Barbara Kosmowska

GORZKO

Copyright © Barbara Kosmowska, MMXIV

Wydanie I

Warszawa, MMXIV

Tę książkę dedykuję jej Pierwszemu Czytelnikowi. Najważniejszemu. Pięknemu Człowiekowi, z Którym miałam wielkie szczęście iść przez życie. I Który sprawił, że musiałam się zatrzymać, aby poznać, czym naprawdę jest ból, cierpienie, tęsknota. Dziękuję Ci, Januszku, także za nie. Za wszystko.

Widziałam go tej nocy, minął mnie na progu,

na jego dłoni błysnęła sucha wężowa skóra,

kiedy zasłonił się płaszczem i przyśpieszył kroku,

jakbym mu dała wszystko, nic o tym nie wiedząc.

Joanna Wajs, Sprzedawcy kieszonkowych lusterek

1

Związek Teresy z Mariuszem Kurkiem nie trwał długo.

Zaledwie tyle czasu, ile oboje potrzebowali, aby pośpiesznie zrzucić z siebie część ubrań, przez kolejną chwilę dyszeć ciężko i nieuważnie, aż do śmiertelnego wyczerpania nierównych oddechów.

Potem także nie wydarzyło się nic doniosłego. Nic, co można by uznać za historię godną jakiejkolwiek wzmianki na marginesie pamięci. Krótkiej jak błysk flesza, rejestrujący wzruszenie albo ból.

To, co wydarzyło się później, również zasługiwało na staranne wymazanie. Dożywotnie wyblaknięcie, rozmycie. Ale nawet gdyby Teresa szorowała swoje myśli drucianym szrubrem, taką samą metalową szczotką, jaką z zapamiętaniem czyścił ręce jej ojciec, nędzne resztki wspomnień i tak przylgnęłyby na stałe i gniły pod powieką. Aż tak żałosna chwila połączyła na kilka chaotycznych ruchów Mariusza Kurka i Teresę.

On zapiął rozporek, cicho klnąc nad zacinającym się zamkiem. Ona wciągnęła na powrót rajstopy, otrzepała z trocin taftową spódnicę i płochliwie sprawdziła, czy nikt ich nie wyśledził w szkolnej modelarni, od dawna służącej jako magazyn zużytych sprzętów. Starych map, wybrzuszonych materaców z ranami kłutymi w zimnozielonym skaju, topornych ławek posiniałych od wilgotnego drewna, a nawet walających się pod nogami kałamarzy z umorusanym szklanym dnem.

Nikt wówczas Teresy ani Mariusza Kurka nie zauważył. Nawet Teresa nie spostrzegła, kiedy to się stało, tak szybko i nerwowo znalazł się Mariusz Kurek między jej ciasno zwartymi udami. Aż sobie pomyślała, że zaraz ją usmaruje tą twardą stalówką albo wyryje w jej przerażonej pochwie zwycięskie „Byłem tu”. I potem każdy następny amator wyprawy w głąb Teresy odkryje, że przed nim w tym ciemnym, pulsującym osobnym życiem zakątku figlarnej kobiecości przebywał nie kto inny, tylko Mariusz Kurek, syn miejskiego rzeźnika.

Mariusz także mógł przeoczyć swój zuchwały czyn. Brał ją przecież w ogromnym pośpiechu, z mocno zaciśniętymi powiekami, pełen obaw, że powzięty zamiar przerwie dzwonek na lekcję lub inny nieprzewidziany stres, który sprawi, że trzeba się będzie wstydzić do końca życia.

Teresa szukała w myślach jakiejś romantycznej sceny zapamiętanej choćby z lektur szkolnych, ale przychodziła jej do głowy tylko rozdarta sosna, śmierć Maćka Chełmickiego i dramat powstańców ginących pod bagnetami.

W scenie własnej śmiałości nie odnalazła ani krzty miłosnego uniesienia. Ginęła od niemiłosiernie tępych ciosów zadawanych jej Kurkowym bagnetem i czuła się ni mniej, ni więcej tylko jak kura nabijana na rożen, jak parówka wypełniana tłuszczową masą. Jak kawałek mięsa, żylasty ochłap rzucony do zabawy grubiańskiemu chłopcu, który wyrósł przy dźwiękach ostrzonych noży. W zapachu wieprzowych tusz, wśród rozkraczonych udźców. Rozdziobią mnie kruki i wrony, pomyślała z przerażeniem.

Potem, gdy Mariusz Kurek w milczeniu zapinał spodnie, odwrócony do niej plecami, Teresa poczuła rozgoryczenie. Mógłby zaproponować: „Zatańczymy, Tereska?”. Biały miś dla dziewczyny, którą kocham i kochał będę wciąż, a nawet siedem dziewczyn z Albatrosa, tyś jedyna, ale nie. Nawet tego nie powiedział, nie wyszeptał fałszywą nutą. Zresztą bal maturalny miał się już ku końcowi, a Teresie nie zależało na żadnym tańcu. Chodziło raczej o pozbycie się fatalnego uczucia, że choć się bardzo przykładasz, starasz, to i tak twoja ciężka praca idzie na marne. W pizdu.

Zanim naciągnęła rajstopy i otrzepała się z trocin, zapragnęła delikatnego pocałunku. Stosownego przecież po zajadłej bitwie. Po serii uciążliwych pojękiwań, gardłowych stęknięć, krótkich, brzmiących jak żołnierskie rozkazy oddechów. Albo jakiegoś pieszczotliwego słowa... Też jej się zamarzyło, też o nim pomyślała w nagłej kobiecej zachłanności. O szeptliwym wyznaniu, lekkim jak kurz, który ponownie wślizgiwał się w otwarte bebechy materaca. Takie wyznanie byłoby teraz bardzo na miejscu. Otaczała ją jednak w dalszym ciągu krępująca cisza, więc machnęła ręką na te romantyczne zachcianki i przystała w końcu na zwyczajny, byle miły gest. Niechby ją Mariusz okrył zbyt dużą marynarką, zakupioną przez Kurkową na maturę syna, bo jako pierwszy z Kurków dostąpił tego zaszczytu, o czym matka Kurka bez przerwy informowała wszystkich w miasteczku, a nawet wysłała stosowne gratulacje do Telewizyjnego koncertu życzeń i cała Polska mogła się dowiedzieć, że wkrótce Mariusz Kurek będzie zdawał egzamin dojrzałości. Marynarka, kupiona na tak wyjątkową okazję, można powiedzieć, rodzinne święto oraz nobilitację społeczną zakładu wędliniarskiego, była w sam raz, aby posłużyć i tu, w modelarni, za rekwizyt miłosny. Wystarczyło czule otulić nią Teresę. Jednak zamiast marynarki spadło na nią brutalnie pytanie:

– Wracamy, Teresa, co nie? Bo się jeszcze wyda, że my tu łapka w łapkę, wszystko szło...

Upewniła się, czy zabrała swoje precjoza. Czerwone, pożyczone, znalezione. Były na miejscu. Karminowe majtki, naderwana podwiązka i spinka z zieloną koniczynką. Tanie talizmany na lepsze, przyszłe, wymarzone...

