarz wcale nie pytał go, jak ściąć, to było oczywiste, że po żołniersku, jak w Legionach, jak w Pierwszej Brygadzie!

No i w przeciwieństwie do Heleny tu się rozmawiało z klientem, oczywiście nie o fryzurach. Rozmowy te, na tematy jak najbardziej ogólnożyciowe, raz po raz przerywane były westchnieniami: „oj, tak, oj, tak”, albo: „tak to jest”. Często jednak rozmowa zjeżdżała na tematy śmierci znanych i mniej znanych mosinian i wtedy fryzjer ożywiał się, jakby rzeczywiście był golarzem Filipem i sam stał za tymi wszystkimi zgonami. W kościele, panie, podczas ogłoszeń parafialnych po prostu strach słuchać, jak ci ludzie mrą! Ten i ten i ten i ten. I ten się zapił, ten był krawcem, ale potem się stoczył i w rowie leżał, tamten szewc znowu zapił się... Ów na raka, w ogóle najwięcej na raka, a jak nie na raka, to pompka wysiadła, i trzymają się głównie stare, staruszki najlepiej się trzymają, panie. Bo dobre ludzie długo nie żyją. Takiej zasuszonej staruszki to nic, żadne złe nie weźmie. – Ale jeszcze częściej: Zapił się, słuchaj pan. Na śmierć się zachlał. Krawiec ten, szewc tamten. Kościelny ów. A jakże! Nie mówiąc już o kominiarzach. Rozumiesz pan... – tu fryzjer nachylał się do ucha wujka, żebym nie słyszał, i nerwowo podkręcał wypomadowanego czarnego wąsa – rozumiesz pan, śmierć z kosą po mieście chodzi. Stara Rosiakowa w przeddzień śmierci męża ją widziała... W tej uliczce za kościołem. Jak jest droga na Sowiniec... Jak boki, uszy zostawiamy?

A ja siedzę tak i mam te swoje pięć–dziesięć–piętnaście lat, ale żadnej wiedzy. Nic nie rozumiem, nic nie jarzę. Nie wiem na przykład, że śmierć przychodzi do nas falami, na kilka lat daje o sobie zapomnieć, a potem nagle ścina ludzi. Umiera babcia, umiera królik, umiera sąsiad i prezydent odległego kraju. Umierają nagle dawni nauczyciele i wielcy poeci, matki koleżanek z podstawówki, w ogóle matki. Umierają nagle wszyscy. Giną ludzie, jak na wojnie.

– Mrą jak muchy, jakby kto truciznę rozsypał! – Fryzjer mydli twarz wujka i ostrzy brzytwę na rzemieniu. – Zmarła ta Róża z księgarni, ale ona to raka miała, to już było od dawna wiadomo... – A ja nie mogę już dłużej i żeby tego nie słuchać, aby choć na chwilę wyrwać się wszechogarniającej śmierci, która przybiera postać golarza z brzytwą, otwieram porozrzucane na stoliku stare numery „Przekroju”. Ale nie mogę się skupić! Nie mogę się skupić na rubryce „Demokratyczny savoir-vivre”, w której jakaś Jolanta pyta redakcji, czy elegantsze są życzenia imieninowe w liście, czy na kartce (lepiej w liście), ani na rubryce „Odpowiedzi”, gdzie znowu pani w wielkim koku odpowiada na najróżniejsze pytania anonimowych czytelników. Nie chcę wcale wiedzieć:

„Co oznacza kwiat ostu we flircie kwiatowym?”.

„Gdzie można taki flirt nabyć?”.

„Czy to prawda, że w dzisiejszych czasach flirtuje się już bez kwiatów?”.

„Kiedy Zygfryda?”

„Kiedy Mileny?”. (Wtedy, kiedy Emilii).

„Gdzie można nabyć płytę z nagraniem arii z kurantem ze Strasznego dworu?”.

„Co to znaczy Hi-Fi?”.

„Co należy mieć w domowej apteczce?”.

Nie mogę się skupić ogólnie i w każdym z tych poszczególnych wypadków, huśtam się na krześle z dwiema krótszymi nogami, obserwuję wszechobecne w obu zakładach muchy. W końcu wujek wstaje, płaci i jeszcze do przybrudzonej kieszeni kitla wkłada golarzowi „ukradkiem” papierowy pieniążek.

I tak stały koło siebie latami fryzjernia Helena i golarz Włodzimierz, jak w koncercie życzeń. Bo też było to wzorcowe małżeństwo, bez szans na rozwód – ona w lokach i kokach, on – krótko, po żołniersku, czasami z bokobrodami, w tle klapanie końskich kopyt i zapach szarego mydła, nad nimi, w godle – brzytwa, pędzel i ostry jak kosa księżyc. Jutro niedziela.

Wszystkie te zabiegi kosmetyczne były robione z myślą o niej. W niedzielę nuda przepełni czarę, mówię górnolotnie, bo to będzie prawdziwa tragedia, o której można tylko śpiewać dostojne pieśni i modlić się, by już nigdy nie wróciła. Wszystkie, najdrobniejsze nawet przedmioty, takie jak wizytówka na drzwiach w bloku mojej babci, staną się naraz sto razy bardziej nudne, małomiasteczkowe, smutne i banalne. Wszystkie te rytuały, krochmalenia, wędzenia, smażenia, kąpiele, fryzjery, sprzątania, poprawiania się – będą miały na dnie niewypowiedziane pytanie: dla kogo to, na co, po co taki splendor, skoro i tak nikt nie widzi, nikt tego życia w niszy nie obserwuje? Więc po co czyścić, perfumować, pastować i krochmalić, skoro i tak na samym dnie tej schludności, tej czystości i świeżości czai się zapaszek obiadu, i co z tego, że świątecznego? Ale to będą wyłącznie moje własne pytania. Patrzę na butelki po mleku w kuchni i pytam: po co? Nakładam na stół biały, nakrochmalony obrus, wstawiam kwiaty do wazonu i wyję po cichu: na co? Zacziem? Skoro w samym Paryżu i Londynie ludzie piją wprost z puszki, śpią byle jak, pracują w niedzielę, tam, w centrum świata. Więc dla kogo ta celebracja niedzielna? I dlaczego od lat tak samo? Od lat wstaje się tego dnia o ósmej, stroi się w świąteczne ubrania, cały dzień „poprawiane”, obciągane na sobie, sprawdzane, czesze się włosy, cały dzień „doczesywane”, i po uprzednim poprawieniu i doczesaniu idzie się do kościoła na jedenastą, zawsze czekając na przejazd pociągu i podniesienie barierek, zawsze przy tym oglądając stroje innych czekających. Wzdłuż rogatek po obu stronach jezdni, pełnej samochodów i furmanek, stoją ludzie i korzystając z chwili przerwy, tak jak i my obciągają na sobie ubrania, dotykają rękami włosów, przecierają wzrokiem, a nawet chusteczką buty. Gdy barierki pójdą w górę, będzie to jak długo oczekiwane podniesienie monstrancji i tak samo będą towarzyszyły temu dzwoneczki. I już furmanki klap klap klap, i już auta brum brum brum, i mały Michałek wśród zapachu podkładów kolejowych, spomiędzy których wyzierają chwasty w kolorze smarów, rośliny sztywne i połyskujące metalicznie, fioletowe liście babki.

Siedzę w ławce, w rzędzie, do którego bezbłędnie trafiam, bo mój dziadek kazał przybić sobie do ławki specjalny haczyk na kapelusz. Teraz wisi na nim moja dziecięca czapka z pomponem, pod którą zawsze swędzi mnie skóra. Przychodzimy piętnaście minut przed czasem, więc wpatruję się w najbliższe otoczenie. Obok mnie siedzi babcia – wyprostowana, we włochatym berecie nałożonym na bok, wypchanym w środku apaszkami, żeby „stał”. Milczy i wpatrzona prosto w pusty ołtarz wygląda jak stara, doświadczona aktorka skupiająca się za kulisami przed ważnym występem. Zaraz zacznie śpiewać, będzie jedną z wielu primadonn zgromadzonych w kościele, zaśpiewa wysoko i operowo, dumnie i z mocą. Siedzę w rogu ławki i gdy odwrócę wzrok w stronę ściany, będę mógł obserwować rzeźbę przedstawiającą naturalnej wielkości świętego Antoniego, ukrytą w niszy zakończonej łukowatym sklepieniem. W podstawę figury wmontowano skarbonkę i kiedyś ktoś będzie starał się włamać do świętego, ale nic mu z tego nie wyjdzie, rano proboszcz znajdzie w środku wytrych, który wpadł złodziejowi do wnętrza Antoniego. I będą żartować w zakrystii: niech się zgłosi po swoją zgubę, skoro taki odważny! W kościele robi się coraz ciszej, narasta pełne oczekiwania i pokaszliwania oczekiwanie. Gdyby ten tłum raz nie został zaspokojony, gdyby nie rozległy się dzwonki ministrantów, ludzie zaczęliby śpiewać sami! Wpatruję się w wielki, złoty klucz umocowany w ręku świętego. Tak, to lubię. Lubię ten klucz, rzeźbę i wycieranie nosów. Ale mimo to wiercę się i cierpię jak zamknięty w słoiku bąk. A najpewniej jedno i drugie – cierpiąc, rozkoszuję się. Miętoszę pompon czapki, oglądam się na rzędy takich samych jak babcia kobiet w beretach i kolorowych chusteczkach, nienawidzę nowych spodni, zbyt ciasnych w kroku, ale jednocześnie chłonę ten chłód i ciszę, wpatruję się w surową twarz świętego Antoniego, w jego drewniane złote włosy i czekam na wejście ministrantów. Tak, ja także czułbym się zawiedziony, gdyby spektakl nie nastąpił.

I zawsze chce mi się siku – już od razu, na początku, zanim jeszcze ksiądz z ministrantami pociągnie za dzwonki. Więc wiercę się w dwójnasób, ale jednocześnie chłonę podniosły nastrój, wielki hymn, który grzmi na cały kościół, gdy tylko drzwi z przedsionka się otworzą i wejdzie ksiądz. Organy zagrzmią z całej siły, nisko, głośno, jakby chciały rozwalić nawę, kobiety zagrzmią, zapieją, zamienią się w primadonny, mężczyźni zahuczą basem – spuśćcie rooosę, nieebiosa, z góry – echo, wielkie echo, aż robi się poważnie i smutno, bo to jest akurat adwent albo Wielki Post, ksiądz ma na sobie fioletowy ornat, ołtarz cały wygląda jak salon kogoś, kto wyjechał, wszystko jest opatulone w fioletowy materiał, krzyż w chochole fioletowej gazy, ach, jak mi się to podoba, jak mnie kusi, wstań, idź tam, dotknij tej fioletowej opery! Jak mnie to kusi! Kusi mnie! Przerwać tę granicę niedotykalności, podejść do ołtarza, przebić granicę! Dotknąć. Pieśń narasta, jest w niej coś groźnego, niech się otworzy ziemia, niech się otworzy ziemia, coś niezbyt wyrażalnego, dziwnego (spuśćcie rosę?), pod co można sobie podłożyć jakieś swoje lęki, każdy własne, może dlatego, że przed kościołem jest stary cmentarz i jest chmurno, leje deszcz, jest ciemno, śmierć tylko z kosą na taką pogodę byś wygnał. A jeszcze ksiądz kadzi, z magicznej lampy Aladyna leci dym, prosto w te echa, smutny dym i smutne pieśni, więc kiedy klęczę przy podniesieniu, obserwuję z uwagą marmurkowatość kamiennej podłogi, usuwam sobie spod kolana drzazgę z drewnianego klęcznika wyszlifowanego kolanami mojego dziadka, patrzę na ten dym z kadzielnicy i wtedy, tylko wtedy, nigdy więcej, widzę, jak dym układa skomplikowane wzory, a z nich tworzy twarz z siwą brodą, ale nie taką, jaką noszą Święci Mikołaje, tylko w straszną, starotestamentową. Tak, teraz i tylko teraz, nigdy potem już nie, nigdy nie uwierzę w to, że hostia smakuje jak prawdziwe ciało, że gdy ją rozgryźć, poczuje się krew na języku, tylko teraz, gdy wszystko jeszcze biorę dosłownie, gdy jeszcze tej hostii nie mogę sam spróbować. Z czasem okaże się, że można brać albo dosłownie, albo w ogóle, bo gdy tylko przestanę te sprawy brać dosłownie, przestanę je też w ogóle brać. Prawdziwa wiara jest cielesna, ja wierzę ciałem! Jest barokowa, jest histeryczna, prosto z obrazów Boscha. Przemawiają do mnie tylko spazmy świętego Sebastiana, pokłutego równomiernie strzałami, tylko złote relikwiarze, pełne zębów i kości. Jest to wiara nieprzyzwoita, pełna zróżnicowanych policzków, drgających nozdrzy, rozwartych ust i uniesionych do nieba oczu. Gdy tak klęczę przy dzwonieniu dzwonków, w dymie kadzidła, w smutnych adwentowych śpiewach, istnienie Boga nie wymaga żadnych dowodów – jak mogłoby go nie być w tej całej czarodziejskiej aurze? Gdyby go nie było, to po co by to wszystko? Prawdopodobnie w ten sposób wierzę tylko w kościele i na przyległym do niego cmentarzu, tylko w promieniu pół kilometra od jądra tego sakralnego świata, wyznaczanego przez monstrancję. Gdy po kościele pójdziemy na grób dziadka, dalej pozostanę w tym samym kościelnym świecie, w którym piekło będzie najprawdziwszymi piwnicami wykopanymi płytko pod ziemią, a „niebo” podestem z desek i sznurów, zawieszonym nisko nad chmurami, chwiejnym, pełnym rzeźb i złoceń jak stary teatr. W świecie, gdzie będzie się gryzło opłatek i czuło krew i mięso. I kości, i żyły, i spermę, bo ciało to ciało i już, a dzieciństwo to moje własne prywatne średniowiecze! To właśnie nad tym cmentarzem, gdzie stoją rodzinne grobowce, zawiśnie to dosłowne niebo, pod nim będzie wykopane piekło. Oczywiście, gdy po powrocie do domu rozparty wygodnie na kanapie będę oglądał kolorową telewizję, wszystko to już zniknie, ale w obszarze kościelnym czas zatrzyma się na średniowieczu. Będę patrzył na nory wykopane w ziemi przez jakieś zwierzaki, na zielone od starości kamienne figury, zaglądnę do wnętrza grobowca przez zamknięte na łańcuch i kłódkę drzwi, w których jednak rdza wyżarła dziurę. Gdy przyłożę do niej zmrużone oko, zobaczę, że trumny, upychane latami jedna na drugiej, zapadły się pod własnym ciężarem. Te pod spodem, jeszcze o obłych, jakby barokowych kształtach, zamieniły się w stertę desek, te wyżej najwyraźniej trzymają się lepiej, ale szpary coraz bardziej się rozszerzają. Wszędzie będzie pełno kości z tych najniższych trumien. Pod najstarszymi deskami, na samym dnie tej straszliwej sterty, odkryję zejście do piekła. Wystarczy dostać się do środka, odsunąć pokrywę, zejść.

Po mszy jemy uroczysty obiad, potem idziemy na „odpoczynek”. Babcia i wujek śpią u siebie, ja w pokoju z telewizorem oglądam lśniące, ciężkie albumy o Papieżu. Gdy nie oglądam albumów o Papieżu, oglądam albumy o Jasnej Górze, Skarby Jasnej Góry. Gdy nie oglądam albumów o Jasnej Górze, oglądam ciężkie Zabytki Narodu Polskiego i Dzieje Polski w obrazach. Bóg, Honor i Ojczyzna utrwalone raz na zawsze w twardej okładce ze świecącą obwolutą, dziesięć kilo wartości. Piję wystygłą herbatę, zajadam się poobiednimi ciastkami i zostawiam odciski swoich małych paluchów na kredowym papierze. Złota sukienka Matki Boskiej, Rubinowa, Turkusowa, Bursztynowa sukienka. Matka Boska przemieni się w wielką lalkę, którą można będzie rozbierać i ubierać, stanie się jakąś średniowieczną Barbie. Projektuję na kartkach najdziwaczniejsze sukienki, korony, wszystkie można zmieniać, prać, montować, kreacje w panterkę, skórzane, nabijane ćwiekami. A gdy już ta zabawa mi się znudzi, gdy wszyscy na dobre zasną i poczuję dziwne podniecenie, podejdę do barku, pozwolę zalać się tym amerykańskim zapachem dobrobytu, sięgnę po moją karafkę i upiję odrobinę ajerkoniaku. Potem szybko zamknę klapę na specjalny, chowany przede mną do jednego z wazonów kluczyk. Ale i to mi się znudzi, więc z trudem przesunę ciężką szybę biblioteczki, wejdę na stołek i z najwyższej półki wyciągnę przedwojenny niemiecki podręcznik anatomii. Przetrę rękawem jego zakurzone czarne okładki, rozkleję pożółkłe kartki z malutkimi dziurkami wyjedzonymi przez mole, po raz kolejny przekonam się, że nic nie rozumiem z tej gotyckiej czcionki, i otworzę książkę na stronach dotyczących organów rozrodczych człowieka. Wtedy to właśnie odkryję rozkosze onanizmu. Będę robił to jak wariat, przez spodnie, w chusteczkę higieniczną, bo w każdej chwili ktoś może wejść do pokoju, wszystko, każdy przekrój poprzeczny przez mięśnie, wszystko mnie podnieci! Po kilku tygodniach odkryję, że „pornografii” jest więcej – kilka dziewiętnastowiecznych, bogato ilustrowanych encyklopedii, podniecających mnie już samymi niektórymi hasłami. Z jednego z nich dowiem się, że onanizm to patologiczna praktyka samogwałtu, zdarzająca się wyłącznie w zakładach karnych i innych penitencjarnych placówkach. Na dźwięk słowa „placówka” przejdzie mnie dreszcz, bo od razu przypomnę sobie pierwszy dzień w ponurym gmachu podstawówki – smród dezynfekcji na korytarzach, portrety pozytywistów, białe szpitalne lampy, ściany pomalowane do połowy olejną. Jest w tym słowie jakaś gotowość niesienia kaganka oświaty, coś ponurego, pachnącego obowiązkiem. Już w myślach zaludniam te wszystkie stworzone w mojej wyobraźni placówki całymi gromadami chłopców onanizujących się we wszystkich zakamarkach, piwniczkach, kotłowniach! Najpierw jednak stwarzam sam gmach. Będzie to jakby placówka placówek, cały labirynt korytarzy pełnych drzwi z tabliczkami o ponurym znaczeniu, takich jak na przykład „gabinet zabiegowy” albo „pokój ćwiczeń”. Ponieważ nie bardzo wiem, co to znaczy „penitencjarny”, ale z drugiej strony mogę sobie wyobrazić, bo wyraz ten brzmi sto razy groźniej i smutniej od placówki, na jednej z tabliczek napiszę: „gabinet penitencjarny”.

Mieści się on na samym dole, w piwniczce mojej placówki. Właśnie „mieści się”, a nie „jest”, bo tak mawiają najbardziej oświatowe i przykre nauczycielki. Dobrze znam ten ich język – „nabyć” zamiast „kupić”, „spożywać” zamiast „jeść”, „pieczywo” zamiast „chleb”. Bardzo długo, przez wiele, wiele „odpoczynków” nie śmiem nawet uchylić drzwi do gabinetu, który stworzyłem w wyobraźni, a następnie narysowałem. Na razie jednak na rysunku są tylko groźne drzwi otoczone solidnym, dziewiętnastowiecznym gzymsem.

Ze znalezionych w starej mosińskiej biblioteczce książek wyłania się świat – placówka, świat – wielki zakład penitencjarny. Pachnie surowością, wychowaniem i dziewiętnastowiecznym moresem. Strzepuję wieloletni kurz i czując wzbierające podniecenie, poszukuję wszystkiego, co choćby z daleka dotyczyć mogło spraw seksu. Tymczasem trafiam na najdziwniejsze książki... Oto opasły tom w twardej oprawie wydany we Lwowie, w latach dwudziestych: Protokóły z seansów z medium Kazimierzem Janowskim ze zdjęciami, wydało Towarzystwo Naukowe Okultystyczne. Wszystko bardzo naukowo opisane, tabele, zdjęcia z seansów, wypowiedzi świadków (sama arystokracja!). Na fotografiach medium robi miny, zarzuca sobie ręcznik na głowę, wyczynia cuda. Cały wielki rozdział pod tytułem Wonie. Zaczyna się od zapisu, że hrabia taki to a taki jako pierwszy dnia tego i tego, w którejś tam minucie seansu poczuł woń jakby ozonu... Zamykam książkę, żeby się nie bać w nocy. Trzęsącymi się rękami niecierpliwie przerzucam strony poradnika domowego dla wieśniaków: Gospodarz wiéjski jakimby bydź powinien, czyli Franciszek Nowak zaradny wieśniak. Xiążka dla ludu z niemieckiego na polski przełożona podająca w krótkości (nieczytelne) i naturalnie sposoby naj (nieczytelne) niéjszego użycia gruntu, szczęśliwości rodzin, rzędnego gospodarstwa domowego, tudzież zawierająca naukę hodowania bydła, pszczół, drzew, leśnictwa, ogrodownictwa, uprawy wina i wszystkiego, cokolwiek szczęśliwość wieśniaka stanowi przez A. Rothe, dyrektora ekonomii dóbr J. O. Xięcia Ordynata Sułkowskiego, posiedziciela małego wzorowego gospodarstwa, szlązkiego towarzystwa ojczystéj kultury aktualnego, tudzież wielu innych towarzystw ekonomicznych członka honorowego i korrespondenta. W Głogowie nakładem i drukiem K. Fleminga 1840. Gdy czytam wielostronicowe wywody o tym, co robić, żeby woda w studni nie fermentowała (jak wyprowadzić ze studni powietrze duszące), moje zniecierpliwienie sięga zenitu. Naiwne, koślawe obrazki podwiązanych grządek, zabandażowanych łbów i złamanych końskich racic. Proszek sypiący się z kartek. I naraz ten rozdział: „Jak umarłego ożywić?”.

„Xiązeczka Franciszka Nowaka o ratowaniu pozornie umarłych

Nie masz nic dla człowieka okropniéjszego, jak bydź żywo pogrzebionym. Podobne przypadki zdarzały się już nie raz; dla tego najświętszą jest powinnością każdego gospodarza i ojca familii, starać się zapobiedz tak okropnému nieszczęściu. Nie od rzeczy więc będzie obeznać się ze sposobami ratowania takich nieszczęśliwych, u których śmierć tylko pozorną bydź może, ile że to jest obowiązkiem każdego człowieka dla dobra ogółu. [...]

4. Uduszeni bądź to swędem węgli, bądź innémi szkodliwémi wyziewami w sklepach, studniach i. t. d. którzy na pozór zdają się nie żyć, zasługują na tém większą pieczołowitość i ratunek, ile że się najczęściej daje przywrócić do życia. W miejscu, gdzie się kto podobnym sposobem udusił, otwierają się natychmiast drzwi i okna, wynosi go się na świeże powietrze, rozbiera i kładzie się głową nieco wyżéj, kropiąc go zimną wodą, szczególniéj zaś głowę. Przytém dmucha mu się piórkiem w gębę; gdyby zaś szczęk otworzyć nie można, trzeba to przez nos czynić. Tym czasem okrywa go się całego czém ciepłém, obcierając usta z piany i trąc go chustami lub szczotkami po całém ciele. Jeżeli twarz bardzo nabrzmiała, puszcza mu się z ręki lub szyi krew, wierci mu się piórkiem w nosie, lub się też inne drzażniące rzeczy weń wdmuchuje i enema daje. Gdy to wszystko nie pomaga, naowczas używa się, równie jak przy utonionych, bardziéj drzażniących środków i mocniéjszych enem, wsadza się nieszczęśliwego w ciepłą kąpiel, a po wydobyciu go z niéj i należytém obtarciu, obwija go się w ciepłą flanelę postępując daléj tym samym co i z innémi sposobem”.

Kto dziś pamięta zapach sznurka? Tego włochatego, obrzydliwego, brązowego. W pralni chemicznej Barwa pachnie wyłącznie pakowym papierem i właśnie sznurkiem. Aż wierci w nosie. Do zakładu idzie się długo wzdłuż torów kolejowych, pomiędzy nasypem a garażami przechodzącymi w działki pełne wanien wypełnionych żółtą wodą, starych trabantów, altanek przypominających większe sławojki. Słońce stoi nad Barwą i nabija się na jej wysoki ceglasty komin, wyrastający z niskich czerwonych baraków jak z jakiegoś popołudniowego krematorium. Mijają nas kominiarze na czarnych jak wszystko u nich rowerach, a babcia każe łapać się za guzik, ale ja jestem w swoim ortalionowym skafandrze na zatrzaski. Łapię się więc za guzik u spodni, ale babcia martwi się, bo nie dość, że taki guzik w ogóle się nie liczy, to jeszcze grzech. Skąd tu się bierze tylu kominiarzy? W wysokich cylindrach, ze szczotkami i sznurkami powiązanymi w warkocze, z twarzami dziadków-pijaczków? Roją się wokół tego olbrzymiego, czerwonego komina Barwy jak jakieś czarne pszczoły wokół ula. Im bliżej, tym łatwiej ich spotkać. Nigdy nie jeżdżą samotnie, zawsze jak nieszczęścia – parami. Mijają nas szybko na swoich rowerach, ale doganiamy ich przy rogatkach na drugim przejściu kolejowym, za którym są już obwarowania Barwy.

Palą jak kominy.

W przedsionku pralni stoi lada, za którą już dalej nikogo się nie wpuszcza, a w bramie, w dyżurce dodatkowo pilnują, aby nikt niepowołany nie wszedł do środka. Wszędzie pot i kwity, siła ramion tych wszystkich pań w kwiecistych fartuchach, także – jak wszystko tam – przesiąkniętych ostrym zapachem pakowego sznurka. Rzucają z całej siły na ladę olbrzymie jak kłody drzew bele materiału zapakowanego w brązowy papier. Wkładem albo tanim długopisem przywiązanym sznurkiem (!) do lady podpisują kwity przez fioletową kalkę. I zaraz kopia kwitu zostaje nabita na wystający z drewienka szpikulec, a oryginał ląduje w wytartym i wcale nie płaskim portfelu babci. I tak jak w spożywczym pachnie bezwonnym zwykle szydłem, tak tu pachnie kwitem, nie ma na to innej nazwy.

– Pani doktorowa, pani doktorowa, to już głowa boli, co te prywaciary z tych butików nowych wyprawiają. – A co, kochana? – Całe bele tego najtańszego materiału kupują, surówki takiej, co nawet na prześcieradła się nie nadaje, farbują tu u nas na czarno byle jak, hurtowo, raz tylko farbką przejadą, każą sobie nakrochmalić, ten czarny to taki, ot, i jest, że w chmurki, w jaśniejsze zacieki, pani doktorowa, i szyją z tego bluzki z dekoltem i te bluzy z ponaszywanymi kieszeniami na zameczki, Boże, i te młode, głupie siusiary to kupują po takich cenach w tych ich butikach, że strach, a żeby wiedziały, że to z naszej surówki, że to tandeta, Boże... – Tak, kochana, młode wszystko głupie, ciągnie do tego, co się świeci, a te prywaciaki takie już są, kiedyś tego nie było, a te warzywne nie lepsze, ta cała mirinda, lemoniada, to same, za przeproszeniem, rozpuszczone landrynki, też pewnie z wody kranówy. – A pewnie, pewnie, trzy pięćdziesiąt będzie za te dwa żakiety jak dla pani doktorowej. – A tu, kochana, mam jeszcze taką bluzkę, o tu, zobacz, taka plama, czym to? – O, taka plama, to od wina? No nie wiem, czy to zejdzie, ale dla pani doktorowej postaramy się coś zrobić, ale to będzie dopiero na poniedziałek. – Dziękuję, a tu – i tu, tu, tu babcia znowu sięga do swojego przenośnego sejfu i już – chodź no tu, kochana – i piski, radości, ale też wzbraniania się: – Po co, na co, nie trzeba – ale jednocześnie fascynacja w oczach pani z Barwy, gdy ogląda te pończochy. – Nie trzeba, nie trzeba było, my tu dla pani doktorowej wszystko, przecież ja mówię do męża: jak mi teraz ta nowa jakaś zakładała plombę, to patrzę, po tygodniu jadłam placek, coś mi w zębach zgrzyta, wypluwam, a ta cholera mi wypadła, a ta plomba, co mi pani doktorowa dwadzieścia pięć lat temu zakładała, jeszcze w tym zakładzie starym, jak się idzie na Sowiniec, gdzie doktor Boryszewski, świeć Panie nad jego duszą, ooo! Jakie piękne te pończochy, ale o czym ja mówiłam? Ach, świeć Panie nad jego duszą, więc ta plomba, co mi pani kładła w zęby, do dziś ani drgnie, Bożeż ty mój, te dzisiejsze dentystki to cała Mosina mówi, że to trzeba by na naukę do pani doktorowej i że to nieszczęście tego miasta, że pani doktorowa tak dawno już na emeryturze.

A moja placówka penitencjarna zapełnia się ogolonymi na łyso, umundurowanymi podopiecznymi. Przypominają mi ludziki, jakie jeszcze niedawno robiłem z kasztanów i żołędzi natykanych na zapałki. Rysuję ich szarym ołówkiem o stalowym odcieniu, mocno przyciskając rysik do chropowatego papieru ze zwykłego bloku rysunkowego. Zawsze te banalne, prostokątne kartki, gotowe zniszczyć urok każdego obrazka! Wszystko zamieniające w szkolne zadanie z plastyki. Rysuję więc gdzie bądź, pokrywam moimi podopiecznymi marginesy starych, niemieckich encyklopedii, które chcą wiedzieć (i powiedzieć) wszystko, ogarnąć cały świat, a mówią tylko o swoich czasach. Dobieram się też do plasteliny, którą babcia z krzykiem i narzekaniami będzie wydłubywała potem z dywanu, spod stołu, zza moich paznokci. Ale i tu interesują mnie tylko smutne, bure odcienie. W końcu posunę się i do tego, że zakratuję im okna, pozabijam drzwi, bo strasznie uciekają i oddają się takim, brrr, czynnościom, że jako wychowawca nie mogę na nie pozwolić. Jednak wciąż nie śmiem uchylić drzwi do tego najgroźniej wyglądającego gabinetu. Ustawię nawet specjalne straże. Gdy nie zajmuję się rysowaniem, czytam, ile się da, przedzieram się przez zacieki, dziurki i malutkie literki starego poradnika, choć boję się potem w nocy i chodzę do wszystkich domowników z poduszką i prośbą o przyjęcie. Może i na własną śmierć znajdę jakiś sposób?

„5. Uderzeni od pioruna mogą także bydź często uratowani. Postępuje się z nimi zupełnie tak, jak z uduszonymi, gdy to zaś nie pomaga, wtedy tylko zakopanie ich w ziemię ratunek przynieść może. Zrobiwszy jak najspieszniej dół w ziemi, kładzie się weń nieszczęściem dotkniętego, przysypując go ziemią na ćwierć łokcia grubo, lecz tak, ażeby głowa była wolna i nieco wyżéj od reszty ciała leżała. Zostawia go się tak z jednę lub kilka godzin, kropiąc mu raz po raz twarz zimną wodą. Jeżeli przyszedł do siebie, kładzie go się w ciepłą pościel, pociera octem, dając mu popijać zimną wodę z octem lub winem nieco zmięszaną, anodyny lub salmiaku w usta. Przez to spokojne leżenie lub rzeczone orzeźwiające środki nabiera sił; jeżeli zaś jest śpiącym lub obłąkanym, robi mu się zimne obkładanie na głowę z wody i octu, do którego się pare szczépek soli przysypie. Jeżeli czuje boleść lub niemoc zupełną w niektórych członkach, obwija się takowe ciepłém winem lub spirytusem kamforowym, z poparzonémi zaś częściami postępuje się podobnie jak z wszelkiemi innémi oparzeniami. Ostrożność podczas grzmotu jest zawsze potrzebną, nie potrzebując w dziecinną wpadać bojaźń. Jadąc czyli to wozem lub konno, potrzeba zupełnie zwolnić kroku, lub, co jeszcze lepsza, zesięść całkiem i oddalić się od konia lub wozu. Nie należy nigdy chronić się pod drzewo lub stodoły, nie stać nigdy nad stawami, rzekami, bagnami, lub w bliskości żelaza albo innych kruszców. W pokoju wystrzegać się wprawdzie potrzeba przeciągu powietrza (cugu), ale należy zawsze z jedno okno lub drzwi mieć otwarte, aby w przypadku uderzenia pioruna nie zostać uduszonym, chociaż nas tenże nie trafił”.

Borowa mieszka w pięknej, starej willi, o którą resztkami sił toczy boje ze Swarzędzką Fabryką Mebli. Bo ma to nieszczęście, że jej posiadłość znajduje się na terenie fabryki, wewnątrz jej wysokich murów. Zupełnie przypadkiem i od niechcenia Borowa jest więc pilnie strzeżona przez wielu cieciów pijących dzień i noc kawę na zmianę z herbatą w licznych pakamerach i stróżówkach przy bramach wjazdowych na teren państwowy. Pełno tu łańcuchów, kłódek i zakazów fotografowania. Mówi się, że Meble pilnują Borowej, żeby im czegoś nie zwędziła. To śmieszne, bo staruszka waży niespełna pięćdziesiąt kilo, ma sto lat i porusza się o dwóch laskach. Resztki włosów zawsze oliwi, na chudych nogach nosi bambosze z pomponami i kolekcjonuje swoje życie oraz dewocjonalia i pisanki. Trudno się nie śmiać na myśl, że cała ta ochrona dzień i noc pilnuje starej Borowej i jej wydmuszek! Wraz z moją babcią robią nieodgadnione interesy, targują się całymi godzinami, zamieniają najniepotrzebniejsze rzeczy na inne, jeszcze mniej potrzebne, siekierki na kijki, kijki na patyczki, patyczki na słomki. Targują się bez wytchnienia, ale gdy tylko któraś chce drugiej coś dać, zaraz zaczyna się kurtuazyjna kłótnia:

– Ależ nigdy w życiu nie przyjmę od ciebie, kochanieńka, sama nie masz. – I tu moja babcia odpycha Borową, wtyka jej z powrotem do kieszeni kwiecistego fartucha konfitury czy jajka. Nie jem tych rzeczy, brzydzę się jedzenia ze względu na niemożliwy zaduch panujący nie tylko w kuchni, ale w całym mieszkaniu Borowej. Pachnie staruszką, pustym, niby to umytym słoikiem i czymś słodkawym, a jeszcze ona daje mi do powąchania pełne w środku pisanki, które pod kunsztowną powłoką kryją rozkład i zgniliznę. Gdy babcia jedzie do Poznania na pedikiur, zostawia mnie na cały dzień na terenie Swarzędzkiej Fabryki Mebli, pod niezbyt czujnym okiem Borowej. Gdy stara zaczyna zachęcać mnie do jedzenia różnych specjalnie dla mnie przyrządzonych frykasów, uciekam jej, a ona przecież nie umie schodzić ze schodów. Bo willa jest zamieszkana na pierwszym piętrze, które ma jakieś sto metrów kwadratowych. Parter zabrały już Meble, ale panoszenie się Borowej w reszcie budynku doprowadza administrację do szału. Gdy więc stara kobieta okazuje mi za dużo ciepła, a jest to ciepło lepkie i tak samo słodko pachnące jak całe mieszkanie, zbiegam ze stromych schodów, żeby zwiedzać budynki fabryczne, skakać po niezliczonych deskach działających jak trampolina. Borowa zawsze odgraża się, że wszystko powie babci, ale stuletnie kobiety mają krótką pamięć.

Na stronie tytułowej Gospodarza wiejskiego znajdę wykaligrafowaną piórem informację. Pochyłe pismo będzie kokietować, kapryśnie zamieniać się to w grube, to znów w całkiem cienkie, zawsze jednak pełne dumy. Na samej górze sygnatura XXVI. N. 14, a niżej: „Ta Xiążka jest Michała Jabczyńskiego w Dolsku na przedmieściu Gosztyńskim”. Dowiem się, że pismo to należało kiedyś do mojego dalekiego krewnego, a czasy to tak dawne, że jego trumna w naszym grobowcu na pewno leży na samym dnie tej sterty, jaką po mszy oglądam przez dziurę w zardzewiałych drzwiczkach. Jego trumna jest więc najbardziej rozwalona i przywalona resztą, tym dziwniejsze, że mimo tej degradacji właśnie on, a nie żaden z lepiej zachowanych nieboszczyków zaprzątnie moją uwagę. W rodzinnych albumach odnajduję nawet zdjęcie Michała Jabczyńskiego, z którym związana jest ponura historia. W żadnym z opisanych przez Franciszka Nowaka cudownych sposobów na wskrzeszanie umarłych nie znalazł Jabczyński ratunku. Jego sytuacja była beznadziejna i wcale mnie nie dziwi, że to właśnie do niego należała książka z rozdziałem dotyczącym ratowania umarłych. Na zdjęciu Michał ma około szesnastu lat i do złudzenia przypomina moich więźniów zakładu penitencjarnego – mundurek, sztubackie, odstające uszy podkreślone jeszcze ogoloną na zero głową. Blada czaszka, jakby już trupa, i wielka lilia, niekoniecznie prawdziwa, trzymana w sztucznej pozie, całkowicie pionowo, można powiedzieć: na baczność. Umarł niedługo potem, na nieuleczalną wtedy hemofilię. Dobre ludzie nie żyjo długo. Gdy zapytam, co to takiego, dowiem się, że krew w nim nie krzepła. Wystarczyła najmniejsza ranka, aby wykrwawił się niemal całkowicie. Wszystko to rzuci zupełnie nowe światło na moich podopiecznych, ich mundurki, ogolone na zero głowy i nawet na ich złe skłonności, te znane i te, o których się dopiero dowiem, podpatrując ich w różnych zakamarkach zakładu. Po wielu „odpoczynkach” natknę się niechcący, a może i chcący, na pewne hasło w starej encyklopedii Ultima Thule, które zaciekawi mnie, bo pojawią się w nim znajome wyrazy, a poza tym będzie miało ewidentnie erotyczny charakter: „Homoseksualizm (homoerotyzm, pederastia) – zboczenie chorobowe, polegające na tem, że powstaje skłonność seksualna do tej samej płci. Zdarza się najczęściej u degeneratów, psychopatów lub chorych umysłowo. Szczególnie częste w zakładach penitencjarnych, szkołach z internatem i w wojsku”. Co robić? Będę musiał ich ukarać. Pozwalają już sobie na zbyt wiele!

Mówi się: Mosina – mały Paryż, i jakby tego było mało, jest jeszcze poznańskie przezwisko „elegant z Mosiny”. Idziemy z babcią dookoła rynku, robiąc codziennie to samo koło. Na środku stoją płaskie gazony z bratkami, jakiś pomnik, kwiaty w słoiku, zielone, nawet nie za bardzo zdemolowane ławki, na których nikt nigdy nie siedzi. Zaglądamy po kolei do każdego sklepu, ale gdy trzeba piekarza, szewca albo krawca, należy wejść w jedną z odchodzących od głównego placu uliczek. Tam już zaczynają się jednopiętrowe kamieniczki z oknami pół metra nad ziemią, tak że można przez nie wejść do środka, bieda, kury chodzące po ulicach, gołębniki w bramach, rdza podwórzy. Ludzie żyją bez prądu, bez telewizji, jedząc to, co w podwórku wyhodowali, szewcy piją jak szewcy, krawcy piją jak szewcy, Manie pytlują w maglu gazowym. Co roku chodzimy do innego szewca, bo stary zazwyczaj akurat się zapił. Każdy z nich mieszka w parterowej kamieniczce, w śmierdzącej oficynce z czerwonej, a raczej już prawie czarnej cegły, na stosie starych butów. Oczywiście także i tu pachnie, nomen omen, szydłem. W kącie zazwyczaj gra radio zmajstrowane własnoręcznie przez szewca, z bateriami przymocowanymi czarną gumką recepturką, z pokrętłami zrobionymi z zakrętek od wódki. Jeden z nich pozwoli mi wyjść na podwórko, od strony syfu, gdzie zapuszczę się z moją niewidzialną kamerą i mimo zakazu fotografowania, który ogólnie dotyczy całej Polski, nakręcę nielegalne programy o nędzy ludu, będę zapuszczał się w głąb studni, z których „nikt nie wyprowadza powietrza duszącego” – jak by to powiedział Franciszek Nowak, będę wyciągał z klatek gołębie i króliki, mimo że testy wykażą uczulenie. Ale testy pozostaną w miastach, tu nikt się nimi nie będzie przejmował! Na podwórku króluje biała od gołębiego łajna, pozbawiona kół syrenka. Z uwagą przyglądam się staroświeckim bezpiecznikom, przyczepionym jakimś nielegalnym sposobem do spróchniałych cegieł ściany. Wszystko tu się kruszy, wszystkie elektryczności grożą porażeniem, wszystkie gazy – wybuchem, nic nie jest zabezpieczone, nie ma certyfikatu. Podobnie każdy z tych szewców jest w każdej chwili zagrożony zawałem i wylewem, ma olbrzymi brzuch odsłaniający pępek, nikotynową cerę, pali bez filtra i nie boi się przedwojennych słupów wysokiego napięcia. Ich szelki nałożone na podkoszulkę, wory pod oczami, gęby pociągłe jak szydło albo chciwe jak kwit. Króliki trzepocą się panicznie, gdy wyciągam je z klatek za uszy, i ich też się boję, choć nigdy nikogo nie ugryzły. A moja babcia kupi sobie coraz więcej butów, z biegiem czasu będzie się nam powodziło coraz lepiej, w końcu będzie się zachowywała jak prawdziwa paryżanka, nie będzie potrzebowała szewców, którzy przecież nie są jej wierni, odchodzą co roku. Buty mojej babci. Zawsze zniekształcone, dostosowane do jej koślawych już stóp, naciągane przez tych wszystkich przesadnie grubych lub rakowato chudych szewców, tak aby czubki pomieściły także odciski, które raz na kilka tygodni usuwa u pedikiurzystki w Poznaniu. Buty wydeptane chodzeniem do kościoła, po sprawunki i do apteki na imieniny, gdzie ma kupę dawnych znajomych pań. Ortopedyczne sandały, nawyk z czasów, gdy była uwielbianą miejscową dentystką. I szewcy – ludzie od niebezpieczeństw, o przekrwionych oczkach świń.

Codziennie po obiedzie, gdy wszyscy śpią, pracuję nad swoim zakładem penitencjarnym, szereguję moich penitencjariuszy, robię zbiórki i apele. Od zawsze straszą mnie wojskiem, zakładem poprawczym, wszystkimi tymi rzeczami, do których się nie nadaję. Od czasu gdy odkryję w starej encyklopedii hasło o homoseksualizmie, które mnie zafascynuje, zacznę zastanawiać się, jak by to mogło wyglądać w moim zakładzie. Ale ludziki zrobione z kasztanów i żołędzi nie będą chciały do siebie pasować, będą śmiesznie odpadały od siebie, ślizgały się powierzchniami. Wejdę więc w świat moich rysunków, zagrzebię się w nich i tam – tam już wszystko będzie możliwe. Rysuję więc wszędzie, byle nie na tych nudnych, prostokątnych kartkach z bloku. Mażę sobie tymi świństewkami wewnętrzne strony rąk, podeszwy stóp, brzuch, uda. Pokrywam nimi kawałek pożółkłej kartki przylepiony od spodu do ramy łóżka, tył portretu mojego dziadka, którego nikt chyba od wielu lat nie ściągał ze ściany. Portret ten przedstawia dumnego pana w garniturze, na tle domków, dróg, jezior, miast i lasów. Dziadek nie jest na tym portrecie ani dziadkiem, ani lekarzem, lecz jakimś wielkim przywódcą politycznym. W ręku od niechcenia trzyma papierosa, na nosie ma okulary, a twarz jakby ktoś go umalował. Brwi wyskubane, róż na policzkach, chusteczka w kieszonce granatowego garnituru, duma, duma. Za to z tyłu tego portretu od dziś panuje żywioł wprost przeciwny – dobrali się do niego uczniacy, ulicznicy, gazeciarze, no, słowem – hołota z odstającymi uszami! I czego tam nie wyprawiają, nie tylko na tekturze, ale także na drewnianej ramie. Wszędzie się wcisną ze swoimi ogolonymi głowami i śmiesznymi szelkami. Od dziś duma dziadka będzie wątła, a w jego wzroku pojawi się jakby nowa nuta. Wściekłości.