Wracali osobno. Najpierw na bal, gdzie ostatnie pary w smutnych objęciach dojrzewały do wybrzuszonych materaców. A potem do swoich domów.

Dom Mariusza, koszmarek z solidnej cegły, zdobiony terakotową mozaiką, bez powodu przypominający wschodnią świątynię, stał na osiedlu willowym i tam straszył. Blok Teresy straszył w całym mieście nie tylko ze względu na wygląd, ale też mocno szemrane towarzystwo, pomieszkujące hałaśliwie, gęsto, pod czułym okiem różnych kuratorów.

Był czerwcowy ranek. Rajstopy oblepiały Teresę jak sieć wielką rybę. Dała się w nie złapać, w te podarte stylony o dwa numery za duże. Jej buty na wydatnym koturnie sunęły w stronę domu, odstukując własny pogrzeb. Skrywały rany stóp. Bo przecież Teresa, zanim wyruszyła w drogę powrotną ze szkolnej golgoty, wisiała przez chwilę na krzyżu, przymocowana tam przez pomyłkę, przybita tępym spojrzeniem Mariusza Kurka. Wisiała, rozpostarta na skrzydłach cuchnącego materaca, który stał się jej krzyżem już w chwili, gdy zdejmowała karminowe majtki pożyczone na szczęście. I czerwoną podwiązkę, tę od Jadzi Gołąb – potem się modliła, żeby jej Mariusz Kurek nie uszkodził. Nie przeciął nożem swych rzeźnickich żądz. Ale najbardziej na tym krzyżu doskwierała Teresie uporczywa myśl, że ona tam wcale nie wisi z powodu swojej świętości, z powodu świadectwa beatyfikacji z czerwonym paskiem, lecz jedynie dlatego, że dała się na chwilę przybić, żeby zobaczyć, jak to właściwie jest, z gwoździem w żywym ciele, choćby między nogi wstrzelonym. Jakie to uczucie, gdy z rany samotnego serca strzela gorący strumień krwi. Cierpliwy materac wchłonął i to – wstydliwą plamę zaspokojonej ciekawości. Ale teraz, kiedy szła pustą ulicą, kiedy koturny, unosząc ją, wydawały trumienne jęki, kiedy zdjęta z krzyża wreszcie zapragnęła ofiarować swe cierpienie jakiejś wielkiej idei, wspomóc ją osobistym bólem i wstydem, nagłym poniżeniem, zeszmaceniem, ożeż, co ja najlepszego zrobiłam?!, właśnie w tym momencie zrozumiała, że to się nie uda. Że z powodu jej poświęcenia, poćwiartowania, wydrążenia niczyje życie nie zostanie uratowane. Ani mleczarza, który teraz patrzy na nią, jak się zwyczajowo patrzy na kurwy. Ani taryfiarza, który życzliwie otwiera szybę.

– Za pół ceny! – proponuje.

Ani żony czy dziecka tego taryfiarza Teresa, choć bardzo tego pragnie, też nie uratuje. Z ognia, z topieli, może i z wypadku samochodowego w weekend przed Wszystkimi Świętymi, kiedy śmierć zbiera na drogach swoje okrutne żniwo. Niestety, przepadną, spłoną, znieruchomieją. Nie ochroni żadnego z tych istnień, a przecież, była o tym głęboko przekonana, chwilę temu to dla nich tak brzydko umarła. Zawisła z kaprawą łzą w oku, z piersią wymiętoloną łapczywie, byle jak.

A już za pół ceny, myśli zgryźliwie, nie o kursie taksówką, sraczkowatą, marki Polonez, o samej sobie tak myśli – to nigdy, ale zapomnij, żebym poszła na kolejne ścięcie, pod topór, na rzeź!

I tylko tego jest pewna przy swoim niepewnym kroku, utykaniu, złachmanieniu. Przy głębokiej ranie między udami, którą niesie z balu maturalnego zamiast butelki wina, kotyliona i goździka. Wszystko gdzieś zapodziała, zgubiła razem ze sobą i trochę jednak żałuje.

Na klatce schodowej Teresa ściąga przeklęte trumniaki, z wielką ulgą wydmuchuje powietrze, uff, jak gorąco... Będzie się teraz wspinać w czerwonej podwiązce do tymczasowego nieba. Z dwiema siostrami, jakie tam aniołki?! Z matką idealnie wpasowaną w kuchnię, jakby ją ktoś zrobił na obstalunek. Wsunął zamaszyście między kredens a gazówkę. Przyklejoną do żelazka, sprasowaną z nim na amen, upoconą. Matką wreszcie tak ponurą, jakby cień uśmiechu był grzechem śmiertelnym w tym niebie przez nią stworzonym dla samej siebie chyba, bo dla kogo innego? Przecież nie dla ojca. Już całkiem ziemski ten jej ojciec, Henryk Koper. Tak zwyczajny, tak przeraźliwie błahy, że można go nawet przeoczyć. Przejść przez ojca na drugą stronę jak przez drzwi. Teresa często tak robi. Nie potrafi o niczym rozmawiać z kimś, kto ucieka wzrokiem, ma ręce w smarach i grzebie całe życie w motorowerze. Jakby w tych zardzewiałych kółkach, kolczatkach, łańcuchach szukał swojego skarbu. Jakby mu ktoś tam w środku, w baku czy gaźniku, ukrył sens życia. I on teraz, póki się do tego sensu nie dokopie, póki go nie odetka, nie dokręci, nie popyka rzężącym tłumikiem, to za cholerę nie będzie wiedział, jak ma dalej żyć w dwóch pokojach, z córkami, które przechodzą na jego drugą stronę, i z żoną, która nie pozwala mu wycierać rąk w zwyczajny ręcznik.

– Heniek, szmatę masz! Szkoda ręcznika, upaćkasz, zaplamisz, a to frotté przecież! Człowiek ani się obejrzy, już z ręcznika łach – powtarza Danuta Koper za każdym razem, gdy ojciec wraca z komórki, niosąc w oczach podwójne nieszczęście.

Swoje osobiste i czerwonego motoroweru marki Komar nabytego okazyjnie kilka lat temu, po wódce wypitej z kuzynem w stołowym pokoju. Motoroweru wciąż dziewiczego, nieskalanego żadną podróżą, żadnym kilometrem, z powodu braku części oraz tego, że „to jest nienormalny kraj, ta Polska, bo nic nie ma, żadnych zapasówek, nawet przyzwoitego sprzęgła, a jak już trafisz, to za drogo chcą, choć przecież gołym okiem widać, że to kradzione barachło”, mamrocze nad zupą fasolową ojciec.

Teresa prześlizguje się cicho między drzwiami klatki schodowej. Za nimi śpi licho. Śpi i głośno chrapie. Przewala się z boku na bok, bezmyślne, i czuć by je było jeszcze wczorajszą wódką, gdyby się tak nad jednym czy drugim barłogiem pochylić. Brudne nogi pod ciężkimi kołdrami. Sąsiadów nikt nie wybiera. Gdyby tak było, Waliccy mieszkaliby pod gołym niebem. Oni najgorsi. Co zrobią nowe dziecko, wystarczy, że trochę podrośnie, to im je ładnie ubrana pani z sądu, z opieki, z troski o dzieci, ze służbowej staranności, zgodnie z literą prawa zabiera. U Gołębiów jeszcze piją. Brzęk kieliszków, przekleństw i spuszczanej wody niesie się po klatce jak zbyt głośna muzyka w trzeszczącym radiu. Wreszcie i niebo Teresy. Ciasne, ale czyste. W korytarzu pełno butów i trudno się przez nie przebić. Teresa dokłada do tej brzydkiej kolekcji swoje, maturalne, niewygodne, jak całe to życie na Piastowskiej w bloku rotacyjnym, który nigdy nie będzie się nadawał do remontu. Przysięga sobie, że kiedy już stąd ucieknie w pizdu, cokolwiek to znaczy, pierwsze, co sobie kupi, to specjalną półkę na buty. Zamykaną. Żeby te buty, te klamoty zdarte, z pokrzywionymi obcasami, chodzące Bóg wie gdzie, dręczące piętki nieaniołków, ojca szpotawą stopę, halluksy matki i nagniotki Teresy, żeby one, te maszyny tortur z przeceny, nigdy już nie stanęły na jej drodze. Uśmiecha się, bo przecież tych buciorów rodzinnych nie zamierza donikąd ze sobą zabierać. Nawet wspomnień nie chce pakować i wywozić. Zostawi tu wszystko. Na kupie, na zawsze. Nawet te majtki karminowe z balu i spódnicę z tafty. Może tylko stolik nocny pojedzie razem z nią, gdziekolwiek się przeniesie. Niby mebel jak inne, z tandetnej sklejki, zlepiony w jakąś nieforemną całość, pospolite i posępne rękodzieło. Ale spośród wszystkich zdobycznych gratów, spośród całej rupieciarskiej kolekcji matki on jeden należał kiedyś do babki, zanim został ofiarowany Teresie do jej wyłącznego użytku. On jeden dzięki niewielkiemu i zardzewiałemu kluczowi zapewniał jej rzeczom gwarancję intymności. Zasłużył, więc pojedzie.

Dopiero potem kręci kurkiem z ciepłą wodą. „Noc kurków”, wzdycha. Podmywa się długo i starannie mydłem toaletowym Lena, które matka przynosi z fabryki. Nie czuje ani bólu, ani ulgi, tylko zdenerwowanie. Jak zawsze, kiedy używa tego mydła. Jak zawsze, gdy pomyśli, że niezależnie od wieku, potrzeb i upodobań tysiąc krawcowych wraz ze swoimi licznymi rodzinami również myje się mydłem Lena. Chcą czy nie. I że Teresa, tak samo jak pół Miasteczka, też nie ma wyboru. W pewnym sensie należy więc do ogłupiałej i pogodzonej z losem wielkiej rodziny szwaczek, przez co również taka się staje.

– Jutro sobie kupię konwaliowe – mruczy, by oddalić zbliżającą się ciężkim krokiem pogardę dla samej siebie, i wyciera ciało w poszarzały ręcznik frotté.

Teresa myśli o swoim nocnym stoliku, prezencie od babki Dobrzyckiej, przywiezionym na Ziemie Odzyskane transportem deportacyjnym.

Lubię, kiedy jest blisko mnie. Na wyciągnięcie ręki. Stary, paździerzowy podglądacz. Matka już kilka razy napomykała, żeby go wynieść do komórki.

– Towarzystwo w sam raz dla motoroweru – sarkała. – Zawalidroga, zawalimiejsce, zawaliświat... Albo może do piwnicy? – biła się z myślami. – Na weki, kompoty moje, buraków tyle mam, nada się.

Sama myśl o matczynych bezbarwnych kompotach, uwięzionych w słojach skorumpowanych pajęczyną, o jej sałatkach jarzynowych, żrących się latami w occie, sprawiała mi ból. Bo trochę to było tak, jakby matka, degradując stolik, dając mu wieczne odpoczywanie, chciała wymieść z naszego mieszkania walające się po nim dary od babki. Usunąć ją za próg, na co pozwolić nie mogłam. Zbywałam matkę zimnym spojrzeniem, jakbym ją informowała w skrócie, stanowczo, że po moim trupie, że odejdę w czeluść komórki razem z meblem.

Sapała, machała gorącą szmatą do prasowania, rezygnowała. Mamrotała tylko coś do siebie, otoczona parą znad żelazka, aureolą domowej świętej.

Trzymam w szufladzie stolika zdjęcie babci, na którym wygląda jak bogata przedwojenna panienka. Mój brzydki pierścionek z czarnookim gagatem od ciotki Róży. Bransoletkę z muszelek, ofiarowaną mi w piątej klasie przez Ryśka K. w ramach przeprosin, po tym jak podał mi butelkę z oranżadą, do której uprzednio nasikał. No i pamiętnik. Odnoszę też wrażenie, że na niewidzialnych piętrach nocnego stolika lokują się moje sny. Jak kolekcja taśm filmowych, do wielokrotnego użytku. I może właśnie z tej przyczyny sny powracają, wysypują się z fornirowanej kartoteki prosto do mojej głowy.

Być może stolik nimi zawiaduje. Decyduje, co zobaczę i kim będę kolejnej nocy. A raczej, kim nie będę, czego nie osiągnę i jak beznadziejnie rozpłynę się w oparach niemocy.

Czasami krępuje mnie jego obecność. Zawstydza. Mam wrażenie, że podgląda mnie wypłowiałym okiem dziurki od klucza. Zwłaszcza w chwilach, gdy wciągam przez głowę jedną z paskudnych flanelowych koszul, które produkuje moja matka, Danuta Koper, a wraz z nią pół tysiąca innych fabrycznych szwaczek. Ich wspólne dzieła – flanelowe koszule nocne – stają się certyfikatem dziewictwa wszystkich panien, które zdecydują się na samobójstwo i je włożą. A potem będą w kwiecistych pasach cnoty z poliestru z dodatkiem wiskozy śniły lubieżnie o tym, co mogłoby się wydarzyć, gdyby silna, męska dłoń zdarła z nich obmierzłe kwiaty, co się jednak nigdy nie stanie pod słońcem domowej żarówki. Mój stolik na widok nocnej koszuli, w którą wbijam się po ciemku, drży z wewnętrznego oburzenia, a ja, widząc to, szepcę do niego niezmiennie: „Rozwalasz się, mój graciku”.