– Doktor Boryszewski, doktor Jasieńko, doktor Borkowski – pani doktorowa, gdzie? Gdzie teraz znajdzie pani takie nazwiska? To byli po prostu ludzie przedwojennego jeszcze autoramentu, przedwojennej solidności, a doktor Boryszewski, o! tak nosił się, wyprostowany, postura, to był, proszę panią, styl i gracja – pani w aptece może tak nawijać całymi godzinami, szczególnie gdy raz w roku babcia szaleje, raz w roku używa prawdziwych perfum z flakonu, który w związku z tym nigdy się nie skończy, tym bardziej że, jak mówi, szkoda już dla niej kupować następny, raz w roku prosto od fryzjera i w nowej sukni idzie do apteki na imieniny i jakoś tak zawsze akurat jestem w Mosinie, mam dziewięć, jedenaście, trzynaście lat, zostaję w domu i zaludniam go swoimi świństewkami. Historia aptekarki jest bez dna i nic dziwnego, bo wchodzą tu jeszcze opowieści przedwojenne, z dawnego ośrodka zdrowotnego, jak jest teraz droga na Sowiniec, potem będą szły opowieści wojenne, powojenne, aż do dziś, czyli do opowieści stanowojennych. Jednak bieżąca rzeczywistość panoszy się poza apteką, tu raczej panuje kult jednostek wybitnych, a dawno zmarłych lub emerytowanych, no i kult samej doktorowej, jako tej, której plomby od lat pięćdziesiątych się trzymają chyba jeszcze i w grobach, bo w niejednym już grobie leżą te wszystkie koronki ze złota, stanowiąc pokusę dla hien cmentarnych. Babcia skromnie, w bereciku z kikutkiem stoi przy okrągłym okienku w szybie z wytatuowanym wężem oplatającym laskę i wysłuchuje łaskawie hymnów pochwalnych na swoją cześć, potakuje grubawej, rudej pani magister w białym fartuchu, załatwiając przy okazji dla mnie vibovit, visolvit albo satural. A ja siedzę na skórzanych fotelikach stojących rzędem wzdłuż ściany, kolejno przesiadam się z jednego na drugi, miętosząc czapkę z pomponem i przypatrując się plakatom instruującym, jak myć zęby. Te plakaty – dobra rada: jedz owoce i jarzyny, w nich mieszkają witaminy, kto je sobie lekceważy, musi chodzić do lekarzy – plakaty narysowane amatorsko, z typowo dentystycznymi wyobrażeniami o plastyce, potwornie realistyczne termometry, wielkie jak łyżki (i smutne, smutne) szczoteczki do zębów, koślawe, krzywe jajka, a wszystko z pietyzmem godnym lepszej sprawy oprawione w szkło i zawieszone na pomalowanych do połowy żółtą olejną ścianach. Siedzę tak w tej aptece i cały czas ktoś dochodzi do tej wielkiej kolejki, bo właśnie w tej sekundzie coś tam ważnego przywieźli, więc ludzie wciąż dochodzą, kolejka się wścieka na tę babcię, że ciągle stoi przy okienku i plotkuje, a tu przecież ludzie czekają, niecierpliwą się, ale zaraz: a! toż to przecież nasza pani doktorowa – i już się nie gniewają, już tylko drepczą w miejscu. A ja wstaję z mojego fotelika, wychodzę na ulicę, widzę, że kolejka okrąża już cały rynek, pulsuje, wszyscy chcą ten vibovit, ten satural, ten visolvit, ale zostało już tylko kilka pudełek, a moja babcia właśnie sięga do swojej przepastnej torebki, na której dnie ma swój przenośny sejf z frykasami, i wyciąga paczkę marlboro, truciznę wymienia na witaminy, śmierć i raka na zdrowie dla mnie. A kolejka nic o tym nie wie, ludzie stoją jeden za drugim, panie rozmawiają z panami, obywatele z obywatelkami, staruszki ze staruszkami, kolejka okręca się wokół pomnika, pod którym w słoiku czy butelce po mleku stoją zawsze świeże goździki, płynie przez most na kanale, czeka przed barierkami na przejazd osobowego z Wrocławia do Poznania przez Rawicz, Leszno, Czempiń, biało-czerwone barierki idą w końcu w górę, kolejka płynie wśród naszych czteropiętrowych, brudnych bloków, mija kotłownię, Swarzędzką Fabrykę Mebli, ginie tam, gdzie piaszczysta droga na Sowiniec.

2002

Pierroty

Für Hans Christian Trepte

– A te świństwa – przewodniczka pokazała na zgromadzone w sali dzieła sztuki – to są właśnie lata osiemdziesiąte, o których już państwu wspominałam, gdy mówiłam o kryzysach. Okres w sztuce właściwie pusty. – Z niechęcią spojrzałem na gablotki, w których umieszczono blade Pierroty płaczące srebrnymi i złotymi łzami. W czarnych turbanach, jak po chemioterapii, rozpaczające pewnie po tych utraconych włosach. Po Pierrotach przyszedł czas na porcelanowe skrzypce lakierowane na wysoki połysk fioletami i złotem, na uszminkowane Klauny odlane w gipsie, reliefy montowane ze zdjęć i posrebrzanej gazy. Czerwone panie w czarnych kapeluszach, zagryzające złote wargi. Z góry patrzył na to wszystko wielki komiksowy Chrystus na krzyżu, w okularach przeciwsłonecznych na oczach. Uśmiechał się, jakby reklamował pastę do zębów, ale ja wiedziałem – ten koleś nic już nie może reklamować.

– Lata osiemdziesiąte to był okres prosperity, ludzie na Zachodzie zaczęli się bogacić i to od tego tak im odbiło – tłumaczy mi szeptem po angielsku Szwajcar. No więc good bye, wchodzimy do sali lat dziewięćdziesiątych i zaraz otaczają nas wielkie białe przestrzenie, płótna dziesięć metrów na dziesięć, białe, puste, gigantomania pustki. Wielkie, białe geometryczne wieże, które obsługa musi często myć mokrą szmatką, bo się brudzą. Srebrne, wypukłe napisy CHANEL ÉGOISTE, przyklejone do szklanych szyb, rzucające cień. Alternatywa? CHANEL PLATINUM. Nowy rodzaj płaskorzeźby. Idziemy dalej, w jakieś zupełnie przyszłościowe wizje, w lata, których jeszcze nie było i może nigdy nie będzie, coraz więcej pustki i bieli, ale ja nie mogę przestać myśleć o Pierrotach.

I już wiem! Idziemy na papierosa, choć w tym sterylnym muzeum nigdzie nie wolno palić. Zaszywamy się ze Szwajcarem jak uczniaki na schodach, za olbrzymim na trzy metry penisem z silikonu, siadamy na jego wielkich jądrach jak na amortyzujących poduszkach. Noga na nogę! I właśnie wtedy sobie przypominam, tłumaczę na angielski i opowiadam Szwajcarowi. Popiół strzepujemy do pudełka po papierosach muratti.

Hej, jestem znowu mały, są wakacje, jadę z rodzicami do Lipska! Taka wymiana między uniwersytetami. Mieszkamy przy ulicy Bechera, w dzielnicy Lössing, w akademiku, choć niektórzy z nas nie są jeszcze studentami, a inni już od dawna. Z okna to wygląda tak: kupa dziwnych bloków wyrasta z oszklonych stołówek i hal sportowych. Wszystkie szyby zakratowali, choć to nie jest zakład karny, ale dociera do mnie, że enerdowcy mają jakąś bardzo konkretną wizję i trzeba to rozgryźć. Nie tylko kratują, ale w ogóle robią mnóstwo dziwnych rzeczy z budynkami, z ludźmi, ogólnie o coś tu chodzi.

– Blok D15, to chyba będzie tutaj...

– Tu jest 14A...

Tak więc gdy tylko słońce zachodzi, wyciągam tatę na spacer, chodź, idziemy na osiedle, może posłuchamy elektryczności, jak do nas gada, bzyczy, a świerszcze jej wtórują na elektrycznych gitarach. Na każdej budce ocienionej zmierzchem czai się wąż zygzakowaty, błyskawica i czaszka, to elektryfikacja, no chodź. Do tego napisy „Achtung!” i „verboten”, tyle tylko rozumiem, że trzeba uważać i że nie wolno. Ogólnie trzeba uważać i w najogólniejszym sensie nie wolno, nie wypada. Tak, beton nadziewany bezpiecznikami zamiast nieba w gwiazdach, kwiatki w gazonach pachną stołówką, nie ma wody na tej betonowej pustyni. Każda żarówka odsiaduje karę za kratami, była niegrzeczna, coś tam zbroiła, a i automaty pogubiły gdzieś słuchawki, żeby nikt ich nie odciął, są tylko kratki, do których się mówi. Umawiasz się na takie widzenie ze swoim głosem do więzienia i gadasz.

Nic tu się nie da zmarnować, jak w tym koszmarnym berlińskim osiedlu Gropiusstadt. Bardzo oszczędni są ci Niemcy i panuje tu ład, bardzo to wszystko godne przyklaśnięcia! Ale wszystko „verboten”: deptanie trawników i tych nędznych klombów, co tam klombów – rdzawych wysepek na morzu betonu, a z tego wyrastają kwiaty w formie tabliczek z napisami „Deptanie – verboten”! To ci osiedle! Przegięli pałę! Przy Polsce NRD zawsze było trochę za bardzo do przodu, niemiecka skrupulatność plus wszystkie odpały komuny dały w efekcie mój głos w telefonie na wszelki wypadek zamknięty już od początku w więzieniu, potem się dowiesz, czyś coś zbroił. Potem się wyjaśni, coś pisał na nas, coś nam dupę obrabiał przed Polakami, na razie na wszelki wypadek nie pozwolimy ci wąchać kwiatków, zamkniemy je za kratkami, nie damy świecić lampom, no, widzisz, tato, co to jest? Z betonowej powierzchni pustyni wystają drzewa, no, tato, już po same korony otoczone kratami, jaaa! Jak można to wszystko tak szanować, kiedy to wszystko takie szare, jak można to wszystko tak pieczołowicie chronić, kiedy to jest takie brzydkie, jak można tak to brać na poważnie i tak to oszczędzać, kiedy to jest takie rachityczne i smutne? No jak?

Czarny kot zaplątał się wśród krzywizn, latarń oraz krawężników i rzuca na wszystko krzywy cień. Te akademiki mają pełno socjalnych pomieszczeń, stop! – zaglądam do środka, a tam wymarła dyskoteka, kule do rozpraszania światła tęczowego. I krzesła po godzinach już zamknięte, ponakładane na stoły, jak w ośrodku wczasowym po sezonie, poznaczone znakami ewidencyjnymi na piętach. Na ścianie wisi sukno zielone z całą akademią ku czci tej jakiejś stołówki czy dyskoteki, niektóre litery z szablonu leżą na ziemi, wszystko się kurzy, wiadomo, wakacje.

Za szybami wystawka, obrazki studentek, no, rysuneczek małego Kazia, chyba raczej Jürgena. Krzywe i nieporadne. Same babki rysują ichnie studentki, odlotowe, odjechane na rockowo, tu komuna, akademie ku czci, a w głowach – wiadomo. W sukniach na jednym ramiączku, z asymetrycznymi, skośnymi dekoltami, z kurewskimi minami. Przeraźliwie chude, jakby rewię mody urządzić w Oświęcimiu, bez piersi, za to z szopami blond włosów à la Tina Turner. Niektóre mają na uszach słuchawki walkmanów, bo to właśnie ostatni krzyk mody. Cała ta tandeta ma być dekoracją dyskoteki, do której w mgnieniu oka potrafią dostosować salę. Niektórym kobietom siedzą u nóg koślawe koty narysowane srebrnymi kredkami i poprawione odblaskowymi markerami.

Rzędy rysunków wzdłuż ściany, coraz to nowe, w elektryczności nocnej chude i blade twarze. Gotowe w każdej chwili zamienić się w dyskotekę. Jak ulicznice przed barem czekają na wychodzących gości. Papierowych, pijanych. Mody odchodzą i powracają.

Jedna z nich trzyma w czerwonych szponach koślawe serce z napisem: UWE!

Już późno, nawzajem się uciszamy, tśśś – nie obudzić mamy! Szybciej! Zasypiam wtulony w obcą poduszkę. Obcy zapaszek. Wzmaga się. Enerdowski, akademikowy, wywietrznikowy. Staje się coraz nieprzyjemniejszy. Odór z płynów odkażających? Lizol? ATA – ich kultowy środek do szorowania? Jakby smrodki stołówkowe. Może coś z wywietrznika. Sala, jestem malutki. Pani każe nam odrysowywać na czerwonym papierze litery. Nic mi nie wychodzi. Przykładam szablon, obrysowuję i łamie się ołówek albo zbyt zniszczony flamaster wjeżdża w kolorowy papier. Inne dzieci mają piękne sierpy i młoty, orły, gęsie pióra, a ich zgrabne litery układają się na zielonym suknie w mądre strofy, nieodłącznie zakończone trzykropkiem. A mnie udaje się zrobić tylko trzy litery. Na dodatek koślawe, źle wycięte i pomazane flamastrem. Układam je na suknie i ani jeden mądry wyraz z nich nie wychodzi. Bo co też można ułożyć z takich trzech liter? Ewu? Weu? Uwe? Ale co to znaczy: Weu?

Tymczasem u nas w pokoju wiszą nad moim łóżkiem Pierroty – jedyna prywatna rzecz, jaka pozostała po studentkach, które na lato wróciły do swoich „dorfów”. Do okolicznych wioch: Bad Dueben, Machern, Markkleeberg, Wiederitzsch, Carsdorf, Breitenfeld. Do tych nazw pachnących ciastem i niedzielą, wypucowaną podłogą, makatką z mądrymi powiedzonkami. „Bóg wie wszystko, ale sąsiad wie więcej!”. Tak, najwyraźniej mieszkają tu jakieś dziewczyny (lakier Londy w szafce!). Rysunki na zwykłych kartkach A4, przyszpilone do słomianek pinezkami, powiewają przy każdym przeciągu. Te dziewczyny napracowały się. Na drobny proszek potłukły rysiki różowych kredek, aby opalizującym pyłem obsypać policzki Pierrotów, zniszczyły własne szminki, by poprawić papierowe usta, cyrklem wyznaczyły owal głowy i zrobiły sztuczny odblask światła w postaci kilku białych prostokącików na czarnych turbanach. Niezwykły jest ten trud, z którym jak pszczoły zdobywały złote i fioletowe kolory. Skąd je biorą w tym betonowym ulu lipskiego miasteczka uniwersyteckiego? I jeszcze podpisy w rogu: für Uwe. Wszystkie jak jeden „für Uwe”. I wszystkie bardzo, bardzo smutne.

A wokół dudni trabantami, terkocze na budowach, szumi automatycznymi schodami i bzyczy prądami to całe NRD. Kiedy siedzimy z rodzicami w knajpach, pijąc piwo Radeberger i podrobione cole o wdzięcznych nazwach: Clubkola, Vitacola, Prickcola, dosiadają się do nas długowłosi motocykliści z grubymi palcami w pierścieniach z blachy, wielkich męskich pierścieniach z trupimi czaszkami na każdym palcu. Hałasują, a ja myślę, że to właśnie ci synowie, na których skarżycie się podczas biedniutkich zakupów, starsze panie w kapelusikach. Pani Klaus, pani Schwabe i pani, pani Choesch. Wasi synowie: Uwe, Klaus, Johann albo Michael, zużywają swoje młode siły na walenie w perkusję i nie ma ani jednego punktu, w którym wasze sposoby myślenia mogłyby się spotkać. Niewiele czasu wam poświęcają. Już dawno przestałyście rozumieć ich ostry język z jakby nietutejszym akcentem, którym potrafią nakłuwać wasze serca. Flaczeją.

To samo dzieje się ze skórą pod waszymi oczami, na nic dobrodziejstwa enerdowskiej kosmetyki (Florena).

Jesteście oburzone, coraz częściej oburzone. Dawniej wiedzę na temat mechanizmów rządzących światem czerpałyście z makatek ściennych pozawieszanych w waszych kuchniach i wiedza ta okazywała się rozsądna. Potem makatki zamieniłyście na gazetki ścienne w oszklonych szafkach fabrycznych korytarzy, i to także było dobre. Optymistyczne. Można było wszystko przeczytać i już się wiedziało. Niestety, teraz te gazetki wyparły brukowe pisma, zajmujące się przede wszystkim węszeniem skandali w angielskiej rodzinie królewskiej. Ściągacie oburzonym ruchem okulary w rogowych oprawkach.

Poznali się wiosną, w lokalu pod sosną!

Moje śledztwo w sprawie tajemniczego Uwe od razu utknie: z tych wątłych faktów, które trzymam w ręku, należy rozdmuchać wielki ogień dochodzenia. A fakt jest jeden: zbieżność imienia męskiego nad moją makatką i w sercu kobiety wiszącej za szybą świetlicy, stołówki, dyskoteki, miejsca apeli i czym ta sala jeszcze była.

Uwe. Kim jest? Jeszcze niedawno chodził do enerdowskiego przedszkola? Już z daleka płakał na widok jego ogrodzenia z wymalowanymi krasnalami i muchomorami? Jeździł z rodzicami wartburgiem albo trabantem na wyspę Rugię, o której śpiewała Nina Hagen? „Wysoko rósł rokitnik na plaży w Hiddensee...”. Na molo w Ahlbecku, tej enerdowskiej namiastce Riwiery? A może byli na tyle libertyńscy, aby opalać się nago (i to z dzieckiem!) w osławionym Warnemünde? Potem zapuścił włosy, słuchał enerdowskiego zespołu Berluc, popijał jakimś popem, może Petrą Zieger, i jako pierwszy w bloku założył kolczyk? Nosi „vokuhilę” – tleniona grzywka, góra krótka i długie kręcone kosmyki z tyłu, a do tego wąs w kolorze zboża, tak dobrze komponujący się z pianą piwa? Palił, na pewno palił, tylko co? F6? Klub? Juwel? Złoty kolczyk, pryszcze i duże blaszane pierścienie z trupimi czaszkami? Spotkali się w stołówce, na zajęciach wychowania fizycznego, na dyskotece? Może ona samą siebie narysowała, w końcu to w jej sercu mieszkał Uwe!

Rzucam się z powrotem do oszklonej sali. W środku stara kobieta sprząta podłogę odkurzaczem. Na jednym ze stolików stoi lampa zrobiona ze szklanych kolumienek, w których męczą się ogłupiałe rybki, uciekające w nieskończoność przed srebrnymi kulkami powietrza. Na ladzie baru – lampa w kształcie kuli utworzonej ze srebrnego, wirującego włosia, otoczonego elektryczną poświatą. Muzeum dziwnych lamp.

Z obrazu wynika, że dziewczyna chciała wypaść na nim jak najpiękniej, a tylko z jej nieudolności i źle dobranych materiałów wynikła ta szkarada. Byłaby podobna do innych, gdyby nie ta czerwień: szopa intensywnie rudych włosów, właściwie zupełnie czerwonych, wielkie, fioletowe i jakby wykrzywione w zblazowaniu usta, nos – dwie kropki w nawiasie, oczy zbyt szeroko rozstawione, podbite fioletowym makijażem, puste, ućpane, patrzące prosto przed siebie, choć nikt tu nie widział narkotyków. Musiała zaczynać rysowanie od tych oczu. Brwi – dwie krzywe kreski, jedna za wysoko, co dodaje jej zblazowania Marleny Dietrich. Bluzka w panterkę, bez dekoltu i biustu. Czerwona, chyba skórzana mini, opleciona żółtym paskiem z wielką klamrą. I jeszcze w wolnej od papierosa ręce, długiej, chudej i bardzo słabo narysowanej – to straszliwe serce, przyklejone do końcówek paznokci. Czerwony balonik, z którego Uwe spuścił całe powietrze.

Spuścił, spuścił. Musiał ją nieźle puścić kantem, że jej to serce tak sflaczało. Zresztą, taką szkaradę, nie ma się co dziwić. Zupełnie inne myśli przychodzą do głowy, gdy się patrzy na Pierroty w naszym pokoju. Namalowane są z takim pietyzmem, że Uwe z playboya staje się żołnierzem socjalizmu, którego powołano do służby, śle z wojska kartki z widokami rodzinnego miasteczka (Lützen) w postscriptum powtarza kocham cię kocham cię kochamciękocham... Ich liebe Dich, Uljana! Do kopert dokłada orwowskie fotografie, nowe, ale o kolorach od razu wyblakłych. O – to ja z moją brygadą na tle garów, patrz, jakie wielkie – cała byś się w nich zmieściła! Sami te gary pucujemy, pucen-pucen, Ordnung must Sein. I jeszcze na dnie koperty kosmyk włosów, resztę diabli wzięli, w wojsku nie takie ofiary się ponosi! Ile śmiechu mają z nim agenci Stasi, tej kurwy, którzy czytają każdy list. Szkoda nawet kopiować te bzdury, to jakiś zakochany pajac... Nie opuszcza żadnej przepustki, za każdym razem przywozi prezent, na przykład maskę gazową, której ona się boi, bo wygląda w niej jak straszny owad. Uwe staje się tak wielki jak ta berlińska kawiarnia w kształcie kuli, wieńcząca wieżę telewizyjną, co się obraca i widać z niej wrogą stronę świata. Ale przede wszystkim jest wiązką domysłów i właścicielem kolekcji dziesięciu Pierrotów, chwilowo w depozycie u mnie, na ścianie nad moim łóżkiem, tu, w enerdowskim akademiku, blok D15, dziewiąte piętro, pokój 1709, za to rok 1985.

A może ciocia Stasia była jedyną czytelniczką jego miłosnych wyznań? Może to ona wyciągała z koperty włosy i dokładała do swojej kolekcji (całe korytarze próbek ciągnące się po horyzont)? Bo dziewczyna już z innym, już z nowym, właścicielem wartburga i książeczki mieszkaniowej? Mianowicie z Klausem, tym pryszczem, ha, ha, ha! Oto miłość blondynki! Czy inne dziewczyny zamieszkujące pokój nr 1709 miałyby tu coś do powiedzenia, gdyby tak przekupić je mydełkiem FA? Gdyby przełamać ich wrodzoną płochość i nieśmiałość, dać przepustkę do domu, obiecać pomoc w przepisywaniu na prawdziwej maszynie pracy magisterskiej? Gdyby nawet najbrzydszej z nich powiedzieć parę miłych słów?

Do was mówię, stare enerdowskie kobiety! Stoję na balkonie wieży telewizyjnej i mówię tak, żeby nie usłyszały te z Berlina Zachodniego! Na tych paru tandetnych filmach, z niezmieniającą się obsadą aktorską, zawsze przedstawiają was podczas zakupów lub pod kloszem u fryzjera. Czekacie, aż wałki skręcą wasze osłabione chemią włosy. Widzę, że jest to obraz prawdziwy... Co czułyście, gdy któregoś dnia zwariował stojący na szafce telewizor, ozdobiony serwetą i kryształowym wazonem? Gdy w supermarketach pojawiły się pierwsze snickersy, drogie jak nie wiem co, ponad stan? Takie coś na jeden chaps markę pięćdziesiąt? Sznurowałyście usta i zamykałyście wytarte, duże, męskie portfele, płaskie jak kiepski żart, który na koniec życia zgotowali wam politycy. Gdybyście wiedziały, że to nie żadni politycy, tylko właśnie wasi synowie pracowali przy rozbiórce berlińskiego muru! Żegnałyście się pobożnie, oglądając nocny program RTL. Lafiryndy (oczywiście wszystkie z Czech) wysapywały numery telefonów, mazały je paluchami na zaparowanych szybach łazienek, o jakich nie śniłyście nawet jako młode dziewczyny. Ruf an! Na tle nadmuchiwanych palm i migających malutkich napisów w gwiazdce z podaną ceną za minutę bez VAT-u. Ale bez okularów nie mogłyście dopatrzyć się, ile kosztuje rozmowa o uprawie tych palm. Może i lepiej. Gdybyście choć wiedziały, gdzie podziałyście swoje okulary do czytania, może wsadziłybyście opuchnięte nogi w kapcie, poczłapały do kuchni, wyjęły je z szuflady i przetarłszy fartuchem w małe niebieskie kwiatki – nałożyły na nos. Grube okulary w dużych oprawkach, męskie, jak wasze zegarki i portfele. Może doczytałybyście się czegoś z tych gwiazdek. Ale już sama myśl o wyprawie do kuchni psuje wam nastrój, napis jest malutki, na samym dole ekranu, a my wiemy też i to, że cena podana jest bez podatku. Zresztą, o czym tu z taką gadać? Niewiele jeszcze taka widziała, a ta palma za nią – toż to fototapeta! Taką syn przywiózł kiedyś z RFN-u, w latach siedemdziesiątych. Rozwinął wtedy wielką szpulę, jak belę materiału na sukienkę, i rozłożył na dywanie dżunglę i wodospad, i zachód słońca! Ale raz jedna z was nie wytrzymała z samotności i nadmiaru wspomnień – zadzwoniła pod podany numer i wszystko to naraz opowiedziała. Dziewczyna była bardzo uprzejma, dopytywała się o każdy szczegół, tak że rozmowa trwała Bóg wie jak długo, aż wreszcie staruszka przeprosiła, bo coś złego działo się z ciastem w kuchni, i powiedziała, że zadzwoni następnego dnia.

Nie do końca rozumiałyście, co znaczy love parade, na którą jeżdżą wasze wnuki, ale wiedziałyście już, że są tam narkotyki i że to gorsze od piwa i wódki razem wziętych.

Pozwalałyście synom odrywać się od domów, waszych starych – choć nie tak zaniedbanych jak w Polsce – kamienic na Karl-Marx-Straße lub Martin-Luther-Straße, z pieniędzmi tradycyjnie ukrytymi na dnie bieliźniarki, z własnym, dla obcych niezbyt miłym zapachem. Nic dziwnego, że odchodzili, a raczej odjeżdżali na swoich motorach Habicht, Schwalbe, Star, a już najlepiej Sperber albo MZ – rzeczywistych lub wciąż jeszcze tylko zmyślonych. Z domu zazwyczaj wyjeżdża się mercedesem, chciałyście dodać, że wraca się o kiju, ale zaciskałyście tylko wąskie wargi, aż bielały.

To prawda, trudno nazwać wasze kamienice ładnymi. Są stare i ciągną się smutnymi rzędami, kilometry okien, kilometry zaparkowanych samochodów, kilometry ulicznych latarń, jeszcze smutniejszych niż w Polsce, bo podobnych, ale nieco innych. Pusto i czysto. Wasze kamienice witają was palimpsestami domofonów, nazwiska pozaklejane, jedno na drugim. Oczywiście nie zauważyłyście, jak i kiedy wasze lodówki przestały być nowe i zadomowił się w nich lekki kwaśnawy zapach.

Może dlatego wasi wnukowie niechętnie u was jadają?

A jednak Uwe musiał obejść się z nią niezbyt elegancko!

Poznaję to ze sposobu, w jaki kobieta na rysunku zagryza wargi i zaciska palce na swoim rekwizycie, jakby chciała z niego wycisnąć ostatki krwi. Zresztą – to ma być serce?! Jeśli tak, to bardzo zużyte, musiała dużo kochać. Nie serce – raczej czerwony, zjechany kondom, coś, co się przelewa przez palce. Kondom, jaki można było kupić anonimowo w Dreźnie, w firmie Kästner, i Uwe speszony dokonał zamówienia. Więc była to miłość zmysłowa. W grę wchodził trabant, może nawet na młodzieżową modłę wymalowany złotymi i srebrnymi sprejami, z jakimś idolem dyndającym pod lusterkiem, duszne godziny na podmiejskim parkingu, otwórz trochę okno, bo zaparowało, nie mogę, zacięło się, odnoga autostrady, hitlerowskiej jeszcze drogi, wyłożonej płytami wydającymi głuche dudnienie co dwa metry, przytulenie i w tym przytuleniu obserwowanie migotania świateł miasta w dole i przejeżdżających za krzewami samochodów; pilnowanie, czy aby nikt tu do nas nie jedzie, nerwowe szeptanie w mroku, bo kto wie, a nuż to wszystko jest jakoś kosmicznie i raz na zawsze verboten, może nie zauważyliśmy jakiejś tabliczki z wyraźnym napisem: Liebe verboten, z trupią czaszką i zygzakiem paragrafu.

– Kto by tu jechał, masz chusteczki higieniczne?

– Specjalnie zabrałem!

Słony smak genitaliów w ustach, czekaj, muszę wypluć włos. Zaparowane szyby. Ciche radio nadające przemówienie ministra kultury. Zsuwanie spodni utrudnione zasznurowanymi butami. Rozkładanie siedzeń, czekaj, tam z tyłu leży moja torebka. Niedosięganie do niej i machanie na to ręką. Otwieranie okien, żeby dwa papierosy (caro) nie zjadły całego powietrza. Nerwowe szukanie zagubionego podczas tych igraszek zegarka damskiego Ruhla i znajdowanie go potem pod siedzeniem, wśród śrubokrętów. Bardzo słabo oświetlona autostrada z płyt, pobrzmiewająca jeszcze pełnymi zapału śpiewami Hitlerjugend, nagły zjazd gdzieś w mrok, w drogę wysadzaną drzewami, mocno zaryty w pole, popisany sprejami trabant, trzęsący się równomiernie, a obok krzywo wbita w ziemię zielona tabliczka „Leipzig 20 km”.

Niebo nadziewane żarówkami. Taki to filmik kręcą ci młodzi zbuntowani? Tak się odwdzięczają za możliwość powszechnej oświaty? Czekaj, bo włos twój muszę wypluć, powtarza ona, a on zaraz czuje, że może spokojnie jeszcze raz ją posunąć, i radio (RFT) daje głośniej. Minister kultury Hans J. Hoffmann nawet nie przypuszcza, że dla nich za pościelówę robi, spokojnie w swoim domu w Berlinie już śpi. Bardzo możliwe, że za ten film, jakkolwiek piękne w nim są ujęcia erotyczne, nie dostaliby wyróżnienia ani nagrody państwowej. Może nawet jury nie poruszyłaby czołówka z trzęsącym się na rozstajach, słabo oświetlonym trabantem. Ale oni to mają gdzieś, bo właśnie po raz trzeci, ach, młodość ma swoje prawa, właśnie po raz trzeci spuszcza się nasz Uwe i po raz trzeci Uljana nasza wypluwa jego włos. Zaciął im się projektor, płyta przeskakuje, ta noc do innych jest niepodobna.

A potem on załatwił sobie wreszcie motor (Sperber), zmienił się: po uszy w czarnej skórze, nie zostawiał wiele miejsc dla niej, więc całowała za uchem; stał się bardziej ruchliwy, był i zaraz potem go nie było, tylko smród spalin, tak się teraz z nim kojarzący. No i znikły te niewygodne, ale jednak siedzenia, ten mały, popisany sprejami dom. Uwe. Mówił jej, że gra w garażu kolegi, grają, będą drugim „Puhdys”, a on będzie Dieter Birr, będą drugim CITY, a on ich Tony Krahl, będą drugim Stern Meißen, to będzie jego Der Motor!

I o dziwo – rzeczywiście grali, miała problemy na studiach z powodu tego ciągłego przesiadywania na starym wiadrze w garażu. Ogarnął ich szał muzyki. Grunt to Grundig, płyty właśnie znikały, najnowszym szałem były kasety. Odkrycie, że można nagrywać głos na magnetofon, pozwoliło im na utrwalanie własnych dokonań, które się nagle okazały ważne. Z płytami to nie przechodziło, nagrywało się na nich tylko najważniejszych, teraz my jesteśmy najważniejsi, ty jesteś najważniejszy, ja jestem najważniejsza.

Szło ku temu, że każdy miał być najważniejszy i godzien utrwalenia. Okazało się, że coraz łatwiej wydać książkę, nagrać płytę, robić zdjęcia, smieną, bo smieną, utrwalać, tworzyć. Technika jest demokratyczna. Zaczyna rysować, on uważa, że ma talent. W zamian przy rysowaniu słucha na cały regulator jedynej kasety zespołu Uwe: Zehn Jahre die gleiche Scheiße. Czerwone trampki, polakierowane na zielono glany po same kolana. Z żółtymi, odblaskowymi sznurówkami. Rozwiązanymi. Zamiast spokojnych od trawki dzieci-kwiatów – ostrzyżone na punka dzieci-śmieci. Tańczące pogo. Kolczyk w uchu już nie wystarcza, jakby nieoznakowane zimnym metalem części ciała miały zaniknąć. Trzeba naznaczyć jak najwięcej: nos, brwi, wargi. Agrafki w uszach. Bardzo poważne operacje przy lampce nocnej i spirytusie salicylowym. Z braku spirytusu odkaża się dezodorantem, zawsze tam trochę tego alkoholu się znajdzie. A oni odkażają wódką w garażu i przebijają dosłownie wszystko! Nie można skazać genitaliów na zaniknięcie, muszą krzyczeć! Są młodzi, ale brudni, przysparzają kłopotów w domu, palce śmierdzą tytoniem, pachy – potem, a w głowie odblaskowy maj z tworzyw sztucznych! Najchętniej zrobiłaby sobie tatuaż na całym ciele, bo mimo kolczyków niknie w oczach. Nic dziwnego, skoro nic nie je (matka). Ich chuda młodość potrzebuje obciążenia, glanów i żelastwa, inaczej byłoby im tak lekko, że wzlecieliby do nieba, a tam nie ma miejsca dla takich jak oni. Tam, bo tam idą po śmierci ich babcie: Pani Klaus, pani Schwalbe i pani, pani Choesch.

A ona siedzi na wiadrze w garażu i wali łyżkami w wielki garnek. Bo ona, bo ona też chce być! Może ona też chce być drugą Veroniką Fischer, co uciekła na Zachód, Uschi Brüning, co nigdzie nie uciekła, siedzi u nas, w Lipsku, albo tą miłą wariatką Niną Hagen? Więc siedzi na wiadrze i w ramach zemsty wali w garnki, wcale ich nie zmywa, tylko udaje, że za perkusję robi, a tymczasem wyżywa się. Za wszystkie te dzisiejsze i dawne, zapomniane piosenkarki! Za Zarę Leander! Za nią szczególnie! Za Hildegard Kneff! I za te ich wszystkie czerwone róże, miłości, zachody słońca. Za ich kapelusze i migreny. Za plażę Hiddensee! Wiadro cierpliwie znosi uderzenia łyżek. Trans. Za tę całą instytucję piosenkarstwa niemieckiego. Za produkcję podświetlonej różowym reflektorem miłości, fioletowych marzeń i chórków w tle. I za to, żeby jak najszybciej nastały czasy Uljany Jünger i Uwego Weidla.

Bzdura, nic z tych rzeczy, ponieważ ona nie potrafi w ogóle rysować, a co dopiero śpiewać! Zwykłe dwa kujony, granatowe wdzianko, biały kołnierzyk, plisowana spódniczka, spotkały się w stołówce, on speszony pryszczami i swetrem we wzór, jaki nosili studenci z sąsiedniego stolika. Komunistyczna miłość, dobre na tytuł, niestety, on nie założy zespołu. Jest z chemii, ona – germanistka, razem ich średnia wynosi 4 koma 5. A może 1, bo w tym świecie skale są odwrócone. Przeżywają tę miłość konwencjonalnie, pasują do niej słowa wszystkich tandetnych piosenek świata, byle tylko nie było w nich za dużo o palmach i piaskach dalekich plaż. Zamiast palm lepiej plamy, zamiast piasków – piaskownice pod oknami. Dwa indeksy na stole, dwa serca narysowane w ubikacji. Uwe + Uljana = Bardzo Wielka Miłość. U dołu ktoś dopisał same obrzydlistwa, ale inny skreślił, i w ogóle pisanie po ścianach jest przecież verboten!

Uljana patrzy przez okno na mokry beton, na rosnące jak na drożdżach kwiaty-tabliczki, kwiaty-rury i kwiaty-automaty. Czyta Grammatik kein Problem!, tu przy oknie jeszcze najwięcej światła. Myśli o mamie, o swoim rodzinnym Bautzen i przypomina jej się, że przecież znowu zapomniała zadzwonić, że jeszcze żyje. Tylko czy ona jeszcze żyje? Dziś na nią przypadł obowiązek posprzątania korytarza i łazienek dla dwóch pokoi modułu. Odkłada więc skrypt i idzie do pomieszczeń socjalnych po środki czyszczące, po które już ustawiła się długa kolejka takich jak ona dziewczyn z dorfów. Jest najnormalniejszy w świecie wtorek.

Idąc przez podwórze, zrywa kwiatek – pachnie stołówką.

Na klęczkach szoruje podłogę, kiedy przychodzi Uwe, ten zboczek, i jest to największe szaleństwo jej życia, tu, wśród szmat, przewracając butelki od środków czyszczących ATA. Czy myślą o tym, że niektóre z nich mogą mieć właściwości żrące? A gdy już leżą zmęczeni na wąskim łóżku, rozmawiają o tym, że w ich życiu od zawsze powtarza się przymiotnik „socjalny”. Rodzą się w „Sozialwohnung” i korzystają z akademika dzięki wszechmocnemu Wydziałowi Spraw Socjalnych, w ogóle ciągle z czegoś muszą „korzystać” – to jest drugie takie słowo. Nigdy nie mają nic własnego, nawet myjąc podłogę, korzystają tylko ze środków socjalnych. Więc gdyby Uwe założył zespół, mógłby od biedy nazwać ich pierwszą płytę również: Socjalna miłość. Zastanawiają się czasem, czy w mieszkaniu socjalnym, w jakim wylądują, słowo „miłość” nie odbija się od ścian i nie spada wraz z tynkiem na podłogę, która nigdy nie doczeka się dywanu z prawdziwego zdarzenia, a tylko linoleum udającego parkiet. Rozważania te przerywa nasłana przez koleżanki z sąsiedniego modułu gruba Ulrika w okularach z jednym szkłem zalepionym plastrem. Że niby chce pożyczyć na chwilę Grammatik kein Problem! Bierz i spadaj.

Rozstanie krótkie i bez powodu, ot, jakaś kłótnia o egzamin, jak ukłucie igłą, choć żadne z nich nie studiuje medycyny. Żadne nie szkoli się w fachu krawieckim. Ale igiełka wystarcza, żeby jej wzbierające dotąd serce oklapło. I u niego koniec ze wzwodami. Ale gdyby tak było, czy tolerowałaby na ścianie te Pierroty? Czy nie drażniłby jej wyraźny napis „für Uwe”?

Chwilowo – dla potrzeb dochodzenia – zaanektowałem ich lakier Londy i mama prawie zemdlała, gdy zobaczyła mojego irokeza.

Wszystko, wszystko miałyście za darmo! Hej, do was mówię, enerdówki! Niczego wam nie brakowało, naprawdę nie było na co narzekać. Należało tylko nie rodzić tych synów i wnuków. Pociągi odchodzą i powracają, a w waszych lodówkach lęgnie się niemiły zapaszek, ściany niezauważalnie porasta grzyb, bo na tych kilku filmach z niezmieniającą się obsadą zawsze przecież mieszkacie w starym budownictwie. Stoicie na działkach z widokiem na wiadukt, z wanną napełnioną deszczówką, ze starą konewką. Plotkujecie przez płot, potem starannie ocieracie motyki papierem i chowacie do altany o szybach przesłanianych ceratą w łabędzie. Własne najlepiej smakuje. Dlatego całe życie jeździłyście nad Bałtyk i cieszyłyście się, że wasze życie staje się coraz bardziej swojskie i przewidywalne. Wygodne, zgrzebne, ale to i lepiej – noszone ubranie jest najwygodniejsze. Nie ma potrzeby kupować nowego, kiedy tak przyjemnie jest wciąż łatać stare. Stare staje się od tego jakieś ważniejsze, kiedy się je ciągle naprawia i odnawia, a potem z fanfarami wyjeżdża się z nim od nowa na scenę. Pani Klaus hoduje kaktusy, szczególnie aloesy biją pod sufit jej mieszkania na Görlitzerstraße, tak że już nie mogą stać w oknie. Pani Schwabe również posiada kolekcję kwiatów, ale jej największym hobby jest praktyczne gotowanie. W swoim mieszkanku na Karl-Marx-Straße wyczarowuje w kuchni cuda, bo to najlepsza nazwa na zrobienie czegoś z niczego. Chodzi o praktyczne zapiekanki robione z resztek kartofli i wszystkiego, co pozostało z tygodnia, to bardzo oszczędne i nawet smaczne! A pani, pani Choesch? Pani na działce sadzi własną marchew, wiadomo, że zdrowszą i właściwie za darmo. Każda z was posiada puszkę po maślanych herbatnikach z wyciśniętymi widokami wieżyczek miast. W takich puszkach lądują zaoszczędzone monety, a potem z niczego można nagle zrobić coś: konkretną sumę. Wcale nie po to, aby ją znowu tak od razu wydać, takie głupie nie jesteście. O wiele przyjemniej zamienić monety na banknoty i dołożyć do pliku pod bielizną. Wydawanie nie jest tak przyjemne jak posiadanie. Potem, gdy wasi synowie rozwalą mur, zrobicie interes swojego życia, wymieniając te papierki na zachodnie marki, o ile nie zapomnicie, gdzieście je schowały.

Tylko po co rodziłyście buntowników?

Albo tak: dziewczyna od najmłodszych lat jest krnąbrna i niechętna do pracy. Nie istnieją dla niej żadne autorytety, trochę pracuje w kasie w lokalnym oddziale Mitropy, tu, w Döbeln. Nic przyjemnego: cały dzień słuchać, że się jest krnąbrną i leniwą, pryskać sobie z nudów dezodorantem na rękę i mleć kawę Costa. Wredna, po stokroć wredna jest ta kierowniczka, ta cała Herta! Jest brzydka, zazdrosna i nic nie robi, tylko wpycha nos w nie swoje sprawy. Robi jakieś grafiki, oprawia w folię i przyszpila do korkowej tablicy. Z tych grafików nigdy nic dobrego dla Uljany nie wynika, wynika coś złego, że ma zostać dłużej, że jej coś nie przysługuje. Nie bardzo wiadomo, dlaczego świat jest zły, skoro miał być dobry. Herta oszukuje na socjalu, na urlopach, w domu matka gdacze, tylko uciec gdzieś daleko, aż do Lipska albo jeszcze dalej, na Zachód... Uljana wstaje o siódmej rano, w Konsumie jest o ósmej. Siedzi tam otoczona tymi wytworami enerdowskiego przemysłu: papierosami f6, piwami Freiberger. Układa na półkach wieżyczki z orzeszków i czipsów Filinchen i Wurzener. Potajemnie próbuje słodyczy: Rumkugeln, Hallorenkugeln, Pfeffibonbons, Krügerol, Zetti, Rotstern, Halloren, aż od tego staje się powoli coraz grubsza, trzeba uciekać! A pierniczki Pulsnitzer? A specjalność – ciasteczka w kształcie liter o wdzięcznej nazwie Russischbrot? Obok środki do prania Spee, bo to sklep typu „mydło, szydło i powidło”, płyny do zmywania Fit, pasty do zębów ElkaDent, mydła i zapałki firmy Riesa. Kiedyś usadowiła się wygodnie na zapleczu i otworzyła paczkę czekoladek Nudossi. Wpadła ta suka Herta i zrobiła awanturę. Masz, wypchaj się nimi!

Więc odeszła, zbuntowała się, a na znak protestu ufarbuje dziś włosy na czerwono. Zamyka się w łazience i nie będzie odpowiadała na walenie w drzwi. W końcu daje matce do zrozumienia, że ma okres, i z lubością ustawia na umywalce wszystkie buteleczki. Naciąga foliowe rękawice. Potem nudzi się, siedząc na wannie zaczadzona smrodem amoniaku i patrząc na zawieszony na wieszaczku zegarek, trochę przybrudzony farbą. Przed sobą ma plakat, który dostała od przyjaciółki: „Männer sind Schweine!”. Ze stosownym obrazeczkiem (były o to boje z rodzicami). Raz po raz bojler bucha gazem – znak, że ktoś w kuchni odkręca ciepłą wodę. Matka, która zaraz będzie babką. Ojciec, który niebawem umrze. Coś tam zmywają, pewnie jakieś tłuste gary po niesmacznym obiedzie, ponieważ jest wtorek. I wszyscy jesteśmy trochę przyprószeni tym zwykłym wtorkiem. Dlatego ona siedzi w kiblu zamknięta na klucz i farbuje włosy londą. Jest to jej jedyna broń na Dienstag. Pół godziny minęło, na głowie się zaczerwieniło. Taką ją zobaczy po raz pierwszy on – syn i wnuk, po którym przestano się już czegokolwiek spodziewać. Ach, ten Uwe, co z niego wyrośnie – tak właśnie nawet już nie wzdychali. Tak właśnie przestali już wzdychać, gdy wyleciał z uniwersytetu.