W takich chwilach sporo myślę o nocnych koszulach z kwiatowym wzorem w ogromne makówki i uzmysławiam sobie, że nienawiść mojej babki do rzeczy brzydkich stała się dla matki przekornym nakazem pielęgnowania brzydoty, obowiązkiem gromadzenia jej pod każdą postacią. I jest to cicha kłótnia między dwiema osobnymi kobietami. I jest to okrutna kara wymierzona w babkę niepotrafiącą ukryć zdumienia, że tę kolekcję niezgrabności rozpoczęła sama, wydając na świat córkę Danutę, moją matkę. Czy kiedykolwiek wspomniała mi o tym? Nie. Zapewne w jednym z moich snów zrozumiałam tę zależność. Pewnie wtedy, gdy śniłam, że urodziła mnie babka-wilczyca. Na leśnej polanie. Zapewne tam, dokąd kiedyś dotarła na swoim koniku Lady i zgubiła drogę do dworu.

Dopiero gdy wyłączam nocną lampkę i zaczynam czuć pot zbierający się wilgocią pod ciężką pierzyną, zamykam oczy i czekam na kolejny proroczy film, ukryty jak kornik w starej sklejce nocnego stolika.

2

Teresa nigdy nie ogląda się za siebie. W końcu jest najlepszą biegaczką w szkole. Nie odwraca głowy dosłownie i w przenośni. Tego mogłaby Teresie pozazdrościć żona Lota, ale ona, choć to przejmujące, nie zdołała nawet przejść do historii pod własnym imieniem.

Być wyłącznie czyjąś żoną, choćby nobliwego Lota, wydaje się Teresie ogromnym nieszczęściem. Żal jej wszystkich bezimiennych kobiet, które patrzyły wstecz, a potem zastygały w przerażeniu. To pewnie dzięki babce nie chce powiększyć tego grona płochliwych, zatrzymujących się w pół kroku, nawet na pierwszym życiowym skrzyżowaniu. Matka stanęła. Odwróciła się i zamarła na pozostałe lata życia.

Teresa radośnie przyśpiesza. Zmęczona, szczęśliwa, pewnie na te studia zdała. Pobiegła jak pantera, wierząc, że tylko w ten sposób ucieknie z rotacyjnego. Wymknie się matce i może dzięki temu nawet czasami za nią zatęskni. Polubi siostry, dostrzeże ojca. Bo w tłoku ściśniętego życia, wiecznego ocierania się, przywierania, kolejek do wanny, pretensji mdłych jak mydło Lena Teresa może co najwyżej oszaleć. Stoczyć się w tym szaleństwie na dno rodzinnego portretu, skąd będzie sztucznym uśmiechem i na galowo powielać niewinne kłamstwa swojej matki. Zamknięta niegustowną ramą i w sąsiedztwie pełznącego po zewnętrznej ścianie grzyba.

To zły znak, że nieopodal dworca natyka się na Mariusza Kurka i jego pryszczatą świtę.

– Jak mogłam z kimś takim? – szepce do siebie w nagłym przerażeniu.

Nie wie, przystanąć, grzecznie „cześć” odpowiedzieć czy już udawać, że jej tu nie ma. Ani dla Kurka, ani dla Miasteczka – tak się składa, że właśnie opuściła to miejsce przeklęte, bardziej wrogie niż las z wilczą watahą.

Mariusz Kurek o tym wszystkim nie ma pojęcia. Nie zna Teresy, choć jest przekonany, że wręcz przeciwnie. Zapoznali się przecież jak należy.

– Można powtórzyć – mówi – repetę sobie strzelić, dobrze ci będzie, Tereska, przecież wiesz!

Stoi przed nią, rozpruwacz kobiecych tajemnic. Nawet łap nie wyciągnął z podrobionych dżinsów, chamidło.

– Pierdol się! – odpowiada Teresa i próbuje go minąć.

– Ale z tobą – przekomarza się Mariusz Kurek. – Spytaj się moich kolegów, czy im nie mówiłem, że masz talent, niepotrzebnie w majtkach go trzymasz.

Teresie wiatr wciska słowa z powrotem do ust. Odgarnia więc tylko włosy. Powstrzymuje falę gniewu. Nie odpowiada. Musiałaby przekrzyczeć wiatr, który się w nią wdarł, niszczy wszystko, wykrzywia słowa, potrząsa jej pamięcią jak dmuchawcem.

Kiedyś przecież, myśli Teresa, przecinając kolejną przecznicę, skończy się ulica Dworcowa, pełna maleńkich, brzydkich sklepików. Uboga jak kobieciny wysypujące się z podmiejskich pociągów i autobusów, ze smutnymi dzieciakami przyklejonymi do tobołków, siat, toreb. Niby jeszcze maleńkie te dzieci, a już postarzałe, zbyt szybko dojrzewające w podróżach po nic, donikąd.

Któregoś dnia, przysięga sobie Teresa, najprawdopodobniej już wkrótce, dojdę Dworcową do ostatniego przystanku, potem na peron pierwszy. Innych nie ma. Ale nawet jeden peron potrafi zmienić całe życie. Nie dokona tego syn rzeźnika, co może wagon drugiej klasy. Ja przecież nie uciekam. Ja dobrowolnie, na własne życzenie, zgodnie z tym snem, gdy na grzbiecie wilka mknęłam przez las, opuszczam krainę Kurkowych wędlin. Obcy świat, w którym zameldowała mnie matka, bo to wszystko, ta ciasnota, ten smród rotacyjnego, ten pierwszy raz, to wszystko nie moje przecież.

Dziś ma prawo tak myśleć. Na egzaminach budziła podziw. Mocniej ściska pasek torby z dresem i tenisówkami. Wyobraża sobie indeks, po który właśnie dobiegła, doskoczyła, dopłynęła. W takim samym tempie opuści Miasteczko, rotacyjny i Dworcową. Jeśli się stąd do końca nie wyprowadzi, to przez babkę. Dla niej zawsze tu wróci, na ponurą Słoneczną, do mieszkania z łazienką, którą babka dzieli z sąsiadami. Ale w tej łazience, w orzechowej szafce babci, jest konwaliowe mydło, jej niezniszczalny zapach. Otaczający ją niewidzialną aurą pańskości. Efemerycznej, subtelnej, ale rozpoznawalnej od razu. To on, ten zapach, budzi wśród obcych respekt dla babki. Ściąga czapki z głów. Nawet tego obmierzłego samca z parteru, co w każdą sobotę bije żonę i po jej krzykach babka wie, że to już sobota. I zezowatego fotografa Albina, kłaniającego się zbyt nisko. Nawet nowego gacha weterynarki, wdowy po doktorze, który choć kompletnie pijany, wyszemrze z trudem: „...bry ...czór”. Każdy mężczyzna, poza ojcem Teresy, uszanuje babkę, jej pańskości nie przeoczy. Do babki Teresa zawsze wróci. Z innymi tylko wyrówna rachunki.

W domu piekło. Starcie dwóch sióstr nieaniołków. Tłuką się, szarpią, ranią przenikliwym piskiem. Zbijają w nienawistny kłąb drobnych ciał, odskakują od siebie podrapane, urażone. Przyszłe kocice. Wystarczy na nie spojrzeć, żeby zobaczyć, jak bardzo się nie kochają. Tak się nie kochają, jak kochać powinny, jak im matka i ojciec przykazali, a ksiądz Ambroży potwierdził to jednostajnie mszalnym głosem podczas ostatniej kolędy. „Miłujcie się”, powiedział. Ksiądz, o którym Teresa zawsze myśli „Pan Kleks”.