Jedne ptaki odlatują, inne przylatują. On wyleciał, ona się właśnie zapisuje, witamy, i to na co! Na filozofię! Gdy on odbiera papiery z dziekanatu, ona składa właśnie podanie o akademik. Gruba Helga w okienku z nienawiścią patrzy na jej rude włosy i mruczy pod nosem, że długo tu, rybko, nie pobędziesz. Mruczy, bo od trzydziestu lat nie ruszyła dupy ze swojego wygodnego stołka. Bo jest gruba. Bo ma syna, który nazywa się Klaus albo jakkolwiek. Bo nienawidzi czarnych owiec, białych kruków i w ogóle czarnych.

A Uwe potem śni pożary, pierwszomajowe pochody i dialektykę, i partię, płomienie boleśnie liżą wielkie stery, aż przechodzą na jego włosy i ciuchy, wżerają się w najintymniejsze miejsca, tak że budzi się i po chwili masowania pieczenie ustępuje miejsca przyjemności. W dziekanacie szklanki brązowieją od wieloletniego napełniania ich mocną herbatą i regularnie psuje się porcelanowy, elektryczny czajnik. Wszystko się gubi, tylko w teczkach panuje idealny porządek, zresztą – psu na budę. W Konsumie już inna, jeszcze bardziej krnąbrna Mädchen, co rano nakłada na ubranie biały fartuch i układa w piramidki słoiki z pasztetem, tylko patrzeć, jak coś zbije – mruczy pod nosem Herta, ta suka. Na portierce bloku D15 jak od lat przysypia znienawidzony przez wszystkich cieć, Hans, prawdopodobnie były esesman, kto wie, czy nie znajomy cioci Stasi. Na zdjęciu pospiesznie zrobionym do legitymacji Uljana wychodzi tak beznadziejnie, że natychmiast rezygnuje z jakichkolwiek romansów. Pryszcze, czerwone oczy, pierwsze próby Polaroida. Na śniadanie w stołówce jest chleb z dżemem i płyn z galaretki. Na podłodze leży odrobina kartofli purée. Słońce zachodzi o osiemnastej. Po niebie leci sputnik. W Polsce pada, ale akurat to wszyscy mają w dupie. Utonął chłopak w Menie. A dlaczego nikt nie utonął w herbacie, choć wypija się jej rocznie w samym tylko dziekanacie całe morze – nie wiadomo.

Oczy wyszły czerwone, za to farba na włosach płowieje i wyzierają nijakie, szare odrosty. Jest to spowodowane brakiem kapitalistycznych odżywek odpowiedniej jakości. Ptaki odlatują do ciepłych krajów, nadlatuje Herbst. W archiwach Uniwersytetu Lipskiego żółkną całe stosy papierów dziewczyn, którym nie udało się dobrnąć do końca studiów, podań o dziekankę z powodu ciąży, z braku maszyny wykaligrafowanych ręcznie, źle, odmownie załatwionych. Wszystko tylko po to, aby pies miał budę. Po iluś tam latach idą na przemiał tony nigdy uważnie nieprzeczytanych magisterek, okupionych swego czasu rozwalonymi związkami i próbami samobójczymi. Bardzo śmieszne tematy, o motywie pantofli w twórczości Goethego i o motywie pszczoły u Schopenhauera. Wydział filozoficzny produkuje codziennie kilkanaście tysięcy niedopałków Juwel, które rozkładają się setki lat. W przeciwieństwie do zapałek. Małe dziecko w okolicy Weimaru utonęło w jeziorze. Dorosły chłopak, prawdopodobnie pod wpływem narkotyków, utonął w Renie. A dlaczego nikt nie utonął w pracach magisterskich, choć jest ich całe morze, tego nie wie nikt.

Z okresu pracy w kasie wyniosła nienawiść do starszych obywatelek NRD, do ich skromnych kapelusików i tekstylnych toreb. Ma fobię – okazuje się, że jej włosy, ubrania i całe ciało przesiąkło zapachem skwaśniałego nabiału i mąki z czerstwego pieczywa, z jej dawnego oddziału Konsuma. Nie może też chodzić do lokalnej sieci HO. Śmierdzi. Chce to jakoś zamalować, zabić lepszym zapachem. W sklepie wolnocłowym z wielkim napisem INTERSHOP przypatrywała się przez szybę mydełkom FA, LUX i dezodorantom Rexona. Kiedy przyznają jej w końcu miejsce w akademiku, za które ma zapłacić tyle, ile kosztują te pachnące frykasy, bez wahania rzuca na ladę pieniądze. Głupia! Będzie tego żałowała! Taką ją zobaczy po raz drugi: o ustach pociągniętych pomadką JADE. Są fioletowe, jak wszystko w latach osiemdziesiątych, i świetnie komponują się z obcisłą, czerwoną, skórzaną mini, przeciętą ukośnie luźnym złotym paskiem z wielką klamrą. Na uszy zakłada walkmana, choć nie ma do niego baterii. W stołówce przerobionej na dyskotekę puszczają czeskie disco, Darinka Rolinkowa, singiel Laska, a potem to już tylko i w kółko Strangers in the Night. Pierwsze chłody to nie jest przyjazny okres dla dziewczyn, w których budzi się chęć życia. Studenci tańczą na obitym zielonym suknem podeście, stanowiącym zwykle podium podczas akademii. Tańczą, jakby chcieli wbić w ziemię resztki uroczystych sloganów. Nie wiadomo skąd nachodzi mnóstwo starych pijanych dziadków w brązowych, wymiętoszonych garniturach, kobiet pod czterdziestkę, bardzo grubych pań. Siedzą same, nie ściągając czapek z głów, zapatrzone gdzieś w dal. Ożywiają się na moment, gdy leci coś bardziej staromodnego. Jeden z tych dziadków w brązowych garniturkach doczepia się do niej. Inne dziewczyny z akademika, skupione w ciasną grupkę, w futrzanych ruskich czapkach, z plastikowymi różowymi kolczykami, szepczą w rogu. Ale ona odstaje od nich tego wieczora. Ona swoją ruską czapkę schowała tej nocy głęboko!

Kulista lampa świeci swoim szalonym włosiem. Wymyśliliście to wszystko, żeby było wesoło. Ludzie nie ustają w wysiłkach, aby umilić życie sobie i otoczeniu. Dokładają starań, aby było coraz bardziej wesoło i kolorowo, podejmują stosowne kroki! Po to stworzono promenady w kurortach, nadmuchiwane palmy, toaletki z czerwonymi żarówkami, cyrk, strzelnice oraz słodką watę na patyku. Możecie dołożyć do tego dyskotekowe światła, elektryczne dymy i całą resztę, na pewno będzie jeszcze weselej!

On z daleka unosi do góry szklankę z colą. Ona chce udawać, że nie ma zapałek, ale jest tak podminowana, że musi szybko zapalić, pozbawiając go pretekstu.

Ale preteksty nie są już potrzebne.

Myśli, że nie ma powodów aż tak się przejmować tym zdjęciem z legitymacji, i natychmiast zapomina o swoich problemach z zapłatą za akademik. Pieniądze przychodzą i odchodzą, a takie chwile zostają na zawsze, myśli, tańcząc z nim jakieś dzikie disco, jak przez sen idąc gdzieś w deszczu, pijana i szczęśliwa. Ma nadzieję, że idzie w solidną przyszłość, a idzie w bagno.

– Blok D15, to chyba będzie tutaj...

– Jakie tutaj, tu jest 14A...

– Tuuutaj to będzie... No wiem chyba, gdzie mieszkam, lepiej!

Niebo nadziewane kieliszkami.

Gdy wreszcie trafiają, on gra na porcelanowych skrzypcach, lakierowanych w złote i fioletowe łatki, kto wie, czy nie tych, które widziałem w muzeum. A ona tańczy na łóżku i mimo zakazu wiszącego na ścianie – pali papierosa. Skoro już przemyciła tak wielki obiekt przez wartę na dole, w dyżurce... Obiekt tak całkowicie verboten... Szaleją, piją szampana Rotkäppchen, a w przerwach palą.

– Wyglądasz jak stary Pierrot.

Rzuca w niego poduszką. Gdy rano zadzwoni budzik, nie będzie go przy niej. Jakoś dotrze do łazienki, potykając się o własne kapcie, ale i tam znajdzie zaledwie sflaczałą prezerwatywę Mondos. Faktycznie, nie wygląda dobrze. W lustrze, na jej twarzy, zielenie, złota i fiolety pomieszają się całkowicie, jak na twarzach panienek ze staromodnych pocztówek. Weźmie kawałek watki, nasączy mleczkiem z Intershopu i przejedzie po tym wszystkim od góry w dół. Usta rozmażą się zupełnie jak u klauna, nie mówiąc już o tuszu, który utworzy zacieki łez. Z narastającą złością coraz silniej będzie pocierała twarz. Za co teraz opłaci akademik? Te mleczka, te toniki im zaniesie? Ech, wyglądam jak stary Pierrot, cholerny stary Pierrot...

2001

2

Na gapę do raju

„Witamy w E-Plus!” – radośnie zapiszczała komórka, bo droga z Międzyzdrojów do Wrocławia biegnie wzdłuż niemieckiej granicy i telefon co chwilę przestawia się na obce sieci. Ściemniło się i pociąg całkiem opustoszał. Kilka godzin wcześniej pewna zażywna paniusia w wieku swoim dobrze zachowana poinformowała mnie, że się ze mną nie boi jechać. Ale w ogóle to się boi. Bo teraz w Polsce to kradną, zabijają, prysły ostatnie normy. Popatrzyłem ponuro na widoki za oknem, odrapane hangary z powybijanymi szybami, nieużytki, rozwalające się budki. I teraz, gdy zostałem sam, a do Wrocławia jeszcze wiele godzin, nieswojo się poczułem. Cud, że przypomniałem sobie o nożu kuchennym do krojenia chleba, co go w torbie miałem, razem z filtrami do opalania i ręcznikami plażowymi! Wsadziłem rękę do plecaka, co koło mnie leżał, i siedzę tak. Gdy ktoś się dosiądzie, niech pomyśli, że rękę sobie grzeję, bo, chuje, nie grzeją. Z tą Polską to rzeczywiście większy problem, myślę, jadąc tak z łapą w plecaku, w końcu od miesiąca nic innego nie robię, tylko jeżdżę i piszę za pieniądze Ministerstwa Kultury. Wstałem na papierosa, wychylam się przez okno, patrzę, co to za stacja... Krzyż. Piękna nazwa. Przez chwilę kojarzy mi się z Czyczem, blisko, z Andem, gorąco, ale co tam było o krzyżu?

Przychodzi konduktor sprawdzać bilety. Wiele, wiele razy te moje bilety już sprawdził, ale wciąż się napatrzyć nie może, pewnie spodobało mu się to wzdychanie:

– Ech, Międzyzdroje, Międzyzdroje...

Wzdychają taksówkarze, gdy z dworca mnie wiozą do domu na Psie Pole, wzdychają panie w okienkach, gdy informacji zasięgam albo bilet kupuję, ech, Krynica, ech, Zakopane, ech, Stargard albo i Ustrzyki Dolne...

Siedzę, wstaję do okna, wychodzę na korytarz, zapalę, popatrzę na malownicze jeziora i powącham lasu sosnowego, okna uchyliwszy, znowu siadam, ręka do torby – nóż. Znowu bilety, wzdychania, Międzyzdroje... stoimy. Ostatnia bułka zjedzona. Powoli robi się godzina jakoś tak trzecia w nocy, za oknem mżawka. I nagle pociąg szarpie, jakby ktoś pociągnął za hamulec bezpieczeństwa. Wstaję, otwieram okno, co to?

Stacja Brzeg. Tu stacja Brzeg – sam udaję megafon, bo głucho i jakoś tak od tej głuchoty niewyraźnie. Miejsce, którego już nawet na melancholię nie stać. Całkowite bankructwo materii. Zdemolowane, pobite szyby, wszystko zardzewiałe, barak jakiś dziewiętnastowieczny, nikt tego nie obsługuje, tylko świerszcze grają i wiatr hula. Jedna żółta latarnia, schody w dół, resztki ławki i kawałek gazonu. Wychylam się jeszcze bardziej, patrzę, a za tą stacją nic już nie ma. Takie złudzenie, bo wszędzie wyłączyli prąd, tylko ta latarnia na stacji nie zgasła. Nieswojo się czuję sam w przedziale, w ciemności, z ręką w torbie. Teraz jakieś szarpnięcie, może odłączają wagony? I przeciągłe wycie, jakby wilki, ale elektryczne. Zapalam w ciemności papierosa, świecę sobie zapałką, przytykam nos do szyby i nagle widzę – idzie tu garstka wyrostków, prosto do mnie, przez tę ciemną stację. Więc tylko pomny na słowa owej gazeli dobrze w leciech swoich zachowanej rękę silniej zaciskam na rękojeści i spokojnie palę, nogę sobie na nogę założyłem.

Otóż i idą tu, zgadnijcie, ludzie, do którego wagonu, przedziału... Byli to młodzieńcy w wieku od lat szesnastu do trzydziestu paru, o twarzach zdradzających pochodzenie z Brzegu, ale portretu pamięciowego na komendzie nie podjąłbym się robić, posturą i strojem bardzo różni. Najmłodszy, na którego reszta kompanii wołała „młody”, włosy miał rozczapirzone, utlenione na końcówkach i na żel postawione, jak to się nosiło trzy sezony temu w nadmorskich miejscowościach. Spodnie dresowe, bluzkę fikuśną, a na chudych obojczykach złoty łańcuch i takiż sygnet na palcu. Oczy jego były zamglone a płynące, a takoż zęby żółte, bo papierosy palił. Ktokolwiek widział taką osobę, proszony jest o zgłoszenie się w najbliższym komisariacie. Dalej – średni wiekiem był to typ cwaniaczka, ciało jednak już nie tak świeże jak u owego młodziana, tylko naznaczone wszelkiego rodzaju bliznami i sznytami; ubrany jak ktoś z Brzegu, kto się wybiera do Wrocławia na disco. Bluzka polo w palmy. Ciągle mrugał oczkiem i rzucał jowialne żarciki, ot – cwaniaczek. Za to najstarszy, gruby, łysawy, był najstateczniejszy: spokojny, poważny, ubrany w zwykłą ciemną kurtkę. Ano rozsiedli się naprzeciwko mnie i wyglądają niespokojnie oknem, co ten pociąg tak stoi na tej stacji, przecież dziesięć minut temu miał ruszyć. Może nas odłączyli? Ja spuściłem rzęsy, patrzę skromnie w okno, paznokcie sobie oglądam na jedynej ręce, bo druga w torbie, na rękojeści. Palcami tam w ciemności przebieram, leciutko drapię w plastik, domek mały robię tam sobie pod ich oknem. I spod tych rzęs, w odbiciu szyby śledzę każdy ich ruch. Szybko jednak rezygnuję z tych wszystkich środków ostrożności, nawet wyciągam rękę z torby, zapalam sobie najspokojniej papierosa, a nawet ich częstuję, bo już słyszę, co mówią, i powoli do mnie dociera ta cała ich kaprawa, niskobudżetowa historia bez szans na Oscara. A oto, jak się jej dowiedziałem.

Ruszamy. W pewnym momencie młody zaczyna się niespokojnie kręcić, robić oko do pozostałych i dawać inne oznaki, kuksańce, że bardzo chciałby pogadać, ale nie wie, czy przy mnie może. Bo miny mieli spiskowców. Najpierw więc szeptem i półsłówkami, potem już się mnie nie krępując, zaczęli rozmowę, z której wynikało, co wynikało.

Dziś była libacja u młodego i pili w tym Brzegu do trzeciej w nocy, u nich w altanie. Żeby rozweselić towarzystwo, cwaniaczek zaczął im opowiadać różne swoje przypadki, głównie o Wrocławiu, jak to on tam na dziwki chodził, ile panienek kiedyś wyrywał, jakie to życie tam światowe, wielkomiejskie, do samego rana. I naraz ta decyzja: to jedziemy! Jedziemy tam zaraz, jeszcze czas, jeszcze zdążymy zaszaleć! I z pijackim uporem nic, tylko jedziemy i jedziemy. Ale że pieniędzy nie mieli, a napalili się na ten wyjazd, komuś chyba ukradli. Wprost tego nie mówili, markotno jednak się robiło, gdy o pieniądzach tych wspominali, i zaraz Gruby mówił, że to się jakoś odda, nie martwmy się tym.

Konduktor wszedł, zabrał mi bilet, ech, Międzyzdroje, Międzyzdroje, kiedy ten urlop przyjdzie, ech, Ustrzyki albo i Kudowa... I do nich:

– Bilety sprawdzane były?

– Były! – chórem odpowiadają z pełną powagą, ale kłamstwo szyte grubymi nićmi zawisło im nad głowami i na nich wskazywało.

A wtedy cwaniaczek zaczyna się wiercić i chodź no tu, kochany, na słówko, bo coś ci powiem. I z konduktorem na korytarz, a do naszych pokazuje, okiem mrugnąwszy, że zaraz się to wszystko jakoś załatwi, uładzi. Gdy wyszedł, Młody mówi do Grubego:

– Ale jak ja będę posuwał, to nic ci nie dam, tylko się patrzyć będziesz...

– Zobaczymy, zobaczymy...

– Ale faaajnie będzie, nie?

– Jak się dojedzie, to się zobaczy... – Gruby najwyraźniej sceptycznie do całej wycieczki podchodził.

Jedziemy. Milczą. To znowu młody o jakiś szczegół mającego nadejść wieczoru pyta, gruby sceptycznie znowu odpowiada.

A ja całe apostrofy do nich w myślach układam, a lecą one tak:

O, chłopcy ze wsi, z Brzegu Dolnego, z miasteczka, którego nie stać już nawet na melancholię, alboście to powariowali? Albo to już taka wasza chuć nienasycona, żeście gotowi we Wrocławiu dojrzeć Miasto Rozpusty czynne całą dobę jak jakiś Amsterdam? Albo to już w taką swoją fatamorganę, fototapetę naprędce w onej altanie wymyśloną idziecie głowę swą młodą rozbić? Że już za pieniądze ukradzione może i matce starej jedziecie w dym, w mgłę, w zimny poranek wasz? I gdzie to kierujecie kroki swoje we wtorek nad ranem, do tej wiochy, gdy lada chwila jasno się zrobi o tej porze roku? Jak wy i w weekend w samym szczycie, o osiemnastej, mając przed sobą całą noc, nic może byście nie mieli. Powiedział Zamoyski: „Takie będą Rzeczypospolite, jakie ich młodzieży chowanie”...

Tymczasem dochodzi nas szamotanina cwaniaczka z konduktorem, nie nie nie, musicie zapłacić. Gruby wyciąga ich jedyne pieniądze, płaci, już bez forsy do tego Wrocławia jadą. I mówi: „Pojedziemy do znajomego mi baru ze striptizem”, a młodemu oczy błyszczą jak pozłotko...

Zajeżdżamy. Na dworcu pusto, po kątach śpią bezdomni, sprzątaczka tylko jedzie z jakąś maszyną do czyszczenia podłóg. Ja za nimi idę. Otrzeźwieli. W holu głównym zauważyli mnie i do siebie:

– A to nasz znajomy z przedziału...

Gruby spojrzał na budkę z gyrosem: „A ja tak w ogóle to bym coś zjadł”.

Wyszedłem, olałem ich, dość mam swoich złudzeń, które wciąż pękają, już ich fatamorgana wrocławska z palmą i parasolką w kieliszku pryska w drobny mak. Przed dworcem jasnawo, ptaszki zaczynają świergotać, chłód się wzmaga, ostre, świeże powietrze. To jest ten margines, gdy noc się już prawie skończyła, a dzień jeszcze nie zaczął, w którym wydarzyć się może coś zupełnie nieoczekiwanego, ponieważ o ile wiadomo z grubsza, czego spodziewać się po dniu albo po nocy, to nie bardzo wiadomo, czego można oczekiwać od takiego ni to, ni śmo.

Wsiadam do taksówki, ach, z Międzyzdrojów, Międzyzdroje, Międzyzdroje, taksówkarz wzdycha, ten urlop to chyba nigdy, byle do końca nocnej zmiany, to już na szczęście prawie ranek...

2003

Kamera

Jest tak: zapach grilla dobiega zza jednego z wielu wysokich żywopłotów. Zielone ściany po obu stronach wysypanej żwirem uliczki poprzycinane są w fantazyjne kule i kolumnady. Dzięki ostrzom sekatorów krzaki układają się w pałacowe bramy, a nawet w pilnujących willi gwardzistów w wysokich angielskich czapkach, w których uwiły gniazdo ptaszki.

Wszystko tak, jak prezentowano na pokazie nierdzewnych sekatorów.

Nasz dom to nasza zielona twierdza, w której od rana do wieczora strzelają grillowe armaty, pośród dymu drewna z drzew owocowych i wybuchów tłuszczu podlanego piwem. W leniwym popołudniu monotonne odgłosy otwierania puszek nie przypominają wcale wystrzałów, prędzej fanfary na cześć lata. Nie ma wojny, od lat uparcie dziwimy się – wojny nie ma! Jest brzuch, jest dezodorant pachnący pod pachą przez dwadzieścia cztery godziny, jest filtr słoneczny, zaciek na okularach, poplamiona majonezem sukienka, ale wojny brak. Czasami gdzieś zacznie nagle szumieć fontanna i jej szmery mieszają się ze skwierczeniem befsztyków. Co to za modne słowo: „grillować”, dziwi się w telewizji profesor Miodek, cała Polska nic innego nie robi, tylko grilluje, grilluje i esemesuje, esemesuje i mejluje! Słynna gestykulacja profesora wypełnia srebrny ekran, rozsadza go. Nowe słowa Polaków mówią o przemianach w obyczajowości, szczególnie dobitnie dochodzi do głosu język rodzącej się na naszych oczach klasy średniej, wpływy niemieckie! Język mieszczucha – tak to się kiedyś nazywało! Srebrny ekran nie wytrzymuje ekspresji, pęka, zalewa pokój srebrną rtęcią.

Przed domami prawie nie ma samochodów, wszystkie w garażach, ale te, które pozostały, są świeżo umyte, opływowe, najwyżej dwuletnie. Zarozumiałe mercedesy dumnie zadzierają granatowe i srebrne tyłki. Są obce i złe, ale piękne. Nie budzą niczyjej sympatii, a jednak wszyscy żądają akurat tej marki. Tłumy mieszczuchów z czerwonymi nosami szturmują szklane drzwi salonów pod wielkimi miastami. Żądajcie wyłącznie oryginalnych modeli i uważajcie na podróbki! Nie dajcie się oszwabić, nie używajcie rzeczy, które są tylko kopią czegoś innego!

Bo rzeczy i tak są tylko kopiami idei, więc podróbki to kopie kopii.

Trzydziestoletni mężczyzna w szarych spodenkach do kolan i koszulce polo wodą z gumowego węża spłukuje pianę ze swojego peugeota. Spływa po nim jak po kaczce, auto pozostaje suche. Gdy woda ląduje na karoserii, natychmiast zamienia się w rozpływające się na wszystkie strony strumyczki, bo auto zostało uprzednio nasmarowane specjalnym woskiem kupionym w telewizji. W programie jedną część szyby przecierano preparatem i polewano wodą. Mężczyzna ma dobrotliwą, tatusiowatą twarz, początki łysiny, z którymi walczy, wklepując specjalny płyn z apteki, ma brzuszek, z którym już walczyć przestał, i zegarek na grubej srebrnej bransolecie przestawiony na czas letni. I cały mężczyzna nadaje teraz na falach letnich.

Głupi, przecież to nie żaden mężczyzna, tylko nasz tatuś!

W otwartej bramie wjazdowej, w mokrym od piany piachu grzebie łopatką mały chłopczyk – prawie goły, ale w czapeczce przeciwsłonecznej z napisem „Chicago Bulls”. Zza bramy dochodzi szum fontanny, a właściwie takiego natrysku, który zrasza równomiernie wszystkie strony naszego świata. Za to w domku obok – tam dopiero jest impreza! Wystawili stoły do ogrodu, białe, lekkie, plastikowe, z możliwością zmywania wilgotną ściereczką. Mężczyzna około czterdziestki filmuje małą srebrną kamerą kobietę w kremowej ciążowej sukience, z malutką dziewczynką na ręku. Dziecko wtula twarz w szyję i jasne włosy mamy, ona bierze jej rączkę i – uśmiechnięta – macha nią do kamery. Ale gdy tylko kamera odwraca się od nich, kobieta odstawia dziewczynkę na ziemię – w tym stanie nie powinna dźwigać nawet tak słodkich ciężarów. Teraz kamera zwraca się ku grupie osób tworzących dotychczas tylko tło. Ta siwa, zadbana pani w szarym eleganckim kompleciku – przecież to musi być babcia! Pije kawę ze śmietanką z białej filiżanki, którą trzyma na podstawce. Rozkoszuje się aromatem i bitą śmietaną nakładaną na wierzch specjalnym sprejem. Pani siwieje równo, biało, pięknie, a zmarszczek ma akurat tyle, żeby było warto używać wyśmienitych kremów na dzień. Pani jest teraz przestawiona na czas dzienny, uznaje wyłącznie kremowe kolory kostiumów i nadaje tylko na dziennych falach.

Inne dzieci, już prawie duże, piją coca-colę, od której, jak donoszą krytycznie nastawione kolorowe tygodniki, rozpuszczają się ich małe ząbki. Ale ząbków nie żal, bo właśnie wypadają. U starych ten bezzębny uśmiech byłby potworny, tu jednak okazuje się rozkoszny i wart uwiecznienia kamerą SONY. Więc dzieci uśmiechają się do niej od ucha do ucha, nieświadome uroku swoich szczerb. Wąskie, małe wargi chciwe lodów, ciastek, lizaków. Zęby łase na gumy do żucia i jajka-niespodzianki. Awantury przy kasie supermarketu, płacze, łzy, ty potrafisz żywić się tylko tym kolorowym gównem, szczególnie przed obiadem! Terroryzowanie mam, rzucanie się na brudną podłogę supermarketu, i to przy sąsiadce! Ale chwilowo tylko po minach urwisów poznać, że to mali terroryści. Tarzający się w oszklonych pokoikach w Ikei, pływający tam w kulkach, w balonikach! Zjeżdżający z kolorowej zjeżdżalni wprost w te cholerne kulki jak w bobki Królika Bugsa! Maluchy pajacują do kamery. Ich jedynki jak u chomików, jak u małych ruchliwych bobrów, nadgryzą wszystko, a najchętniej jajko-niespodziankę, żelki harribo, gumy do żucia o smaku cynamonowym, popcorn, czekoladę, kotlet, kiełbasę i kartofle! Mama smaruje im mordki filtrami słonecznymi. Wszyscy nastawiają się na słońce i tylko na słonecznych falach Lata z Radiem nadają i odbierają.

Rozlega się wycie, ale to nie alarm, proszę nie chować się do schronów, nie gromadzić żywności i wody, to tylko kosiarka spalinowa, wydzielająca na dodatek miły zapach skoszonej trawy. Nagle w rogu pięknie przystrzyżonego ogrodu dzieci zauważają jeża i biegną w jego kierunku. Babcia nawołuje: nie róbcie mu krzywdy, to nie zabawka, to nie gra komputerowa! Najlepiej wynieście go do lasu, który zaczyna się zaraz za osiedlem, ale jak tu wynieść takiego kolczastego? Dlatego szturchają go końcami białych adidasów, przesuwając w sam kąt ogrodu i dalej, ale dalej jest sztywna ściana wysokiego na dwa metry żywopłotu, tego arcydzieła nożyc. Zamiast się turlać, wymiętoszony jeż wkopuje się tylko coraz głębiej w trawę, zapiera się kolcami i wygląda, jakby zdechł. Zrobisz mu krzywdę! – rozlega się w lipcowym popołudniu krzyk dziewczynki, jej śmieszne kucyki już na zawsze zostaną uwiecznione na doskonałym nośniku. Dziewczynka rzuca się na nogę chłopca, ale w tym momencie on staje na jeżu. Krzyk dziewczynki zagłusza kosiarka do trawy z sąsiedniego ogródka.

Nagle nasze panie wnoszą lody i dzieciaki rzucają się na duże pucharki z bitą śmietaną i polewami. Starsi wiedzą, że jaskrawe kolory zawdzięczamy chemicznym barwnikom, a zapach truskawek pochodzi z fabryki. Media tyle o tym ostatnio trąbiły. Chodzi o to, że osobna chemia odpowiada za zapach truskawek, a osobna za kolor, same truskawki nie mają tu nic do roboty. Dziewczynka wcina lody, ale raz po raz niespokojnie odwraca się w kierunku płotu, pod którym leży zwierzątko. Tatuś uspokaja z miną zoologa, lub przynajmniej bileterki w zoo – jeż skulony w kłębuszek jest właściwie zupełnie odporny na urazy, o – pewnie teraz będzie starał się wkopać pod żywopłot. Zniszczy albo uszkodzi korzenie drzewek kupowanych w wielkim hipermarkecie Budujesz – Remontujesz – Urządzasz, przywożonych ciężarówką w niebieskich foliowych torbach. I zaraz dzieci biegną sprawdzić, pociągając przy okazji obrus, na czas uratowany przez babcię, która dobrze się trzyma i zachowała refleks, bierze przecież geriavit. Ale dzieci wracają smutne – zamiast jeża pod zielenią pozostały tylko małe grzybki i resztki niewygrabionych liści, którymi trzeba będzie się zająć.

I już kamera utrwala. Cyfrowe poziomkowe wąsy – cyfrowe waniliowe brody. Obraz lata niespokojnie w górę i w dół, a jedyna stała rzecz to malutki czerwony napis REC w lewym dolnym rogu. Napis też miga, ale jednostajnie i w tym samym, chwała Bogu, miejscu. Teraz ktoś musiał potrącić tatę, nagłe zbliżenie na malutkie, słodkie buciki, ktoś się śmieje, ktoś inny zasłania obraz małą rączką. Znowu rozświetlony ogród, wzbraniająca się przed dodatkową gałką lodów babcia. Wystrzega się też kamery, zasłania się przed nią, chowa się za mamusię, wie, że kamera ma coś wspólnego z wiecznością, z którą ona jest coraz bardziej na bakier. Wie, że cały ten obraz lata nie ma, niestety, nic wspólnego ze spokojem. Nie, wojny nie będzie, ale kto wie, czy tu, zaraz, pod bluzką, nie czai się właśnie jakaś osobista mała wojna na jedną osobę? Kamera to wieczność, a lody do niej przybliżają, bo pod zdradzieckim kolorem i zapachem kryją cholesterol. Nagle wszyscy wybuchają bezgłośnym śmiechem, to pewnie mały coś nabroił; ale oto prawdziwa katastrofa, świat obraca się nagle do góry nogami, ziemia, trawa, łopatka i podręczny zestaw przypraw znajdują się teraz na suficie, znikają i ekran zalewa popołudniowe niebo.

Niebo trwa, widać pogodne chmurki, przyćmione już o tej porze słońce chowające się za las, widać komin domu wystający nieprzepisowo u dołu ekranu, jakby to była belka w płocie, ale ten komin może być na dole lub na górze, z lewej lub z prawej, bo i tak jest tylko do ozdoby, podobnie jak kominek, w którym nigdy nie palił się ogień. Domu się nie ogrzewa, bo to tylko taki letniskowy domek, trochę na niby. Nasza mała chatka z piernika! W obszar obrazu wpływa bezgłośnie samotna mewa, obiera kurs na pełne morze, które jest tuż-tuż, pięćset metrów za tymi drzewami, co udają las. Tak było w prospekcie domków, tak jest i teraz, gdy prospekt stał się rzeczywistością najbardziej namacalną. Mewa przecina na swojej drodze aż trzy ślady po samolotach. Na początku ślady są ostre jak igła, rozpruwają niebo i dalej same ulegają rozpruciu, rozmyciu, aby na koniec zamienić się w Drogę Mleczną. Jedna chmura przypomina dzieciom rower; jaki rower? Nie rower, samochód raczej! No właśnie, jest przecież taki samochód rover, wujek jeździ samochodem roverem.

I znowu świat staje na nogach; niebo wisi nad ziemią, która ląduje u dołu ekranu; babcia rozmawia z mamą i sąsiadką, dzieci baraszkują, ale oto pojawia się nagłe zagrożenie: osa! Najpierw przysiada na wielkim przenośnym termosie pełnym lodów, lecz zaraz wspólnymi siłami wypędza się wroga, i oto wróg jest teraz rozzłoszczony, i tak mamy wreszcie naszą małą wojnę z przeważającymi siłami wroga atakującego z powietrza. Trzeba coś z nim zrobić, trzeba tę osę zabić! Nie ją jedną, bo przecież na jej tajne znaki, jakie nadaje przez komórkę, nadlatują posiłki w postaci hord komarów. No, tego już za wiele. Coś się dzieje z obrazem, pasy, śnieg, zima w środku lata! To tata oddaje kamerę mamusi, już znowu w letniej sukience, już zima się skończyła, o, teraz widzimy, jak tata idzie zapalić specjalną świecę przeciwko insektom. Na chwilę mała rączka, upaćkana czymś różowym, zasłania cały obraz. Ta świeca nie pachnie ładnie, nawet można powiedzieć, że trochę cuchnie, ale podobno, panie sąsiedzie, działa. Kupiona tam gdzie żywopłot, a tam mają dobre rzeczy. I nagle najwyraźniej mama, zniecierpliwiona, odkłada kamerę na białe krzesło stojące na ganku pod sterniczym kołem zawieszonym na bielonej ścianie. Teraz widać przez cały czas to samo: rower. Rower oparty o białą ścianę garażu. W tle słychać niewyraźny gwar rozmów, szczytujący czasami kaszlem. Krótkie, ale silne salwy śmiechu jak race wzbijają się w powietrze. Czyjeś nogi przecinają ekran i natychmiast znikają. Film się urywa, śnieg, monotonne miganie napisu REC.

2003

Po sezonie

Lokal nazywał się Pod Kasztanami. W zimie, gdy uzdrowisko przypominało plan czarno-białego filmu, pełnego pustych ulic, krzywizn, zakamarków, filmu o miasteczku dotkniętym zarazą – tu zbierali się miejscowi cinkciarze, pracownicy zatrudnieni w tych kilku sklepach i instytucjach, paru ajentów od kiosków z pamiątkami. Przed lokalem to mókł, to marzł wielki szyld wycięty w kształt filiżanki z powyginanym uchem. Przymocowany do niego napis z foliowych liter: „kawa, herbata, racuchy, piwo, lokal gastronomiczny klasy drugiej”, odklejał się całą jesień, ale teraz najwyraźniej przymarzł. Wiatr nawiewał liście, których od jesieni nikt nie zamiótł. Wnętrze pobliskiego parku rozświetlały latarnie.

To była piekielnie sucha, piekielnie ostra zima. Tego wieczora zamarzła fontanna ze słynną na cały region wodą i kurort został pozbawiony swojej chluby. A może po prostu zakręcili ją, aby nie wysadziła i tak już pordzewiałego kraniku?

Była naprawdę piękna! Najbardziej przypominała mały pomnik: na betonowym cokole rzeźbionym w fantazyjne wzory stał nagi mężczyzna i sikał wodą o wyjątkowym składzie, pełną składników mineralnych. Kiedyś ogrodzona zdemolowanymi już łańcuchami, fontanna była uważana przez miejscowych za rzecz godną europejskich stolic.

Za to druga knajpa, jedyna konkurencja dla Kasztanów, przeżywała właśnie swój niespodziewany rozkwit: należąca do hotelu Zdrój restauracja Zdrojowa miała wzięcie. W hotelu zorganizowano jakąś strasznie mądrą konferencję. Tylko że miejscowi nie byli do końca pewni, o czym konkretnie tam się mówi. Dochodzące do Kasztanów relacje ze Zdroju były tak dziwaczne i sprzeczne, że plotki przy stoliku prywaciaków, rosnąc, rozsadziły ich elitarne kółko i zagnieździły się w ustach bufetowej Beaty, a stamtąd zaczęły się szerzyć na obie sale. Roznosząc gorącą kawę w wysokich szklankach, przykrytych szczelnie kożuchem fusów i spodkiem, roznosząc torciki firmowe, firmowy napój, a zwłaszcza firmowe racuszki, bufetowa Beata roznosiła wirusy sprzecznych wiadomości. Pracujący przy wykopach robotnicy nieśli je stamtąd dalej – do swoich wilgotnych domów, i ich żony jechały z nimi autobusem PKS na targ do Kłodzka. Ale to była tylko jedna odnoga przepływu. W prawdziwy wir wprowadzał wiadomości o gościach Zdroju sobotni dansing w Kasztanach. Nieliczni i niezbyt eleganccy miejscowi panowie odbijali panie, odbijając jednocześnie kolejne odcienie rozrastającej się rakowato plotki.

Tylko młodzi szczyle, po uszy ubrani w podróby Nike i Adidasa, nie interesowali się ani Zdrojową, ani konferencją, tak byli pijani i zajęci podrywaniem kilku zawsze tych samych miejscowych dziewczyn, które i tak uległy im już tyle razy.

Mówiło się na nich „dziczki”.

Stali gromadą przed Kasztanami ukryci w zwałach zupełnie materialnej mgły, chłonąc wilgotne powietrze, podskakując raz po raz albo kucając, i pili lodowate od mrozu piwo. Zamiast ogrzewać, rozlewało się zimnem po ciele i od razu chciało się je wyszczać w krzakach pobliskiego parku. Park ten, zwany oczywiście Zdrojowym, miał bardzo ponurą historię. Szczyle szczali świeżo wypitym piwem, które miało ich rozgrzać, ale dopiero teraz wydawało się naprawdę gorące, złote, w obłokach pary. Ostrym jak laser strumykiem robili żółte dziury w zamarzniętej skorupie śniegu. W ich zdrętwiałych od mrozu, i bez tego niezgrabnych paluchach, o bardzo krótkich, wybrzuszonych paznokciach, tkwiły papierosy, których dym łączył się z parą szczyn. Tytoń wlatywał do ust, pluli nim, pluli zresztą i bez tego. Poza szczaniem w parku to było ich główne zajęcie. Pluli odruchowo łupinami słonecznika i pluli śliną, a gdy nie pluli, równie odruchowo nadpalali zapalniczką wszystko, co znalazło się w zasięgu ręki: własną podeszwę, puszkę po piwie, informację o odjazdach autobusów PKS. W lecie odruchowo podnosili sobie koszulki i pokazywali owłosione brzuchy, a zimą odruchowo wtulali głowy w kaptury i czapeczki z daszkiem. Teraz zaś bekali radośnie, jakby w zawody, a zaraz potem wybuchali brechtem.

Orkiestra przygrywała odbijające się echem rzewne kawałki, dające świadectwo fatalnej akustyki sali i lecące dalej, po całym uzdrowisku. Dźwięki akordeonu, skrzypiec, talerzy odrywały się od instrumentów, wierciły dziury w sercach starzejących się na tym odludziu mężczyzn i kobiet, przypominały im jakieś zetlałe miłości sprzed lat, a może nawet nic już nie przypominały i leciały dalej przez okna i drzwi, omijały szczyli, by snuć się pustą ulicą, pieścić zamrożone w parku Zdrojowym ławki, potrącać o kościółek i długo jeszcze niknąć przy stacji Zdrój. Ale muzykanci: jeden czarny, drugi blond, a trzeci bez wyrazistego koloru włosów, za to bardzo rosły, o urodzie amerykańskiego amanta, wciąż wysyłali nowe. Pomiędzy utworami zalegała cisza tak gęsta, że słychać było wirowanie mgły pod żarówkami ulicznych latarń. W takich chwilach w chłopakach stojących przed drzwiami lokalu coś buzowało, gdzieś ich gnało. Gdy przechylali puszkę, słyszeli chlupot spływającego przez przełyk piwa. Czuli rozpływające się po ciele zimno, więc zapalali kolejne papierosy, żeby dopełnić szczęścia. Nic innego nie działo się wewnątrz Kasztanów.

Nie wiadomo, kto pierwszy dojrzał nadchodzącą grupę, musiał to być któryś z dziczków, bo przecież stali przed knajpą. Co prawda dziczki wcale nie interesowali się gośćmi hotelu Zdrój ani tym bardziej tematami, jakie poruszali na tej jakiejś konferencji, jednak to właśnie im dane było zobaczyć naukowców w całej okazałości, gdy szli na dansing tamtej soboty. Kobiety w szarych płaszczach, mężczyźni w kapeluszach i kurtkach, większość w okularach, bez papierosów w rękach i chyba zupełnie trzeźwi. Szli rozbawieni, rozglądając się wokół i wszystko komentując. Jeden z nich niósł pod pachą parasol, inny gazetę. „Okularnicy” – pomyśleliby o nich, gdyby znali takie piosenki. Ale szczyle tylko mocniej wcisnęli głowy w kołnierze obszyte sztucznym futerkiem. Ten czy tamten splunął jeszcze, przytupnął dla rozgrzania. Trwali jednak niewzruszenie i ani myśleli ruszyć się spod drzwi, które zresztą w niczym nie przypominały drzwi lokalu, wyglądały jak wejście do zwykłego prywatnego mieszkania. Nadchodzące towarzystwo śmiało się i żartowało, jednak szczyle nie dawali się na to nabrać. Mieli wprawę, pamiętali letników, wiedzieli – a raczej czuli – że patrzą na nich jak na psy, którym nie można okazać panicznego lęku, aby nie poczuły potu. Stanęli wreszcie twarzą w twarz. W środku orkiestra zaczęła rosyjski romans.

Życie bufetowej Beaty podobne było do kawy, którą roznosiła na plastikowych tacach z widokami gór. W środku – wrzątek, bulgotanie, pobudzająca kofeina, co tu dużo gadać, w knajpie serwowano siekierę, ale cały ten żywioł dusi się, bo ma do dyspozycji najwyżej centymetr przestrzeni pod przykrywającym go spodkiem. Może instynktownie Beata nalewała z biegiem czasu coraz mniej wody do szklanek, tak że goście wreszcie zaczęli narzekać i oskarżać ją o zbytnią oszczędność. „Nie wie pan, że tak najeleganciej?” – dziwiła się i ani myślała dolewać. „Tylko chamy nalewają do końca” – dodawała w myślach. „Zresztą, książka życzeń i zażaleń wisi przy bufecie”. Unosili się posłusznie, ale kroki swoje kierowali do bufetu nie po to, aby wpisać skargę, lecz by zamówić kolejną kawę. Beata wracała za kontuar i dopóki nie było żadnych nowych zamówień, skupiała się na własnej pamięci. „Urodziłam się tu i tu zdechnę, nie ma co wierzgać” – myślała pogodnie i zabierała się do malowania paznokci, ale naraz rozedrgana, opierała czoło o kran do nalewania piasta, bezsilna, i wstrząsał nią suchy, bezgłośny płacz. A jednak była świetną bufetową. Nadawała się do tej pracy bardziej od innych dziewczyn z okolicy, bo uwielbiała nocne życie. Kiedy orkiestra grała rzewne kawałki, Beata czuła, że temperament ją rozpiera, i podpijała potajemnie słodziutkie alkohole. W takie noce miała pewność, że lada dzień, a może nawet już, już, w każdej chwili, może zajechać Obcy Mężczyzna i zamówić u niej szampana. „Ale co ja mu podam? Tu jest tylko kawa – herbata – racuchy – piwo” – myślała i zaraz poprawiała się, że zamówi racuchy, tak, na pewno racuchy, specialité de lokal.

Tej nocy Beata miała wieczorną zmianę, o drugiej szła do domu.

A muzycy – jeden blondyn, drugi czarny, a trzeci o nieokreślonym kolorze włosów – rżną, jakby chcieli duszę jak mokrą ścierkę wyżymać, rżną prosto w mróz i zawadiacko podkręcają wąsy. A ten blondyn na talerzach jakby posypuje wszystko delikatnymi brylantowymi śnieżkami. A czarny z akordeonem jak Rosjanin dmie smętne romanse. Ale dopiero ten ostatni, bez jasno zdefiniowanego koloru włosów, na skrzypcach wierci, wwierca się w noc, wysyła pogłos i już tańczą pary wpatrzone w siebie, aż Beata nie śmie przechodzić przez parkiet, żeby nikogo nie potrącić, jeszcze z tą zupą pomidorową na tacy. Czas, szkoda gadać, zatrzymuje się i, chwilo, trwaj, tańczmy tak już zawsze, niech się kręci ziemi kula, niech ten skrzypek ciągle gra. Papieros niech się tli w płynnie poruszających się palcach, opartych na ramieniu partnera, a popiół niech delikatnie spada na parkiet, przydeptany zaraz eleganckim butem na wysokim obcasie, a wszystko niech spływa po śliskiej sukni, jakby ta muzyka była wytrawnym masażystą, spływa na posadzkę wraz z popiołem, wraz ze stresem, jakby się długo, długo płakało, jakby się znowu było dzieckiem i matka głaskała po głowie, ale to nie matka, to te powywijane, zawijaśne dźwięki, niemodne już, przedwojenne. Ryknęły oklaski. I już ten czarny, i już ten biały, a przede wszystkim ten o niejasnym kolorze włosów dostają po setce wódki na koszt firmy, co tam firmy, na koszt lokalu gastronomicznego, i wychylają ją w upojeniu, za gastronomię, wychylają, bo są przekonani, że na tym właśnie polega sztuka, na tym, żeby wzruszać ludzi, żeby z nich wyciskać wszystko, nie tylko pieniądze, i że to prawie metafizyka. Albo i – psiakrew! To jest metafizyka, a innej nie będzie.

Ale na szczyli to nie działa, to dobre dla ich rodziców, oni kochają inną muzykę. Gwałtowny trzask rozbijanej w parku butelki, prostackie dźwięki zasłyszane na dworcu, na stoisku z kasetami obok Non Stop Baru, i powtórzone potem w tanim walkmanie, uspokajający plusk piwa spływającego do przełyku, niepokojący trzask zapalniczki. I jeszcze charkot śliny spadającej na asfalt. Ich dziewczyny, czerwone od mrozu i kiepskiego solarium, zapinają pod brodę zamki różowych kurtek i nakładają kaptury. Przeskakując z nogi na nogę, patrzą bez sympatii na nadchodzących. W końcu szczyle postanawiają zrobić miejsce, ale przesuwają się tylko odrobinę, tak że przybysze muszą się o nich otrzeć.

Całe towarzystwo, już nie tak rozbawione, znalazło się teraz w holu z szatnią i toaletą, a także z niewiadomego przeznaczenia kontuarkiem, na którym stał wazonik ze sztucznymi kwiatkami. W holu królowały dwa bajecznie kolorowe automaty.

Auto-auto-automaty! Za wielką poziomą szybą z grubego szkła wytatuowanego w fantazyjne krajobrazy mieszka błękitna księżniczka – syrena, której co chwilę zapalają się żółte gwiazdki oczu. Smok połyka kule spływające mu do paszczy zgrabnym podjazdem, gotycki, wypukły napis GAME OVER rozbłyskuje kolorami elektrycznej tęczy, a wszystko to w pofałdowanym krajobrazie pełnym rdzawych i czerwonych wulkanów, w które w każdej chwili może wpaść wspaniała, lśniąca srebrem, chłodna kula. Niejeden grający bezustannie na automatach szczyl myślał już w snach o uwolnieniu księżniczki zza grubej szyby, zazwyczaj mokrej od stawianego na niej piwa.

Księżyc zahaczony o szczyt góry, koty rzucające cienie na pół ulicy, dymki unoszące się z kominów kamieniczek ciągnących się aż do zamkniętej na głucho Biedronki – wszystko to upodabniało miasteczko do rysunku przedszkolaka, z którego każdy psycholog wyczytałby ciężkie warunki mieszkaniowe i rozbitą rodzinę. Pachniało koksem, węglem i czym tam jeszcze palono, resztkami śniegu, kocimi szczynami i alkoholem, a mróz potęgował te wszystkie zapachy, ostro kazał przedzierać się przez nosy wszystkim ich odcieniom.

Szczyle przenieśli się do przedsionka na automaty. Po chwili muzyce z sali zaczęły przeciwstawiać się elektroniczne wybuchy i sygnały strzelania z najnowszej, laserowej broni. Ale to, co właśnie działo się w dwóch pomieszczeniach Kasztanów, było odporne na wszelkie sprawy z zewnątrz. W większej sali, tej, w której się tańczyło i gdzie na drewnianym podeście stała orkiestra, rozsiadło się przy jedynym wolnym stoliku świeżo przybyłe towarzystwo. Druga, cała zapchana stolikami i pełna dymu, ukryta była za przepierzeniem z bambusowych sznurków. Ta mniejsza sala przyciągała najgorszy rodzaj pijaków, kobiety o oczach starych dziwek i samotnych, przejezdnych młodzieńców o dzikiej urodzie Raskolnikowa. Jeden z nich, w czarnej skórzanej kurtce, brunet o czarnych oczach, lat około dwudziestu sześciu, siedział wciśnięty w sam kąt, pomiędzy donicą z wielką, rozrastającą się niepoczytalnie rośliną a obudowanym drewnianą boazerią kaloryferem. Młodzieniec pił kawę, palił papierosa i coś tam notował w zwykłym szkolnym zeszycie z samochodem na okładce. Siedzący naprzeciw bruneta pijany grubas, na pewno miejscowy, zaczął nagle dawać mu jakieś znaki. Polegały one na wyginaniu się do przodu i do tyłu, mrużeniu oczu i pstrykaniu kciukiem o palec wskazujący, jakby wołał kelnera.

– Panie... – nie wytrzymał w końcu pijany grubas i pstryknął palcem tym razem wyraźnie w kierunku bruneta w skórze. – Panie, czy pan szanowny, ja przepraszam, ale czy pan szanowny aby nie od tych ze Zdroju? – zrobił głową ruch w kierunku sąsiedniej sali. – Pan wybaczy, ja nie mam nic przeciwko... Ale pan jakby chyba nie stąd?

Przez szczelinę w śmierdzących firankach chłopak zobaczył, że księżyc przeskoczył nad drewniany kościół i uczepił się jego wieżyczki. Zasunął przybrudzony materiał i wstał od stolika. Grubas zrobił ruch ręką, jakby chciał go zatrzymać, ale zachwiał się i opadł na krzesło. Chłopak chwilę zbierał swój majdan: szalik, rękawiczki, torbę. Potem gwałtownym ruchem rozsunął bambusowe zasłony i objął wzrokiem główną salę. Natychmiast został rozpoznany przez nowo przybyłe towarzystwo. Kilka osób uniosło się, było to jednak niewygodne, stół krępował im kolana. Jedna z kobiet, cała ubrana na czarno, mrugnęła do niego. Do stolika podeszła Beata z maleńkim notesikiem. Chłopak nawet nie zauważył, kiedy na podeście dla orkiestry pojawiła się kobieta w średnim wieku i zdartym głosem zaczęła śpiewać Tango milonga.

Gry kończyły się i na powrót zaczynały w zawrotnym tempie, mierzonym tylko ubytkami żetonów. Schronieni w holu przy automatach szczyle zaczynali powoli czuć, jak ciepło wypitego alkoholu płynnie niczym kula automatu dostaje się do aorty. Papierosy kiepowali wprost na posadzkę i nie zważali na lepiące się od piwa szyby maszyn. Księżniczka-syrena, mrugając żarówkami oczu, oddawała się im kolejno. Smok nie bronił dostępu do lochów, a jeśli nawet, to musiał też być pijany, tak opieszale się sprawiał. Czuli, jak wraz z kolejnymi łykami o metalicznym smaku puszki napływa coraz to silniejsza energia, której nie ma gdzie ani na czym wyładować. Więc choć było im tu ciepło, pomyśleli o parku. Ktoś rzucił hasło do odwrotu i po chwili szczyle ze swoimi dziewczynami zanurzyli się w smętne dymy ulicy. Żegnał ich na dobre rozbawiony automat. Jeszcze długo po ich wyjściu elektroniczna broń z rozpędu strzelała laserowymi dźwiękami, księżniczce zapalały się i gasły żółte oczy, mrugał napis zachęcający do wrzucenia kolejnego żetonu, pomrukiwał zaniepokojony ich nieobecnością smok. I tylko duża, błyszcząca chłodno kula nie potrafiła się już wydostać z otoczonej złotą gwiazdą jamy, do której miękko spłynęła kanałem wyściełanym szkarłatnym aksamitem.

Darła się, a nie śpiewała. Ten głos przypominał nawoływania starej kurwy, trzeba było pospiesznie wyprowadzać dzieci, trzeba było trzymać się na zakrętach. Jej twarz o trzech oczodołach – dwóch zielonych i jednym czerwonym – przywodziła na myśl kulturę masową. Stała na zbitym z desek podeście dla orkiestry i siedzący pod nim mogliby zaglądnąć jej pod sukienkę. Nikomu to nie przyszło do głowy. W przerwach na solówkę, która następowała po refrenie, jej pełne żylaków uda i łydki potupywały o podest. Mikrofon nie nadawał się do niczego. Kiczowata melodia z przewodnim motywem skrzypiec była tak osłuchana, że trudno już nią było kogokolwiek wzruszyć. Śpiewała swoje memento mori, oblizywała mikrofon, łapał ją prąd, i już nie dla mnie dawne wspomnienia, nie dla mnie zmysły i serc poruszenia, czas wszystko odmienia, kochanku mój, żegnam cię, bywaj zdrów.

– No przecież mówię – w Biurze Wystaw Artystycznych. Robił tam jakiś program literacki. A w ogóle – Grażyna zatoczyła ręką wokoło – ta knajpa jest tak chujowa, że aż piękna! Trzeba by na nich nasłać „Magazyn”. „Wyborcza” lubi takie klimaty. Fotoreportaż Perła... – przez chwilę szuka właściwego tytułu na artykuł. Perła gór... Do licha! W jakich górach my właściwie jesteśmy?

– Przestań pieprzyć – ucisza ją inna kobieta, obcięta na krótko i ufarbowana na rudo, z nowoczesną biżuterią na pomarszczonej szyi. – Nie jesteście w cyrku. Może docent się wypowie?

– Docent się wypowie, ale najpierw się napije...

Za kontuarem Beata spoglądała spod sztucznych rzęs na salę i jej wzrok co rusz przyciągała ta rozbawiona grupa. „Cholernie eleganckie babki” – myślała, starając się obciągnąć na sobie białą bluzkę z falbanką i poprawiając kawałek koronki wpięty w kok. Stała obok umieszczonej na kontuarze wielkiej lampy w kształcie kuli, od której – jak od jeża – odchodziło srebrne, elektryczne włosie. W środku wariowała woda i światło, a wszystko rzucało na twarz Beaty cienie. Zupełnie jak w dyskotece. „Taki naszyjnik sobie sprawić... W sklepach takich w życiu nie widziałam”. Poczuła, że znowu zbliża się okres. Wiedziała, bo zawsze przy tym strasznie bolał ją brzuch. W ogóle coraz gorzej to znosiła. Skóra szczypała jak przy antybiotykach. Na dodatek Beata budziła się ostatnio z twarzą wymiętą i jakimś strasznym głodem nikotyny. A jak już zapaliła – bolał ją brzuch i chciało jej się wymiotować i jeść. Ale nie mogła jeść. Piła tylko kawę, od której musowało jej w mózgu i czuła niesmak w ustach. Ciągle to samo, tylko z roku na rok coraz gorzej.

– Tak pisz, stary! – „docent” chwycił czarnego chłopaka za poły skórzanej kurtki – ty ciągle tylko uciekasz od tego wszystkiego w fikcję, ot co. A tu trzeba zawyć. Wykrzycz wreszcie tą całą sobaczą rzeczywistość!

– Ooo! Ale się docentowi zebrało! – Ruda wychyliła do dna kieliszek wódki. – Nie wypada używać tego słowa od dobrych kilkunastu lat...

Nagle Grażyna zrobiła się blada, rozejrzała się niespokojnie. Chciała wejść do toalety, ale stare drzwi nie dawały się otworzyć wziętym z barku kluczem na wielkim żelaznym kółku, a babcia klozetowa gdzieś sobie poszła, zmęczona ciągłymi zaczepkami grających na automatach szczyli. „No i dobrze, wyrzygam się w parku” – wymiędliła do siebie przez zaciśnięte kurczowo usta. Wiatr zwalił się na nią, ale nie pomógł. Gdy dobiegła do pierwszej ławki, oświetlonej mdławą poświatą latarni, zobaczyła nadchodzącą w swoim kierunku grupę tych młodych ludzi, co stali wcześniej w przedsionku knajpy. W najbliższej latarni żarówka właśnie się przepaliła. Zaskwierczało i Grażyna znalazła się w potokach trupio fioletowego światła. Oparta o ławkę, przechyliła się, wsadziła sobie pięść do gardła i zaczęła poruszać palcem. Poczuła się tak obrzydliwie, że aż rozkosznie.

Tej samej nocy, jeszcze na długo przed świtem, w całym miasteczku zaczęło wiać. Huragan gnał główną ulicą starą gazetę. Czarny kot schował się w załom muru i zlał z cieniem. Z kolei cienie poznikały, jakby je też rozpędził wiatr. Rozgrzani alkoholem szczyle ruszyli parkiem w kierunku tej części miasteczka, gdzie stały najbiedniejsze chałupy. Ich chałupy. Lodowaty ziąb starali się odgonić przekleństwami, ale te zamarzały im na posiniałych ustach i upadały z trzaskiem na oblodzony asfalt alei. Dziczki znalazły sobie nową zabawę: rzucali na jezdnię kawałki jabłka i patrzyli, jak przejeżdżające samochody wjeżdżają w nie, rozwalają, tak że jabłko rozpada się wspaniale na wszystkie strony!

– On jebał twoją matkę! – krzyczeli za każdym samochodem i pokazywali „fuck you”, po czym w poczuciu wygranej wybuchali brechtem, bekali itede. Potem któryś przyniósł kapiszony i dopiero zaczęła się zabawa! W chwili wybuchu mówili swoje „on jebał twoją matkę” i chowali się do cuchnących szczyną bram. Była to wspaniała zabawa, ale niestety, jak ze wszystkim, co dobre, tak i tu nadszedł koniec. Mianowicie jakiś samochód się zatrzymał, więc zaczęli uciekać, zwolnili dopiero przy wejściu do parku. Oddechy uspokoiły się i pluli teraz równo, szybko, raz za razem. Wiatr wyrywał papierosom żar, pozostawiając im puste filtry i niesmak w spierzchniętych ustach. Kiedy przechodzili obok nieczynnej fontanny, z której zwykle lały się lecznicze wody, jeden z nich rozpiął rozporek i zaczął się do niej odlewać. Wiatr zwiewał szczyny w bok, para łączyła się z mgłą parku i Sławek z podziwem przyglądał się tej inscenizacji, choć wkurwiało go, że obszczał sobie rękę. W końcu weszli w boczną aleję i jak wrony obsiedli jedną z ławek. Gdyby wiedzieli, że o kilkanaście metrów dalej jedna z tych wytwornych, choć już niemłodych kobitek, które z takim lękiem przedzierały się przez ich gromadę tam przy wejściu, patrzy na nich z przerażeniem i jest w tej chwili bardziej nawet bezradna od jabłka rzuconego na jezdnię! Siedzieli tak i nawet trudno powiedzieć, żeby rozmawiali. Szczyle w ogóle nigdy nie rozmawiali, wydawali tylko jakieś dźwięki, okrzyki, które miały zwabić do nich panienki, wydawali odgłosy, pochlupywania, kaszlnięcia. Ale nie rozmawiali. I teraz też Sławek Łopusz po prostu wyciągnął zmarzniętą, obszczaną rękę i zaczął nią gmerać wokół zamka kurtki i szalika miejscowej Anki. Coraz to któryś szedł już do domu, choć czy po tylu wypitych piwach, wypalonych papierosach, po tylu niespełnionych nadziejach, słowem – czy o trzeciej nad ranem, po dwunastu godzinach mroźnego półsnu, ma się jeszcze jakiś dom, do którego można wrócić? Więc nie oddalali się krokiem powracających do domu, a tylko to ten, to tamten odrywał się od reszty w zamyśleniu, bez pożegnania i długo musiała go oblizywać ciemność, zanim zdołała strawić. W końcu tylko Sławek z Anką zostali sami na wysepce światła pod latarnią.

Anka splunęła słonecznikiem i mocniej nasunęła kaptur.

– Te, cho do strasznego domu.

Sławek zamarł, bo nie słyszał jeszcze głosu Anki, a właściwie – nie słyszał, żeby mówiła tak skomplikowane zdanie, ale zaraz sobie uświadomił treść tego zdania i ciar-ciar-ciarki, a to słowo właśnie brzmi jak „siarki” i przylepiło się mu do pleców. Tymczasem Anka spokojnie obgryzała tipsy.

– Weź se peć! – próbował polemizować, ale wiedział, że ta dziewczyna jest uparta, więc jeśli chce dostać swoje, to on nic nie poradzi, trzeba będzie coś z tym zrobić, choć Sławek jeszcze nie wie dokładnie co, bo dziczki przecież nawet całą grupą raczej nie przechodzą koło tego miejsca. Ona jest pojebana, ta Anka, ona ma nakurwione w głowie! Anka podeszła do fontanny, ale zaraz zrozumiała, że jest wyłączona, i stanęła zakłopotana. Nagle klepnęła Sławka i szybko zaczęła uciekać w stronę strasznego domu. Powoli ruszył za nią. Ale im bardziej się zbliżali, tym jakoś ich kroki powolniały, a piski Anki cichły. Niestety, prawdziwy ranek miał przyjść dopiero za trzy, cztery godziny, choćby już teraz piały wszystkie koguty z dalekich chałup. Tylko że w zimie ich pieśni nie pokrywają się z naturą, dalej jest noc i mróz, więc koguty pieją i pieją, aż w końcu chrypną, tracą głos i idą spać dalej.

Szli więc coraz wolniej ścieżką wspinającą się stromo w górę, o zboczach porośniętych krzakami i trawą. Ich buty ślizgały się po zamarzniętym błocie i kałużach. Kilka razy upadali, podtrzymując się nawzajem. To miejsce znajdowało się na drodze prowadzącej już w prawdziwe góry.

– Nie idźmy tam.

Teraz rzadko spotykali chałupy, a w tych, które mijali, ujadały psy. Na ten odgłos zaczynały szczekać inne, podniecając się nawzajem do coraz większej wściekłości. Aż naraz wszystko się skończyło – chałupy, rzadkie latarnie, a dróżka, dotąd i tak wąska, zakręciła w las i zatraciła się w nim. Jednak by dotrzeć w to miejsce, nie należało w nią skręcać, lecz iść wzdłuż pochyło położonych łąk.

Coś czarnego zamajaczyło w krzewach parku, obok kosza na śmieci. Kici-kici-kici! Grażyna podźwignęła się z ławki, wzięła kota na ręce i drżącym z osłabienia krokiem zaczęła iść w kierunku szarego zarysu fontanny. Wyobrażała sobie, że jest Anitą Ekberg i zaraz wejdzie do baseniku miarowo okraszanego brylantowymi gwiazdami wody, a największą gwiazdą będzie ona – Grażyna Świderska, językoznawca, feministka, socjolożka i krytyczka, jakże często bywająca w Telewizji Polonia. Idąc, potknęła się jednak o jedną z pozostawionych przez szczyli butelek, i to ją otrzeźwiło. „Ten kot jest chyba zapchlony” – pomyślała ze zdenerwowaniem, grzebiąc palcami w liniejących kudłach, do których poprzyczepiały się jakieś osty. Że też człowiek bierze do ręki coś, o czym nic nie wie! Kot upadł na ziemię, zamiauczał i uciekł w stronę hotelu Zdrój, który przylegał do parku, a nawet miał taras z widokiem na główną aleję. Mamrocząc: „Wszystko to bzdury, już ja ci wezmę jeszcze kiedyś alkohol do ust”, Grażyna raźnym krokiem ruszyła do hotelu. „Koniec z paleniem, koniec z piciem, dosyć tych bzdur. Wykąpię się, prześpię i wykażę jutro temu Szwedowi, Olafowi, że jego referat jest oparty na fałszywej typologii. Albo może mu tego nie mówić? O czym ty myślisz, mój Boże...” – powiedziała prawie zupełnie głośno i zaczęła śpiewać Tango milonga. Po czym jednak na czczo zapaliła papierosa. Smakował jak nigdy!

Najpierw zawirowało tylko kilka płatków śniegu, które zaraz osiadły im na rzęsach i stopiły się na ustach, potem rozpadało się na dobre. Stanęli. Sławek wyciągnął resztkę wódki. Nikt nie wie, czy w tamtym miejscu w ogóle coś się stało, że zaczęło być straszne. Podobno ktoś tam się powiesił, ale było to ze dwadzieścia lat temu i niewielu pamięta dzień, w którym podjechała pod dom milicja, fachowcy weszli do środka przy akompaniamencie skrzypiących drzwi, a właściwie wielkich wrót, jak do stodoły, nikt – starał się pocieszać siebie i Ankę – nikt nie pamięta, no, dobra – poprawił się na widok jej ruchu: odsunęła powiekę palcem i pokazała czerwoną podszewkę, tu mi, głupku, kaktus, kaktus rośnie mi tu! No dobra, niech ci będzie, więc jednak ktoś pamięta, tylko nic nie powie. Ruszyli dalej. Właściwie cały ten postój, rozmowa, papieros, wszystko to miało ukryć fakt, że to miejsce jest, niestety, już widoczne. Anka podskakiwała, pewnie z zimna. W tej workowatej różowej kurtce obszytej tanim sztucznym futerkiem, co wyglądało jak wata, w niezbyt oryginalnych dżinsach, i – mimo pogody – w za dużych szpilkach, nad którymi widać było wyraźnie grube skarpety, wyglądała dokładnie tak, jak wyglądała, i nie dało się do tego nic dodać. Sławek nie myślał o niej. Bał się. Patrzył na tę czarną plamę na skraju lasu i każdy kształt wydawał mu się po prostu przerażający. „Po cholerę mi to, po cholerę, po jasną, kurwa, cholerę...” – międlił w ustach i wiedział już, że Anka lada chwila zauważy jego lęk, a jak on tylko do niej dotrze, zaraz zażyczy sobie, aby Sławek wszedł tam. Wszedł tam! Zrobi to, aby się odegrać za swoje grube skarpety pod lakierkami, za tanie solarium, a może samoopalacz, w każdym razie zachce się jej wziąć odwet za tę pomarańczową twarz, za klipsy z białego plastiku... A może zresztą wcale nie za to, może Anka wcale nie zdaje sobie sprawy z tego, jaka jest? W każdym razie Sławek Łopusz tam nie wejdzie, bo Sławek wariuje na sam widok, Sławek po prostu jeszcze chwila, a osiwieje. W owalnych kształtach dachu, w czarnych dziurach okien, nawet w sękach płotu było coś okropnego, coś z... pogorzeliska? Nagle poczuł, że stojąca za nim dziewczyna pcha go w stronę drzwi, coraz natarczywiej napiera kciukiem na jego plecy, zniża rękę i, sugerując nagrodę, miętosi nią wyhodowane na kłodzkiej siłowni pośladki. Już od jakiegoś czasu narastała w nim wściekłość, kurwa, suko, nie wszystko ci jedno, gdzie dasz? Zabił się przecież facet, tu, tu wisiał! Gnił, jak go znaleźli, uśmiechał się, miesiąc patrząc w tą ścianę! Co? Chcesz też tak wisieć? Przed oczami stawały mu kolorowe strony magazynu „Zły”, zdjęcie pewnego pokoju w bloku, gdzie ksiądz musiał odprawiać egzorcyzmy, podczas których – uwaga! – stół wyleciał przez okno. Zupełnie sam, dziś, wczoraj. Diabelskich spraw lepiej nie tykać, nie tykać gówna. One są tylko przyklepane, uciszone. Lepiej nie ruszać, bo potem trafia się na okładki „Złego”.

Doprowadzony do ostateczności, chwycił za klamkę i szarpnął. Był pewien, że drzwi od razu ustąpią, i nawet wyobrażał sobie to złowróżbne skrzypienie. Dopiero gdy zauważył kłódkę pod klamką, odetchnął z ulgą, otarł pot z czoła i pomyślał, że teraz to już nie będzie na niego. Chciał zapalić papierosa, to był jego stały przerywnik, ale poza zamokłą chusteczką i jakimiś śmieciami nic nie znalazł na dnie kieszeni. Musiał zapalić, zdenerwował się w końcu, coo?! ta jeszcze nie ma dosyć? jeszcze obchodzi całą tą ruderę i ho, i ho, bo tam z tyłu, gdzie deski przylegają do ściany lasu, te deski właśnie... No, słowem, cho! I kiwa na niego palcem.

Kiedy kobieta skończyła swoją piosenkę, ukłoniła się, nieszczęsna, z dumą, uważnym krokiem zeszła z podestu i jakby dopiero teraz zawstydzona, zaczęła skradać się do baru. Wtedy chłopak w czarnej skórze wstał i powiedziawszy coś do docenta, poszedł w jej stronę. Towarzystwo przy stoliku zastygło, jak to się mówi, w oczekiwaniu, a on szedł jakoś tak bardzo długo i, nie wiedzieć czemu, cała sala od razu wiedziała, do kogo idzie. Co mu strzeliło do głowy, nigdy nie zostało do końca ustalone, mimo że problem dogłębnie przedyskutowano, nie tylko w towarzystwie ze Zdroju. Pomysły pisarza – chciałeś, docent, ludu, będziesz go miał – o to mu chodziło, mówili jedni. Inni uważali, że mimo całej tandetności, a może właśnie dlatego, ruszyła go jednak ta piosenka, przecież to taka „artystyczna dusza”. Zresztą nie miał to być koniec jego ekscentrycznych pomysłów tej nocy, a zaledwie niewinne preludium. Kto to był? Skąd go właściwie wytrzasnęła Teresa? A ona sama gdzie się podziała? Wszystkie te pytania zaczęto stawiać dopiero następnego dnia, gdy było już za późno. Wiadomo tylko, że chłopak przyjechał nie razem z grupą, ale osobno, i tylko zatrzymał się w tym samym, jedynym zresztą, hotelu. Docent twierdził, że mimo młodego wieku wcale nieźle daje sobie w życiu radę, ale po wypadkach ostatniej nocy dla wszystkich stało się jasne, że „czarny” musiał o sobie nakłamać, że mianowicie wcale nie był pisarzem, „pisarz” – to brzmi dumnie, a ten? Tfu...

Wszyscy czuli już w sobie wódkę i siedzieli otoczeni gęstym bezczasem, który do złudzenia przypominał kłęby dymu. Nie czekali już na koniec imprezy ani nie pamiętali jej początku. Nie myśleli też o tym, czy późno, czy nie późno, po prostu siedzieli hipnotyzowani kolejnymi dawkami muzyki i wódki, i przez myśl by im nie przeszło, że – jak się później wyraziła jedna z pań – „na takim wypierdówku można się tak zabawić” i że „to było jak uczestniczenie w jakimś filmie sprzed lat”. Istotnie, przybyli tu ze swoich nowoczesnych mieszkań, w których w nocy cicho plotkowały automatyczne sekretarki, a tu? Knajpa była rezerwatem, a zima zamroziła czas, tak że noc trwała i nie kończyła się. Dlatego tyle mogło się wydarzyć, a koguty po jakimś czasie całkowicie ochrypły i do dziś nie odzywają się w tej części świata. Tymczasem chłopak w czarnej skórze szedł do baru, gdzie ta biedaczka już wiedziała, już się domyślała i z niepokojem zapalała papierosa, udając, że ten jego chód jej nie dotyczy, już trzepotała przyklejonymi rzęsami i w ogóle na wszystkie sposoby usiłowała zlać się z tłem. Trzeba przyznać, że nasze towarzystwo zachowywało się skandalicznie, co raczył nawet podkreślić jeden z profesorów, pisząc raport z konferencji, słówko o tym napomknięto także podczas odczytu następnego dnia. Kilka pań nie wytrzymało i prychnęło śmiechem, a jeden młody doktor, zupełnie zapominając o swoim tytule, krzyknął przez całą salę coś, czego dobrze nie można było usłyszeć, ale na pewno było w tym coś o „starej papudze”; „zostaw tą starą papugę”(?)... Papuga poruszyła się niespokojnie i wpiła wzrok w swój kieliszek, ale na nic to się jej zdało, bo oto „czarny” był już przy niej i zagadywał o coś. I wtedy niespodziewanie kobieta nie tylko „rzuciła mu się w ramiona”, jak się potem mówiło, ale na dodatek zaczęła zachowywać się jak podrywana nastolatka. Wpiła wzrok w chłopaka w czarnej skórze, który był nie tyle może nawet przystojny, co przede wszystkim młody i ubrany w skórę, złapała go paznokciami pokrytymi łuszczącym się lakierem i naciągnęła na kolejkę wódki. Najwyraźniej nie miała ochoty dosiadać się do stolika, przy którym tymczasem wybuchł spór na temat rze...

Beata mieszkała w jedynym bloku w okolicy i była z tego dumna. Był czteropiętrowy i odrapany, ale ostatnio doszedł domofon w bramie. Co prawda nie było jeszcze telefonu, a w kuchni pod zlewem stała butla z gazem, ale za to nad stołem obłożonym ceratą w kwiaty wisiała reprodukcja Macierzyństwa Wyspiańskiego. Okno w kuchni wychodziło na nasyp kolejowy. Kiedy przejeżdżał pociąg, wszystkie naczynia za szybą szafki podskakiwały równomiernie w takt kół. Nic bardziej nie podkreślało monotonii jej życia od tych idiotycznych naczyń. No, czasem w lecie z pobliskich ogródków dochodziło gruchanie gołębi, ale zimą naczynia były bezkonkurencyjne. Nocami Beata potrafiła bezbłędnie rozpoznawać pociągi. Osobowe jechały jak gdyby równiej, w towarowych zbyt dużo rzeczy się trzęsło. Bo był w nich i węgiel, i wielkie banie z chlupocącą naftą, a na dwupoziomowych platformach jechały nowiutkie wozy, najczęściej skody.

A raz Beata zobaczyła towarowy cały w olbrzymich choinkach i kto wie, czy nie ustrojonych.

Za to osobowe wiozły tylko uśpionych ludzi, właściwie wiozły sny, zachowywały się więc ciszej, aby nie uszkodzić tego wątłego towaru. Równomierny takt ich kół był monotonną kołysanką. Dalej, za torami, w granatowe niebo wrzynały się czarne o tej porze kominy pralni, za nimi, choć go już zupełnie nie było widać, leżał cmentarz, a na nim – jej rodzina. Spuszczała oczy i mogła obserwować oświetloną bramę i piaskownicę, w której zwykle bawiły się brudne dzieci, a teraz leżała w niej stara parasolka. Wiatr lekko targał wątłym materiałem. Sygnały pociągów odpowiadały na wiecznie czerwone światło kolei, wyjątkowy przypadek, gdy inne w ogóle się nie pali. Światła miały czarne, osmalone sadzą osłonki, które przypominały groźne kapelusze jakichś trujących industrialnych grzybów, i nawet w nocy można było wyobrazić sobie ten intensywny zapach podkładów i pokrzyw. Widziała, słyszała i czuła nawet to, czego zobaczyć, usłyszeć i poczuć nie mogła – stacyjkę dyżurną, której nazwa słusznie podkreślała wiecznie trwający tam dyżur nocny, z zawsze zapalonymi światłami w oknie, pełen czerwonych lizaków, cichego radia i mocnej kawy. Na tyle starczało jednego papierosa. Kto wie, pewnie gdyby wymyślono jakieś dłuższe, na pewno wynosiłaby z tego krajobrazu o niebo więcej. Przecież nie zdążyła nawet liznąć wzrokiem nieba! Właściwie dopiero ślizgała się po powierzchni, nigdy nie starczyło czasu na wniknięcie w głąb struktury drewna kolejowych podkładów. Papieros, jak klepsydra, tajał nieubłaganie, a jakoś głupio było zostawać dłużej. Splunięcie na chodnik, niesmak w ustach – wszystko dawało znak do odwrotu.

Potem, po latach, wprowadzono w kioskach długie damskie papierosy.

Tej nocy Beata nie mogła zasnąć, kołysana miarowo w takt kolejowych kół. Była okropnie zmęczona. Miętosiła pościel, rozprostowywała na powrót prześcieradło, to zapalała, to gasiła lampkę. Boli, myślała, ale to nie było jeszcze to. Czuła, że wszystko przez te kobiety z konferencji. Dopóki nikt nie przyjeżdżał, nie było porównania. Czego oczy nie widzą, wiadomo... Za to kiedy w końcu zasnęła, zobaczyła siebie jako przepiękną księżniczkę – syrenę zamkniętą w szklanej klatce automatu. Leżała w niej jak w trumnie, trochę jak śpiąca królewna, o właśnie – spekulowała potem przy kawie parzonej po turecku – przecież ona właśnie leżała w kryształowej trumnie! Jak to się wszystko logicznie układa. Kiedy przewróciła się na drugi bok i zerknęła na budzik, stwierdziła, że musiał się zepsuć. Do diabła, nawet na porządny budzik mnie nie stać – pomyślała i zaraz znowu zasnęła. Zobaczyła, że do szyby automatu zbliża się cała banda miejscowych szczyli. W twardych garściach zaciskają spocone żetony i nachylają się nad Beatą, co leży wśród czerwonego pluszu jak na wystawie, ach, kupcie mnie, zjedzcie. Stają w rozkroku wokół szyby i zaczynają o nią grać. Nie może dojrzeć wszystkiego, co się dzieje za szkłem, widzi tylko tych, którzy się nad nią nachylą, a i tak ich twarze są straszliwie zniekształcone, że aż zaczyna się bać. Za każdym razem, gdy przegrywają, smok z elektronicznym hałasem rozchyla rdzawe skrzydła. Za oknem przejechała pierwsza ciężarówka z mlekiem. (Jednak Beata nie wiedziała, że pijany mleczarz wiózł nie mleko, tylko rozbawionych, pijanych ludzi, a ciężarówkę prowadził wprost w góry. Potem znaleziono ją zsuniętą w przepaść). Beata naciąga mocniej koc i widzi, że szczyle nie chcą już więcej przegrywać, że biorą butelkę po wódce, a właściwie to nie wszyscy, tylko ten jeden, Sławek Łopusz, co chodzi na siłownię, ten, co nosi kurtkę z wielkim napisem NIKE na plecach (i kto wie, kto wie, czy nie autentycznym, czy Nike nie okaże się prostą wróżbą zwycięstwa?). No więc ten właśnie Sławek nie wytrzymuje, bierze duży zamach. Przez grubą szybę Beata widzi tylko jego rękę, kawałek brody i końcówkę wystającego mu z ust zapalonego papierosa – i nagle jest trzask, wielki trzask, ale gruba szyba ani drgnie, tylko butelka się tłucze i ręka Sławka Łopusza ocieka teraz krwią, więc podnosi kontuar, zrzuca z niego sztuczne kwiatki i rozpierdala wszystko. Sypie się szkło, bo Sławek w ogóle rzadko się cacka, nie po to chodzi na siłownię. W tym momencie w elektrycznej Beacie-księżniczce zapalają się żółte żarówki oczu i zaczynają migać przy dźwiękach elektronicznej broni, jakby w świecie automatu ogłoszono ewakuację dla zamkniętych tam stworów, bo potwór nadepnął na mrowisko. I wtedy Sławek Łopusz wyciąga okrwawioną rękę i wkłada Beacie między nogi.

Beata budzi się z bólu i ciężko wzdychając, idzie do łazienki po tampon.

Potem, gdy znowu zasnęła, zobaczyła tamtą szykowną babkę, wszystkie były szykowne, ale ta jedna, ruda, ze srebrną, nowoczesną biżuterią na szyi potem nagle znikła. Na pewno wsiadła do swojego białego samochodu z otwartym dachem i zanurzyła się w czarno-biały plan ulicy. Rozbija się pewnie z piskiem opon, biczuje światłami kolejne metry autostrady, bo taki miała kaprys, piękna pani, aby sobie pojeździć. I to nie do Kłodzka, jak ja, męcząc się przy tym w tłoku autobusu, stojąc całą drogę i patrząc na tył głowy jakiejś starej baby, twarzą wtulona w jej trwałą. Ach, taka na pewno od razu spotka mężczyznę, na jakiego ja nawet nie czekam – analizowała następnego dnia przy kawie, ale czy ten następny dzień w ogóle miał kiedyś przyjść... Tymczasem, zupełnie poza rozkładem, przejechał jeszcze inny towarowy.

Znaleźli się w zdemolowanej sali, w której rzeczywiście kiedyś był pożar, bo wszystko powlekała warstwa sadzy, a na samym środku stał samotnie spalony fotel. Anka spróbowała swoim tłustym tyłkiem, czy pordzewiałe i osmalone sprężyny bardzo skrzypią, ale zaraz uciekła spłoszona dzikim wyciem, podobnym do gry na pile. Sławek z niedowierzaniem patrzył na zegarek. Kurwa, przecież już dawno powinno być jasno, to niemożliwe, sam słyszał koguty we wsi. Ale gdy podniósł wzrok i zobaczył wielkie cycki przytupującej z zimna Anki, przestało mu to przeszkadzać.

Kobieta zaparzyła kolejną kawę i ściszyła radio. Na szafce, starej jak wszystko tu, leżały czerwone, ciężkie „lizaki”. Kiedy była mała, uwielbiała właśnie lizaki i z zazdrością patrzyła na kolejarzy. Dziwiła się, że w żadnym kiosku nie można dostać tak dużych. Po latach, właśnie gdy stały się elementem jej codzienności, okazało się, że te lizaki zupełnie nie mają smaku, są zimne jak metal, z którego je wykonano, a z bliska tracą swój blask. Widać, jak niechlujnie pomalowano je czerwoną i białą farbą. Nocami dyżury dłużyły się w nieskończoność. Jedyną rozrywką było wsłuchiwanie się w radiostację, jednak najbardziej lubiła wyglądać z okna, sama niezauważona, i patrzyć na twarze podróżnych. Oczywiście tylko w sytuacji, gdy jechał osobowy, o czym zawsze wiedziała, była bowiem od tego. Czasami jakieś na pół śpiące dziecko, z rozpłaszczonym na szybie nosem, zdążyło zrobić do niej głupią minę lub też pomachać życzliwie, co w języku dzieci oznacza niezmiennie to samo – zdziwioną konstatację: więc i tobie przydarzyło się to jakieś istnienie? Prawda, jakie to śmieszne? Kobieta z dyżurki doskonale wiedziała, że nigdy już nie zobaczy nikogo z tych mijanych ludzi, i to nie wydawało się jej wcale śmieszne.

A raz jeden osobowy zatrzymał się pod jej oknem, prawie już w polu. Wiedziała dlaczego, sama podawała wiadomość przez radiostację. Przez półprzeźroczystą, okopconą sadzą firankę widziała żółte i czarne kwadraty okien, coraz wyraźniejsze i bardziej pojedyncze, w miarę jak pociąg hamował. W przedziale naprzeciw niej, przodem do okna stał jakiś wysoki mężczyzna w płaszczu, którego twarzy już nie widziała. Przybliżyła oczy do szyby, bo coś jej w tym widoku nie pasowało. W radiu mówiono cicho o paszy, o żywcu, o tym, że będą blokady dróg. Pociąg stał, czerwone światło musiało wciąż się palić w roju rozszalałych muszek i komarów. Podkłady pachniały silnie, a facet stał w oknie i onanizował się. Nie wiedzieć czemu na ten widok ogarnęła ją melancholia – jej życie przypominało czasami te kolejowe światła – same tylko czerwone.

Tym razem była jednak zbyt zaniepokojona, aby cokolwiek wspominać. Oto coś stało się z rozkładem jazdy. Jak jeden mały przedmiot włożony w szprychy rozpędzonego koła jest w stanie wszystko zatrzymać, tak mający przejechać ranny osobowy zjawił się o trzeciej w nocy i ta trzecia wciąż chyba trwała, bo co chwila przejeżdżał. A potem wszystko się pomyliło, radiostacja wariowała, kobieta przyciskała do ust mikrofon i naciskała guzik, bo tylko gdy się go nacisnęło, było się słyszanym, a potem puszczała go i zamieniała się w słuch. Ale czas pomieszał się. Za nędznym okienkiem dyżurki było naprawdę ciemno i mroźno, a granatowe niebo całe w gwiazdach. Tak właśnie mogłoby wyglądać podczas pasterki, pomyślała i stwierdziła, że nic już nie jedzie, bo wszystko, ale to wszystko się pomieszało. Opadła na wytarty fotel z nadrukiem PKP i głęboko ugryzła bułkę z kiełbasą.

Telefon zadzwonił i natychmiast zamilkł.

Zardzewiałe sprężyny osmalonego fotela wydawały miarowy pisk. Zimno było jak w psiarni, więc rozpalili małe ognisko, paląc w nim połamanymi częściami krzesła. Na koniec, gdy wszystko już zostało spalone, w ogniu znalazła się nawet opona, ale zaraz w panice zaczęli ją kopać, odsuwać. Smród był coraz większy. Punktualnie o godzinie trzeciej w nocy wszyscy goście knajpy Pod Kasztanami zamarli. Najpierw ktoś nieznacznie, od niechcenia odchylił firankę, ale natychmiast ją zasłonił, a potem znów z niedowierzaniem odsłonił i przycisnął nos do zamarzniętej szyby. Od gór ciągnęła łuna, nie był to jednak świt, choć ten od dawna powinien nadejść. Coś się paliło, coś tam skwierczało i kruszyło się w lodowatym powietrzu. Gość przez chwilę zastanawiał się, czy zaalarmować resztę, psując w ten sposób zabawę. A przecież nic nie mogli już pomóc. Cicho, nie wywołując paniki, podszedł do drugiej bufetowej i coś jej tam mamrotał na ucho. Ktoś wyszedł do kuchni, ktoś inny już łapał za telefon, choć nie było wiadomo, dokąd telefonować. Niektórzy patrzyli na zegarki, które zdawały się kłamać w żywe oczy.

Łunę widzieli też robotnicy, którzy już od późnej jesieni kładli nowe podkłady kolejowe. Codziennie ich jaskrawe, pomarańczowe kamizelki krzyczały na torach. Teraz budzili się, jeden po drugim w swoim baraku, bo właśnie z jego zakratowanych okien mieli nie najgorszy widok. Kurwa, co jest, pytali i nawet pociągnęli z tej okazji resztkę z butelki, nad którą pracowali po robocie. W końcu w barakach było zimno, mieli tylko staroświecki piecyk. Nikt z robotników nie potrafił wyjaśnić, dlaczego ten cholerny piecyk nazywa się „koza”. Sami od tej kozy kiedyś tak skończymy, mruczeli i było im dobrze, ciepło. Darkowi wydawało się, że zna już skądś ten widok: zarys gór w śniegu obrzeżony czarną konturówką lasu, w dole kościółek i miasteczko, a pod lasem czerwony zygzak krzyczący w nocy jak ich jaskrawe mundurki. Darek odsiedział już swoje i teraz pracował za prawdziwe pieniądze, a właściwie – on jeden pracował w ogóle, bo tak bez pieniędzy to raczej zabawa. Pamiętał, jak był mały i bawił się w sklep z kapslami zamiast szmalu. Tak to mniej więcej wyglądało w przypadku jego kumpli. Patrzył teraz przez szybę całą w fantastycznych wzorkach mrozu i myślał, jak pięknie jest na świecie. Inni rozbudzili się już na dobre i zaczęli się przygotowywać do wymarszu. Nie ubierali się, było tak zimno, że spali w tym, co w dzień.

Zimnym chujem wieje.

Nagle Darek odwrócił się od szyby.

– Słuchajcie, dzień dziś nie przyszedł. – I zaraz z powrotem, jak zahipnotyzowany, przylgnął do krat w okienku. Poczuł na twarzy brudną firankę z nadrukiem PKP. W baraku zrobiło się markotno. – Co jest grane, chłopaki, co jest grane? Kurwa, co jest grane? Był dzień wczoraj? Był. Była noc? Była? No, pytam się, kurwa, była?!

Nikt nie spieszył się z odpowiedzią. Księżyc stał bezczelnie jak chuj. Nie było rady. Wzięli swoje narzędzia, ciężkie łopaty i przyrządy miernicze i wyszli w stronę bocznicy pracować w ciemności. Nad torami świeciły gwiazdy, para z ich ust układała się w chińskie smoki, a oni szli. Po jakiejś półgodzinie w mroku rozległy się głuche stukania. Świecili sobie latarkami, ognikami papierosów i wszystkie te małe światełka połyskujące w czarnej zupie nocy nie wskazywały wcale na pracę. Było w nich coś podejrzanego, coś ze złodziejstwa albo szukania nocą zagubionych kluczy. I nagle robotnicy usłyszeli huk, a potem trzask sypiącego się szkła. Mimo że pracowali na bocznicy, odruchowo zbiegli z torów w pole, a Darek nawet wpadł do rowu w płytką wodę pokrytą delikatną siateczką lodu. Ale nikt się tym nie przejął, bo nagle wszyscy usłyszeli potworny trzask i rzucili się na ziemię.