Ojciec uciekł do komórki, gdzie się dobrowolnie zagazowuje, wypuszczając kłęby spalin z rury wydechowej komara. Nabiera dymu do uszu, żeby nie słyszeć nic poza rzężeniem. Matka po łokcie w zimnej wodzie pełnej śledziowych trupów. Kiedy mówi, Teresa nie wie, czy monotonny wykaz skarg i poleceń kieruje do śledziowej masy, czy do niej, do Teresy.

– Weźżeż się wreszcie do roboty, zrób coś z tym, bo tu nie ma życia normalnego, przecież człowiek się nie rozerwie, nikt człowiekowi nie pomoże, oszaleć idzie, jak nie wiesz, gdzie ręce włożyć, chyba szczęściu do dupy, a jeszcze tyle krochmalenia, prasowania, jakby człowiek wojsko obsługiwał, nie rodzinę.

Babka zawsze wchodzi w momencie, gdy królestwo matki rozpada się jak rozgotowane gołąbki, a ona abdykuje z zaczerwienioną twarzą przy rdzewiejącym zlewie. Ma dość.

Babka nie pasuje do kuchni. Beżowy toczek, świeża trwała, delikatna henna. Opalizuje dobrym humorem, udaje, że weszła do nienagannie czystej restauracji, choć wdepnęła przyzwoitym pantoflem w ten rodzinny rozlany kisiel, mętną maź, nad którą tylko wyć się chce.

Matka patrzy z zawiścią na miękkie pantofle babki. Musiały kosztować majątek.

Babce można pozazdrościć talentu, z jakim lawiruje po ich nędznym życiu, udając, że niczemu się nie dziwi, że znalazła się szczęśliwie na salonach, gdzie może delikatnie zsunąć toczek i dać wyraz swojej zdystansowanej rodzinności. Słowom babki towarzyszy wystudiowany uśmiech i subtelny wdzięk. Mówi, jakby zamawiała ostrygi w białym winie, choć śledziowy odór wypełnia każdy kąt kuchni. Matka dowiaduje się, że jest jej dobrze w pomarańczowej, szpetnej bluzce. I choć zdaniem Teresy to gówno prawda, bo matczyna bluzka koresponduje wyłącznie z rdzawym zlewem, to przez ułamek sekundy zgadza się z babką. Nie zauważa nawet mokrych plam na przetartej anilanie, bo nareszcie teraz może opowiedzieć o egzaminach, które tu nikogo nie obchodzą. Matka przy śledziach słucha jej krótkiej relacji niepomiernie zdziwiona, że córce dobrze poszło. Wiedziała, oczywiście, że wiedziała o tych całych studiach na nauczycielkę wuefu, w końcu dała Teresie pieniądze na nocleg i żeby sobie coś zjadła w mieście, macochą nie jest przecież. „Matką rodzoną dla córki pierworodnej, sama wychowałam, karmiłam, starałam się! – wyrzuca z siebie z pretensją. – A że nie było czasu zapytać, co i jak? Ciekawe, kiedy miała pytać, skoro za chorą Bilową nadgodziny wzięła. A w domu też trzeba obiadu nagotować, małe nakarmić, człowiek się nie rozerwie, na Boga, nie tylko Teresa w tym domu chce jeść i spać”, ciągnie swą litanię nieszczęść matka. Zła, że znowu coś przegapiła, czegoś zaniechała. I jeszcze jej Teresa to za złe weźmie. „Nic o mnie nie wiesz – powie. – Nic cię nie obchodzę”. A obchodzi! Dziecko własne zawsze obchodzi, nawet bez pytania się o te duperele, bo co jest ważniejszego dla Koprowej od własnych córek, no co?

Danuta Koper nie otrzymuje odpowiedzi na to macierzyńskie pytanie retoryczne. Może dlatego, że jest ono bezgłośne i wpada do zlewu ze śledziami.

Ale już nowy kuchenny rwetes. Pokancerowane nieaniołki, nagle pogodzone, roześmiane, w siostrzanej zgodzie ciągną babkę do salonu.

Wygląda to trochę tak, jakby wyrywały sobie skarbonkę, myśli Teresa, przewidując odwieczny rytuał. I słusznie. Babka odzyskuje wolność dopiero w chwili, gdy rozdzieli po kilka marnych groszy pomiędzy małe żebraczki. Za chwilę pokłócą się znowu. Tym razem o podział trofeum. Wytarmoszą, nawyzywają, przeliczą każdy grosik, zanim już zgodnie, w podskokach polecą kupić dropsy i wafelki na wagę.

Ojciec nie pokaże się na czas wizyty teściowej. Gdyby mógł ją zagazować w swojej komórce, zrobiłby to jeszcze teraz, taka jest w nim od lat nienawiść do tej starej Jaśniedupy, jak o niej mówi, ale tylko wtedy, kiedy wraca po remiku pijany. Milczy, gdy matka wkłada najlepszy kapelusz i świąteczną sukienkę, aby w tym zakłamanym przebraniu udać się do Jaśniedupy, wydębić od niej trochę gotówki. Milczy, ale cierpi. Niechciany, odrzucony, pomniejszony do oblepionego smarem śrubokrętu, skręca się z nienawiści jak własne wiertło. I takim go widzi babka. Tępym narzędziem do demontażu rodzinnego życia. Rujnowania, gruzowania, bezmyślnej demolki.

Matka stawia przed babką kruche ciasteczka, choć wie, że pozostaną nieruszone. Nawet herbata podana w szklance, pierwszy raz zaparzona, wyblakła, stygnie ledwo dotknięta.

– Mamie to człowiek nie dogodzi. Choćby nie wiem co stanęło na serwecie, zawsze nie tak. A już czas, żeby się mama pozbyła fochów, pańskich nawyków! Co ta szklanka mamie zrobiła, że wszyscy z niej mogą, a mama nie może, jakbym ją arszenikiem albo nie wiem czym... Na złość chyba – dyszy Danuta Koper.

Pilnuje się jednak. Musi omówić kolejną pożyczkę, wziąć trochę grosza, bo wakacje zaraz, a dziewuchy aż piszczą o letnie kolonie.

Gdyby Teresa odczuwała potrzebę wstydzenia się za matkę, to teraz miała ku temu kolejną okazję. Niepoliczalną jak rodzinne wizyty. Spurpurowiałaby, zagryzła wargi. Próbowałaby powstrzymać wypełzające z ust matki syczące węże, odwłoki zimnych słów. Ale już dawno zobojętniała. Wie, że zawsze tak będzie. Czasami dostrzega cień bólu na twarzy Danuty Koper, jej rozpaczliwą samotność i znużenie. Przez kilka sekund w takiej chwili matka wygląda jak zmęczona torturami więźniarka, która chce się wreszcie przyznać do winy. Paść przed Olgą Dobrzycką na kolana i głośno zawodząc, błagać o przebaczenie. Jednak nie pamięta, co złego zrobiła.