Tego wieczoru maszynista, który też nazywał się Darek, nie zabrał ze sobą do pracy kanapek przygotowanych przez żonę. W domu znowu była awantura, jak zwykle przez dzieci. Ta piątka kłębiła się w ich dwóch pokojach, ciągle któreś ściągało coś na ziemię, coś upadało, rozsypywało się lub tłukło. A gdy się stłukło, gdy już się rozsypało, jego żona przybiegała i krzyczała, że zabije, a i on denerwował się tak, jakby stała się tragedia. Wszystko przez to, że mieli nerwy w strzępach, że mieli siebie dosyć, a musieli się ze sobą kłębić. Każde z nich, nawet dzieci: Agata, Janek, Tomek, Sławek i Michał, miały tylko jedno marzenie – wyjść i nie wrócić. Bo gdy się wychodziło z domu, to już na progu świat witał brakiem swądu przypalonego mleka! Brakiem dymu ze smażenia ryby! I nagle okazywało się, że nikt się nie drze, a nawet świtało podejrzenie, że może inni mają tak nie tylko na ulicy, ale w ogóle mają gratis od losu życie ciche, a może nawet samotne. Każdy więc łatwo zrozumie, dlaczego Darek wprost uwielbiał swoją pracę. Boże, siedzieć samemu i patrzyć, i wgryzać się w czarną przestrzeń, przeciętą jak nożem białą szparą reflektorów. Kołysała go błoga świadomość, że wraz z rozpędzającą się coraz bardziej lokomotywą ucieka, oddala się od tamtego mieszkania, które właściwie całe jest kuchnią. Przypominało to kopulowanie z wielką cipą nocy. Miał wszystko, czego mu do szczęścia było trzeba, i tylko kanapek zapominał coraz częściej. Oficjalnie wydawało mu się, że zapominał ich z powodu opuszczania domu w panice, ale naprawdę po prostu nie lubił tych cholernych, grubo pokrojonych, niesmacznych kanapek, zrobionych bez cienia fantazji, bo żeby choć dodała czego zielonego, a ta tylko grubo chleba, grubo masła i grubo najtańszej kiełbasy z wielkimi białymi okami tłuszczu. Odbijało mu się po czymś takim. No i przypominał się dom. Dlatego zapominał ich po prostu, żeby nie jeść i już. Za to w mroku nocy smakowała mu zawsze herbata z termosu, którą przyrządzał sobie sam, a jeszcze lepiej – kawa, która wraz z papierosem pozwalała mu jechać w zupełnej euforii. W kabinie na pulpicie miał też stary budzik ze wskazówkami świecącymi na zielono, ale przecież nie kabina była główną atrakcją. Gdy Darek wracał z trasy, na pulpicie leżała reklamówka z biedniutkimi zakupami: parę bułek, jogurt Bakomy, serek homogenizowany, pół kiełbasy, paczka caro. Podskakiwało to wszystko delikatnie i równomiernie. I tak nie starczy dla niego i dla żony, nie mówiąc już o dzieciach, jest akurat dla jednej osoby, myślał, cały już myślami w tym domu, który teraz, po zrobionej tam i z powrotem całej trasie, nie wydawał mu się już taki straszny.

Ktokolwiek widział Darka po raz pierwszy, nigdy by nie zgadł, że widzi mordercę. Mimowolnego, rzecz jasna. Dwóch samobójców w odstępie zaledwie paru miesięcy położyło się w nocy na torach. Kilku pijaków przechodzących przez przejście dla pieszych i niezważających na opuszczone rogatki. Darek był bez szans. Rozpędzony pociąg jedzie sto pięćdziesiąt kilometrów na godzinę. W nocy reflektory lokomotywy oświetlają najbliższe kilka metrów torów i w tej przestrzeni nagle pojawia się czarny kształt. Zanim Darek zdoła odróżnić go od gałęzi, jest już za późno. Nikt nie pociąga go do odpowiedzialności. Darek nigdy nie opowiada w domu o tych wypadkach.

Często migała mu dyżurka stojąca już prawie w polu. Takich domków z wiecznie palącym się światłem w oknie mijał wiele. Na każdym z nich była tablica z pierwszą literą stacji, która się zbliża. Na kolei wszyscy się znali, witali się co kilka dni uśmiechami. Darek czuł się jak na wspaniałym spacerze. Ale tego wieczora wszystko potoczyło się inaczej. Już około drugiej w nocy miał pół godziny postoju na stacji Wrocław Główny. W tym czasie spokojnie rozprostował kości na peronie i kupił sobie jakieś jedzenie. Nie, nie kanapki, orzeszki ziemne i lemoniadę. Widział zmarzniętych żebraków drzemiących na stojąco. Widział bilboardy zachęcające do kupowania rajstop, kiosk z papierosami i pornograficznymi pismami dla żołnierzy. Widział ławkę na peronie, na której leżało opakowanie po jogurcie, słuchał beznadziejnie zmanierowanego głosu kobiety zapowiadającej inny pociąg, który ma straszliwe opóźnienie z przyczyn – tu nie dosłyszał. Mimo dachu na dworcu było zimno, a żołnierzom wylatywały z ust obłoki pary. Drzemali, jeden wsparty na drugim, bezładnie przerzucani z jednego regionu kraju w drugi. Z Katowic do Kędzierzyna. Z Kędzierzyna do Bielska.

Śniły im się rodzinne wsie. A tylko jeden z nich nie śnił wcale żadnych wsi, tylko nowy samochód, zresztą pierwszy, jaki będzie miał.

Żołnierze mieli na głowach czerwone berety założone na bakier. Pod nimi mieli szare włosy, bardzo krótko ostrzyżone. A jeszcze pod nimi mieli wszystko. Swoje pierwsze komunie, swoje pierwsze świniobicia, nowo nauczone piosenki o przepustce skandowane rytmicznie i prostacko. Mieli tam pochowane rzeczy, z którymi wstydziliby się wyjść przed szereg. Teraz, w wojsku, właściwie nie pamiętali już nawet, jak się nazywają, ale gdy spali, wszystko wracało. Gdyby jeszcze nie było tak strasznie zimno, że oddech równomiernie wylatuje z ust!

Potem znowu było dużo ciemności rozcinanej światłami. Po obu stronach białej krechy uciekał w tył smutny krajobraz pól przykrytych częściowo śniegiem, dymków z kominów rzadko spotykanych chałupek, które wyglądały, jakby lada chwila miały się rozpaść. Teren powoli się fałdował, aż wreszcie stało się jasne, że zbliża się do Kłodzka. Tam znów krótki postój, tym razem na stacji bez dachu i ocieplania, tak że z powodu mrozu nawet nie wychodził z lokomotywy. Patrzył tylko sennie na budynek stacji i nagle w samym kącie, gdzie nie padało już trupie światło jarzeniówki, zobaczył przycupniętego człowieka. Dalej jechał i jechał i nic się nie zgadzało z rozkładem. Wyglądało to bardzo dziwnie, tak jakby noc zatrzymała się pomiędzy pierwszą a trzecią, sam nie wiedział, kiedy dokładnie, stracił rachubę. Kilka razy przychodził do niego zdenerwowany kontroler, palił, przeklinał, znów wychodził. Dudniła radiostacja, która też nic nie rozumiała. W każdym razie gdzieś trzeba było zajechać, ten olbrzymi kawał żelastwa, którym kierował, był jakby jego drugim ciałem i coś trzeba było z nim zrobić, gdzieś zostawić, przestać w końcu nim operować. W ostatniej chwili zorientował się tylko, że jedzie jakąś odnogą torów dotąd sobie nieznaną, i to było wszystko. Nawet nie usłyszał trzasku.

Trzask za to usłyszeli wszyscy inni: kobieta z dyżurki, robotnicy naprawiający po nocy tory kolejowe, Anka i Sławek, goście Kasztanów, a w szafce Beaty od huku stłukła się filiżanka. Miała właśnie kolejny już tej nocy sen, znów leżała wewnątrz automatu jako księżniczka-syrenka i znowu podchodził do niej Sławek, aby ją uwolnić. Tym razem w ręku trzymał łom. Zamachnął się nim, Beata widziała jego muskularną rękę powoli, jakby w zwolnionym tempie opadającą na szybę, i wtedy obudził ją trzask pękającej filiżanki. „Czy ta piekielna noc nigdy się nie skończy?” – wymamrotała i narzuciła na koszulę nocną stary płaszcz, bo nagle zrobiło jej się zimno. Tak opatulona wyszła na balkon i wtedy zobaczyła pożar na zboczu góry. Osunęła się na podłogę, bo dotarło do niej, że tam jest właśnie straszny dom.

Kościółek był cały z drewna i pachniał wspaniale! Za dnia zawsze otwarty, cichy, bez mszy poza niedzielami. W zwykłe dni zbierały się tu staruszki, w które obfitowała okolica. Godzinami śpiewały cichutko, bez akompaniamentu. Śmiesznie to wyglądało. Gdy kończyły jakąś pieśń, oglądały się jedna na drugą i nagle któraś szeptała z pytającą intonacją: „Bez twe boskie...”, a inne albo przytakiwały z aprobatą i zaczynały śpiewać, albo wysuwały kontrpropozycję. Promyk słońca wpadał do kościoła i jednym maźnięciem przekreślał całą posadzkę przed ołtarzem. Pachniało drewnem, a że staruszki nie miały już własnego zapachu, przyjmowały zapach otoczenia. Lada dzień mogły zalęgnąć się w nich korniki. Teraz w kościele zwołana została nadzwyczajna msza. Odkurzono roratnie lampiony i przyświecano sobie nimi po drodze. Niektórzy, zupełnie jak w średniowieczu, nieśli pochodnie i gromnice, kapiąc na ziemię parafiną. Trzeba było uważać na wysuszone przez mrozy i upały drewno kościółka.

Znowu stali przed fontanną w parku Zdrojowym. Słyszeli i widzieli wszystko, jakby od tego seksu w smrodzie nadpalonej opony otworzyły im się oczy. Nie czuli już mrozu, nie mieli papierosów, nawet zapałki dawno się pokończyły. Idąc tu główną ulicą, zaczepili jakiegoś pijanego dziadka i tylko dlatego mogli teraz palić wspólnie jednego popularnego. Fontanna uparcie nie działała, a wyliniały kot leżał pod ławką, jakby już zupełnie zamarzł. Byli brudni od własnych wydzielin i może dlatego Sławek przekręcił kurek w murowanej podstawie. Trysnęły brylantowe kropelki, a ciszę zagłuszył monotonny szmer. Fontanna działała! Chcieli chociaż umyć ręce, ale woda była zbyt lodowata. Od strony zagród znowu zaczęło dobiegać pianie koguta. Był dzień.

2001

Psie Pole

Gdy mróz zaczyna przenikać aż do kości, na zdemolowany ryneczek Psiego Pola wjeżdżają auta. Nieruchomieją, obładowane zniczami i kwiatami, jak przenośne grobowce wielkich dyktatorów. Polonezy, duże fiaty, wartburgi i chłopskie furmanki. Wjeżdżają majestatycznie, w zupełnej ciemności listopadowego ranka. Na te samochodowe groby przychodzą ci, co zawsze – starsze panie w beretach. Siąkają czerwonymi od przymrozku nosami i wybrzydzają na ceny. Niektóre są tak stare, że mogą kupować kwiaty na swoje własne granitowe groby, na groby własnych synów, którzy i tak odeszli. Pod płaszczami same noszą już zalążki wszystkiego, co je potem zgubi. Dobrze o tym wiedzą, więc ciągle rozmawiają o chorobach, starają się zgadnąć, która dosięgnie akurat ich. Synowa robiła sobie mammografię. To są poważne sprawy. Może tak, może nie. Ile za te znicze.

Jesienią przedmieścia stają się pijane. Pachnie mrozem, dymem z kominów, piwem, końskim łajnem i tanią wodą kolońską. Na poniemieckim bruku, w wiadrach po farbie emulsyjnej Śnieżka stoją pęki chryzantem. Handlarze z podwrocławskich wsi podpalają opony i koks w koszach, zapinają kurtki pod samą brodę, wciskają głowy w kaptury, ręce wbijają w kieszenie. Przestępują z nogi na nogę. Postoją chwilę i znów przerzucają ciężar ciała na drugą stronę, aby zatopić się w półśnie. Można czekać i wdychać to wszystko, autobus i tak przyjedzie zbyt obładowany, aby dało się do niego wcisnąć, jak to we Wszystkich Świętych.

Na środku placu, który był kiedyś rynkiem przedwojennego Hundsfeld, stoi olbrzymi Dom Kultury – pozostałość z czasów, kiedy robotnikom stawiano jeszcze pałace, aby w nich sklejali modele samolotów.

Dawniej we wszystkich pomieszczeniach Domu Kultury odbywały się kursy haftu, zajęcia z rytmiki, małe nimfetki w rajtuzach i baletkach robiły mostki; w bezruchu szpagatu z nerwów lub nudów wąchały parkiet, marzyły o przyszłej karierze i wyjazdach do ZSRR. Piętro nad nimi inne młode dziewczyny recytowały własne wiersze: patriotyczne i satyryczne, miłosne i zbuntowane, a słuchał ich przez kilkadziesiąt lat ten sam lokalny animator kultury – pan Roman. Niezgrabna Kajetana w zrolowanych białych pończochach na grubych nogach usiłowała przekonać animatora, że „we mnie drzemie tygrysica”. Sepleniąca Anka ostrzegała, że „psyjdo podpalic dom, dom, w którym mieskas, Polske”. Szalona Basia pod pseudonimem Dajany Dix śpiewała przy pianinie o nowych pięknych osiedlach. Po tych wieczornych zajęciach naprawdę można się było bać wracać, bo w mroźnym powietrzu raz po raz migotały ogniki papierosów jak czerwone oczy dzikich zwierząt. Pan Roman popijał kawę i myślał, że już późno. Późno na autobus i późno na tę wiarę w niezachwianą pewność akademii, a przede wszystkim na własną karierę. Najpierw miał być poetą, potem już chociaż reżyserem, na koniec wylądował tutaj i to mu miało wystarczyć. Poddawał się partiami, po kawałku, aż został mu tylko skrawek. Nic dziwnego, że wkładał w te zajęcia całą pasję, a na lokalnych zebraniach zanudzał wszystkich długimi tyradami, tworzonymi jednak według wzorów klasycznej retoryki. Wszystko to wcale nie przeszkadzało uczennicom śmiać się z niego ukradkiem, bo przecież kto tak wymawia „ł”? Ale wydawało się, że jest szczęśliwy, szczególnie gdy balet akurat nie ćwiczył, nareszcie panowała względna cisza i z przygotowaniami do konkursu recytatorskiego można się było przenieść na wolną scenę. Rozsiadał się wygodnie w trzecim rzędzie lub przy małym okrągłym stoliczku – jakiś kosmiczny huragan musiał go tu przytargać z którejś paryskiej kawiarni. Trudno powiedzieć, skąd wziął się tutaj ten stoliczek: pan Roman był pierwszym z wielu pokoleń pracowników, mających odtąd przez niemal pół wieku dorabiać do niego najfantastyczniejsze historie. Aby oswoić ewidentnie burżuazyjne pochodzenie filigranowego stoliczka na secesyjnie zdobionej nóżce, sięgano do wydarzeń z ostatniej wojny, co jednak na niewiele się zdało. Z motyką na słońce! Przecież budynek, w którym go znaleziono, pachniał jeszcze wapnem i ceglanym pyłem, był meblowany od podstaw, nic tu nie miało okazji się zawieruszyć. Bo jeszcze parę lat wcześniej w miejscu, w którym teraz tańczą małe tancowszczice, dymiły ruiny niskich kamienic, a w gruzach leżały niemieckie szyldy, zachwalające burżuazyjne specjały: kiełbaski, świeżutkie rogaliki, konfitury. A jednak stoliczek drażnił wszystkich, mimo że doszedł mu do kompletu stary stojak na ubrania, z którego odchodziła czarna emalia. Pan Roman wieszał na nim palto i kapelusz, siadał za stoliczkiem, na którym stała tym razem już najzwyklejsza szklanka zwana musztardówką, gestem zdradzającym pewne zniewieścienie zakładał nogę na nogę i nakazywał chłopcom zapalić reflektor – starą blaszaną bryłę. W tym wątłym świetle na pustej scenie stawali młodzieńcy w czarnych swetrach, aby recytować uładzone laurki na cześć wodza rewolucji lub swoje i cudze zbuntowane wiersze, rozpuszczać długie włosy, zarzucać nimi, krzyczeć i szeptać o sprawach dorosłych, o których nie mieli pojęcia, ale za to ile wdzięku! W takie wieczory pan Roman popadał w ciągnące się godzinami tyrady, gestykulował z okularami w ręce, nie troszczył się o to, czy jest rozumiany, chciwie żądał pierwszeństwa głosu. Mody się zmieniały, zmieniała się długość włosów i fason swetrów, ale przed rozpartym wygodnie panem Romanem przechodził korowód wciąż tych samych chłopców, tylko w coraz to innych ubraniach. Właściwie mody powracały co jakiś czas i wówczas instruktorowi naprawdę wydawało się, że stoi przed nim wciąż ten sam, wiecznie młody chłopiec, dumny jak pomnik robotnika, z białymi kłami wilka, o czarnych, niespokojnych oczach. Jaka szkoda, że takie wieczory zdarzały się rzadko, choć systematycznie, raz na jakiś czas, gdy pracował z młodzieżą wybierającą się do szkoły aktorskiej! Zwykle musiał borykać się z zawodną pamięcią przestraszonych dzieci, z ich kiwaniem się, z ich niezgrabnymi rękami. Szkoda sali.

Gdyby wejść jeszcze wyżej stromymi schodami; gdyby iść pod prąd zielonych strzałek ewakuacyjnych, przyczepionych do ścian pomalowanych do połowy żółtą olejną, nie przejmując się tym, że droga przeciwpożarowa wiedzie w odwrotną stronę, gdyby więc zapomnieć o niebezpieczeństwie, zignorować gaśnice za przykurzonym szkłem, dojdzie się do gwiazd rozwieszonej nad schodami sylwestrowej iluminacji. Napis ułożony z gałązek i żarówek obwieszcza dumnie „Witamy rok 1959”; kto wie, ile już lat wisi nierozmontowany. Na Psim Polu z datami jest problem: wszystkie chcą istnieć jednocześnie, każda budowla wciąż usiłuje przeżywać świetność. Niskie kino Fama ogłasza swoją nazwę pochyłymi literami, których krój wskazuje na lata siedemdziesiąte, gdy tymczasem w środku akwizytorki sprzedają w najlepsze Herbalife. Można oczywiście zgodzić się raz na zawsze na rok 1959 i przejść do porządku dziennego, czyli na dalsze piętra, gdzie trzecia grupa dziewczyn ćwiczy przed premierą szkolnego teatru; sztuka nazywa się Czarne złoto.

Jestem jedną z nich: nazywam się Zofia, klęczę w rogu sali, wpatruję się w zimny i zakurzony parkiet ułożony w regularną jodełkę, czuję przez rajtuzy jego wygładzoną wieloma kolanami gładko-szorstką fakturę. Przed sobą mam minispódniczkę Blondi, jej białe majtki. Klęczy w górniczej czapce z pomalowanego na czarno papieru, przypiętej spineczkami do uplecionych wokół głowy małych warkoczy, bo właśnie ścięła długie włosy. Patrzę w kulisę, za którą stoi czarne, rozklekotane pianino. Wiem, że jeszcze wyżej jest strych pełen starych dekoracji, instrumentów muzycznych, kolorowych bawełnianych woreczków z grochem w środku, tamburynów... Ale tam dostać się trudno. Na korytarzach ciągnie się zielone linoleum. Pani mówi, że na zielonym najmniej znać brud. W szparach parkietu, który znam najlepiej, bo ciągle wodzę po nim nosem przy skłonach i na gimnastyce korekcyjnej, można znaleźć koraliki i niejedno oczko od pierścionka. Same piękne rzeczy tkwią w tych szparach, bo tylko dziewczyny tu ćwiczą. Chłopacy nigdy nie pozostawiają po sobie perełek. A raz znalazłam na parkiecie czerwony koralik. Rubin? Chcę go wziąć do ręki, a to, okazuje się, duża kropla krwi. Podczas rytmiki kluczyłam tak, żeby w nią nie wdepnąć. Wydawało mi się, że będzie ciepła jakimś cudzym ciepłem.

Na dole jest portiernia i kotłownia, i kawiarnia. Klucze wydaje śmieszny pan Kazio, właściwie taka trochę baba, gestykuluje, podnosi brwi i tak śmiesznie trzyma szklankę z kawą. Mały palec zawsze odstaje. Mimo że jest stary, wcale nie siwieje, wręcz przeciwnie, jego włosy nabierają coraz intensywniejszego koloru. Gada i gada, a czasem, gdy ma zły dzień, nic nie powie i w ogóle nie zdejmuje beretu, zupełnie jak kobiety, które przychodzą do nas na imieniny. Całymi dniami plotkuje ze sprzątaczką opartą o kontuar portierni. Całe życie w pakamerze.

Mimo wszystkich śmieszności pan Kazio pozostaje dumny. Wie, że jest osobną historią, że dla niego trzeba robić nowy rozdział, że wprowadzenie jego postaci do narracji zawsze będzie wymagać wydzielenia dla niego osobnego miejsca, w przeciwnym wypadku nie warto o nim nawet wspominać, ponieważ pan Kazio niestety nie czuje się dobrze w grupie, prosi o osobny pokój. Gdyby tylko pracował w szatni, plotkował i pił kawę, za to jeszcze nikt pomników nie stawia – ale przecież on miał w młodości swój wielki epizod operowy! Wielki, przedwojenny epizod operowy, pozłocony i wyłożony marmurem, na dodatek we Lwowie, no, tego mu nikt nie zabierze, już pan Kazio do końca życia we wspólnym worku z nikim innym nie wyląduje, nie ma obawy, no, chyba że z solistami. Już może się rozluźnić i mieć wszystko w dupie, ponieważ posiada gwarancję, że nie zostanie tylko wymieniony wraz z resztą personelu Domu Kultury, ze sprzątaczką, z palaczem i z resztą nieudaczników. Nikt tych postaci wraz z nim nie będzie wymieniał jednym tchem, ponieważ po takiej sprzątaczce i palaczu trzeba będzie najpierw zrobić efektowną pauzę, wziąć oddech i dopiero wtedy na scenę wśród fanfar i oklasków wejdzie pan Kazio.

Mimo powierzchowności dziś już raczej niepozornej śpiewał tam i jeśli ktoś da się zwieść pierwszemu wrażeniu, to udowodni tylko brak przenikliwości. Ile razy pan Kazio wyniosłym wzrokiem odprowadzał ludzi, którzy w ogóle nie zwracali na niego uwagi, traktowali jak jeszcze jeden numerek w szatni! Trzeba było wtedy widzieć jego minę! To był król, to była primadonna słynnej rosyjskiej trupy operowej, dyrygent chóru Aleksandrowa! Co za wyniosłość!

Mimo że dziś chudy, zgarbiony i w szaroburym fartuchu, śpiewał tam w chórze, o kilka metrów od największych tenorów o światowej sławie, był oglądany przez kwiat lwowskiej socjety! Wojna zastała go młodym, a zostawiła dziadkiem klozetowym, szatniarzem, kimś skończonym, ale tego nikt mu nie zabierze. Czasami postronnym wydaje się, że w Domu Kultury panuje spokój, w dyżurce nie ma nic do roboty, ale naprawdę jest to spokój tylko pozorny, bo przecież pan Kazio właśnie przygotowuje się do występu, śledzi wzrokiem każdy ruch swego ukochanego tenora, przykleja sobie wąsy i zaraz będzie grał w Strasznym dworze. A jego tenor będzie Zbigniewem. I jak zwykle największy dramat rozegra się za kulisami. Tam będzie najgorętsze oklaskiwanie, najżarliwsze westchnienia. A tych kulis też nikt mu nie zabierze, zabrał je ze sobą do Wrocławia i właściwie w ogóle nie opuszcza opery. Nie opuszcza jej, gdy plotkuje z woźną, gdy sprząta pakamerę, gdy przelicza kostiumy w magazynach, a już podczas wszelkich obowiązkowych szkoleń ideologicznych to w ogóle jest wtedy u niego premiera!

Nikt nie zakłóci panu Kaziowi jego rytuału, ponieważ tenor zginął w łagrze.

Matka czeka na mnie tuż obok szatni. Gdy już podwinę podkolanówki i włożę buty, szalik, czerwony beret z kikutkiem, pojedziemy do domu na Zakrzów. Od mrozu nastolatkom rośnie nos, jak drewnianemu pajacowi Pinokio. Dostaję kanapkę i nakładam rękawiczki. Tu, na Zakrzowie, wciąż trwa wojna i dlatego można się świetnie bawić w ruinach, choć jest to zabronione. Za zburzonymi budowlami ciągną się wsie pełne kobiet w chustkach na głowach. Mają obłocone szynele, w ogóle całe są z błota i zimna, i wiatru. Jest w nich coś ze szczekania kundli w mroźny wieczór. W głowie mają kartofle i skąd je wziąć.

Jedna dziewczyna z naszej grupy była zaniedbana. Włosy miała brudne, lepkie, tłuste strąki. Twarz miała jak u konia, a oczy jak u cielaka. Pani podeszła do niej, odgarnęła jej te włosy i dziewczynka pokazała ładne zęby. Pani powiedziała:

– Będzie z ciebie piękna królewna.

I już za tydzień ta zaniedbana dziewczyna dostała najpiękniejszą sukienkę z bufkami na rękawach i ze srebrną nitką. Okręciła się, roznosząc zapach naftaliny, sukienka zafalowała, odsłoniła podkolanówki i potłuczone kolano. Pani zamieniła ją w królewnę, a ja musiałam grać złą macochę. Dostałam tylko chustkę, która pachniała jak worek ze strychu. Te worki z grochem nosimy na głowie podczas rytmiki, żeby trzymać się prosto, jak tancerki. Ale ja i kilka moich koleżanek wydłubujemy ten groch przez małe dziurki. Ziarna są twarde i zimne, a jak już jedno da się rozgryźć, to smakuje surowo. Chodzimy – raz – miarowo – dwa – na palcach – trzy – baletek – cztery. Z głową – raz – do góry – dwa – i wzrokiem – trzy – w przestrzeni – cztery. Wydłubujemy też żółtą piankę z siedzenia starego krzesła. Pachnie dziwnie, ostro, nieprzyjemnie, a jednak chce się ją wąchać i miętosić w palcach. Kruszy się i proszek śmierdzi jeszcze bardziej. Zaglądamy we wszystkie szczeliny, skąd by tu jeszcze coś wyciągnąć, wydłubać. A że wszystko jest stare albo popsute, zabawy starczy na długo. Od biedy własne ciało też nadaje się do takich celów.

Czasami chciałabym cały ten groch z woreczków podłożyć Blondi, tej królewnie, choć ona i bez tego jednego jedynego groszka z bajki całe ciało ma w sińcach. Czyja to robota? Rodziców, o których wiadomo, że są karłami, wrogami. Czyimi? Na próbach niczego nie widać – może do woli zakrywać siniaki złotymi i srebrnymi materiałami. Potem w szatni ubiera się w kurtkę Kopciuszka, która pachnie zgniłą piwniczką. Zawsze wiem, która kurtka jej – ta męska katana, właśnie ta. Podkradam się na palcach. O, to umiem doskonale, jestem pierwsza na zajęciach z baletu. Rozglądam się – nie ma nikogo? I już wkładam jej w kieszeń różne rzeczy. Na przykład tę żółtą śmierdzącą piankę z wnętrza krzeseł. Żeby się zamieniła w rzygi. Albo groch z woreczków. Żeby się zamienił we wrzody. A na koniec dwie moje kanapki – bo ich nie cierpię, a ona je zawsze zjada.

Matka zmusza mnie do jedzenia. Mówi: jedz, jedz. Rzygać się chce od tego. Mięso. Ona mówi: zdobyłam mięso dla ciebie, z wyrzeczeniami. A ty nie jesz. Ty mówisz, że rośnie w ustach, chcesz wypluć, narzekasz na ścięgna, żyły i tłuszcz. Kartofli nawet nie ruszę, choć nie mają nic z tych rzeczy, ale wiem, skąd pochodzą, od tych bab. One ich dotykają. Wiem, że jest trudno o żarcie. Żal mi matki. Ona stoi oparta o blachę, na której znowu coś pitrasi. I wie, że ja nie będę chciała tego jeść, choć jest bieda i podczas wojny nie było nawet tego. Przez tą wojnę tak mnie teraz tuczą. Bo jest. Albo zupę. A ja jestem tancerką i chcę być jak puch. Matka stawia przede mną dymiący talerz z kaszą. Siada naprzeciwko i wpatruje się we mnie jak sęp albo wąż. A ja zaciskam zęby i unoszę na nią bezczelnie oczy. Kto kogo przetrzyma? Już ja wiem kto. Ona musi iść do roboty, do Polaru. Ale kiedy zostaję sama, robi mi się jej żal, strasznie żal, połykam łzy, grzebię łyżką w szarej brei i jem kilka kęsów. Powoli zaczyna mi smakować, czuję ślinę na języku, głupia byłam, że nie jadłam! Wylizuję talerz, a potem ona pomyśli, że znowu włożyłam w dwa talerze i wyniosłam na podwórze choremu panu Frankowi. Co ma raka i nie może jeść, bo od tego umrze, ale ile już razy zjadał, co mu przyniosłam.

Kiedy na rytmice stłukę kolano, przez białe rajtuzy prześwituje krew. Liżę ją, smakuję, wącham, jak piankę z siedzenia krzesła, i pani mówi, że od tego zostanę czarownicą. Ale już i tak swoim wyrokiem dała mi rolę złej macochy. Mam styropianowe jabłko pomalowane na czerwono farbą plakatową, a potem jeszcze wszystkimi innymi czerwonymi, jakie były w naszej pracowni, bo kolor wyszedł za słabo. Jabłko musi kusić, musi być ustami i krzyczeć. Mażę jabłko krwią z kolana. Powinno być tak czerwone jak chorągwie powiewające na wietrze.

Blondi mówi: daj mi to jabłko, nie zepsuję ci. Potrzebuję go, żeby kogoś skusić. Taki jeden. Liżę kolano i mówię: zróbmy to razem. Kiedy? Po premierze. To nic złego. Nie.

Kim on jest?

Kto?

On.

Przodownikiem. Ma szesnaście lat i jest przodownikiem, moja droga. Blondi obraca się na pięcie, aż sukienka nabiera powietrza, a wytapirowane włosy falują, jakby była co najmniej kelnerką w nocnym lokalu. Tylko ona tak umie. Kiedy odchodzi, odrywam świeży strupek i smakuję. Zabawy starczy na długo.

A potem podglądam ją w stołówce.

Jest głupia.

Jest w tej chwili tak głupia, że lada chwila z czoła wypadnie jej gumowa piłeczka. Prosto na talerz. Odbije się kilka razy i ona może nawet ją zje. Bo jest tak głupia, że zje wszystko. Finito. Została już tylko fizjologia. Tra-la-la-la-la!!!

A potem na podwórku.

Wierci się, nie może usiedzieć spokojnie, jest jeszcze dzieckiem. Mości się w tym swoim ciele, bo jest jeszcze niewygodne, jak zbyt nowe ubranie, trzeba ten garniturek wymiętosić. Więc drapie się w strupek na kolanie, rozdrapuje go, zlizuje krew. Pluje tytoniem na ziemię, grzebie w tym patykiem, wydłubuje sobie zapałką smołę zza długich paznokci, co ją nie wiadomo skąd przywlokła. Potem obgryza. Skubie sobie zębami luźną, suchą skórkę na wardze, doprowadza do małego krwotoku, smakuje w ustach krew. Gumę przylepia pod ławką. Wyciska sobie pryszcze, na czole, brudnymi paznokciami. W amerykańskiej czapeczce przeciwsłonecznej z daszkiem, czerwonej. Z zielonym. Żółtym udającym złoto. Z paczki. W udo się drapie. Blondi.

Ma piegi. Rude piegi i białe włosy pod czapeczką. Kiedy je (a je), nos robi jej się perkaty, a kiedy przeżuwa, piegi miarowo się poruszają. Potem zje i wyszczerzy się w uśmiechu, jak młoda szczeniara. Niedojrzała suka, na pół bezdomna.

I to się pałęta, to tałatajstwo. Udaje, że mówi po angielsku: łan tu fri – łan tu fri, maj hart, maj hart! Aj low ju, aj low ju! Merda ogonkiem. Bardzo możliwe, że ugryzie, ale nie do krwi. Ale takie gryzienie to pieszczota.

– Hej, Blondi, Blondi, hej, hej! – krzyczą na nią koleżanki.

– Hej, Blondi, nie graj takiej ważniaczki, chodź do nas, dostaniesz coś!

– No, Blondi!

A ona wstaje, wyciąga z kieszeni kredę i rysuje pola na ziemi. I czeka, aż któraś z nas uzna to za zaproszenie do skakania. Blondi, ta kózka.

Więc na te samochodowe groby przychodzą zawsze ci sami i powietrze co roku jest srebrnoprzeźroczyste, ścięte jak kałuże. Kupują, płacą, a potem jadą z tymi wiechciami na pobliskie granitowe cmentarze komunalne, stoją w deszczu, siąpią nosami, nabawiają się, palą. Potem to wszystko natychmiast ląduje na cmentarnym śmietniku i dopiero zaczyna pachnieć. Płynny wosk wylewa się z rozgrzanych do białości szkiełek zniczy prosto na połamane chryzantemy i kalie, jeszcze mokre od nieświeżej wazonowej wody. Plastikowe aniołki syczą i musują pod wpływem wrzącego wosku, tymczasem okazuje się, że kalie tylko udawały plastik – nic im nie szkodzi temperatura. Niezniszczalne okazują się żałobne wstęgi z banalnymi słowami, dobrze trzymają się też wiązanki. W całą tę gmatwaninę wbity jest jak widelec wygięty blaszany krzyż z osmalonym Jezusem, ukazujący teraz swoją wewnętrzną, pustą stronę jednostronnego odlewu. Potem wszystko wywożone jest na podwrocławskie Maślice, w niewyobrażalne hałdy podmiejskich śmietnisk, w marsjański krajobraz, pod stalowe niebo, w scenerię wulkanów i dymów z nigdy do końca niewygaszonych ognisk. Kiedy robi się zimno, stamtąd właśnie podnoszą się stada czarnych wron, tam mają swoją bazę, swoje ciepłe kraje. Tam wiodą wszystkie szczurze drogi, wszystkie podziemne kanały prowadzą na Maślice, a Wrocław ma ich całe labirynty!

Wrocław to było kiedyś niemieckie miasto – majaczy mi po głowie, gdy chodzę z walkmanem po górze, która powstała z wojennego gruzu, a teraz przychodzą tu długowłosi kolesie z psami. W deszczu z góry osiedle wygląda jak teledysk jakiejś bardzo melancholijnej angielskiej kapeli rockowej. W deszczu, bo w takie wieczory tu jest trochę Anglia. Właściwie tu nic nie ma. Trochę fal radiowych w rzadkim powietrzu. To nie jest materiał na przebój. Nic to puste place z krzywymi latarniami, drugie nic to betonowe szkoły i wiecznie zabłocone boiska, kotłownie brzęczące w nocy prądami, trzecie nic – szkoła lotnicza ze swoim porzuconym samolotem, czwarte – wystające z betonu krzywe druty, piąte – parkingi. Nic – stare i nowe bloki, nic – nocne sklepy Żabka, nic – kioski i nic – budki Dialogu. Zdecydowanie nie ma tu nic do zobaczenia dla turysty. Tu się tylko żyje, a i to bez przekonania. Żadne biuro podróży nie wprowadzi tego do swoich folderów. Nikt nie dałby złamanego grosza za te poniemieckie tereny, za działki i wiadukty kolejowe napełniające nocami wymarłe osiedla monotonnym dźwiękiem przejeżdżającego pociągu. Pod tym niczym ciągną się wymarłe tunele, ale i to nie zostało do końca dowiedzione. Tu można tylko pobrzękiwać kluczami w kieszeni i czekać na górce, aż odleje się pies. Bywają jednak wieczory – co prawda coraz rzadziej – kiedy to całe olbrzymie nic, ta asymetrycznie zaśmiecona pustka z rzadko i krzywo poutykanymi budowlami wypełnia się jakimś dziwnym światłem i wtedy nie bardzo wiadomo, co z tym zrobić, mam na myśli jakiś nadmiar, luksus tego wszystkiego, gdy nagle powstaje pytanie, czym się zasłużyło na tak wiele tego niczego.

Szczury mieszkają pod placem Grunwaldzkim, gdzie nudzi się zalany szpital wojskowy i gniją szkielety niemieckich pielęgniarek, pod Stadionem Olimpijskim mają podziemne lotnisko, skąd organizuje się wyloty czarterowe na Maślice. Gdy była powódź, woda zalała nawet wysypisko i sama się od niego zatruła. Potem przeszła przez największe cmentarze i pozamieniała wszystko na dole. Przeszła przez zoo i przez archiwa Zakładu Medycyny Sądowej. Wszystko unieważniła jednym znakiem wodnym.

Matka mówi: Woda z cmentarnej studni jest trująca, nie wolno nawet lizać mokrej ręki. Pewnych rzeczy po prostu się nie dotyka. Innych grobów, kwiatów i krzyży na tych grobach, śmieci na cmentarnym śmietnisku. Pochyla się i zaczyna poprawiać gałązki. Ale to na naszym grobie. Pomyśl chwilę o babci, która cię bardzo kochała. Ojciec splata ręce do pacierza.

Najmniej myślę o babci, gdy stoję nad jej grobem. Boję się o matkę, gdy oporządza kwiaty. Boję się ją zostawić, a chcę iść zapalać małe światełka na grobach dzieci, które żyły zaledwie parę dni i umarły jako aniołki. Domyślać się, co by z nich wyrosło, chuchać na zatarte napisy i dziwić się cyfrom odnalezionym wśród bukszpanu. Bo co to za daty: 18 stycznia 1959 – 5 lutego 1959?

– Hej, chodź, królowa cygańska umarła! Wszystkie gazety o tym pisały! Matka Łokatoszy... – ciągną mnie bracia w najbardziej reprezentacyjną część cmentarza.

– Moglibyście przynajmniej nie biegać w takim miejscu! Nie jesteście w knajpie!

Jestem pies na strażaków.

Jesienią na Psim Polu strażacy mają pełne ręce roboty. Ciągle, nawet o czwartej nad ranem, gdy śnią pożary, budzi ich syrena i muszą zjeżdżać po słupie na dół, wprost do czerwonych wozów. Płoną łąki oddzielające Wrocław od Psiego Pola, poldery rzeki Widawy podpalane przez wiatr, który też roznosi ogień, to złe nasienie. Kiedy się wjeżdża od strony miasta, po lewej i po prawej stronie bucha ogień. Trawy są tu suche, niewiele im trzeba. Jeśli ktoś chce wypalić jesienne łęgi wokół swojego domu, łatwo traci kontrolę. Ogień nienawidzi ograniczeń, szybko rozprzestrzenia się całymi kilometrami. Skwierczą śmieci, wybuchają puszki po dezodorantach i farbach w spreju. Giną w ucieczce myszy, szczury i zające. Krety chowają się pod ziemię, ale niewiele im to pomoże. Stary but smaży się z wywalonym na wierzch jęzorem. Tak będzie przez całe lato. Strażacy przeklinają, mówią: kurwa, kurwa. Mówią też: co za idiota. To podpalił. Spluwają, choć ich ślina to zaledwie kropla. Czarne, wypalone połacie pełne są szkieletów zwęglonych śmieci. Trawa płaci swoją cenę za wiosenną świeżość. W nocy ludzi budzą światła na horyzoncie i wycie syren. Rozespani patrzą przez okna na języki ognia, wdychają zapach dymu, palą papierosy, na czczo, z nerwów. Mają lepiej od strażaków, którzy w żaroodpornych butach nadeptują na gorące kretowiska i zapadają się z nimi w dół. Ktoś powiedział, że w nocy widziano podpalaczy łąk nad Widawą. Dwóch wyrostków. Jedni z tych, co wyszli z domu i nie wrócili. Znak rozpoznawczy: ręce podrapane, z równomiernymi sznytami zrobionymi żyletką, oczy przekrwione od patrzenia w ogień, zżarte grzybicą paznokcie. Strażacy są uodpornieni, mogą nawet włożyć rękę w żar. Ich oczy mają siateczkę czerwonych żyłek, ale pod maską gazową tego nie widać. Włosy pachną im ogniskiem. Ubrania tak samo. Ich żony lubią wąchać te ubrania i włosy, gdy oni śpią jak zabici, śniąc swoje czerwone sny. Strażacy są zahartowani – myślą żony. Zahartowany w ogniu – oto najwłaściwsze określenie dla mojego męża. Wieczorem widziano dwóch mężczyzn bawiących się zapałkami, a rano ogłoszono, że ogień doszedł do samych granic hipermarketu Géant, oblizał ze smakiem okolice stacji benzynowej Orlen, ale ominął ją. Nie wiedział, co traci. Zginęła krowa. Nikt nie patrzył w jej krowie oczy. Brak portretu pamięciowego tamtych dwóch.

Tymczasem w modnych knajpach Wrocławia dwudziestoletni kelnerzy zatrudnieni na umowę-zlecenie przebierają się za trupy, aby przyciągnąć więcej klientów. Pachnie sytością i grzańcem, goździkami, fajkami, piwem i przytulnym wnętrzem beczek, w których można usiąść i schować się przed mrozem. W modnych knajpach szaleje Halloween, na zewnątrz powystawiali szyldy „demoniczna obsługa!”. Wchodzi się do środka, jakby się schodziło do wnętrza dziwnego, starego, bajkowego jeziora, jakiejś Świtezi. Otaczają cię posrebrzeni topielcy, spod ziemi musuje demoniczna muzyka. Niesamowita, jednostajna, raz po raz przetykana nagłymi krzykami – to ktoś dostał właśnie siekierą w głowę! To wyrastają komuś z koronkowych rękawiczek zielone pazury... Pożyczone z teatru łachmany zgrabnie odsłaniają, co trzeba. Reszta dopisana do rachunku. Siekierą w głowę dostał najwidoczniej młodzieniec, który podaje starzejącej się kobiecie kir royal. Mimo że to student z siekierą, wcale nie przypomina Raskolnikowa. Głowa zamieniła się w kształtną czaszkę, dzięki naciągniętemu szczelnie czepkowi kąpielowemu w kolorze cielistym. Kobieta długo odprowadza wzrokiem trupa, którego opaleniznę trzeba było przysypać na tę okazję pudrem. W myślach zamienia się w hienę i czerwonymi pazurami rozszarpuje tyłek młodzieńca.

Walentynki dla truposzy.

Kobieta trafiła dziś w Rossmanie na zestaw sprejów do kolorowania okien o wdzięcznej nazwie Happy Halloween. Zamiast niego kupiła płyn na rozstępy. Popatrzcie na jej twarz – jest zwiotczała; kiedy się uśmiecha, usta sztucznie wykrzywiają się w górę, ale gdy rozluźnia mięśnie, wszystko natychmiast wiotczeje i kontury ust opadają z przyzwyczajenia w podkówkę. Kobieta jest w tej chwili obsługiwana przez przystojnego studenta, dorabiającego sobie do stypendium, dlatego bardzo by chciała ukryć opisany wyżej defekt. Ale młodzieniec nie zauważa tych wysiłków, ponieważ jest w pracy.

Uśmiecha się demonicznie i stawia przed kobietą wydrążoną dynię z palącą się w środku świeczuszką z Ikei. Ona przez chwilę wpija wzrok w polakierowane na czarno paznokcie trupa, gdy ten przesuwa odrobinę jej pudełko papierosów, aby zrobić miejsce dla lampionu. Napina szeroko usta, jakby przedrzeźniała wydłubany w dyni uśmiech. Przypomina jej się artykuł z „Forum”: z amerykańskich podręczników znikają słowa takie, jak „sowa” czy „dynia”, ponieważ dzieciom z niektórych kultur mogą kojarzyć się ze śmiercią. Po co straszyć dzieciaki? Panie ze specjalnej amerykańskiej komisji krytycznie czytają podręczniki, a potem biorą nożyczki i tną. Rach, ciach, ciach!