I to jest także prawda o mojej matce, myśli Teresa i współczuje. Bo cóż tak bardzo złego było w tym, że wyszła za Henryka Kopra, syna stajennych w Bohdanówce?

Bohdanówka, Łosza, Perłowa Góra znaczyły w życiu Danuty Koper tyle ile kolorowe plamy na nieaktualnej mapie geodezyjnej, którą Olga Dobrzycka trzymała w swoim kredensie. Żadnej z tych plam nie dało się załadować dosunduka, zrupieciałej skrzyni, gdzie ukryto obrazy brata babki, Lwa. Żadna z tych plam, choć imponująco rozlana po ziemiach kresowych, rubieżach wschodnich, mocno już wyblakłych, nie mogła stać się schedą Dusi Dobrzyckiej, wówczas kilkuletniej dziewczynki, która nawet nie wiedziała, że czekiści zabili jej dziadka, ojca NKWD, wuja – schizofrenia, a historia dokonała reszty spustoszeń. Mała Dusia Koper, z tego, co mówiła sama babka, miała na własność tylko pluszowego misia uszytego przez nianię Marynię. „Ot, gałgan futerkowy, wielkie mi nic”, wzdychała matka, ale w każdą Wigilię wspominała dziecięcą zabawkę.

Cóż więc niemoralnego, niewybaczalnego było w decyzji Danuty Dobrzyckiej, która po ukończeniu szkoły średniej zapragnęła wyrwać się ze snu babki o powrocie na ojcowiznę? Uciec od jej wiecznych rojeń odzyskania utraconych włości. Zapomnieć o jakichś młynach, ziemiach, folwarkach.

– Na miłość boską, zacząć normalnie żyć! – modliła się co wieczór.

Teresa bez trudu potrafiła sobie to wyobrazić. Tę wielką potrzebę matki, by opuścić ponure mieszkanie przy Słonecznej. Po to, by wreszcie zawiesić firanki we własnej kuchni. Nawet niewielkiej, na miarę możliwości finansowych Henryka Kopra, którego poznała na balu dla pracowników Zakładów Odzieżowych „Mira”. To właśnie tam, popijając tanią wódkę czerwoną oranżadą, Danuta i Henryk, rozochoceni tangiem milonga, przeznaczeni sobie kotylionem, odkryli, że pochodzą z tych samych stron. A kto wie, może i jednym pociągiem jechali na Ziemie Odzyskane, we wspólnym smrodzie i głodzie, aby tu, w świetlicy Zakładów Odzieżowych „Mira”, spotkać się po latach. Na parkiecie, na wódce popijanej musującą oranżadą, na dobre i na złe, w zdrowiu i w chorobie, być może po to także, by nie opuścić się aż do śmierci.

– Co za traf, Duśka! Ty stamtąd, ja stamtąd! I my teraz tu, wśród obcych... To po maleńkim, malutkim. Za to, że my się odnaleźli, w tłumie nie przegapili, choć tyle tu eleganckich kobitek... – rozśpiewał się Henryk. – Może i ładne one, dorodne, ale my jak te dwa owsiki w dupie, że tak wyrażę się, dla siebie stworzone.

– Koper??? – Babka zbladła, gdy córka następnego dnia zdawała jej relację z balu.

Bez zbędnych szczegółów. Przemilczała więc tango milonga, kilka pośpiesznych, dławiących pocałunków w powrotnej drodze, wódkę i oranżadę. Na Słonecznej pijało się wyłącznie likiery.

– Po moim trupie!

Tylko tyle usłyszała od matki, która wyprężona jak struna ruszyła w stronę chłodziarki, gdzie trzymała tanią wódkę dla Antoniego Złotej Rączki, też repatrianta. Przechyliła pół szklanki bez grymasu obrzydzenia, bez zakąski, a potem powtórzyła zawzięcie:

– Po moim trupie!

Danuta wybrała matczynego trupa, wzruszając tylko ramionami.

– Możesz zacząć umierać – oświadczyła, zanim zatrzasnęła z całą siłą wejściowe drzwi i trzeba było wzywać Antoniego Złotą Rączkę, aby je naprawił.

Nie wiadomo, co bardziej upokorzyło babkę. Nienawistne spojrzenie córki czy zdumienie Antoniego.

Kręcił się koło tych drzwi, wiercił.

– Jak to, szanowna pani, one wypadli? – powtarzał z niedowierzaniem. – Z niczego nie wypadli! Musi ktoś i dobierał się, silny jakiś zbir, diabli nadali! Poniemieckie drewno, szanowna pani, zawiasów trzyma sia jak czort kitajca, a tu w drebiezgi! Chyba do panienki Duśki jakiś amant dobierał sia, z przeproszeniem szanownej pani, że nie do pani...

– Proszę porządnie je osadzić!

Tak zdaniem Teresy babka ucięła całą tę rozmowę. Krótkim żądaniem. Władczo i ponuro. Jakby dalej zarządzała Perłową Górą z fotela w bawialni.

We wspomnieniach tej sceny matka i babka były wyjątkowo zgodne. Zgodnie też wkroczyły na ścieżkę wzajemnych pretensji i żalu. Kroczyły nią do dziś, co jakiś czas wprowadzając krótkotrwałe zawieszenie broni. Ale nawet wtedy, gdy powiewała nad nimi niewidoczna biała flaga, czaiły się, chowały w swoich okopach, gotowe do kolejnego ataku.

Teresa dawno przejrzała ich strategię. Rozumiała ją, bo kochała obie. Dumną babkę, z żelaznym uporem dochowującą wierności sobie, i matkę, której największą odwagą było przeciwstawienie się martwym przodkom, utraconym bogactwom i despotycznej Oldze Dobrzyckiej.

A gdzie jestem ja, zastanawiała się czasami Teresa. Po której stronie noszę amunicję albo krótkie meldunki z frontu? Po czym dochodziła do wniosku, że jakaś jej cząstka na stałe zameldowała się na Słonecznej, w mieszkaniu przesiąkniętym piżmem starych perfum, wśród kolekcji oleodruków, wyszczerbionych rosenthalowskich aniołków i krochmalonych koronkowych obrusów richelieu. Ale w tym samym czasie, gdy cząstka Teresy piła herbatę z porcelanowych filiżanek, a jej oczy zanurzały się w sepiowych zdjęciach z majówek i plenerów artystów z tak zwanej szkoły wileńskiej, jej inna cząstka tęskniła za piskliwymi kłótniami sióstr, widokiem ojca szukającego w radiu swojej rozgłośni i za obrazem matki, tropiącej w bieli prasowanej bluzki choćby śladu po zdradliwej plamie.

Dwie Teresy. Dwa domy.

Każda wizyta babki przekonywała, że porzucenie wzajemnej wrogości przyniosłoby rodzinie same straty. Wystarczyło zastanowić się, co zyskają babka i matka na naprędce podpisanym traktacie pokojowym.