Kobieta porusza się niespokojnie jak głodny sęp: to takie lekkie, ale nerwowe szarpnięcie głową. Zapala papierosa i zwraca uwagę na topielca obsługującego za barem. Ubrany w stylu oświeceniowym. Raz po raz młodzieniec poprawia zawadiacko siwą perukę z warkoczykiem i loczkami po bokach. Spod spodu wyglądają jego diabelskie, czarne bokobrody. Raz po raz buntuje się przeciwko pończochom – ciasnym, zbyt obcisłym i wypchanym w odpowiednim miejscu, chwilami zapomina o rozbebeszonym boku, który ma imitować dziurę wygryzioną w trupie przez lubieżne ryby. Czasami – co już zdaje się go denerwować – piękne koronkowe rękawy paćkają się sosem czosnkowym, podawanym gratis w maleńkich kamiennych miseczkach. Tylko surducik nabijany perełkami nie stwarza problemów. A wszystko oplatają wodorosty, bo to topielec, seksowny topielec. Jak u takiego nie zamówić czegoś mocniejszego? Ta knajpa Rzym się nazywa – przychodzi jej do głowy dawno zapomniany cytat. Kobieta zamawia u topielca alkohol. Jakby spod ziemi wtórują jej chichoty i bulgotania z demonicznej kasety, nagranej specjalnie na tę okazję w wynajętym studio, aby ominąć płatności dla ZAiKS-u. W piekle panuje gorąca atmosfera i pikantne zakąski są dziś w cenie.

Nic nie wiedzą o tym mieszkańcy przedmieść. Samochodowe groby nadjeżdżają o piątej rano, gdy jest jeszcze ciemno, ale zmarli poszli już precz, o ile w ogóle się ruszali. Topielcy wrócili do jezior pełnych zardzewiałych puszek i oślizłej armatury sanitarnej, wszystko im jedno, jakiej firmy; wrócili na swoje miejsce nawet ci, którzy wyszli z domu i nigdy nie wrócili. Dokąd wracają? Czart ich wie, tam gdzie diabeł mówi dobranoc, do studzienek, na strychy, w rowy melioracyjne przy mało uczęszczanych drogach wiodących na Maślice. Przykrywają się foliowymi reklamówkami z nadrukowaną nazwą hipermarketu, wszystko im jedno, czy najtańszego, zastygają tam, gdzie wyniosło ich z domów, twarze przybierają złośliwe miny, jak z portretów pamięciowych albo trumiennych, a potem zmywa je deszcz. Wreszcie wychodzi prawda o tym miejscu, że to jakieś prasłowiańskie bagna, teren, w którym można kręcić Starą baśń, ale przecież nie uczyć się angielskiego! Bo całe Psie Pole zbudowano kiedyś na miejscu dawnego uroczyska i właściwie nigdy go stąd nie wygnano. Najlepiej czuć to w jesienne chłodne wieczory, które przenikają niepokojem. Wokół przykościelnego cmentarzyka ściele się mgła, tak – tu wciąż są rozstaje i bagna, i kurhany. Mogą sobie stawiać Lidla, mogą zasadzić całe klomby jaskrawych kolorów, mgła i tak idzie płytko nad ziemią i dociera nawet do najbardziej współczesnych miejsc: burdelu, wypożyczalni filmów wideo, sklepu z komórkami. Przez chwilę liże te nowe wynalazki, ale uroczysko zwycięża, już są tu nie na miejscu, już są tylko intruzami, budkami prowizorycznie postawionymi w polu. Więc won stąd. Ludzie-chwasty w watowanych kurtkach kochają to zimnisko, gdzie diabeł mówi dobranoc, i nie zamieniliby go na plaże Ibizy i Majorki. Nigdy też nie będą obchodzić Halloween.

Tak więc wybrukowany plac pustoszeje, o ile w ogóle był zapełniony, i wiatr unosi w powietrze foliowe worki, torby, strzępki ogłoszeń. Przez okna aut handlarze patrzą na tonące w ciemności napisy: „Magiel gazowy”, „Szewc”, „Odzież z importu”. Na pokaźnym parkingu przed agencją towarzyską stoją jeszcze ostatnie taksówki, w nocy jest ich czasem kilkanaście. Na słupach ogłoszeniowych wiatr szarpie wpółzerwane afisze: „Andrzejki w klubie Długołęka!”, „Best kredyt – pożyczki dla zadłużonych. W domu klienta!”, „Disco – night club JoY w Piecowicach. Codziennie sextet i striptiz! Wstęp 20 PLN, przy drodze na Warszawę”.

Ludzie w watowanych kurtkach otwierają termosy z kawą i herbatą. Niezgrabne sylwetki na tle topornego krajobrazu: kilka przeznaczonych do rozbiórki domów. Płoną gumowe opony – nie pachnie to dobrze, ale rozgrzewa się na długo. Pierwsze papierosy i przekleństwa, dłonie w grubych, jednopalcowych rękawicach ścierają z oczu resztki snu. Dzień zapowiada się lodowato. Banknoty dziesięciozłotowe będą wypadały z rąk na skute lodem kocie łby, wyglądające z dziur w popękanym asfalcie, ale nie zdążą do nich przymarznąć. Kwiaty i znicze wydadzą cmentarny czad. Może znowu zjawi się ta kobieta, która rok temu wykupiła pół samochodu chryzantem dla swojego syna.

To się nazywa miłość.

Dziewczyny, które grają „ognisko”, zanieczyszczają powietrze, że strach. Nasza pani mówi: gdyby nie ten dech, toby człowiek zdechł. I jak której podczas próby to się przydarzy, nie bije linijką w tyłek, nie zatyka nosa. A pan Kazio z szatni, który odpowiedzialny jest za naszą garderobę, zamienia się od razu w babę i jak się nie wydrze! Ale tak jakby pieszczotliwie: „O wy moje pierdziuchny – mówi – o wy moje śmierdziuchny kochane, aleście tu napsociły!”. Bo myśmy w garderobie specjalnie wstrzymywały, żeby taki na niego wytoczyć atak. Po co nam zabraniał na próbach stroje nosić? Zepsują się, to się zepsują, odpadną cekiny, to sama wezmę i przyszyję. Z Blondi chodzimy do toalety, aby pokazywać sobie piersi. Każda z nas wie, że drugiej daleko do tych wszystkich rzeźb, na których mleczarki stoją dumnie wyprostowane, oparte o kolumnę, i wiatr fryzuje im włosy. Osobiście moim ideałem raczej jest Basia Kwiatkowska, polska Brigitte Bardot. Blondi boi się duchów. Myślałam, że to takie zwykłe lęki, ale nie. Ona ma podstawy. Naukowe.

Rozmawiała o tym z panem Romanem, który przygotowuje ją do konkursu recytatorskiego i ciągle przychodzi do nas, żebyśmy ciszej ćwiczyły. A czy to można ćwiczyć ciszej? On jej powiedział, że w nocy zajeżdża pod budynek czarna wołga. Tyle udało mi się wydusić z Blondi.

Książę też bywa z nami w toalecie. Nie, to nic złego – w naszej Księżniczce na ziarnku grochu gra go piegowata Andzia. Ona mówi po rosyjsku lepiej niż po polsku, ma ojca na Wschodzie. Gra też na gitarze i śpiewa tym swoim śpiewnym głosem. Zawsze gdy jest w Związku Radzieckim, Andzia kupuje wszystko, czego u nas brak: tietradi, czyli zeszyty, drewniany piórnik, gumkę myszkę, szynel, a nawet gitarę! Obstępujemy ją zawsze po powrocie i musi opowiadać, co widziała. A czego ona tam nie widzi, jakby przykładała oko do kalejdoskopu! A że cyrk był, a że ważnych jakichś przodowników widziała, a że była w prawdziwej operetce, a nawet w pałacu. Życie księcia.

Na razie bardzo się boimy tych naszych spotkań, bo toalety w Domu Kultury się nie zamykają i ciągle trzeba pilnować, czy kto nie idzie. Za to z zakratowanego okna widać całe Psie Pole! Stare budy, altany, rzeźnię, Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego...

Od ryneczku odchodzi odrapana ulica Gorlicka, cała w przepychu swoich zdemolowanych pałaców. Tu nawet słupy z elektrycznością są jeszcze przedwojenne, pełne odpadających ozdób, zepsute, jak z rekwizytorni jakiegoś podupadłego teatru.

Pożółkłe zęby porcelanowych bezpieczników.

Igła adaptera podskakuje, zbierając kurz w mały kokon. Kręci się kwadratowa, pocztówkowa płyta. W domach przeznaczonych do rozbiórki pozostali już tylko najstarsi mieszkańcy, którzy czasem słuchają muzyki swojej młodości. Staromodne melodie oplatają podkolorowane na siłę pocztówki, wiszące na ścianach ich mieszkań, pełnych grzybnych zacieków nie do zamalowania, nad popielniczką z muszli i szklaną kulą. Siwe pocztówki podretuszowane różem przedstawiają półnagie pulchne niemieckie panienki z ptaszkami. Ich szare twarze sztucznie zaróżowione, ich trupie twarze, jak z Brechta. W muszlach już dawno nie dymią niedopałki – nudzą się tam spinacze i zagubione pinezki. Lampy z abażurami w kształcie spodków oświetlają to wszystko jakimś przedwojennym światłem z niemego kina, a urządzenia elektryczne są popsute i uszczelnione plastrami.

Kiedy idę na wieczorny spacer w zimie lub wracam z kursu niemieckiego w pobliskim Domu Kultury, zawsze przystaję, zadzieram głowę i wpatruję się w okna najwyżej położonego mieszkania: za pożółkłą koronkową firanką widać bardzo wysokie sufity, a wszystko tonie w palmach, kaktusach, bambusach, wypchanych ptakach. Rosną agresywnie w górę, jakby miały przebić dziurę w dachu, rozwalić budynek, którego dni i tak zostały policzone przez władze miejskie. Firanek nie rozświetla niebieska poświata telewizora – zamiast niego jest tam pewnie staromodna klatka z papugami, ale tego już nie mogę dojrzeć. Możliwe, że mieszka tam tajemnicza Vera Barbosa, jedyna gwarancja mojej narracji. Takie imię i nazwisko znalazłem na obrazku w podręczniku do niemieckiego. Fotografia przedstawiała berliński domofon pełen naklejek z wizytówkami mieszkańców: tureckimi, włoskimi, tajlandzkimi i zupełnie niewiadomego pochodzenia. Czasami wydaje mi się, że gdybym przekroczył bramę, wszedł po skrzypiących schodach na samą górę, Vera Barbosa, ubrana w jakiś czerwony wschodni szlafrok, z turbanem na głowie, ćmiąc ogarek papierosa, otworzyłaby mi zadziwiająco solidne jak na tę kamienicę drzwi, na których widniałaby niespodziewanie porządna, mieszczańska wizytówka jakiegoś faceta o zupełnie innym nazwisku. W tle gadałaby papuga, grał adapter, w popielniczce z muszli tliłby się papieros, a na fototapecie panowałaby wiosna i wodospad z bezgłośnym szumem spadałby wprost na staroświecką wersalkę, oblewając swoimi strumieniami wyrastający nagle ze ściany kontakt. Nad filigranowym stoliczkiem wisiałby na ścianie zakurzony wachlarz. W łazience – wielokrotnie przerabianej – można by znaleźć rozwiązania od dawna już niestosowane, niepraktyczne i energochłonne, źle uszczelniony bojler nad zardzewiałą wanną na rzeźbionych nóżkach. Za szybę pękniętego lustra wiszącego nad umywalką ktoś powtykałby czarno-białe fotosy wycięte z pism ilustrowanych. Przystojna twarz amerykańskiego aktora z papierosem w ustach, falujące włosy uśmiechniętej sztucznie kobiety, żołnierz w czapce zapatrzony w daleką kulę, jakaś pocztówka z krain pokrewnych fototapecie. Wszystko mocno zawilgocone. Gdybym się odwrócił, zobaczyłbym opartą o framugę drzwi łazienki Verę.

Długo cię nie było.

Trochę zleciało...

Gdy wreszcie zjawia się autobus, wsiadam i przejeżdżając obok kamienicy, staram się jeszcze jak najwięcej wypatrzyć.

W stronę Warszawy od ryneczku odchodzi ulica Kiełczowska, pełna warsztatów, zakładów z nagrobkami, wielkich komisów samochodowych na wolnym powietrzu i kursów prawa jazdy wszystkich kategorii. Emerytowani milicjanci zdzierają sobie głosy na tłumaczeniu różnicy pomiędzy samochodem z przyczepą a samochodem z naczepą. Między wyprzedzaniem a wymijaniem. Są jowialni, mają wąsy, brzuszki, wolny czas spędzają na działce lub na rybach, lubią też grzybobrania. Ich świat ktoś lekkomyślnie rozmontował jak stary samochód, ale na szczęście mają tę swoją fuchę, chętnych nie brakuje, można sobie dorobić. Przekrzykują wycie źle obsługiwanego auta: Gdzie mi, kurwa! Zepsujesz sprzęgło! Zaraz mi to puścić! Ich córki w baraku udają sekretarki, ich zięciowie przychodzą w przebraniu lekarza wydawać zaświadczenia, a na wszystko to wciąż kapie szary deszcz, poddając niewidocznej erozji bele drewna i wkopane w ziemię opony. Za płotem krajobraz niewiele się zmienia. Pod plandekami rdzewieją stare auta za grosze, pilnowane przez skundlone wilczury i ludzi, którzy nie mają oczu, tylko przylepione przypadkowo rzepy. Kiełczowską postawiono w polu i zawsze będzie to tylko zabudowane pole, choćby i psie. Gdy zapada zmierzch, wzdłuż ulicy zapalają się światła w wielkich salach gimnastycznych za betonowymi murami ogrodzeń. Przez kraty siatki, którą zabezpieczono szyby, można kibicować nocnym rundom koszykówki w wykonaniu miejscowej drużyny. Na wielkim polu Kiełczowskiej była kiedyś szkoła lotnicza i do dziś stoi tu niedbale porzucony wielki samolot. Wysiadające z autobusu 131 wyrostki przeskakują parkan i podrzucając tornistry, idą przez boisko wdrapywać się na wysokie skrzydła, palić pod nimi papierosy, po prostu być lotnikami. Uwielbiają wchodzić na teren wymarłych fabryk – dostali gratis stare, rdzewiejące hale Hydralu i Polaru, hektary budynków bez okien, w które należy jak najszybciej wprowadzić ich młode życie.

W stronę Polaru pędzi olbrzymia autostrada, a po jej bokach przymierają wiejskie chałupy. Od kiedy jeżdżą tu samochody, ludziom, którzy nigdy nie ubierają się w sklepach, popękały w uszach bębenki, przestali więc ruszać się z domów. Ryneczek kiedyś miał kształt dużego kwadratu, teraz całą symetrię psują dwa samotne wieżowce z rzadkimi klatkami balkonów, które wyglądają, jakby miały odpaść. Jeden jest żółty i poplamiony. W nocy wygląda jak ser szwajcarski – cały dziurawy od świateł. Czasami pojawiają się na nich kolorowe bilbordy, reklamujące farbę emulsyjną Śnieżka. Bloki zbudowano byle gdzie, wśród ruin, pod koniec lat pięćdziesiątych, dla ludzi, którzy będą chodzili do Domu Kultury, ukończą kurs wojskowy i pójdą do fabryki. Od pół wieku kłębi się tam życie, choć nie ma już ani fabryki, ani kultury, a koszary zamieniono na Wydział Filozofii uniwersytetu. Ludzie z bloków, którzy kiedyś dostawali się w tryby instytucji, teraz puszczeni są wolno i dlatego tak długo w noc palą światło. Od tego półwiecza bramy bloków pokryły się hieroglifami liszajów i nabrały zapachu życia: mieszaniny spermy, kocich szczyn, perfum, magla, trutki na szczury i środka dezynfekującego. Listy lokatorów zmiotła ustawa o danych osobowych, ale niczego nie udało się wymyślić na mieszkańców, żadnej trutki do wyłożenia na klatce. Rodzą się więc po nic i palą te swoje światła jak pochodnie, jak dzikie plemiona. Gdy któryś z nich umiera, w oknie gaśnie tylko na bardzo krótko, bo ludzie żyją po to, aby wynajmować, kupować i sprzedawać, a gdy kogoś zabraknie, to trzeba go jak najszybciej zastąpić – inaczej będą straty. Przede wszystkim trzeba więc zarobić na jego ciele, zanim się zmarnuje.

Kiełczowska jest długa i może dlatego upodobali ją sobie ci, którzy do prowadzenia interesu potrzebują dużo wolnej przestrzeni. Do tych przedsięwzięć trzeba mieć rosyjską, szeroką naturę. Najczęściej atakuje oczy słowo „hurt”. Już w samym jego brzmieniu jest coś męskiego, niedokładnego i ciężkiego – brzmi, jakby ktoś rzucił w kąt baraku wór kartofli. Jak inne męskie słowa: żużel, ciężarówka, huta, knur. To właśnie oni, hurtownicy, spece od nagrobków, prowadzenia samochodu, nawozów azotowych i starych łachów. Bo przecież ludzie produkują tyle intratnych odpadów; ich życie łuszczy się. Mody odchodzą i powracają, ciuchy trafiają do miejscowego lumpeksu, używane karty telefoniczne – do kolekcjonerów, niemodne modele komórek zasilają lombard. Inni ludzie mają to wszystko kupować, donaszać, w końcu palić tym w piecu, co nie będzie ładnie pachniało. Mają ciągle kręcić się w wirze pomiędzy zbytem a popytem. Najlepsze w ludziach jest to, że nawet jak umierają, to dają zarobić, produkując coś tak intratnego jak własne ciało.

Dlatego na Psim Polu pełno zakładów pogrzebowych. Całe pola nagrobków mokną za drucianymi siatkami, konkurencyjne firmy sąsiadują ze sobą przez płot, podglądane przez inne, po drugiej stronie ulicy. Wzajemną wrogość łagodzi duży popyt i wspólny wróg – umieszczone na samym końcu Kiełczowskiej krematorium, leżące już na granicy miasta, jak najdalej od wrażliwych mieszkańców, ale kilka centymetrów przed rogatkami, bo i na nim można zarobić. Taksówkarze mówią: o te kilka centymetrów toczyły się boje w eleganckich gabinetach polityków. Ostatecznie tablica z przekreśloną nazwą miasta dała się przesunąć. Od tamtej pory jeśli w nocy na Psim Polu spotyka się duchy, to tylko takich, co wyszli z domu i nie wrócili. Chodzą wokół wielkiego lumpeksu, grzebią w koszach, szukają swoich czapek i kaloszy. Domagają się swoich telefonów komórkowych w lombardzie. Rozpoznają swoje moknące w deszczu auta za drucianym ogrodzeniem komisu.

Ech, nie dla szmat budowali w latach osiemdziesiątych te wszystkie hale fabryczne, biurowce z pomarańczowych szklanych prostokątnych płytek. Nie po to na początku następnej dekady świeżo upieczeni biznesmeni z dumą wnosili na wynajęte piętra kopiarki i faksy, palmy w pospiesznie ozłoconych donicach, metalowe kasetki na pieniądze, miękkie maskotki strzegące komputerów. Nie po to, wnosząc te wszystkie rzeczy, dumnie przeglądali się w połyskujących jeszcze płytach fasad, niezauważalnym gestem poprawiali krawat i marynarkę, bo wszystko było nowe i niewygodne. Nie po to dopytywali się, ile jest telefonicznych gniazdek, jakie są możliwości podłączenia faksu, czy łapie tu sieć, bo przecież mamy już dumne pejdżery. Nie po to lata dziewięćdziesiąte rodziły się w ogniu i szampanie, żeby teraz stało to wszystko puste, a w tych kilku zajętych halach sprzedawano „wszystko po 5 zł”, stare ciuchy i chińskie budziki. Cieciom wstyd chodzić wokół tego kramu, tym bardziej że na pilnowaniu od złodziei wypatrzyli oczy, od nasłuchiwania chuliganów przepalili uszy i wszędzie poprzyczepiały im się jakieś rzepy, których tu pełno. Ale nikt nie szedł, nie hałasował, od końca lat dziewięćdziesiątych wszystko stoi puste.

Tylko szmaty jeszcze jakoś się trzymają! Jeśli zrobiło się już prawo jazdy, można wjechać autem, światło zapali się na fotokomórkę i ukaże zardzewiałą bramę sięgającą nieba. Największy wrocławski lumpeks oświetlają podłużne jarzeniowe żarówki. Ale ich światło jest lodowate i wnika we wszystkie zakamarki tych kilometrów starych futrzanych czapek po ludziach dawno umarłych. Na parapetach leżą zmasakrowane lalki, misie z wyłażącą watą i głupimi minami, jakby im ktoś właśnie robił lewatywę. W powietrzu unosi się kwaśny zapach trutki na szczury i starej pralni chemicznej. Pola płaszczy, zagony szalików, lasy pasków harcerskich z wydzierganymi długopisem hieroglifami we wszystkich językach, nawet grażdanką. Można tu znaleźć chociażby takie kurioza: granatową bluzę pochodzącą prawdopodobnie z lat osiemdziesiątych, na której ktoś z własnej woli bardzo koślawo wyhaftował z przodu czarną butelkę i krzywy napis „coca-cola”. Ludzie w ogóle sami wyszywali sobie napisy firm, loga, palmy, często pełnym błędów angielskim, źle dobierając kolory.

Oczywiście pracownice stojące za ladami pełnymi misiów i zabawek dysponują tonami pakowego papieru z makulatury, wielkimi szpulami sznurków do pakowania tego wszystkiego, ale choćby papieru było dwa razy tyle, nie spiszą wszystkich historii, które nie zeszły w praniu.

Hale są tak wielkie, że pracownice jeżdżą po nich elektrycznymi wózkami, jak po niemieckich cmentarzach. Szczególnie interesują mnie dziewczęce fatałaszki sprzed lat: rajtuzy pamiętające lekcje rytmiki, stroje do tańczenia krakowiaka, dziurawe baletki. Staram się tylko nie patrzeć w stronę rzędów wypełnionych setkami białych, komunijnych sukienek, mocno już pożółkłych na rękawach. To właśnie od nich odpadają perełki, guziki i małe srebrne listki. Jeszcze gorzej z sukniami ślubnymi, bielizną i butami – nie kupuje ich nikt poza młodymi ludźmi z amatorskiego teatru. W końcu kładę na ladę czerwony berecik z kikutkiem, płacę dwa złote i odchodzę zawstydzony.

Najpierw wkładam berecik i szary kaftanik. Potem długo musimy czekać na czerwony autobus. Siedzę przy oknie i wymazuję na zachuchanej szybie małe serduszko. Widzę przez nie puste ulice, czasem jakieś przygarbione czarne auto, gazowe latarnie i szare domy. Raz na jakiś czas nad bramami wiszą czerwone lub biało-czerwone chorągwie, też składowane w Domu Kultury. Szaro-czerwony świat. Mama musi wstać bardzo wcześnie rano, szarym świtem. Do pracy jedzie czerwonym autobusem, zanim jeszcze zacznie się tłok. Ale nie jest tak pięknie jak w piosence Czerwony autobus, którą często chrypią wielkie gigantofony. Rano zawsze jest zimno, mama mówi: powietrze jest surowe. I życie tych, którzy muszą wstawać rano, jest surowe jak niedojrzałe jabłko. U biednych ludzi wszystko jest metalowe, kościste i zimne, bo metal zawsze ogrzewa się tylko na chwilkę, a potem wraca do swojego normalnego stanu. Dlatego po szkole zawsze jestem w Domu Kultury, gdzie wszędzie pełno czerwonego pluszu. Uwielbiam zawijać się w ciepłą, bordową kurtynę, choć to surowo zabronione, bo kiedyś się zerwie, spadnie nam na głowy, zaleje czerwienią i potoniemy w krwawym morzu. To będzie prawdziwa katastrofa, koniec szaro-czerwonego świata. Dlatego dba się o to, abyśmy nie bawiły się kurtyną, która odsłania przecież tyle przedstawień z okazji Dnia Kobiet, Dnia Górnika i Pierwszego Maja. Gdy raz się zerwie, nie będzie już więcej tej całej zabawy.

Czasami nie możemy mieć prób. Chłopcy pomagają wtedy wynosić nasze dekoracje i na scenie pojawia się mównica, mikrofony, syfony, a w tle zaaferowane panie zawieszają materiał. Dużo jest z tym śmiechu. Blondi mówi, że wtedy najłatwiej dostać się na strych. Tam kurzą się całe stosy papierowych gołębi, szablonów, różnych literek powycinanych z „Przekroju” i „Przyjaciółki”. Potem układa się z nich hasła i przypina do wiszącego w tle płótna małymi szpileczkami, nakłuwanymi na robione przez nas wypchane serca. Stoję na scenie w baletkach, idę na palcach w stronę mównicy, zadzieram głowę i aż się dziwię, taka jestem mała przy tej mapie Polski i przy wielkiej styropianowej gwieździe. Nikt nie idzie? No to można zawijać się w kurtynę!

Czasami narasta we mnie coś chropowatego, czuję trzepotanie w głowie i pod koszulą. Wtedy naciągam głęboko na oczy czapkę, stawiam kołnierz skórzanej kurtki i ściskając w kieszeniach klucze czy zapalniczkę, idę na stację Wrocław Psie Pole, wsiadam w jeden z rzadko kursujących pociągów, by wysiąść w jakimkolwiek innym mieście, w którym odnajduję małe kino także na dworcu, puszczające byle co za byle jakie pieniądze. Zagłębiam się w fotel, w sweter, pod którym mogę grzać ręce. Nikt mnie nie pozna, bo deszcz zmywa mi rysy. W takie wieczory jestem jednym z tych samotnych, statystycznych złoczyńców, dobrych tylko na okładkę pisma „Detektyw” albo do programu 997. Można mi robić portrety pamięciowe, ale ile z tym śmiechu! Idąc sam, w myślach szkicuję coraz bardziej nieudane wersje, w które nikt nie będzie skłonny wierzyć, rozwieszam je na ogłoszeniowych słupach z wykrzyknikami „zaginął!” albo „poszukiwany!”. Jestem pies na te ogłoszenia! Anonimowy mężczyzna w skórzanej kurtce, w którym coś zaczęło się zacinać, rdzewieć od tego ciągłego mrozu, wiatru, deszczu i kataru. Najwięcej takich na dworcach. Przeglądają afisze z zaginionymi twarzami, jakby przeglądali się w lustrach. Chłopiec lat szesnaście, z długimi włosami, uśmiechnięty, jeszcze zdziwiony światem, z głową pełną pomysłów. Widziany po raz ostatni w górach, kiedy? Pięć lat temu. Ogłoszenie jest nowe, wciąż ktoś czeka, wierzy w aktualność rysopisu, chodzi po pokoju jak po celi, czekając, aż wydrukuje się świeża wersja nieaktualnego ogłoszenia. Z jeszcze mniej aktualnym zdjęciem. O, on wygląda na takiego, co lubi góry! Ksero nie jest dokładne, ale można dopatrzyć się plecaka, zadowolonej miny; w schronisku jest super, rankiem zwierzęta podchodzą pod same okna, po co wracać do szkoły?

Dwóch wyrostków nie poszło dziś do szkoły. Błądzili wzdłuż siatki, za którą na Kiełczowskiej stoją używane auta, z cenami na kartkach z bloku wetkniętymi za wycieraczkę. Przytykali oczy do kratek i starali się dojrzeć cyfry. Ręce trzymali w workowatych kieszeniach dresów, jakby już w nich zaciskali rulony zapoconych pieniędzy w pięknych, brązowo-złotych kolorach. Patrzyli na auta. Auta patrzyły na nich szeroko otwartymi oczami, jak gwiazdy filmowe pozujące do zdjęć. Stały jakby przyczajone do skoku, te rasowe klacze. Z budy wyszedł mężczyzna, który nie tylko nie ma oczu, ale całe jego nogawki powalane są rzepami. Chłopcy weszli do środka i od razu przylgnęli do srebrnej toyoty, choć właśnie akurat o niej mogli sobie najwyżej pomarzyć. Zaglądali do środka i czuli zapach plastiku, rozgrzane popołudnie, dyskretną woń wanilii i tytoniowego dymu. W toyocie było coś takiego, co stanowiło całkowite zaprzeczenie ich dzisiejszego psiego losu: klimatyzacja zamiast wiatru, plusz zamiast plucia na bruk przystanków, lustra zamiast kałuż, muzyka z radia w miejsce przekleństw, sterowna kierownica zamiast losu na oślep, koła na wiele różnych sposobów zabezpieczone przed utratą kontroli nad wozem. Z daleka słyszeli psie ujadania. Dochodziły z budy, więc może człowiek od rzepów z nimi mieszkał, zresztą, co to za różnica? Chłopcy patrzyli na auta długo, porównywali przebieg i stan opon, aż spadł na nich pierwszy w tym roku śnieg, ich oczy zaszkliły się w gwiazdki i zaraz zrobiły się fatalne warunki jazdy.

Gdy raz do roku w naszym Domu Kultury jest konkurs recytatorski, z całego osiedla schodzą się emerytki, a dyryguje nimi pan Roman. Te z domu starców mają najwięcej czasu. Są nawet w jury, siedzą za szkolnymi stołami przykrytymi zielonym suknem i nigdy nie ściągają z głów włochatych beretów. Nad nimi dumnie nastroszył się orzeł, zapatrzony w dal jak recytujący uczniowie. Piją bardzo ważną kawę i gdy się zasłuchają, to zawsze z twarzami zastygłymi w jakiejś bardzo poważnej pozie. Na przykład podpierają lekko brodę dłonią z pierścieniem o wielkim bursztynowym oczku (plamy wątrobowe!) i wbijają wzrok w sukno z jakimś przyszpilonym cytatem. Emerytowane animatorki kultury i nauczycielki przedmiotów humanistycznych jedzą torcik łyżeczką, są bardzo miłe, bardzo kulturalne, przestrzegają, żebyśmy się nie garbiły, ręce splatają na podołku, a usta składają w ciup. Mówią, że dawniej było oczywiste, co jest dobre, a co złe, wystarczyło przeczytać, zasady były wyhaftowane na płótnie nad byle kuchennym piecem, nawet tu, na Psim Polu, które nazywało się Hundsfeld. Zadzierało się po prostu głowę i od razu można było czytać z makatki lub po prostu z napisu na kuchennych kafelkach, jak z tablic Noego. Jest takie przedwojenne zdjęcie Psiego Pola: lekcja w szkole dla dziewcząt. Uczennice stoją dookoła dużych stołów, w fartuszkach, i... mieszają w garnkach pod przewodnictwem damy klasowej i nauczycielki, a na ścianach wszędzie haftowane mądrości.

Dawniej Psie Pole było miasteczkiem, a Wszystkich Świętych nazywało się Allerheiliger. Tak mówią emerytki, śmieją się i jedzą ciastka z kremem u nas w kawiarni. Mówią też, że nie wszyscy Niemcy są faszystami. Królewna mówi, że na jej domu wciąż są niemieckie napisy, ale ona niech się nie wymądrza, bo nie jest wcale taka piękna, jak jej się zdaje, odkąd została tą królewną. Każdy wie, z jakiego pochodzi elementu. Poza tym wyszło na jaw, że Blondi chowa w szatni za szafką kryształową kulę z dwoma pawiami w środku. Ciekawe, skąd ona ją ma.

Na Psim Polu bywa i tak: czterdziestoośmioletnia Regina P. spotkała w parku Eugeniusza Z. i około godziny szesnastej udali się razem na posesję znajomego pani Reginy Tadeusza B., którego zdjęcie widzicie państwo na ekranie. Pan Tadeusz uchodził w środowisku za osobę majętną. Ktokolwiek widział tę kobietę we Wrocławiu, w wiadomej dzielnicy, w dniu pierwszego listopada... miała na sobie skórzaną kurtkę, różowy sweter i spódnicę podobną do tej, jaką pokazujemy na ekranie. Kobieta miała twarz jak bezpański pies i głód na tej twarzy, i osty zamiast oczu, i cienie zamiast zapadłych policzków. Kto widział tych wszystkich samotnych ludzi, którzy wyszli z domu w mroźne listopadowe wieczory i na zawsze zgubili twarze? Z siatkami na zakupy, po gazetę, papierosy, na spacer z psem? W ilu lumpeksach leży już ich odzież reklamowana jako prawie nowa, prosto z USA? Czy rodziny mogą już napalić w piecach ich starymi świadectwami? Na ekranie pokazują domniemane ubranie zaginionej: groszowe tekstylia, seryjna produkcja, rozparte przed telewizorem warszawskie elegantki wydymają z pogardą wargi, albo przeciwnie – czują miłą wyższość. Na takie właśnie ciuchy powraca moda, oczywiście pierwowzór wzięty zostaje w bezpieczną ramę cytatu, te ciuchy są po prostu tak syfiaste, że aż fajne. Elegantki wiedzą i to, że szmaty marginesu jutro wrócą do ich drogich butików i same będą musiały ubierać się jak Regina P. „Wysokie Obcasy” zapełniają się zdjęciami czarnych okularów, zalegających jeszcze w starych szufladach, więc elegantki w myśl pouczeń łączą stylizowane na lata osiemdziesiąte stroje z drogich sklepów z autentycznymi dodatkami znalezionymi w wielkich lumpeksach, dojrzanymi w blasku trupiego światła. Chodzą na łowy, mają przygodę, nie nudzi im się.

Kiedy na bruk ryneczku spada śnieg, we wrocławskiej Galerii Dominikańskiej spadają ceny i zaczyna się pokaz mody. Nożyczki w roli głównej! Tniemy materiały, tniemy włosy, tniemy ceny! Tekstylia. Na początku nowego tysiąclecia wszystkie elegantki i wszystkich co modniejszych gejów z wrocławskich klubów ogarnęła moda na lata osiemdziesiąte i styl vintage. Na gwałt potrzeba starości i zniszczenia! To po prostu obłęd, obłęd – zachwycano się w Le Grand Salon, przeglądając najnowsze katalogi „oldskulowych” fryzur. Zza połyskliwego papieru wyglądały kobiety-punki, z oczami podbitymi fioletowymi sińcami, jak bratki. Przecenione kompakty Lombardu, które dotąd zalegały w koszach Media Marktu, znikły i odezwały się agresywnie w solariach i gabinetach stylistów. Dom mody Zara wypuścił limitowaną serię męskich pasków z odłażącą emalią i wielką okrągłą klamrą, które znikły spod lady, zanim jeszcze zdążono odsłonić wystawę otwierającą sezon. W szafach trendziarzy znikły też czerwone, granatowe i żółte bluzy od dresu. Ludzie pracujący w lumpeksach ze zdziwieniem wdychali zapachy perfum prosto z Sephory, wydawali resztę z nowiutkich dwustuzłotówek, oglądali się za tą nową klientelą, ubraną w futra dzikich zwierząt w obowiązkową w tym sezonie panterkę, jakby rzeczywiście byli w zoo. Trudno nie śmiać się w kułak, patrząc, jak dwie bogate kobiety wydzierają sobie znalezioną na stosie śmieci białą torebkę za dwa złote, z lekko naderwanym paskiem. Potem siedzą w barze Mleczarnia, Magiel, wybierają mydła w Mydlarni, maglują w Maglu i wszystko spowijają otoczką cytatu.

Tymczasem na Psim Polu wciąż furczy prawdziwy magiel. Pracuje w pocie kilku grubych kobiet, w pocie dobywającym się spod ich pach, spod ubrań. W rozgrzanym powietrzu zapach potu miesza się z ostrą wonią krochmalu. Wielkie poszwy ostemplowane spranymi pieczęciami i znakami ewidencyjnymi przyklejają się do siebie, trzeba je od siebie odrywać ręką. Tu magiel do dziś jest miejscem spotkań kłótliwych sąsiadek, które czasami w wielką poszwę na kołdrę „wpuszczają berbecia”. Kilkulatek wpada w sklejone krochmalem białe labirynty. Z magla odnajduje boczną odnogę do mleczarni.

Stacje meteorologiczne w całej Polsce rozsiane są po przedmieściach i w okolicach Wszystkich Świętych alfabetem Morse’a przesyłają do centrali jednoznaczne sygnały: słupek rtęci opada! Wówczas mróz wyostrza zapachy i okazuje się, że ludzie naprawdę palą byle czym. Wokół rynku płoną gumowe opony. Z kominów pobliskich baraków dochodzą jadowite zapachy smalącej się farby z parkowych ławek, która już dawniej przecież się łuszczyła, włosów ze starych materaców, w najlepszym wypadku koksu. A czasem jak zajedzie czadem nieprzypominającym absolutnie niczego! To smród pożaru, najgorsze gówno, śmierć, pękające szyby, skwierczące śmieci, smalące się włosy i instalacje, guma, skóra, rozgrzana elektryczność. Palący się plastik, pękające szkło! I nagle dowala czymś słodkawym, co już znieczula węch do końca. Nikt nie wie, że ludzie z tych baraków palą w piecach swoimi starymi świadectwami i dokumentami, jakby wyszli z domów przed laty i tak długo nie wracali, że niepodobna trzymać tego śmiecia w szufladach. Ech, gdyby znalazły się pieniądze na koks, może nie podkładaliby pod blachę aptecznych gumek, kwitów za pralnię, podręczników z podstawówki, która na nic się nie przydała. A przecież trzeba dokładać do ognia, bo życie stanie i skamienieje jak psie odchody na mrozie. Gdy zajdzie konieczność, wrzuci się cokolwiek, bez względu na zapach. Kominy są cierpliwe, ale koty nie wytrzymują, wariują i skowyczą nocami, jakby je kto zarzynał.

Uwielbiam przygotowania, szczególnie gdy do premiery można już liczyć dni! Kopciuszek na razie poszedł w zapomnienie, mamy ważniejsze rzeczy, wielką ogólnopolską imprezę, i to tu! U nas. My (gospodarze!) gramy Czarne złoto z układami tanecznymi, bardzo to wszystko trudne, trzeba się wspinać na piramidkę z innych dziewczyn, układać we wzór, który zrozumiały się staje (kilof!), tylko gdy patrzeć z góry. A my tego nie jesteśmy w stanie ocenić z dołu, dlatego każdy centymetr musi być zaplanowany. To tak jak w życiu: jest tam jakiś ogólny plan realizowany przez panów z Warszawy, a szary człowiek jest w tym tylko trybikiem i niewiele z tego rozumie. Ale jak spojrzeć z góry, to widać, jaki jest zamysł. Tak tłumaczy nasza pani, kiedy stoi właśnie z kijkiem na najwyższym balkonie i przemawia do nas jak jakiś wielki polityk. To ważne, przecież przyjadą panowie (może właśnie ci z Warszawy) i potem dla nich będzie wniesiona mównica i szklanka z wodą. Blondi coś knuje w związku z nimi.

Blondi mówi: bój się czarnej wołgi. Gdy tylko na mieście widać czarną wołgę, od razu ginie jakaś dziewczynka. Sama widziała z okna w toalecie. Dwóch jakichś szpiegów ją szarpało i ona się opierała. Trzasnęli drzwiami i pojechali prosto do Ameryki. A wcześniej widziała w oknie, jak pod naszą rzeźnię zajechały auta i sprawdzały stan tych ciężarówek z mięsem. Co robiła w toalecie o piątej rano? Zaczaiła się. Cała ona. Przyjechali i potem w gazecie można było przeczytać, że „wóz był brudno utrzymany, konwojenci nie mieli fartuchów ani karty zdrowia. Auta Spółdzielni Pracy «Pośpiech» przyjechały po towar dla «Żubra», ale wnętrze i skrzynki na mięso były brudne, plandeki podarte i pracownicy zapłacili po sto złotych mandatu”. Takie rzeczy widzi Blondi przez okno w naszej toalecie.

Ona mówi dużo i niezgrabnie porusza szczęką, jak koń, który przeżuwa. Jest ordynarna, nic z niej nie będzie, a widzi takie dziwne rzeczy. Na szyi ma perły, na nogach złote baletki (ja – czerwone, bo jestem ognikiem), a zachowuje się, jakby przyszła z magla. Obgryza paznokcie aż do żywego mięsa. Skubie skórkę na spierzchniętej wardze. Dłubie w starym krześle, w woreczkach z groszkiem, we wszystkich zakamarkach ciała. Wyciska pryszcze. Gdy nie ma pani, klnie jak szewc. A jak się jej coś powie, to naciąga na siebie to futro, jakby ono naprawdę było jej, jakby to nie były sztuczne, zżarte przez mole dekoracje, jakby zaraz miała wejść do czarnej wołgi, splunąć za siebie, trzasnąć drzwiami i pojechać prosto do PZPR. Zazdroszczę jej, że jest taka. Ordynarna, ozłocona. Mówi: tamten jest już prawie gotów, mogę ci oddać to twoje jabłko. Wyciągam rękę, to ona przerzuca je do drugiej i pokazuje mi figę. Patrzę z nienawiścią na jeden jedyny polakierowany paznokieć, jak się na nim łuszczy lakier. Jest najmniejszy, u nas w rodzinie mówi się: dziecina. Wtedy ona wyciąga z zakamarka szatni kryształową kulę. Wkłada ją sobie pod bluzkę, obok wsadza jabłko, ale kula jest za ciężka, spada na podłogę.

– Rozbijesz ją! – krzyczę. Rozbijesz, rozbijesz, nie rozumiesz?

– Ona jest moja, mogę ją sobie wsadzić w dupę.

Psie Pole – dzielnica tylko dla dorosłych.

Do wypożyczalni filmów pornograficznych schodzi się schodkami w dół. Schodzącego nie oświetla żaden neon, metalowe drzwi jak do zwykłej piwnicy, jakieś godziny otwarcia wypisane na kartce z bloku, ale co tu dają do dwudziestej drugiej? W ciężkim powietrzu, jakby sklepu zoologicznego, za ciemnym kontuarem siedzi łysy mężczyzna i ogląda serial. Nie porusza się na elektroniczne pikanie, włączające się przy każdym wejściu. Zwykle tu pusto, ruch nasila się w weekend, ze względu na promocje. Wtedy mężczyźni stoją naprzeciw ścian z kolorowymi, pustymi pudełkami. Na lewo VHS, na prawo DVD, za przepierzeniem „dla koneserów”. Gdy na dworze panuje plucha, szczególnie dobrze idą produkcje polskie, te niskobudżetowe zgrzebne historie o czterdziestoośmioletniej Reginie P., która spotyka w pizzerii Tiffany Eugeniusza Z., i o ich libacji na terenie posesji przy ulicy Gorlickiej, gęsto zakrapianej i przez to nie do końca skonsumowanej. Tadeusz B. pełni honory domu i ma wielu znajomków. Podczas czołówki stoi oparty o stary bojler w kuchni i dochodzą go stękania z pokoju, w którym przez cały czas gada telewizor nakryty po wiejsku dzierganą szydełkiem serwetą. Kamera przenosi się do obskurnego pokoju i zupełnie nie zwraca uwagi ani na twarz Reginy, której i tak nie ma, bo zamieniła się w kawałek skóry, ani na twarze mężczyzn, o których szkoda nawet wspominać. Zaczyna się patroszenie świni. Zbliżenie wielkiego, włochatego otworu trwa pół godziny i nawet największy miłośnik Reginy P. nie wytrwa do końca, przewinie ją na podglądzie. Jej rozchylone uda powoli stają się coraz bardziej blade i pryszczate, wymęczone długim piłowaniem. W końcu jednak kobieta pokłóciła się z całą kompanią, ach, jak ona klnie: pojebało was?! Kamera filmuje jej nogi, gdy schodzi odrapaną klatką schodową na podwórze, wsiada do taksówki na starej, czarnej rejestracji, której nikt w porę nie zapamiętał, i odjeżdża w siną dal ulicami brzydkiego miasta. Napakowany kierowca o lekko już nalanej twarzy zatrzymuje się nagle w nieznanej dzielnicy i Regina, która pantomimicznie pokazuje, że nie ma pieniędzy, bez słowa kładzie mu rękę na udzie obleczonym workowatymi bojówkami. Za oknem pada deszcz, może jesteśmy w Łodzi, Kaliszu, może na Pradze, a najpewniej gdzieś pod Piecowicami, w samej stolicy śliskiej samochodowej miłości, kręconej amatorską kamerą „z ręki” przez kolegę Zbyszka. Teraz – mimo złej fonii – dochodzi nas cwaniaczkowaty głos taksówkarza:

– No, widzę, że panienka myśli... no, może da radę.

Tu ona rozchyla nogi i włącza się dyskotekowa muzyka, tak tania, że doprawdy nikomu za jej użycie nie trzeba płacić tantiem. Amatorska kamera błądzi niepewnie, maca bliznę po operacji wyrostka robaczkowego na brzuchu Reginy, wciska się w niewygolone krocze, liże kawał tapicerki. Potem nagle kamera drętwieje, jakby przeżywała orgazm, coś dzieje się z kasetą, z jednego samochodu robi się kilka, akcja przyspiesza, zacina się i film traci zupełnie fonię. Po czym przez chwilę pada śnieg, a zaraz potem mamy do czynienia z urwaną końcówką jakiegoś amerykańskiego filmu, na którym nagrano Reginę. Przez chwilę łudzimy się, ale nie... to nie pornografia. Czasem i on się urywa, aby pokazać kolejną warstwę.

Gdy kocie łby ryneczku pokrył pierwszy śnieg, na metalowych drzwiach wypożyczalni pojawiła się wydrukowana na komputerze kartka ochroniona folią:

„Likwidacja. Wyprzedaż kaset i DVD”.