Obopólną klęskę, odkryła kiedyś ze zdumieniem Teresa. Cóż pozostałoby po starannie przemyślanych strategiach? Kolejnych upokorzeniach? Po celnych ciosach zaostrzających apetyt na następne starcie? Bo ta wojna, pełna małych złośliwości, upartych przemilczeń, celnych ripost, była potrzebna każdej z nich. Inaczej obie musiałyby wreszcie spojrzeć na siebie i z przerażeniem odkryć prawdziwego wroga, mocno zakonspirowanego w nich samych. Matka poczułaby kompletną pustkę, zwolniona z obowiązku zasłaniania własną piersią drobnego Henryka Kopra czy dawno nieżyjącego teścia, stajennego z Bohdanówki. Byłaby nikim, spuszczając z oczu całe to rachityczne drzewo genealogiczne ojca, którym babka potrząsała jak gałązką bzu. Dopóki Danuta Koper w jakikolwiek sposób walczyła o swego mężczyznę, mogła się łudzić, że kocha.

Z kolei babka, choć nigdy by się do tego nie przyznała, jeśli w ogóle za cokolwiek ceniła córkę, to właśnie za konsekwencję, z jaką zawsze broniła beznadziejnej sprawy. Przynajmniej to nadawało jej pozory posiadania charakteru. Był zresztą w rodzinie podobny przypadek paskudnego mezaliansu i babka na swój sposób lubiła tę łzawą historię, o czym tylko kilkakrotnie ogólnikowo wspomniała Teresie.

Taka widać kolej dziejowa. Flagi nienawiści wciągnięte na maszt. Powiewające. Wiadomość, że wszystko toczy się nudną, ale spokojną koleją rzeczy.

Teresa już dawno poradziła sobie z rodzinną frustracją. Rozgrzeszała więc w myślach swą tchórzliwą matkę, którą z Bohdanówką łączyło zaledwie wspomnienie strachu podczas ucieczki z dworu. Rozumiała też właścicielkę majątków, niedoszłą spadkobierczynię ziemiańskiego posagu, rozczarowaną jedyną córką. Zdumioną, że ta harda kobieta z nadwagą pretensji jest bardziej szwaczką niż dziedziczką herbu Jelita, bardziej panią Koper niż hrabianką Dobrzycką. Nie dość tego – jest także tą samą, oczekiwaną z utęsknieniem maleńką Dusią, urodzoną w dworku na Perłowej Górze, w atłasowej pościeli kupionej u Żyda w Wilnie, przychodzącą na świat podczas wielkiej burzy, wśród rżenia przerażonych koni i szalejącej za oknami wichury.

– Taki piękny poród... – lubiła wspominać babka. – Wzniosła chwila. Wspaniałe okoliczności natury. Jakby niebo z ziemią czekały na dziedziczkę mocną i stanowczą. Błękitną krwią znaczoną. I jeszcze te perłowe błyskawice. Znaki od Boga. A tu szwaczka. Wszystko na zmarnowanie...

Ciekawe, czy babka miałaby choć cień satysfakcji, wiedząc, że uparta Duśka, po mężu Koper, w jakimś niepojętym sensie tęskni za odrzuconym szlachectwem, zastanawiała się Teresa, ilekroć znajdowała na matczynej poduszce, w kuchni czy w rogu wymiętej wersalki Wrzos Rodziewiczówny. Chyba jedyną książkę, której jej matka poświęcała każdą wolną chwilę. Musiała znaleźć w niej pocieszenie swego pośpiesznie dokonanego wyboru, jakieś usprawiedliwienie dla tej dezercji rodowej, obcej babce, niezrozumiałej. „Wszystko to marność i głupstwo”, przemawiała Danuta Koper frazą ulubionej pisarki, znajdując w tym zdaniu błogosławiony spokój i całkowite rozgrzeszenie dla swych niełatwych wyborów.

Teraz obie siedzą przy nowym niewygodnym stoliku. Zbyt usłużnym wobec wyniosłych foteli. Matka jednak uparła się, żeby kupić jamnik. Jamniki widziała na filmach polskich, w domach inteligentnych, wykształconych ludzi. Skojarzyły się jej trochę z takimi japońskimi, co to niziutko przy podłodze, niezwykle nowocześnie.

– Wydała na niego ostatnią premię i teraz cała rodzina je obiad w powietrzu – sarka czasami Henryk Koper.

– Same zalety, mama popatrzy – matka próbuje bronić swych marzeń. – Miejsca nareszcie trochę więcej, a tak stół się tylko panoszył, a my boki obijaliśmy, ustępowaliśmy mu z drogi.

– Niewygodnie jednak. – Babka mości się w fotelu. – Duże dysproporcje – ocenia sucho.

– Inne siedzenia się kupi. Trochę jednak teraz oszczędzać muszę. Wie mama, wakacje, Teresa na studia, dzieci ciągną z każdej strony, a jeszcze mam opłaty, rachunki, najgorsza elektryka, jakbym prąd żarła. Jezus, jak to ciągnie. Nawet się chciałam zapytać, czy mama by nam trochę nie tego, nie pożyczyła na jakiś czas. Choćby na te kolonie.

– Henryk powinien ci bardziej pomagać. – Babka z lekko kpiącym uśmiechem wciąż ogląda nieszczęsny jamnik. – Ale widzę, że dla niego jedyna inwestycja to ten motor.

– Jaki tam motor, to komar jest tylko! Marność i głupstwo! Koło motoru prawdziwego nie stał nawet, zabawka zepsuta, za grosze odkupiona! – bagatelizuje matka, co chwila odgarniając strąki włosów wpadające do oczu. – A może by mama śledzi z nami zjadła? Ale gdzie tam dla mamy śledź! Ryba to się od sandacza zaczyna.

– Tym bardziej szkoda czasu i atłasu na ni to motor, ni to rower.

Przewaga babki rośnie. Teresa zawiesza spojrzenie na matce. Czy już nadchodzi czas otwartej kłótni, czy ciągle jeszcze pertraktacje, delikatne układanie się.

– Doniosę mamie tych ciasteczek z cukrem pudrem. Poleć, Tereska, do kuchni, podaj babci. I cukru przynieś.

Matce wyjątkowo zależy, uśmiecha się Teresa, sięgając po puszkę ukrytą przed młodszym rodzeństwem na samej górze kredensu.

Gdy wraca z ciastkami, obie siedzą bez słowa. Babcia wygładza spódnicę z naturalnej wełny. Ładną, beżową, w sam raz do toczka. Matka przeciera szmatą swój jamnik, choć szmata brudna. Pewnie ojciec znowu wycierał w nią ręce.

Na widok Teresy twarz babki jaśnieje.

– Wreszcie ktoś z tej rodziny będzie studiował.

Subtelnie przypomina córce, że ona, niestety, zawiodła. Nie chciała żadnych szkół. Tylko firanki wieszać, dzieci płodzić, wiadomo komu. Nikomu.