DVD mnie nie interesują, ale jakich kaset?! Czy dostanę tu moje ukochane czarno-białe produkcje neorealizmu włoskiego? Czy pożyczę sobie Felliniego, Antonioniego, Viscontiego? Daremne i naiwne pytania! To nie jest wyprzedaż kaset, tylko snów, erotycznych snów!

Najtańsze, bo za dwa złote, są sny nakręcone wiele lat temu, na wypłowiałej kliszy.

Gdyby istniały muzea składujące stare fototapety, jak znaczki z pocztówek odklejane „na parę” ze ścian wyburzanych kamienic, gdyby istniała nauka zainteresowana śledzeniem ludzkich marzeń utrwalonych w starych, rozczulająco naiwnych fototapetach, pocztówkach, reklamach, na slajdach. W katalogach fryzjerskich, zarażających niepokojem kolejne pokolenia ubogich subiektów z drobnymi, zabójczymi wąsikami. Z dziwnie pretensjonalnymi imionami: Żorż, Rafael, Antonio. Gdyby jakiś instytut opracowywał historię ludzkich wyobrażeń raju, śledził trendy w branży perukarskiej, zapewniał wieczność w gablocie czemuś tak nietrwałemu, jak prezerwatywa... Ludzie, którzy mogą już nawet nie żyć, wciąż po wrzuceniu podniszczonej kasety usiłują od nowa wzbudzić pożądanie i ten wyczyn zza grobu najczęściej im się udaje. Migają gęste brody, owłosione krocza, miarowo drga cellulitis, spadają z tych naturalnych ciał sukienki, jakich już nawet w lumpeksie próżno szukać! Nieme pornosy ze stękaniami wykaligrafowanymi na czarnej, drgającej planszy, rubensowskie kształty naszych babć, muzyczne tło fortepianu. Ach, oni się gzili przy Prokofiewie! Eta takoje charmante! Przebiegają przed naszymi oczami dziesięciolecia tego złudnego półwiecza pokoju i dostatku, jakie się trafiło i zostało wykorzystane, jak widać, na przyjemności, wyciśnięte do ostatniej kropelki, wypite do dna. Mody, fryzury, wnętrza. Lata pięćdziesiąte, siedemdziesiąte, osiemdziesiąte. Hossy i bessy, epidemie, bunty młodych, pokolenia, zjazdy, działkowicze, śpiewaczki, coraz to inne butelki szamponów na luksusowych wannach, coraz to inne kształty zegarków na obnażonych rękach. To wszystko za dwa złote zobaczyć można w formie świńskiej antologii. Im starsze kasety, tym historie robią się ciekawsze, reżyserzy usiłują przekonać nas, że przyszliśmy tu dla śledzenia jakiejś zawiłej fabuły. Ona jest czarodziejką i nazywa się Divina. Przez dziurkę od klucza podglądamy jej wyczyny z panem domu, żona nic nie widzi – została zaczarowana. Lubisz swój zawód? – pyta piegowata Sisi adwokata, który siedzi na tle płonącego kominka, z nogami rozwalonymi po kowbojsku w kształt wielkiej litery V, oznaczającej tu zwycięstwo. Jest coś, co lubię jeszcze bardziej – czyta drętwo nieśmiertelny lektor. Im dalej w las, tym bardziej widoczne stają się peruki i sztuczne rzęsy, kolory jakby po wielu, wielu praniach. Tym więcej produkcji europejskich – Włoszki wymachują rękami, ukazując niewygolone pachy, i marszczą zrośnięte brwi – znak temperamentu. Lektor czyta tonem, jaki przyjmował we wczesnych produkcjach Felliniego, bez różnicy, tu i tam kokoty w najbardziej surrealistycznych strusich kreacjach mizdrzą się do zachwyconej kamery. Ta kobieta jest córką dentysty. Ponoć nie jest gorsza od Mesaliny. Niemki, no cóż, grają zwykle w produkcjach poniżej dobrego smaku, a ich popisowy numer z tyrolską parówką powtarza się w każdym filmie. Ona wypina radośnie tłusty tyłek, on, w zielonym kapelusiku z piórkiem i z rudymi wąsami, zbliża się w rozkosznym oczekiwaniu, wyciągnąwszy lubieżnie jęzor, niestety wówczas ona pierdzi mu prosto w twarz, po czym odzywa się nagrany z offu śmiech chóru niemieckich piwoszy, którym za wczesnego Kohla było jeszcze wesoło. Za to Francuzi są wyrafinowani: tani hotelik w wielkim mieście. Pachnąca wschodnimi perfumami, wykładana chińskim jedwabiem winda, w końcu kobieta tańczy coś wschodniego na stole, rozbierana przez dwie przyjaciółki. Jakież jest ich zdziwienie, gdy okazuje się, że ta piękność ma między nogami zwiędłego penisa. Zamiast zawodu okazują jednak bachiczną radość, tym bardziej że same szybko okazują się hermafrodytami. W filmie pachnie wschodnimi perfumami, akcję przerywają tajemnicze reklamy nie wiadomo czego, w prawym dolnym rogu przez cały czas znajduje się jakieś logo z arabskimi literkami, jakby film został nielegalnie nagrany w nocy na jednym z zagubionych w kablowym labiryncie kodowanych serwisów. Gdy zaczynają migać reklamy, ekran zapełnia się cenami w gwiazdkach tak malutkich, że trzeba by czytać je przez lupę. Gwiazdki jak śnieżynki! W tle buczy jakiś elektroniczny sygnał, ale jeszcze głębiej słychać tłumaczący coś monotonnie w nieznanym języku kobiecy głos. Nielegalne stacje! Znalezione w hotelowym telewizorze wśród nocy dalekiej metropolii, stacje-pokrzywki, stacje-nieistniejące wyspy. Tandetne francuskie pornole, pozwalające sobie na egzotyczne perwersje, reklamy chińskich afrodyzjaków – wszystko zagubione na kasetach z lat siedemdziesiątych, do wypożyczenia za dwa złote. I lata osiemdziesiąte – ostatnie chwile bez kondomów, uczta na prześwietlonych plażach Ibizy i Majorki, hossa na rynkach europejskich, dzika libacja gejów, którzy – wciąż nieświadomi – z ochotą przekazują sobie HIV. Kraina Sisi! Kolory na kasetach jaśnieją, włosy kobiet robią się złote i pokręcone, bo odtąd już tylko blondynki będą miały wstęp na pornograficzne salony. Usta nabierają fioletowych odcieni, oczy podbijają się niebieskimi sińcami, majtki przybierają deseń żółto-czarnej panterki. Za to ciała stają się nagie, nawet mężczyźni depilują włosy laserem, nadmuchują muskuły i opalają się w solariach jak kurczaki w mikrofalówkach. Znikają europejskie produkcje i filmy zaczynają przypominać ocieranki Barbie i Kena na tle błękitnej fototapety. Plastikowe kukiełki nie tulą się do siebie, tylko szurają, wydając nieprzyjemny, plastikowy odgłos. Amerykanie na zawsze pozostaną dziećmi, nawet siusiaki mają golutkie do późnej starości. Każda perwersja wychodzi im niewinnie, każda zdzira ma twarzyczkę tak nijaką, że trudno się na niej dopatrzyć zepsucia. Czasami trudno uwierzyć, że te ciała są nagie, skoro wszystko jest w nich przygotowane do bycia oglądanym. Ci Amerykanie! Ich namiętność do regulowania wszystkiego tu, w sercu Psiego Pola, jest zupełnie nie na miejscu.

Bo tu co odpadnie, to leży. Gdyby powstrzymać obrzydzenie i przejść przez otwartą na przestrzał bramę w którymkolwiek przeznaczonym do rozbiórki domu przy ulicy Gorlickiej, wyszłoby się prosto na rudery. To nieprawda, że grawitacja jest zawsze tak samo bezlitosna. Wielkie, spiętrzone ze szkła i stali budowle europejskich stolic nie znają tego uciążliwego przyciągania. Tu co się zepsuje, to rdzewieje, i będzie tak rdzewieć, moknąć, żłobić w błocie swój martwy kontur. Góry klatek ciążą ku ziemi, jakby zapomniały, że kiedyś stworzone były dla lotnych gołębi, które wyprowadziły się z tych stron, od kiedy przestały być czczone jako symbol pokoju, a gazety zaczęły przebąkiwać o rakotwórczych i alergennych właściwościach ich odchodów. Tu żelastwo jest ciężkie i zazwyczaj przybiera formę najmniej poręczną, drągów, starych słupów elektrycznych, blachy falistej. Wielki porzucony samolot na środku Kiełczowskiej nigdy nie wzleci o własnych siłach, zbyt mocno wrył się w piaszczysty grunt. Najwyraźniej przyciąganie jest tu o wiele silniejsze, a grawitacja siada na wszystko swoją tłustą dupą. Może dlatego tubylcy zwykli twardo stąpać po ziemi, od dawna żywią nieufność wobec pianki złudzeń, cukrowej waty marzeń, fajerwerków nadziei. W ich języku jest na to jedno zbiorcze słowo: fajans. Liczą się sprawy, do których da się wynająć ciężarówkę, i rzeczy dobre do spalenia w piecu, w razie gdyby nie nadały się na nic innego. Dlatego tyle tu taczek i wózków ciągnionych przez przygarbionych dziadków. Stąd tak wiele zakładów pogrzebowych i składów materiałów budowlanych. Gdy na stosy materii pada brudna chlapa pierwszych roztopów, Psie Pole waży swoje i z cichym hukiem pękają fioletowe żarówki w najwyższych latarniach.

A jednak będę miała piękną sukienkę, ponieważ okazuje się, że ognikom przysługują piękne sukienki! Przyszły właśnie popakowane w worki, pani podpisała kwit i dziewczyny się rzuciły. Są czerwone, w świetle reflektorów migocą cekinami jak płomyki. Zresztą – trochę za duże, dostałyśmy je z nienaruszonych przez wojnę zasobów operetki. Musiały w nich tańczyć jakieś niemieckie girlsy. Teraz pracujemy cały czas nad Czarnym złotem i nie zajmujemy się w ogóle bajkami, Blondi na powrót jest zwykłym kopciuchem. W tej naszej sztuce jest tak: dawno, dawno temu jacyś ludzie szukają złota w ziemi, ale zamiast niego znajdują węgiel. Myślą, że to jakieś śmiecie, zgarniają go na kupę i podpalają. No i odkrycie: węgiel się pali (w finale), jest cenniejszy od złota, ponieważ to dzięki niemu jeżdżą pociągi i pracują fabryki. Ta ostatnia scena, taniec ogników, to okazja do pokazania własnych umiejętności. Zbliżamy się powoli do płonącego ogniska, śpiewając:

Co to, co to, co to, co to?

W ogniu płonie czarne złoto,

Płonie, płonie, widzą wszyscy,

I ogniste rzuca iskry!

Płonie, płonie, ale pięknie!

I teraz jedna grupa pyta: „Co to?”. A my chórem: „Węgiel! Węgiel! Węgiel!”. Ot co! I odskakujemy od ogniska jak oparzone, po czym od razu układamy się dookoła w gwiazdę. Pani mówi: i niech mi się która pomyli. Ogniskiem są takie dziewczyny wijące się pośrodku w czerwonych kombinezonach i czarnych chustkach. I jedna z nich czasami na próbach podstawia mi nogę. Boże, żeby to było już!

Dzielnicowy, który ma ręce pełne roboty, nic nie wie o taksówkarzu, ot i cała tajemnica jego niepowodzeń. Na próżno męczy wciąż od nowa Tadeusza B. i Eugeniusza Z. W żółtym świetle gołej żarówki komisariatu fakty wcale nie chcą być nagie i wszechstronnie oświetlone, choć od nagości wszystko się zaczęło. Trudno będzie zamienić je na papier i zamknąć w chłodnej szafie ogniotrwałej z dopiskiem „sprawa zakończona”. Tadeusz B. od pół godziny nie patrzy już w oczy przesłuchującemu go człowiekowi. Woli gapić się na tablice korkowe, na których przyszpilono wydrukowane z Internetu głupie żarty: jeden z nich przedstawia dwóch policjantów, którzy powiewają nadmuchanymi balonikami w kształcie Pszczółki Mai. Do tego podpis: „Policjanci z Majami”.

No, poszła se, obraziła się, kurew jedna. O co? Panie władzo, nie wie pan, jak to z kobietami bywa? – śmieją się i pytają, czy wolno im będzie kiedyś w końcu zapalić. Dzielnicowy znalazł w pożółkłej teczce jakieś stare zeznania samej Reginy, zatrzymanej na przepisową ilość godzin z powodu zakłócania porządku. „Nazywam się Regina P., córka Antoniny i Zdzisława, mam czterdzieści lat. W chwili obecnej nie jestem zatrudniona. W latach poprzednich byłam zatrudniona w PZL Hydral, wcześniej w Agromet-Pilmet S.A. Jestem zamieszkała z matką w dzielnicy Psie Pole-Hydral, gdzie też jestem zameldowana. Nie posiadam potomków. W dniu wczorajszym, w godzinie popołudniowej spożyłam większą ilość alkoholu, z powodu, że czułam smutek i brak perspektyw. Przyznaję się do brania udziału w awanturze, jaka miała miejsce w lokalu gastronomicznym «Pizzeria Tiffany», bezpośrednio po spożyciu alkoholu, i polegała na tym, że pchnęłam obywatela Jana Z. na flipper oraz że obrzuciłam go wyzwiskiem. Zobowiązuję się do opłacenia mandatu karnego opiewającego na 50 PLN w terminie do tygodnia czasu”.

Z teczek, którymi wypchane są dwie stalowe szafy komendy, dochodzą jękliwe tłumaczenia ludzi z obu bloków, z robotniczych osiedli, ze starych kamienic i ruder. Nazywam się Adam B., nazywam się Katarzyna J., moja godność Piotr Ł. Tłumaczą się, co robili kolejnych wieczorów, dlaczego przesadzili i skąd wziął się nóż. Niestety, nikogo nie interesuje, dlaczego potrzebny był alkohol, nóż, seks w miejscu do tego nieprzeznaczonym, co ci, Adamie B., życie zrobiło, żeś tak się schlał? Kto cię tak wkurwił, że zdecydowałeś się na nóż? Może chciałeś desperacko wzbudzić w innych współczucie, zwrócić na siebie uwagę, a teraz wszyscy tylko przeciw tobie? Gdyby policjanci zadali choć raz te pytania, usłyszeliby może niezgrabne tłumaczenia ludzi nieprzywykłych do formułowania zgrabnych sądów. Spomiędzy tych jąkających się zdań można by wyczytać, że coś nie zadziałało, coś jest nie tak, że ogólnie miało być inaczej. Że jest inaczej, niż miało być. Że życie jest nie takie, jak obiecywali. Jakoś się coś, gdzieś, po drodze. Rozmazało. Wsiąkło. Od tego powinni zacząć, ale nawet do tego nie dochodzą. Ci, którzy muszą tłumaczyć się po prostu z awantury we własnym domu, z nienawiścią wpatrują się w oczy policjantów. Mógłbyś być moim synem, gnojku, ale na Boga, nie chciałbym. Policjanci z rozkoszą obmacują pijane kobiety, kopią w jaja zatrzymanych facetów, robią z nimi, co chcą. Nie mają nikogo nad sobą. Grają w komputerowe gry, oglądają amerykańskie filmy, przy zatrzymaniu byle pijaczyny nogi rozstawiają jak policjanci z Miami, uwielbiają pokazywać lśniące odznaki, wiedzą swoje o korupcji i uwielbiają kawały zaczerpnięte z Psów. Mają po dwadzieścia kilka lat i mogą wszystko. Dlatego mieszkańcy, także ci z czystym sumieniem, boją się granatowych policyjnych wozów i napakowanych facetów w równie granatowych swetrach z żółtymi odblaskowymi kamizelkami, z czarnym napisem na plecach. Żadna staruszka nie zgłosi się, żeby przeprowadzili ją przez ulicę, ogląda się tylko spłoszona, jakby uciekała.

Na co dzień komenda Psie Pole staje się miejscem dramatycznych zatrzymań pijaków, którzy policyjnym wozem, niczym taksówką, odwożeni bywają do izby wytrzeźwień. Rano budzą się rzeczywiście trzeźwiejsi o kilka złudzeń, biedniejsi o czterysta złotych, ciężsi. Odczuwają typowe dla tej dzielnicy zwiększenie siły grawitacji. Podlega mu tych niewiele sprzętów, jakie się w izbie znajdują: wiadro do sikania w kącie, pełne, ciężkie. Wąskie kozetki obleczone dziurawymi prześcieradłami. Jakkolwiek się położyć, cała woda z organizmu i tak spada na dół, podczas gdy kilka centymetrów wyżej skóra zaczyna się łuszczyć. Mimo walenia w więzienne drzwi bez klamek nie dają pić, nie odpowiadają. Można tylko naciągać na siebie za krótkie prześcieradło i liczyć na to, że da się oszukać mróz, bo szyby w oknach są pobite i zakratowane. Trzeba czekać dziesięć i dwanaście godzin, międlić jakieś słowo i nie wariować. Słuchać opowieści innych pijaków o tym, że pijanemu można wszystko legalnie ukraść, więc pewnie niewiele nam oddadzą z depozytu.

Komenda jest też zamieszana w zatrzymania na czterdzieści osiem – małe szpileczki w akupunkturze życia drobnych złodziei. Jako jeden z nich przyznam: to nic przy izbie wytrzeźwień! Krótkie zatrzymanie w małej celi o czarnych ścianach, na których nie został ani milimetr bez wydrapanego napisu, w celi pełnej powciskanych w każdy kąt pudełek po papierosach, niedopałków, z małym, zakratowanym okienkiem i współwięźniami gotowymi do pogaduszek albo załamanymi małolatami... To nic! Po trzecim razie trudno się tym przejmować. Jedno jest pewne: nie siedzi tu dziś żaden taksówkarz, a ciało Reginy znaleziono przecież za miastem, w bok od mało uczęszczanej leśnej drogi, z twarzą przykrytą plastikową reklamówką z Géanta, ze starym kaloszem nieopodal, jedyną pozostałością po wilku, którego spotkała w lesie. But może nie mieć związku ze sprawą, choć robi wrażenie na gapiach.

Gdzieś tak w połowie października o zachodzie zużyte słońce nad Psim Polem zaskwierczało i przepaliło się na dobre. Budki z knyszą i pitą, zdemolowane pałace zaprojektowane na coś lepszego niż wypożyczalnie kaset z przeciekającym dachem, mordownia ABC, kamienice grożące zawaleniem, a wciąż jeszcze nierezygnujące z wieńców płaskorzeźb nad bramami, bloki i gruzowiska, szopy i komisy, rudery i złomowiska, obskurne, romantyczne boisko – wszystko skąpało się w fioletowym świetle migocących zepsutych lamp. Na tle fioletowego nieba klucz ptaków jak ławica czarnych patyków uciekał tam, gdzie rośnie pieprz. Czerwone kominy waliły w fioletowe chmury szarym dymem. Coś tam u góry się zacięło. Fioletowe światło migotało nierównomiernie, ale nikt nie walnął porządnie w maszynę, nie wyleciały nadliczbowe żetony, nie zadymiło, nie zgasło na dobre. W tym dziwnym świetle twarze ludzi z żółtych stały się zielonkawe, a włosy grających na boisku albinosów przyjęły najdziksze kolory. Zepsute światło odbiło się w adidasach rżnących we flippery bezrobotnych i wywołało tęczę. Wszystko to przewidzieli inwalidzi, których pracami malowanymi pędzlem trzymanym w ustach nikt się dotąd nie interesował, choć od dawna kurzyły się za szybką w gablocie na plebanii. Koślawe czerwone kościoły na fioletowym tle, niebieskie jabłka, widoczne wpływy awangardy – wszystko to obchodziło tylko proboszcza o dobrym sercu. Ale i teraz nikt tego nie kupuje. Wszyscy wiedzą, że słońce solarium Florida nad Psim Polem psuje się raz po raz i wtedy szefowa musi załatwić w hurtowni nowe lampy.

Możesz wziąć szybki kredyt, jeśli jesteś biedakiem i marzysz o światach, które widziałeś za zatłuszczoną szybą flipperów. Możesz dostać natychmiast i z dostawą do domu wszystkie kolory dalekich plaż, a pudła wyniesiesz na wysypisko albo walniesz gdziekolwiek. Wiem, że twoje marzenia są zielone jak palmy i żółte jak piasek, że pełne są bąbelków i ocienione kolorowymi parasolkami, kawałkami cytryny, pomarańczami! Ostatecznie, jeśli jesteś bardzo zadłużony, pofatygujesz się do mnie do kantorka, w jednym z tysiąca zakamarków dawnego Domu Kultury, teraz rozdrapanego jak trup przez robaki podejrzanych firm. Siedzę tu od dziesiątej w kurzu pamiętającym jeszcze uniesienia imprez partyjnych najniższego szczebla, piję zbyt dużo kawy, stukam w kalkulator, wpatruję się w ogniotrwałą kasetkę. Bardzo solidna robota, zakupiona w Castoramie, z wieloma przegródkami. Po lewej stronie mam lombard i solarium, po drugiej – tanie przejazdy do Berlina i Londynu. Ale po co wyjeżdżać?! Kiedy jest lato, z Psiego Pola bez większych kosztów da się zrobić słoneczną Kubę. Te lodówki z lat pięćdziesiątych powystawiane przed kamienice! Ci brzuchaci faceci chodzący w samych spodniach, z szelkami na gołe ciało! Da się to wszystko opchnąć w tanim biurze podróży obok mojego kantorka. Owszem, posiadamy czartery i respektujemy czeki podróżne. Teraz jednak mówimy raczej o Wszystkich Świętych i pora pomyśleć o ciepłej odzieży. Nade mną zainstalował się sklepik z ubraniami dla kibiców, niżej 1001 Drobiazgów – Wszystko po 5 PLN. Po pracy podlewam zdechłe kwiatki w białych plastikowych doniczkach zawieszonych na ścianach, także obok drzwi tych od rewindykacji, z trzeciego piętra, bo u nich sucho – rzadko bywają na miejscu. Z tych wypraw przynoszą swoim dziewczynom piękne prezenty bez żadnej okazji: używane wideo, używane futro, używany magnetofon. Telefonów w ogóle u nas dostatek – na naszym piętrze, w ostatnim lokalu na końcu korytarza, gdzie dawniej była szatnia, teraz kolorowy napis zaprasza do zdawania starych gieesemów, zdejmowania sim-locka z już niepotrzebnych kart, jakby dało się przez to wymazać już przeprowadzone rozmowy. Sieć jest nieomylna i zanotowała każdą sekundę, każde słowo pozostaje na plastikowym prostokąciku. Co innego, jeśli posiadasz komórkę niewiadomego pochodzenia – przerobimy ci ją tak, że rodzona matka nie pozna, a na dodatek możesz ją dać w komis. Są jeszcze ludzie, którzy uwielbiają zakurzone wystawy pełne niemodnych aparatów. Posiadamy prawdziwe okazy: wielką jak radio komórę z pierwszej połowy dzikich i legendarnych lat dziewięćdziesiątych – zaopatrzona w wielką antenę, musiała należeć do jakiegoś mafiosa, podobnie jak gruba złota bransoleta w lombardzie.

Gdy interesy idą zbyt źle lub zbyt dobrze, zostaję do późna. Między odbieraniem kolejnych telefonów i faksów spaceruję po korytarzu dla rozprostowania kości, przyglądam się dawnej sylwestrowej iluminacji z lamety i choinkowych światełek. Ciągnie się to przez wszystkie piętra nad schodami – wielka data, trochę już zakurzona. Tych dat musi już trochę gnić na strychach. Czas – jak to się mówi – ucieka, więc jeśli jesteś biedakiem, nie zwlekaj z wizytą w moim kantorku, czytałeś przecież ogłoszenia na przystankach, nie ma żadnych ograniczeń, dajemy każdemu, w każdym wieku i bez względu na sytuację materialną. Musisz tylko podpisać u mnie cyrograf. Oczywiście wystarczy do tego zwykły długopis.

Muszę zostać artystką jak Basia Kwiatkowska! Wczoraj widziałam ją w sklepie, w prawdziwym telewizorze. Taki telewizor kosztuje sześć tysięcy złotych! Gdyby mama pozwoliła mi tak czesać włosy! No nic, pracować.

Dziś postanowiłam zrobić coś w tym kierunku. Schowałam się do wielkiej mównicy, która od wczoraj stoi w rogu sceny, i w ten sposób zostałam na dodatkowe ćwiczenia. Robię piruety i szpagaty, umiem stanąć na rękach. W świetle jednego reflektora skierowanego wyłącznie na mnie tańczę i tańczę, jakbym już była oklaskiwana. Nagle słyszę zza kulisy jakby pianino. Ale nie popatrzyłam, czy tam naprawdę ktoś jest, tylko wzięłam moją szarfę i wspięłam się na palce. Teraz już wyraźnie słyszałam luźne dźwięki. Czyjeś oczy musiały na mnie patrzeć. Tańczyłam jak nigdy. Założę się, że Basia Kwiatkowska w ogóle nie umie zrobić szpagatu. Tam, tam, la-li... la, la, la... Muzyka stawała się coraz wyraźniejsza. Ukłoniłam się pustym krzesłom, wysłałam całusa w kierunku balkonu i nie wiedziałam, co robić dalej. Muzyka też umilkła. Zabrałam moje rzeczy i wyszłam kulisą, po przeciwnej stronie niż ta z pianinem. Trochę się bałam, bo przypomniały mi się opowieści Blondi. O czarnej wołdze, o amerykańskim szpiegu z wielkim nosem, który chowa się w każdym piecu, w każdym zakamarku, żeby siać zło. Którego potem musi demaskować dobry milicjant Anastazy Schab. Boże, co za głupoty opowiadam! Przecież on grał tak pięknie. Zresztą, skąd wiem, że to był on?

W szatni wisiało tylko moje ubranie. Poza tym na ścianach pełno plakatów instruujących, co robić, aby udzielić pierwszej pomocy potrzebującym. Ktoś, kto je robił, zupełnie nie umiał rysować i nie odróżniał płci. Założę się, że maluję o wiele lepiej. O, jestem prymuską! Moje wielkie dzieło to pamiątkowa gablota, która już niedługo zawiśnie obok innych, na ścianie korytarza naszej starej szkoły. Zebrałam zdjęcia legitymacyjne wszystkich nauczycieli i większości klas, aby zrobić z nich takie jakby drzewo genealogiczne. To niesamowita praca. Trzeba wybrać duże tło, ciężkie, dostojne ramy, kompozycję zdjęć. Wraz z nauczycielką od rysunków ołówkiem kreślimy ornamenty – sylwetki młodzieży niosącej pochodnie i sztandary, kulę ziemską, kłosy, wieńce, a nawet czaszki jako symbole nauki. Potem wypełniamy je kolorowym tuszem. Zdjęcia przyklejamy zgodnie z szablonem wyrysowanym ołówkiem i ściśle według hierarchii ważności – od Szanownej Dyrekcji po najgorsze ośle ławki. Zawisną obok innych na korytarzu. Te gabloty to im starsze, tym piękniejsze! Pani pokazała mi w sekrecie przedwojenne, znalezione w piwnicy: nie powiedziałam tego na głos, ale są najlepsze, mają najwięcej ozdób, najwymyślniejszych. I grube ramy, i twarze takie jakby poważne, włosy ufryzowane w najwymyślniejsze wzory, podpisy wykaligrafowane tak, że wierzyć się nie chce, aby to mogły pisać uczennice. Nazwisko, imię, data urodzenia – wszystko po niemiecku. Ale cały efekt psują swastyki, jak pająki rozparte na honorowych miejscach. Z prawdziwym wzruszeniem wkleiłam także moje zdjęcie w czystym fartuszku i z warkoczem oplatającym szczelnie głowę. Tej gabloty nikt nigdy nie poważy się usunąć z szacownego głównego korytarza naszej sławetnej budy. Za to w Domu Kultury wiszą gazetki ścienne z członkami ZMS, ale gdzie im do moich. Właściwie to zdjęcia członków są u nich tylko przy okazji. Czasami, gdy zostanę dłużej, zadzieram głowę i patrzę na te twarze. Rozpoznaję prawie wszystkich, ale czy ktoś taki, z samego ZMS, zwróci na mnie uwagę? Otóż tak, jeśli tylko zabłysnę podczas występu. Gram ognika i zabłysnę!

W autobusie jedna pani w chustce miała za pazuchą dwie żywe kury i taszczyła duże torby. Podeszli do niej jacyś panowie i z nią wysiedli. Mama mówiła, że to spekulantka. Te kury ją zdradziły swoim gdakaniem.

Nie spałam całą noc! Wierciłam się na moim łóżku, które było jeszcze bardziej niewygodne niż zazwyczaj, sama mogłabym zagrać księżniczkę na ziarnku grochu, dziękuję! Łóżko jest metalowe, pomalowane na biało, jak z wojskowego szpitala. Zaraz pod cienkim materacem trzeszczy siatka, a pod nią poupychane są numery „Świata Młodych”. W środku nocy zrezygnowałam ze spania, usiadłam na parapecie i patrzyłam w dół. Ciemne, puste podwórko, trzepak, ze wszystkich stron kamienice. W dzień wyleguje się tam dużo inwalidów i baby trzepią dywany. Za sobą słyszałam sapanie mojej siostry i mamy, która wstanie, gdy tylko na podwórko wejdzie kobieta ciągnąca blaszane bańki z mlekiem. Nic się nie działo i w końcu dreszcze podniecenia przeszły w normalną senność. Rano bardzo starannie umyłam się w misce, wyszczotkowałam włosy i nawet poszłam do piwnicy po węgiel, żeby nagrzać ciepłej wody. Zdjęłam świeżo upraną bluzkę znad blachy, nastawiłam mleko i posmarowałam sobie smalcem wczorajszy chleb. Chcę poznać jakiegoś chłopca, najchętniej przodownika pracy. Przecież muszę komuś to wszystko opowiedzieć! Blondi już dawno kogoś ma. A teraz idę! Raz kozie śmierć!

Hej, chłopaki, chodźcie, królowa cygańska umarła! Chodźcie zobaczyć matkę Łokatoszy...

Paw przechadza się dostojnie po podwórzu, powoli rozpina skrzydła w pełnym słońcu, obok idzie drugi, w sukni z bardzo długim trenem, którym zamiata ziemię. Z głów tryskają fontanny piór, a z nieba spada na tę królewską parę śnieg konfetti. Kryształowa kula to tylko jeden z setek prezentów, jakie leżą na ziemi wokół olbrzymich grobowców w głównej promenadzie cmentarza, wykupionych przez bogatych Cyganów. Czarny granit, złote litery, sztachetki z łańcuchami, ganki, podjazdy, uliczki wysypane żwirem.

Chodźcie, musicie zobaczyć jej twarz za szkłem!

Matka królów...

Jest otyła, rubaszna, a jednocześnie stara i mądra. W uszach olbrzymie złote koła, cała postać zasypana klejnotami, dopchać się trudno. Bo wewnątrz grobowców stoją stoły z jedzeniem, coca-cola, torty, frytki. Za grobem stoi garstka Cyganek w narzuconych na suknie płaszczach, ćmią papierosy. Stoi, ale jak stoi! Jak za miejskim szaletem! Cerę mają bladą i chorowitą, oczy podbite sińcami, niektóre są w ciąży.

Te twarze.

Coś w nich jest. Jakiś cień, jakieś cwaniactwo, a zaraz potem skrzywienie i poniżenie. Te ich ruchy. Trochę jak dziwki pod dworcem, a zaraz potem strzepnięcie popiołu w błoto gestem księżniczki. Głosy chropowate, przepalone, w każdej chwili gotowe do jazgotliwego wykłócania się, a jednocześnie jakieś dojrzalsze, poważniejsze. Nawet najmłodsze są doświadczone i noszą kolczyki godne starych matron. Wielkie, złote, ruskie wisiory. Takie jak u tej kobiety, która siedzi na wielkim fotelu wystawionym przed grobowcem. Uczesana w kok, z kluczykami od auta, następczyni szefowej.

Niektórzy mają małe srebrne kamery.

Matka Łokatoszy leży za szkłem i też najwyraźniej chętnie by zapaliła. Dziś ma się tu zjawić cały ród, któremu Matka dała początek. Część jeszcze parkuje swoje wielkie auta, część już siedzi, je i pije wokół stołów powystawianych przed grobowiec, inni grają w karty przy wtórze akordeonów. Śniady Cygan w czarnych, oślizłych, workowatych spodniach i białej jedwabnej koszuli, ze złotym łańcuchem na ciemnych obojczykach, je rękami kurczaka, popija winem. Rozłożyli się wokół swoich grobowców, jakby z cyrkiem. Wciąż napływają główną aleją, niczym jakieś biblijne pokolenia, grzebią w zębach upierścienionymi paluchami; chłopaki, chodźcie, zobaczcie! Oni tam patroszą jakąś kurę!

Grupka urwisów w czapkach z pomponami zakrada się, w każdej chwili gotowa do odwrotu. W ich oczach odbija się złoto, kadzidło i mirra, a także ryby w puszce i cała reszta kramu.

No, chodźcie już na grób babci, nie przyszliśmy tu chyba dla tych Cyganów!

Dotąd znaliśmy tylko biednych. Mieszkali w domach, o których mówiło się „baraki” – sąsiadowały z naszymi nowymi blokami, ale to my byliśmy przybyszami, one stały tu pierwsze i teraz „się wykruszały”. Kiedy przez noc jechała straż pożarna, mama mówiła: Idź na balkon, zobacz, pewnie znowu Cyganie się palą.

Cyganie się podpalali. Potem brali na ręce swoje dzieci i stali z nimi w gałgankach przed barakami, aby ogień na zawsze odcisnął się w ich oczach. W smrodzie palącego się włosia z krzeseł, plastiku z kolczyków, skaju z kanap. Nad nimi świecił cygański księżyc, a wóz strażacki wyglądał nierealnie, jak z dziecinnych obrazków, wielki, niezdarny żuk. Z okien innych baraków zamiast płomieni wylewała się szmaciana pościel, a na tronach z kolorowych, brudnych szmat królowały stare Cyganichy o czarnych i gęstych włosach. Ich wnuki grywały pod supersamem na zbyt dużych dla nich akordeonach. W takich chwilach niebo stawało się tylko wycinanką z kraciastego materiału, dzieci – kasztanowymi ludkami, koty prężyły się na deszcz i należało odwracać oczy, bo zaraz za malcami przychodziły ich ciężarne matki i chciały nas zauroczyć, wróżyć, wróżyć z ręki, z czegokolwiek. Same żyły bez przyszłości, może stąd brało się to ich łakomstwo na przyszłość cudzą, którą wyciągały z nas razem z banknotami opatrzonymi twarzą Waryńskiego i monetami z orłem bez korony.

A raz dwóch Cyganów sobie podpiło i porwali autobus 146. I co? I nic. Tak jeździli po całym Wrocławiu, jakby chcieli sprawdzić, jak to jest być kierowcą.

Mama mówiła: Chcą dostać nowe mieszkania. Jak się spalą, państwo będzie musiało im dać. W PRL nie ma bezdomnych.

W dniu, w którym do sąsiedniego pokoju, gdzie zawsze mieściła się sekcja modelarstwa, wniesiono solarium, pan Roman poczuł, że się starzeje. Często powiadał o sobie, że nie ma duszy, tylko ortografię. Niski, zasuszony staruszek, pochylający się w zamyśleniu nad szklanką kawy o gęstym kożuchu fusów. Cienka bródka starca Zosimy, do tego równie ascetyczny żywot w zawalonej maszynopisami podnajętej piwniczce na Bierutowskiej. Nawet w dobie komputerów pisze się tu przez kalkę. Na zawsze wierny swoim preferencjom: politycznym, estetycznym i erotycznym. Jeszcze na początku lat dziewięćdziesiątych, zanim obrócił się w zbiór małych lokali do wynajęcia najróżniejszym firmom, Dom Kultury wciąż zatrudniał animatora, choćby dla potwierdzenia swojej nazwy. Pan Roman przez całe życie czytał przynoszone mu wiersze, palił papierosy, pił kawę, poprawiał błędy ortograficzne, walczył o treść i nie zaprzestał nawet w dniu, w którym do sąsiedniego pokoju wniesiono solarium. Chrząknął tylko za wnoszącymi lampy robotnikami, jakby popełniono wobec niego wyjątkowy nietakt, a potem od razu schował się do pokoju i długo patrzył przez okno, ale i tam zamiast klombów panoszył się długi barak pełniący funkcję bazaru. Jak krematorium, zupełnie jak krematorium, blaszana długa kiszka, a w środku budy z ciuchami na zmianę ze stoiskami rzeźniczymi i z kosmetykami. W takich chwilach pan Roman przypominał sobie wiersz Herberta Potęga smaku, tylko przykładał go do nowych czasów. Gdyby nas lepiej kuszono...

Bywał bezlitosny i ci, którzy naprawdę rokowali jakieś nadzieje, potrafili to docenić. Bo był kiedyś cenzorem i zawsze podkreślał na czerwono, to mu zostało. Wyciągał z torby długopis i po belfersku kreślił całe zwrotki. Zza pleców patrzyło się na równe, poziome kreski, starannie wykaligrafowane znaki zapytania, schludne minusiki i profesjonalne znaki korektorskie, które robiły wrażenie na rozdygotanych początkujących poetach. Trzymał się prosto jak przełożona pensji, mówił dobitnie, jakby cedził, ale oszczędzał słowa: możliwe, że każdą swoją wypowiedź oporządzał najpierw czerwonym długopisem, by nie pozostawić miejsca na redundancję. Kiedy zaczynał dłubać w języku, rdzenie słów, końcówki fleksyjne, konstrukcje składniowe nabierały fizyczności – było w tym coś z obierania grzybów, rozwarstwiania blaszek, odcinania ogonków, aż można się ubrudzić. Długo mył potem ręce w pożółkłej umywalce z jednym kranikiem, w rogu pokoju, jak lekarz po zakończonej wizycie. Następnie napełniał wodą staroświecki porcelanowy czajnik, nasypywał z puszki herbatę, opróżniał popielniczki i przyjmował następnego pacjenta. Bez recepty i planu kuracji nikt nigdy nie wychodził z jego pokoju parometrowej wielkości, na którymś tam piętrze Domu Kultury. Bywały przypadki beznadziejne – wtedy umywał ręce. Czy teraz to głupie solarium miałoby zakończyć wieloletni rytuał?

Gdy zapada zmierzch i nad bramami zapalają się żarówki, a oklejone plakatami słupy zapraszają na koncerty z udziałem didżejów gdzieś we wrocławskich zadymionych barach, wówczas na ryneczek Psiego Pola wjeżdża czasami przepełniony kabriolet z muzyką puszczoną na full. Zatrzymuje się przed wypożyczalnią kaset wideo, kilku chłopaków wychodzi do monopolowego kupić papierosy, reszta pulsuje po ciemku w rytm muzyki. Wolą nie opuszczać wozu, wiedzą, że są tu jak przybysze z innej planety, lepiej więc tylko obserwować i wypuszczać sondę za sondą. Czasami wpadają w oko oczekującej na przystanku grupie mężczyzn, którzy z uznaniem pstrykają niedopałkami w stronę kabrioletu. To zabawia się synalek właściciela klubu w Piecowicach albo hurtowni opakowań, albo zakładów kamieniarskich na Kiełczowskiej. Może zaraz wsiądą i pojadą prosto do podmiejskiej willi, tam gdzie te brzydkie pałace, jak się jedzie na Długołękę? Albo zaparkują na pół nocy w jednej z nieczynnych fabryk przy wyjeździe na Warszawę i swoimi silnymi reflektorami przemienią ją w amfetaminową dyskotekę? Puszczą zielone światła, aby się zabawiać obserwowaniem kolorowej pary, jaką mróz wydobędzie im z ust? Nic do tego starym kobietom i mężczyznom sprawdzającym nerwowo, ile jeszcze zostało do przyjazdu autobusu 131, który o tej porze kursuje co godzinę, a gdy przyjeżdża, jest tak zapchany, że trzeba wciągać brzuchy, które na czterdzieste urodziny zafundowały im ciała. Nie wiadomo: śmiać się czy płakać na widok ich zegarków z godzinami maźniętymi niechlujnie fosforem. Złote ruskie cebule sprzed lat, na brązowych skórzanych paskach, zaopatrzonych dla ozdoby w malutkie kompasy wskazujące byle jakie kierunki albo całkiem porwanych przez czas, który tu właśnie, na przegubie ręki, ma swoje centrum dowodzenia, więc jego niszczycielskie właściwości są najsilniejsze.

I rzeczywiście wyrostek w dzwonach wychodzi ze sklepu obładowany zakupami, jakie czynią ludzie nieliczący się z pieniędzmi, z gracją trzaskają drzwiczki, po czym kabriolet bez żalu pozostawia za sobą ryneczek, na który za kilka godzin, jeszcze po ciemku, wjadą maluchy i trabanty odganiających się od snu handlarzy. Światła wydobywają z mroku poniemieckie kocie łby, którymi wybrukowane jest Psie Pole, kabriolet skręca w stronę Hydralu, niknie z oczu pozostałym na przystanku marom. Hej, jeśli jesteś biedakiem i potrzebny ci łatwy kredyt bez żyrantów, zgłoś się do nas, dołącz do naszej paczki. Pojedziesz z nami, zabierzemy cię ze sobą, tam gdzie szklarnie i wata cukrowa. Zrozum, że wszystko to, o czym marzysz, może okazać się faktem. Możesz zobaczyć Wenecję, ba, spędzić romantyczny wieczór w gondoli, we dwoje, wynieść z tego całą rolkę zdjęć! You can see Venice! Możesz zjeść kolację z szampanem w malowniczo położonej restauracji na skarpie, nad samą wodą, o zachodzie słońca, a grajki i bębniarze będą grali do rana w pobliskim parku! A ty tylko będziesz lekko odsuwał kieliszki, aby przysunąć sobie popielniczkę, odsuwał popielniczkę, aby zrobić miejsce dla sałatki z krewetek, będziesz je jadł. A potem jeszcze kotlet, kartofle, potem zupę, potem kawior, potem szynkę, potem kawę, herbatę, deser i lody. I jak się już najesz, to jeszcze sobie zapalisz, a w połowie zakipujesz papierosa w niedojedzonym torcie.

Zapal sobie marlboro i wyluzuj się, łyknij z oszronionej butelki i otrzyj usta rękawem obszytym gronostajowym futrem! Zabieramy cię do naszego klubu, ale najpierw zatankujemy do pełna na najbliższej stacji Orlenu. Jak wiesz, późną jesienią bardzo długo nie robi się jasno, czasu więc mamy dużo. Zobacz – przed nami plaże Ibizy i jej nocne kluby, nagie kobiety tańczą na rurach, sprzedawcy narkotyków ocierają się kroczami o pijane angielskie turystki. Angielskie turystki mają bladą karnację, niebieskie, rozwodnione oczy bogatych ryb i nic im nie służy. Nie służy im słońce, które dziurawi ich wylewające się z dżinsów brzuchy z rudymi pieprzykami, nie służą frytki ani narkotyki! Te turystki są dzisiaj twoje. Dla ciebie gramy na żywo i ty będziesz kąpał się w ciepłych falach, a pudła wywalisz gdziekolwiek albo zniesiesz na dół. Pierwsza fala zmyje z ciebie mróz, druga fala ogrzeje twoje serce, trzecia uleczy jesienne smutki, czwarta fala cię odurzy, a piąta pochłonie. Grube afroamerykańskie masażystki z kwiatami lotosu we włosach sprawią, że ciało się rozluźni, nogi przestaną boleć, a eteryczne olejki wypędzą z twoich płuc smrody gumowych opon i dymu z pieców. Potem jednym skinieniem uzupełnimy ubytki w twoich zębach, włosach, wyrównamy paznokcie i to będziesz dopiero ty, bo ostatnio twoje ciało powoli zaczynało kapitulować, odpadać od ciebie, kurczyć się. Podłączymy ci trzy dodatkowe serca i kilka zapasowych receptorów smaku, abyś mógł spróbować wszystkiego i jeszcze czegoś ekstra. No jak, wsiadasz?

Melancholia była jego stanem naturalnym, nostalgia – drugą naturą, ale w sercu panowały zasady opracowane przez Komisję Kultury Języka Komitetu Językoznawstwa PAN w Warszawie. Przez kilkadziesiąt lat, siedząc w wytartym fotelu z nogą na nogę, czytał zapisy egzystencjalnych niepokojów dziewczyn i chłopców, robotników i gospodyń domowych. Marszczył brwi: coś tu było nie tak. Albo język za mało giętki, aby powiedzieć wszystko, co pomyśli głowa, albo rzeczywiście wszyscy ci ludzie żyli pożyczonymi z telewizji problemami, przeżywali nie swoje lęki, które wyrażali w konwencjonalnych formach. Jeden po drugim podchodzili do mikrofonu i czytali wyuczone zażalenia, choć własne ukrywali głęboko. Przebić dziurę w tej uładzonej powłoczce, doprowadzić do prawdziwego płaczu, niech jeden z drugim wali głową w mur, ale niech zrozumie, że w dupie powinien mieć Dzień Kobiet i laurki miłosne! Niech mi tu nie wychodzi z opisami przyrody, której nie ma w promieniu kilkuset kilometrów. Wobec takich autorów pan Roman potrafił być bardzo chłodny. Dziękuję uprzejmie za te utwory, do zobaczenia. Tym ludziom trzeba by podać narkotyk, żeby choć chwilę przeżyli w zachwyceniu. Musiał ich spotkać wstrząs, aby naprawdę zapłakali. Nic takiego ich nie spotykało. Pan Roman przez całe życie czekał na objawienie. Wierzył, że pewnego dnia przyjdzie do niego spełnienie socrealistycznych marzeń: poeta-robotnik, prosto z Hydralu, tokarz z Agromet-Pilmet S.A. Będzie miał twarz jak z marmuru. Z wypchanej teczki, w której chowa też kanapki i wystygłą herbatę w butelce po wódce, wyciągnie wymiętoszone maszynopisy trzech krótkich wierszy i wszystkie będą uniwersalne, ale z zachowaniem konkretu, z wyczuciem rytmu, z klasą, pan rozumie, po prostu z klasą. To jest zdanie, to jest rym, rytm i szyk. To się klei, to się trzyma kupy, to gra, to-się-czyta, pan rozumie. To jest tekst. Jak rasowy angielski lord pan Roman cedzi z dumą i pewnością. Będzie miał klasę. Przyjdzie i pana Romana nie będzie już dla nikogo, taką wywiesi tabliczkę na drzwiach. Zasiądą do niekończącej się kawy, do przepełnionej popielniczki, ba – do wódki. Będą dyskutowali każdy przecinek, będą się kłócić o kropkę, zabijać o tytuł, choćby we wszystkich innych pokojach panoszyły się już solaria i gabinety odnowy biologicznej! A gdy wreszcie pierwszy tomik będzie gotowy, to – pan rozumie: wielkie sale wszystkich domów kultury, muszle koncertowe, ośrodki – pan Roman zna animatorów w całym kraju. Jako były cenzor potrafi załatwić to i owo w Warszawie. On umiałby sprowadzić Polską Kronikę Filmową i wyreżyserować program przedstawiający twórcę, gdy po pracy pochyla się nad maszyną do pisania, rozebrany do połowy, bo od pieca bucha gorąco. Wówczas i on poczuje się poetą. Będzie tryumfował. Bo kiedyś nie znalazł w sobie wystarczającej ilości skupienia, zabrakło determinacji i pan Roman musiał patrzeć ze zdziwieniem przemieszanym z odrazą, jak ze świetnie zapowiadającego się poety uchodzi powoli powietrze, jak poezja staje się tematem najpierw przykrym, potem zakazanym, na końcu obojętnym. Początkowo czasami jeszcze coś się w nim budziło po coraz dłuższych przerwach: rzucał się wtedy dziko, histeryzował, co chwilę zaczynał nowy wiersz, darł kartki coraz szybciej, walił głową w mur, żeby po kilku dniach pełnych papierosów i kawy z ulgą wrócić do normalnego życia. Bo z poezją nigdy nie ma normalnego życia. O tym też wiedział, dlatego trudno mu było wymagać od przychodzących do niego młodych ludzi, aby dla tych zajęć zmieniali całe swoje ustawienie wobec świata.

Przyszedł jednak ten dzień, który przyjść musiał, i pan Roman był tego świadom od czasu, gdy do sąsiedniego gabinetu zaaferowani właściciele wnieśli opakowane w niebieską folię lampy. Nie doczekał się swojego poety z marmuru, zamiast niego w drzwiach stanąłem ja – niedoszły pisarz, pracujący w podrzędnej, podejrzanej firmie, która w pokoju pana Romana znalazła nierzucające się w oczy pomieszczenie dla swoich ciemnych machinacji. Tak jak i inni, w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych uległem powszechnemu entuzjazmowi, bo rzeczywistość rozwierała zapraszająco nogi i należało ją brać. Najpierw nie wyszło mi z literaturą, a gdy zniechęcony przerwałem studia polonistyczne, sprzedałem pożyczone od rodziców złoto i zaciągnąłem kredyt, wówczas pierwsza połowa lat dziewięćdziesiątych właśnie zdążyła się skończyć. Dalszy ciąg mojej historii niepokojąco przypomina dziesiątki podobnych przypadków: długi, zawiedzione nadzieje, do dziś niewykupione meble biurowe, przerwane studia. Teraz wnosiłem na trzecie piętro stalinowskiego Domu Kultury stary komputer, pakowałem się z nim do pokoju położonego pomiędzy tanim biurem podróży a solarium Florida. Pan Roman obrzucił mnie chłodnym, wyniosłym spojrzeniem, uniósł brwi, oddał klucz do przeszklonej szafki, zapakował porcelanowy czajnik, po czym spojrzał mi prosto w oczy i stwierdził raczej, niż zapytał:

– Proza czy krytyka literacka?

Już na dwa dni po Wszystkich Świętych w miejscu, w którym na placu stały wozy ze zniczami, zatacza się pijak, kopiąc po bruku puszkę. Nie ma w okolicy policyjnego wozu, ale i tak mu się nie upiecze. W sobotę po południu wejścia do sklepów okupowane są przez grupki bezczynnej młodzieży, tak jakby to nie był listopad, tylko sjesta w południowowłoskim miasteczku. Stoją i palą papierosy, więc gdyby ktoś przejeżdżał teraz przez Psie Pole, zmierzając na Warszawę, mógłby pomyśleć o przygniatającej sobotniej nudzie, która będzie trwać w nieskończoność. Ale to tylko cisza przed burzą. Ta ciężka, małomiasteczkowa atmosfera gęstnieje razem z mrokiem, robi się parna i duszna, aż nagle wybucha fajerwerkami sobotniej nocy, pełnej muzyki, szybkich aut, dyskotek i prywatek. Od strony Wrocławia mrok rozświetlają wielobarwne race, w blokach sąsiedzi walą miotłami w sufit, policja nie ma spokoju, w monopolowych Żabkach ustawiają się kłótliwe kolejki.

W sobotnią noc w ogóle nie pokazują się duchy, chyba tylko kilku starych utracjuszy.

Wszystkie drogi wylotowe z Wrocławia szczycą się swoimi przydrożnymi klubami, ale centrum rozrywki jest u nas pod 130! W noc ruszają taksówki, zwożąc z całego miasta pyłek do ula. Panienki, które mają pełne ręce roboty, uwijają się wokół tulipanów i prawie wszystko oddają szefowej. Prosty dom, prosta obsługa, żarówki wywieszone na drzewach podjazdu – wszystkie czerwone! Zabronione! Wewnątrz krząta się królowa pszczół, taksówkarze dostają od niej osobno za każdego klienta. Ona ma tipsy na pięć centymetrów i ich plastikową powierzchnią prostuje brzegi banknotów. Z początku w centrali zamawiało się „kurs na 130”, bo taki numer widnieje na tabliczce przed bramą, obok solidnej, mieszczańskiej skrzynki na listy, wszystko kute w miedzi. Teraz w taksówce można usłyszeć, że klient zamawia kurs „pod przedszkole”. Jeżeli jesteś porządną obywatelką powracającą z korepetycji, których udzielasz do późna nawet w sobotę – nic z tego nie zrozumiesz. Kobieta pracująca w centrali ze znudzeniem powtarza zamówienie: dwa razy plus raz, co oznacza dwie butelki wódki i paczka marlboro, raz i dwa razy, raz standard, raz standard, dwa plus raz, kurs z Krzyków spod Poltegoru na 130, raz standard, 130 z Bacciarellego pod przedszkole na Krzywoustego... Jeżeli uczciwie pracujesz i oszczędzasz na wczasy, będzie cię nurtowało, skąd tyle zainteresowania przedszkolami w sobotnią noc, ale szybko monotonne nawoływania radia ukołyszą cię i pewnie taksówka wzniesie się w powietrze, choć w nocy wcale nie ma korków, a wszystkie światła są pomarańczowe i migają miarowo.

Więc taksówki mijają najdalsze nawet domy Wrocławia, zostawiają za sobą hipermarkety, mosty, rzeki, aż wyłaniają się przed nimi zabite dechami mury Psiego Pola, wita nocna mara kina Fama i nocna mara Domu Kultury i duchy dawnych kamienic, aż nagle wyrasta przed nimi całkiem zadbany dom z wielkim, zapchanym taksówkami parkingiem. Kto wie, może i ja, gdy narośnie we mnie coś chropowatego, otulony kołnierzem pachnącej skórą kurtki, w nieco zbyt mocno nasuniętej na czoło bejsbolówce, skieruję swój kurs na 130? Przybrawszy specjalnie na tę okazję najnowszą twarz z pamięciowego portretu, z palcami pachnącymi papierosami, z pobrzękującymi w kieszeni kluczami, świeżo ogolony? Ilu już taksówkarzy wciskało mi niemal siłą kartonik o wymiarach i kształtach karty kredytowej. Z jednej strony naga kobieta o wschodnioeuropejskich rysach twarzy, z drugiej – wyraźny numer telefonu i minikalendarzyk od firmy. Jak pan będziesz jechał, to tylko mnie prosić, ja przywiozę i zawiozę, postój przez tą godzinkę gratis. Taksiarze nudzą się w swoich autach, ukołysani gadaniem radiostacji, a czasem zamykają dokładnie drzwi i idą do środka popatrzyć na siedzące w kręgu dziewczyny. Taksówkarze nigdy nie narzekają na prostytutki, bo sami są „do wzięcia”. Kobieta w centrali chrypnie, trudno palić po tylu wypalonych papierosach. Imprezy milkną bez przekonania. Ochroniarze w monopolowym przeklinają swój zawód. W miarę jak sobotnia noc się dopala, kontury Psiego Pola powoli wyłaniają się z mroku jak z fotograficznej kliszy. Śmieciarze hałasują swoimi ciężarówkami. Najpierw opróżniają pojemniki ze szkłem, potem z plastikiem, na koniec wrzucają całą resztę. W starej szkole nie pali się ani jedna lampa w klasach, ale wszystkie na korytarzu ze schodami, ciągnącym się pionowo przez wszystkie piętra. Światło wyznacza w mroku żółtozieloną kreskę. Lubię, gdy tak świeci.

Tymczasem we wrocławskich nocnych klubach nikt już nie zbiera potłuczonego szkła, to na szczęście! Ktoś stawia szampana dla wszystkich, strzela korek, choć do sylwestra jeszcze dwa miesiące, a piąta rano to nie dwunasta. Grupa nastolatek z osrebrzonymi na jedną noc włosami czeka w kolejce do toalety, która też o tej porze ledwo zipie – klapa wala się po mokrej podłodze pośród niedopałków. Doczekać się wreszcie, zamknąć, upudrować, a potem zamknąć puderniczkę, rozsypać na niej kreskę, zrobić rulonik z papierka, w który zapakowany był proszek, i wciągnąć J! A potem klęknąć na tym mokrym, zasyfionym betonie, objąć korpus kibla jak kochanka i rozpłakać się ze szczęścia! Czuć, jak zbyt szeroki uśmiech rozrywa spierzchnięte od dwóch paczek papierosów wargi, patrzyć w spłuczkę jak w pełne słońce, wbijać się kolanami w szkło i rozkoszować! Z kabiny wychodzą dwie laski i objęte wpół brną na jedną z kilku sal. Na tle oblepionej plakatami czarnej ściany stoi brunet z bokobrodami i fajką, w skórzanej kurtce – obserwuje wchodzących do kibla kolesiów. Pchają się prosto z puszkami w rękach, przedzierają między pisuarami, nagle jeden z nich poznaje w którymś z tych sikających starego kumpla, którego nie widział od lat, więc przekrzykują hausową muzykę, kopę lat! On jest aktorem, był na sztuce z nim, widział z nim filmy. E, stary, a ja też cię widziałem w telewizji, no bo rzeczywiście kręcę się tam trochę, czasem coś prowadzę. Hej, a ja cię widziałem w Oczyszczonych, stary byku, ładnie to tak publicznie pokazywać małego? Wesołego Halloween, Merry Christmas & Bloody New Year, to co, strzelimy Bloody Mary? Stary byku, moorda, strzelimy, ale tam czeka na mnie przy barze producent, chodź go poznać, on za wszystko zapłaci! Oddalają się w stronę baru. Do chłopaka w skórze podbiega jakaś laska. W toalecie jest straszny tłok, wszyscy po kątach wysyłają esemesy, kupują dragi i stąd te wieczne kilometrowe kolejki do kabin, przecież nikomu od dragów nie chce się siku, chyba żeby sikali białym proszkiem! Toalety są tu najważniejsze! Gdzieś trzeba skonsumować zakupy, wydłubać z dna kieszeni kolczyki, otrzepać je z okruszyn tytoniu i wsadzić sobie w wargę, w język zaraz po oddaniu kurtki do szatni, psiknąć się dezodorantem, który obiecuje wytrzymać 24 h, ale na Boga! nie przy tych parametrach! Bo tu rzeczywistość oddana została w chude i długie ręce didżejów, a oni podłączyli ją do wzmacniaczy, więc temperatura jest wyższa, powietrze – bardziej gęste, światło – bardziej kolorowe, czas szybciej leci, głośniki głośniej grają, a wszyscy są wyżsi i ładniejsi niż na co dzień. Chude ręce didżejów są długie i nagie, wystają z koszulek bez rękawów, didżej Patrycja ma zegarki jak rzymskie opaski na bicepsach, długie palce, którymi tak dobrze sampluje ten wieczór. Więc tańczmy i wyżymajmy mokre od potu koszulki, a potem przy barku uzupełniajmy wodę, człowiek składa się w siedemdziesięciu procentach z wody, z wody? Z fanty raczej! Reszta to witaminy i minerały z zestawów.

Jestem pies na didżejów.

A teraz gratis didżej Skunx funduje nam nowe soczewki w kolorze najnowszej Eistee z zielonej herbaty i do tego zielona limonka, bo puszcza na nas swoje wspaniałe zielone światło, zwalnia tempo wieczoru, wchodzimy w tych nowych, lekko nie takich źrenicach do piekiełka na samym dole i podnosimy nasze żylaste ręce do góry, a wtedy światło robi coś takiego, jakby stary filmowy projektor, opadamy już w zwolnionym tempie, migamy, na sekundę znikają świecące zielono oczy chłopaka w tyrolskim kapeluszu z piórkiem i z bródką koloru jak wszystko zielonego. Uff. Bije serce pod koszulką, jakby chciało się wykluć z jakiegoś jajka i pofrunąć, ale może właśnie do tego chłopaka, po którym przecież nasza kamera ślizga się w dół, po pępku, i didżej Skunx nasila muzykę, te same dźwięki powracają, jakby miały wybuchnąć, coraz głośniej, coraz bardziej przypomina to bicie serca, i nagła cisza – aż się wykluwa, ręce wybuchają w górę jak korek od szampana, głową zarzucamy i spada na nas konfetti małych świetlnych pajączków, wszyscy szaleją w refrenie, który powraca, bo płyta się miarowo zacina. Nad kiblem na tle czarnej ściany świeci napis EXIT, oczywiście zielony, i w tym kierunku udaje się właśnie młodzik z bródką i w kapeluszu z piórkiem.

Więc tak, chłopaki, wsiadam, jadę z wami! Tak, oddajcie mnie w dobre ręce doświadczonego didżeja, niech obejmie moją głowę jak dobra matka, niech mnie podłączy do wzmacniacza! Naciskajcie klakson, niech wszyscy uciekają przed naszym ferrari jak kury na wiejskiej drodze! Mamy ze sobą duży, przeznaczony dla młodzieży magnetofon na baterie, bo też jesteśmy jeszcze młodzi i taki właśnie model jest dla nas najodpowiedniejszy. Zróbcie trochę miejsca na siedzeniu, niech patrzę, jak ucieka autostrada, a z nią Psie Pole, nabijane szpileczkami codziennych świńskich zdarzeń, zakupów margaryny Kamy, niech znika sklepikarka i jej reszta, niech znika spotykana codziennie w autobusie kobieta, która zamknęła się dobrowolnie w okienku jako zakładniczka Poczty Polskiej. Niech znika, bo już nigdy nie sprzeda mi znaczków, niech znikają po kolei, jak pryskające bańki mydlane, piękni chłopcy przeskakujący parkan, bo już nigdy nie będzie ich i nie będzie parkanu ani samolotu. Niech znika, jak kropelki powietrza w kieliszku szampana, możliwość dalszego studiowania, bardzo proszę, duszkiem, do dna wychylam kieliszek, żeby już nigdy nie wróciła. I znika, znika też instytucja telefonii komórkowej, wraz z siostrzaną instytucją kablówki, oferującą atrakcyjne miejsca pracy, niczym zające na polu znikają na sam widok naszego auta tanie kredyty bez żadnych poręczycieli, raty, a nawet same wieże Sony. To wszystko przestaje istnieć, ale mi nie dość, bo jak umierający, który przed śmiercią postanowił puścić sobie na DVD film z całego swojego życia, ja teraz, wygodnie klęcząc na tylnym siedzeniu, przygotowuję się do wymazania przedszkola, swędzących rajstop, tak! Rajstopy najważniejsze! Niewygodne rajtuzy rolujące się na grubiutkich nóżkach, kupa w tych rajtuzach znika jak wywabiana jakimś superproszkiem, znika zupa mleczna pachnąca przypalonym mlekiem, uff, jak znika to wszystko, podstawówka i fizyka, studia z ich gramatyką, społeczeństwo z jego możliwościami takimi to a takimi, otwierającymi się lub zamykającymi, zależnie od okoliczności, odczepcie się, nie ma! Znikają też żółte zacieki na zębach, jakby wybielone jakąś pastą, którą reklamowano w TV na najbardziej podejrzanym kanale, trudno powiedzieć, z jakiego kraju, o piątej nad ranem, z napisami po arabsku, więc ta pasta okazała się na tyle skuteczna, że to wszystko znika, a zaraz potem na tym samym arabskim kanale odkrywam balsam za jakąś zupełnie horrendalną sumę, do którego nalicza się dodatkowo za dostawę nie wiadomo skąd, i ten balsam także będzie działać, gdy go już odpakuję, gdy się już do niego dokopię i posmaruję moje żółte, zwiędłe ciało, to to ciało zniknie, zniknie wraz ze wszystkimi ogniskami ewentualnych chorób, które już się szykują, aby za parę lat mnie zaatakować, z tymi pieprzykami, jelitami, płucami i porannymi bólami głowy. To wszystko znika i tego nie ma, nie będzie, nie było. Aha! I zimne stopy od rana – nie ma ich. Więc widzę przed sobą zatroskaną twarz obwieszonej złotem grubej staruszki, może to sama cygańska królowa pochyla się nade mną jak matka i marszczy bujne brwi, nie tak się żyje, synku, trzeba dużo grać na akordeonie. Czyjaś ciepła dłoń pachnąca nieświeżym tytoniem, z brudem pod paznokciami i w złotych wielkich pierścieniach, dłoń niewiadomej płci masuje to obolałe ciało, które w tak krótkim czasie tak się cholernie zmęczyło życiem, przykłada do twarzy palce i rozluźnia powykrzywiane w nerwowych uśmiechach mięśnie, mruczy na widok przebiegu języka, tyle to się nim już wypaplało kilometrów. Jedźmy i niech to będzie jak oczyszczający płacz, przy którym czuje się, jak wszystko spływa, staje się nieważne, znika.

Najpierw wagony hałasują na wiaduktach i w tunelach, aż w końcu wjeżdżają w krainy wyznaczane przez ciągnące się po horyzont szeregi torów kolejowych, bocznic i rozwidleń. Podkłady, zwiędłe krzaki, budki dróżników, światła znające tylko kolor czerwony, stalowa trakcja pod bardzo wysokim napięciem, słupy z drutami przenoszącymi tysiące głosów, elektronicznych sygnałów, internetowych pogaduszek, śmiechów i płaczów. Wszystko naraz brzmi jak dalekie hałasy szkolnego boiska pod wiaduktem, latami wystawianego na widok podróżnych. Wagony towarowe załadowane belami drewna dawno już zapomnianego, stojące tu od dziesięcioleci. Inne kryte, nawet zaopatrzone w komin i okno, przez które widać królestwo dróżnika: zeszyt odjazdów oprawiony w starą ceratę, piecyk „kozę” i grube rękawice. Wszystko pokrywa opalizujący szarofioletowo smar. Szare liście babki obrastają szpary szarych podkładów. W przerwach pomiędzy deszczem pod wiaduktami, obok niesfornie porzuconych toreb, które zsuwają się z nasypu, przesiadują chłopcy: właśnie palą pierwsze papierosy, próbują narkotyków, usiłują zrozumieć, co to seks, pisać wiersze, czuć złośliwą bezczelność nielegalnego przedpołudnia, starają się odgrywać sceny z Trainspotting, oddychać klimatem rockowych kapel, choć w krajach, w których dokonywano nagrań, pociągi chodziły regularniej. Raz na jakiś czas na nasypie mignie im twarz biznesmena, który podniósł głowę znad notebooka w wagonie pierwszej klasy, ich piegowate spojrzenia skrzyżują się z nieobecnym wzrokiem mężczyzny w średnim wieku zza okularów Fielmanna i natychmiast odbiją, tocząc się w swoje strony jak bilardowe kule, bo nic im do siebie. Jeśli akurat panuje późna jesień, dzieje się to przy wtórze nieludzkiego krakania czarnych wron. Ich stada czają się spokojnie w szczelinach ruin wymarłych fabryk i trwają tak przez pół dnia, a chłopcy nawet nie wiedzą o ich istnieniu, ich ręce – pachnące pierwszymi papierosami, narkotykami, seksem, wierszami – nie sięgają po kamień. Aż w końcu wronom znudzi się to podglądanie i od tej pory pierwszy gwałtowniejszy ruch chłopców stanie się kroplą przepełniającą czarę, wrony poderwą się nagle i wszystkie naraz wystrzelą w brudne niebo, lecz wcale nie do ciepłych krajów. Może osiądą na tych gigantycznych słupach wysokiego napięcia, im to wcale nie szkodzi, one są tu u siebie, może zastygną w powietrzu, zamarzną i wtopią się w nie jak w lód. Cokolwiek zrobią, chłopcy i tak będą musieli kiedyś odnaleźć swoje torby, na których dnie poniewierają się okruchy, naboje do piór, klucze na sznurku, resztki pogniecionych kanapek; będą musieli wrócić na obiad, wytłumaczyć się z nieobecności, wypłukać w łazience usta po papierosach, zamknąć się w swoim pokoju, odgrzebać zeszyty, zrobić coś z kanapkami. Matki w fartuchach wychodzą z kuchni, stają w drzwiach ich pokojów, patrzą z dezaprobatą, wycierają ręce ręcznikiem do naczyń, wiedzą o wszystkim. Mówią, że przed nimi już lada dzień życie zacznie stawiać zadania, zaczną otwierać się i zamykać możliwości, ale czujność należy wzmóc już teraz, trzeba wypatrywać znaków. Nie wykreślają ich, niestety, wrony na niebie ani nie da się ich wyczytać, śledząc kolejność pojawiania się na nasypie pociągów. Nie mówiłyby tak, albo mówiłyby ciszej, gdyby znały chwile, jakie raz na jakiś czas nawiedzają ich mężów. W takie dni mężczyźni nie wiedzą, co ze sobą zrobić, i zamiast do pracy poszliby na wagary, włóczyliby się po nasypie, gnani czymś nieokreślonym. Tak, coś ich gna jak najdalej od żon, szefów i kochanek, coś zaczynają widzieć z dystansu i to coś nie najlepiej wygląda. Przypomina to trochę ich życie, tylko jakby w karykaturze. Wypatrują znaków: wróżą z krakania wron i starają się wyczytać coś z kolejności pojawiania się na nasypie pociągów. W wyniku tego podważona zostaje sensowność ich codziennych czynności. Wracają do punktu wyjścia. Możliwe, że gdyby teraz jechali wagonami pierwszej klasy, gdyby napotkali wzrokiem swoich synów, próbujących pierwszych narkotyków, pierwszego seksu czy papierosów, ich spojrzenia zza szkieł Fielmanna nie odpadłyby tak łatwo od tych przestraszonych oczu z nieco rozszerzonymi źrenicami.

Zaraz po Wszystkich Świętych mróz znika, ściemnia się raz na zawsze i Psie Pole łapie nieuleczalną chorobę weneryczną zwaną mżawką. Charakteryzuje się ona chronicznymi wysiękami, siąpieniem i ropieniem, gniciem pogrążonych w mroku domów i gorączką wewnątrz zachuchanych autobusów, w dalszych zaś stadiach – całkowitym zatrzymaniem komunikacji miejskiej, zakorkowaniem drożności dróg przelotowych, zapchaniem studzienek, febrą murów, dreszczami latarń, psikaniem rozpryskiwanych kałuż. W miejscach zakażonych pojawiają się brązowe krople błota, w kierowców wstępuje diabeł, stają się nieużyci i specjalnie odjeżdżają na widok biegnących za autobusem spóźnionych pasażerów. O piątej rano, w całkowitej ciemności, wyruszają pierwsze zapchane robotnikami autobusy. Za oknami noc rozświetlona tylko żółtymi światłami latarń, a w głowach fabryczna syrena. Ludzie stoją w milczeniu, a ci, którym udało się usiąść, szeleszczą celofanem, wgryzają się w kanapki z kiełbasą, które miały być zjedzone dopiero o dwunastej, ale nie doczekają. Potem w ciemnościach dnia palą się ogniska, kraczą wrony, ściele się mgła – przebija dawne uroczysko, moczary. W mroku słychać jeszcze szczekanie psów sprzed tysiąca lat; ponura legenda. Widzę to wyraźnie: piękni młodzi mężczyźni leżący twarzami do ziemi i kły psów zagłębiające się w ich szyje.

Nawet wokół nowych bloków na końcu Kiełczowskiej w takie zamglone dni spotkać można wyłącznie trzy wiedźmy odziane w bure łachmany. Co wróżą? Wielkie pieniądze. Ale jeśli jesteś biedakiem i nie wziąłeś taniego kredytu, nie wyjedziesz do ciepłych krajów, nie wejdziesz do schludnego wnętrza apteki, nie położysz na plastikowej podstawce z reklamą leków na alergię karty kredytowej. Staniesz się częścią rozstrojonego organizmu, działającego na opak. Będziecie stali wciśnięci jedni w drugich, jadąc z centrum do położonych za Psim Polem blokowisk, a ci, którzy usiądą, będą sobie skracać czas grzebaniem w torbach, przeglądaniem ulotek reklamujących kredyty hipoteczne i studenckie, bo różne szanse otwiera życie przed młodymi ludźmi, ale wszystkie wymagają najpierw minimum inwestycji. Młode akwizytorki Avonu zagłębiają się w najnowsze katalogi, musisz to mieć! Może zdecyduję się na podkład kryjący, może na krem do stóp. Możliwości jest dużo, ale wszystkie raczej po wypłacie. To, że na coś się zdecyduję, jest bardziej prawdopodobne od tego, że w najbliższy weekend wyjadę na Karaiby. Tak jak w ćwiczeniu z podręcznika do angielskiego. Raczej to niż tamto.

Koło akademików nadchodzi zwykle dużo studentów z plecakami i długimi włosami, w groszowych kurtkach z pobliskiego Géanta. Wszyscy rozmawiają o tym samym, o wyjazdach do Irlandii, do Anglii, do Szkocji, o tym, ile kto był i ile jeszcze będzie, ile przywiózł „na czysto” po odtrąceniu kosztów pobytu. Okazuje się, że nawet zasady BHP w fabrykach produkowane są w języku polskim, pełne błędów ortograficznych, ale zrozumiałe. Studenci zapalają się do wyjazdów i to jest ich fototapeta, dzięki której nawet w stołówce są w tych swoich Irlandiach, Szkocjach, Angliach, nawet w taką pogodę jak dziś zbierają truskawki pod upalnym niebem.

Migają połyskliwe kartki dużych podręczników do angielskiego, przygotowujące do egzaminów FCE, kto inny wertuje testy na prawo jazdy. W tych książkach, w szarych ramkach z uśmiechniętą głową w prawym górnym rogu jest napisane wszystko i po bożemu, co i jak. Wystarczy wkuć na pamięć i przestać się oglądać na lewo i prawo. Tylko ty, stojąc gdzieś na samym końcu autobusu, wygrzebujesz z torby jakieś duperele, nikomu nieprzydatne zapisy snów wariatów, sztuki teatralne pisane przez samobójców. Ludzie, którzy zaglądają ci przez ramię, szybko wycofują się w bezpieczny świat podręcznika, książki kucharskiej albo poradnika wyjaśniającego dokładnie, jak żyć. Jak żyć, by nie utyć i by nie dostać zawału, by zbyt wcześnie nie umrzeć. Niektórzy marzyciele posuwają się nawet do tego, że wyciągają z markowych toreb Diesla przewodniki Pascala i zanurzają się w letnim wyjeździe, na który, niestety, nie uzbierali jeszcze ani feniga. Ale mają już pustą puszkę po kawie Lavazza, i to się liczy. Tam też są szare ramki, gdzie podsumowuje się podaną wiedzę na temat danego miejsca, podaje przydatne lub tylko zabawne informacje. Czy wiecie, że stan ten a ten konsumuje w ciągu roku pięć razy więcej bananów niż inny, podczas gdy Północna Karolina... W mokrych szybach odbijają się znudzone spojrzenia starszych pań, które nie wyglądają jeszcze tak źle, aby móc się ubiegać o pierwszeństwo do miejsca siedzącego, nie wyglądają jednak na tyle dobrze, by wygrać nogi na loterii. Przy samych drzwiach stoi banda wyrostków w wiszących spodniach, ci na pewno wysypią się jak śliwki z koszyka na najbliższym przystanku, inaczej grozi im staranowanie przez tłum. Może potem znowu wsiądą tuż przed odjazdem, może nawet zostaną w końcu sami w autobusie, będą mogli palić w nim papierosy, osmalić zapalniczką kasownik, napluć na siedzenie, papierem ściernym wydrapać na szybach wielkie FUCK. Ale to już na samym końcu trasy, na Psim Polu, które sprzyja takim pomysłom. Czerwone żarówki frontowych drzwi agencji towarzyskiej działają na nich jak płachta na byka. Jeśli na tym przystanku została jeszcze jakaś porządna dziewczynka z podręcznikiem na kolanach, nie wysiądzie teraz, tylko podjedzie do końca Kiełczowskiej, gdzie wyrosły nowe, eleganckie bloki, podziemne garaże pełne aut kupionych na raty, eleganckie salony fryzjerskie i kwiaty w oknach tych wszystkich, którzy wybrali tani kredyt. Tam kończy się Psie Pole, deszcz, dymy i budy, a zaczyna się świat banalnego serialu o polskiej rodzinie i problemach z dziećmi. W dwa lata na terenie pracowniczych ogródków działkowych powstało nowe osiedle, przyjechali nowi ludzie i umeblowali mieszkania od podstaw. Przed oszklonymi frontonami stawały niebiesko-żółte wozy Ikei, do drzwi pukali przedstawiciele firm handlujących sprzętem AGD, drzwiami antywłamaniowymi, filtrami do wody, rywalizowały ze sobą kablówki i telefonie. Tam wysiadają dziewczyny przeglądające podręczniki do angielskiego, katalogi Avonu, oferty banków, dzięki którym już niebawem będą miały własny samochód i skończy się wreszcie to jeżdżenie przez Psie Pole.

Od rana pan Roman i pan Kazio podnoszą do góry brwi, przewracają oczami, przedrzeźniają nas i śmieją się w kułak. Nic się nie układa! Idę do naszej garderoby, a tam rozłożył się Zespół Pieśni i Tańca z Legnicy. Idę do męskiej – orkiestra harcerska. Toaleta zamknięta na amen, widocznie wstydzą się cieknących kranów, przecież tylko patrzeć przyjazdu działaczy. Nie wiadomo skąd naprzychodziło tyle tych emerytek i chwilowo zainstalowały się w kawiarni; wszystkie w odświętnych nastrojach, wystrojone, skore do pouczeń. Na ich widok od razu przechodzą mnie dreszcze – kojarzą mi się z finałami konkursu recytatorskiego. Jak zwykle w takie dni, cała twarz szczypie mnie z niewyspania, mam piasek w oczach, ale zamiast być śpiąca jestem nienaturalnie podniecona, żartuję, gadam głupoty, gubię moje rzeczy. Na przykład gdzie się podziała ta szarfa, którą wymachuję w pierwszym finale? Szkoda, że nie mam przy sobie Blondi, ale ona od rana została wydelegowana do stołówki udekorowanej dziś odświętnie kwiatami i czerwonym suknem – będzie w stroju ludowym podawała działaczom i oficjałom wódkę, kawę, zakąski na tackach... Widziałam już, jak wygląda w tym stroju – jak laleczka. Pani powiedziała: nie podjadaj, i musiała biec dalej, ale założę się, że ona je z nich wszystkich najwięcej. Gdy nikt nie patrzy, jeszcze odbierając talerzyki od okienka, już podbiera ułożone w domino plasterki kiełbasy przeplatane ogórkiem konserwowym, muchomorki z jajek na twardo i pomidorów, cieniutko pokrajane lepkie plastry żółtego sera, udekorowane wachlarzykami pietruszki grzybki marynowane... Nie wiem gdzie, ale jestem pewna, że przechyla też duszkiem kieliszek, krztusi się, sprawdza, czy nikt nie idzie, i napełnia od nowa, nawet nie przetarłszy, aby z tym swoim przymilnym uśmiechem na ordynarnej twarzy podejść do któregoś z najważniejszych panów i podsunąć mu pod nos to wszystko, co już zdążyła wypróbować. Obślinione i nadjedzone. Będzie się wdzięczyła, aż sprowadzi na siebie jego łaskawe spojrzenie, a co to za królewna, jak bum-cyk-cyk, królewna z jakiejś wiejskiej chaty, może prosto z Cepelii, a jakie to wstążki, jakie korale na tej Jagience, a co tam pod tymi koralikami tak bije, a co tam pod tymi wstążkami się już zaczyna wykluwać. Ale Blondi mrugnie, uśmiechnie się jednym okiem nieszczerze, a drugim będzie patrzyła już znowu w stronę okienka, ponieważ te warkocze, jakkolwiek piękne, to jednak nieprzeznaczone do oglądania, a to dlatego, że przyczepione. Na co dzień Blondi ma włosy półdługie, związane w mały koński ogon, skąd by z takich zrobiła sobie dwa rude warkocze grube jak ręce? I te wstążki na biuściku też nie do oglądania, bo szybko wyszłoby na jaw, że ta nasza królewna rano wpakowała sobie do stanika wielkie kule z waty, jak bum-cyk-cyk. I co jeszcze nie do oglądania? Rzęsy? Jej nieszczere serduszko? Siniaki pod kolorową spódnicą?

Nie mogę sobie znaleźć miejsca. Idę na scenę, ale tam wciąż montują dekoracje. Są problemy ze styropianową mapą Polski, która jest za ciężka, aby mogła wisieć na tych pinezkach. O takich rzeczach trzeba było myśleć wcześniej! Polska to jest wielka rzecz, a oni do niej z pinezkami.

Usiadłam więc w kawiarni. Także i tu wszędzie dekoracje, choć tak biednie, nie ma porządnej lady, każdy stolik inny, brakuje wentylatora, więc powietrze jest ciężkie od dymu. Nie ma też wolnych stolików, dosiadłam się do jednej emerytki, która przez cały czas namawia mnie, abym koniecznie zapisała się do ZMS. Ma taki wschodni akcent, zupełnie jak Andzia. Sama nie wiem. Kiedy widzi, że się waham, sugeruje, że poznam tam niejednego przodownika. Nauczę się też niejednego na zebraniach samokształceniowych. Zresztą – to samo trąbią „Przyjaciółka”, „Świat Młodych” i „Przekrój”. Ale czy ja bym mogła? Skoro mogą się zapisywać osiemnastoletnie podawaczki cegieł, to co dopiero ty, działaczka, osoba przecież zaangażowana w ruch artystyczny – emerytka częstuje mnie herbatą. Na to do kawiarni wpada pan Kazio i mówi, żebyśmy zaraz leciały do pani. A jak mi się nie chce, to on wie, co tam usłyszymy: że mianowicie nie wolno za bardzo tupać w finale, bo straszny się kurz podnosi, a oficjele będą siedzieć w pierwszych rzędach. W pierwszych rzędach?! To co oni z tych układów choreograficznych zobaczą? Przecież dla nich były specjalnie miejsca na balkonie?! Oto i problem na problemie. Pan Kazio robi minę i znika, a emerytka wyjaśnia mi, że jego włosy to po prostu czernidło. Nagle kelnerka włącza radio i całą kawiarnię wypełnia piosenka. Pięknie grają. Chce mi się tańczyć, ale siedzę z tą emerytką.

Królu Zygmuncie, powiedz nam, czyś

Widział Warszawę tak piękną jak dziś?

Straciła córkę na wojnie i może dlatego tak chętnie ze mną rozmawia, tak się mną nie może nacieszyć – mówi przy wtórze muzyki z radia. Jest stara, chuda, bluzka z wielkim kołnierzem odsłania kościste obojczyki. Zaraz po wojnie przyjechała tu ze Lwowa, stąd akcent. Kręcę się niespokojnie, bo nigdzie nie mogę dzisiaj zagrzać miejsca, przecież za godzinę występ. Emerytka będzie na widowni na honorowym miejscu dla emerytek. Mam wielką ochotę, żeby zapytać ją o czarną wołgę, o szpiegów, o Amerykanów, ale przecież to niepoważne. Jeśli okaże się, że to nieprawda, to co sobie o mnie pomyśli? Na stole ląduje teraz oranżada. Pstryka porcelanowy kapsel na drucie. Stukamy się z emerytką, niech będzie, wypijmy za to ZMS, choć to brzmi strasznie poważnie. Co ja gram w tej sztuce? Ognika? A co to za rola? Czy już nie mieli czegoś bardziej solo dla takiej utalentowanej dziewczynki? Nie mieli, ale w Kopciuszku gram macochę. No, to co innego.

Ale już przyszły szkoły i pełno wszędzie dzieci w białych bluzkach, pan Kazio upycha w szatni ich palta. Na dworze najwyraźniej pada deszcz. Nauczycielki zdejmują z głowy chustki, otrzepują kalosze. Są chude, blade, zabiedzone i czują się tu niepewnie – każda od razu usiłuje schować się ze swoją klasą w najmniejszym kącie. „Siłaczki”. Na schodach spotykam pana Romana, ale wzrusza tylko ramionami, na znak, że wszystko się wali, i zbiega dalej. Wchodzę do garderoby i przeciskam się za kulisy, bo oto już się zaczęło, już serce bije mocniej, trema ściska, zaraz, zaraz, za tym duetem potem etiuda, a potem balet, przerwa i my! A właściwie gdzie jest moja papierowa czapka górnika? Gdzie szarfa? Wracam do garderoby i widzę tłumy nieznanych mi dziewczyn, porozbieranych, spoconych, czerwonych, pchających się do tych kilku luster jedna przez drugą. Każda musi sprawdzić, czy aby druga nie piękniejsza. A jakie one tam piękniejsze, to śmiech! Gdy wpadają prosto ze sceny, twarze mają całe wysmarowane bielidłem, brwi narysowane kredką na środku czoła, usta wielkie jak u klauna, tyle że w serduszko, a nie w kształcie rozdeptanej żaby, wszystko sztuczne jak u Blondi. A jak to zmyją, to znowu robią się jakieś takie nijakie i stare. O, one są już dorosłe, jedna mówi, że na co dzień pracuje w Operetce Wrocławskiej. Nazywa się Aldona. I jeszcze opowiada mi cuda z czasów wojny, czego to z nią nie wyprawiali, a co przeciwnie – wyprawiali i gdzie, jakimi przesmykami, podziemiami się z tego wyprawiania wydostała na normalne życie.

Ona staje na palcach z rękami podniesionymi do nieba, ta Aldona. Jest biała od baletek po same koniuszki palców. On podbiega do niej i chwyta w ramiona. Czarny materiał zlał się ze skórą, z każdym napiętym mięśniem. Różne myśli przechodzą w takich chwilach przez głowę, choć przecież należy się skupić. Na przykład taka, że ona ma brwi zamalowane białą mazią i narysowane wysoko na czole. Że ma tysiące piegów na dekolcie, których nie widać z widowni. Że prawdopodobnie nie będzie ich widać także w Kronice Filmowej. Gdy robi szpagat, czuje unoszący się kurz. Nie widzi go, ale w nosie wierci. Skąd tu się wziął zapach cynamonu? Czasami ciało zaczyna grać: coś przeskakuje w kostce, grają chrząstki, bezwolnie drga mięsień pod lewym okiem. Oboje mają świadomość, jak wyglądają z zewnątrz i że ta chwila jest utrwalana, stanie się kiedyś nagraniem archiwalnym, z nieaktualnym komentarzem i na rozrzewniająco niskim poziomie technicznym.

Drzwi się otwierają i do garderoby wpada Blondi, rozgląda się, kiwa na mnie, a wygląda naprawdę pięknie! Ale jakaś taka czerwona i chyba już wypróbowała tam niejednego.

No, chodź, głupia! No, Zochna...

Jak ona porusza tą głową, nawet gdy jest przebrana za lalkę. Idziemy na zaplecze stołówki. A tam same grube kucharki w chustkach na głowach kręcą się wokół flaszek i zakąsek, wyjadają resztki, bo przedstawienie już się zaczęło i na sali nikogo. Blondi mówi: Co ty będziesz, głupia, do końca życia grała ognika albo jakieś inne drewienko, zastanów się, może nie warto! I nalewa wódkę do kieliszków. Ja, mówię, zapisuję się do ZMS, ani chwili dłużej tu się nie będę marnowała. I tak pijemy, wyjadamy resztki plasterków kiełbasy, że mało nie zapomnimy o przedstawieniu, o szarfie i czapce górniczej, wciąż nieodnalezionej, a potem grzecznie biegniemy za kulisy i robimy w majtki ze strachu, patrząc, jak spocone dziewczyny wybiegają wprost na nas. I gdzie się, ofermo, na mnie pchasz? Patrzymy na widownię, na siedzących w pierwszych rzędach oficjeli, na emerytki zastygłe w zasłuchanych pozach, dzieciarnię, nauczycielki. O! I mama tam siedzi, w trzecim rzędzie! Rodzice Blondi w ogóle nie przyszli. Jest za to mama Andzi, bo jej ojciec mieszka w Związku Radzieckim. Za pianinem siedzi już jedna z dziewczynek, przygotowuje się do akompaniowania, aż tu nagle pisk, bo mysz! Myszy u nas pełno, wszędzie mają swoje gniazda, już nawet dziewczyny się ich nie boją, bo przecież ile można się bać – nawet do strachu można się przyzwyczaić. Przecież gdy ktoś zawija się w kurtynę, to musi być na myszy przygotowany. Trącamy się z Blondi łokciami i w śmiech, bo niechby tak te myszy podczas przedstawienia coś zbroiły, tak jak kiedyś na strychu. Nasza pani poszła po coś na górę i widzi, że jeden z tych woreczków napełnionych grochem ożył i się rusza...

Ej, co ty miałaś na myśli, jak mówiłaś, że... no, że się marnuję?

Blondi, ta królewna, wydyma wargi, odwraca się tyłem i każe sobie zapinać kostium na agrafkę. Błagam cię, powiedz tylko słówko, czy to ma coś wspólnego z czarną wołgą? A idź mi, głupia jesteś, jaka czarna wołga? Albo żeby tych panów z Warszawy obściskiwać? No coś ty! To co? To nic. I Blondi wybiega na scenę, a ja za nią, bo właśnie nadszedł nasz czas, teraz trzeba się skupić, aby z góry to wyglądało jak gwiazda, a potem jak kilof, choć tam u góry nikt chyba nie patrzy, a nie – stoi tam przecież jakiś pan, wyprostowany i z wąsami, jak przodownik.

2003–2004

Redakcja: Marianna Sokołowska

Korekta: Maciej Korbasiński, Alicja Chylińska, Anna Sidorek

Projekt okładki: Krzysztof Rychter

Zdjęcie wykorzystane na I stronie okładki: © CSA Images/Mod Art Collection/Vetta/Getty Images

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-7747-072-5

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.