– Przynajmniej ty na siebie zarobisz – kładzie mocny akcent na ty, na Teresę, i sięga po portfel. – Ile te kolonie? – pyta głosem dobrodziejki. – Tylko, Dusiu, nie przesadzaj. Nowych foteli nie będę wam kupować. Niech przynajmniej tym zajmie się twój mąż.

Babka dba, aby pod żadnym pozorem nie spojrzeć na córkę. Zapoconą i bladą, przykładającą nerwowo brudną szmatkę do twarzy.

Może to i lepiej, że tego nie widzi, myśli Teresa, podsuwając babce ciastka. Nie ma na co patrzeć, uznaje po cichu, współczując milczącej matce.

Teresa przegląda swój album ze zdjęciami.

Wszystkie czarno-białe. Amatorskie. Te dwa z atelier zezowatego fotografa, pana Albina, który nie lubił dzieci. Sztucznie barwione. Na obu mam uróżowione policzki, usta w tandetnym makijażu. Mała czteroletnia kurwa. Trzeba mieć fantazję, żeby tak retuszować.

Pozostałe zrobił ktoś, kogo pewnie nawet nie znałam. W przedszkolu, na balu. Nie pamiętam tamtej siebie. Może po ubrankach trochę. Większość szyta przez matkę albo wydziergana. Babka czasami zdobywała dla mnie z amerykańskich paczek jakąś śliczną sukienkę. Pamiętam szczególnie jedną, aksamitną, ozdobioną ręcznym haftem. Ale na żadnym zdjęciu jej nie ma.

Jestem chyba brzydkim dzieckiem. Topornym, z wypiętym brzuchem w prążkowanych rajtuzach i w swetrze. Nawet podczas świąt nie rozstaję się z tym zestawem i uśmiechem „ściśnięte usta”. Ktoś musiał mnie do tej miny przekonać, żebym nie straszyła brakującymi mleczakami. Za mną choinka. O ironio! Lepiej ubrana niż ja. Na większości przedszkolnych fotek jestem identyczna, tylko grubsza ze zdjęcia na zdjęcie. Mimo to rajtuzy są wszędzie i tak za duże. Pewnie kupowane na wyrost. Zbierają się nierównymi fałdami, aż trudno uwierzyć, że elastyczne. W kolorze mlecznego gówna lub, jak woli mama, piaskowym.

A tu siedzę przerażona na czyichś kolanach. Mam wielką kokardę. Przysiadła na moim mysiej kitce jak monstrualna ćma. Jestem tą kokardą przygnieciona, z trudem unoszę głowę. Pewnie wykonuję niezmiernie ciężką pracę, aby zsunąć się z obcych kolan, wynagrodzona paczką z tanimi słodyczami. Człowiek w masce, który mnie więzi i siłą przytrzymuje do zdjęcia, udaje Świętego Mikołaja. Ale wszyscy wiedzą, że to Dziadek Mróz! Żadna świętość, nawet w przebraniu, nie miała wstępu na zakładowe zabawy dla dzieci szwaczek. Tu przepustką była tylko pospolitość, identyczność, przewidywalność, a wszystko w za dużych rajtuzach. Mogła się tam wślizgnąć starannie wybrana tekstylna miernota, którą my, dzieci fabryki, nieświadomie wnosiłyśmy na sobie. Kiedy teraz patrzę na to zdjęcie, pełne mniejszych i większych dzieciaków otaczających faceta w masce, przychodzi mi na myśl rampa w obozie koncentracyjnym. Tyle niepewności na naszych małych buziach! Jakiś strach, że uczestniczymy w zdarzeniu, które wcale nie musi być zabawą. Co zabawnego jest w doklejonej brodzie i wielkich, plastikowych dziurach, z których spozierają na nas prawdziwe oczy? Albo w pastorale postukującym posępnie do rytmu spłoszonych serc. W zbyt strojnej szacie, która jeszcze bardziej podkreśla nasze ubóstwo. To jakaś rytualna rzeź niewiniątek z konającymi z przerażenia dzieciakami w odświętnych elastorach.

A jeśli nie rampa i hitlerowcy, jeśli nie nagła śmierć w baraku oczekiwań na paczkę, to może dom dziecka. Sieroty szarego PRL-u w kolejce do szczęścia. Spuszczone z tej samej taśmy. Dzieci anilinowe i elastorowe z nitką nadziei wplecioną jakimś barwnym wzorkiem. Nosiciele ostatniej, nieudanej kolekcji zakładów Mira. Z możliwością zakupu dla pracowników po niższej cenie. Włókiennicze nieszczęścia, wśród nich ja. Przewyższam o głowę całe tekstylne towarzystwo i uśmiecham się mocno ściśniętymi ustami.

Adam... To zdjęcie zrobiłam sama aparatem Druh. Dostałam go od chrzestnego, tego, który unieszczęśliwił mojego ojca motorowerem. Aparat też nie był nowy. Jesteśmy w ósmej klasie, na biwaku. To wtedy Adam wpisał do moich Złotych myśli w rubryce Twoja sympatia dwie litery. T.K. Innych jego wpisów w ogóle nie czytałam, bo przecież zawsze chodziło tylko o tę rubrykę. Kiedy już zobaczyłam to T. i K., zrozumiałam, że jestem bardzo szczęśliwa. Natychmiast schowałam zeszyt na samo dno walizki. Najchętniej zjadłabym to papierowe wyznanie, żeby nikt się nie domyślił. Ale nie zjadłam. Gdybym to zrobiła, jaką potem miałabym pewność, że napisał T.K.?

Wieczorem siedzieliśmy z Adamem na pomoście i każde z nas mówiło, czego się boi. Ja opowiedziałam o sąsiadach z rotacyjnego, a w szczególności o Grubym Julianie, który gonił dziewczynki albo namawiał, aby poszły z nim do komórki na drewno. I jeszcze, że śmierci. Jej też się bałam, choć nikt nie umarł na moich oczach. Pamiętałam tylko jednego nieboszczyka, kolegę taty, jak leżał w trumnie, wielki kruk z zakrzywionym nosem, w czarnym garniturze. Nie znałam go, ale było mi przykro, że tak leży, a wszyscy się na niego gapią. Mógłby tego nie chcieć. Nie życzyć sobie. Podnieść głowę, powiedzieć: proszę się rozejść i zostawić mnie w świętym spokoju, święty spokój raczcie mi dać. Ale tego nie zrobił, bo nie on decydował. I właśnie to mnie przestraszyło. Że nadchodzi taka chwila, kiedy nie możemy nawet powiedzieć, co nam się nie podoba. I choć jesteśmy w tej jednej sekundzie najważniejsi, nikt nas nie słucha.

Adam inaczej. Bał się tego, czego nie rozumiał.

– To śmierci też się boisz! – prychnęłam.

Ale się nie bał. Potrafił ją sobie wyobrazić. Że może wyglądać tak jak ta zeschnięta żaba, powiedział, pokazując mi plaster chropowatej skórki, na której czyjś nieuważny but dokonał pośmiertnej egzekucji, jeszcze mocniej wbijając nieszczęsne resztki żaby w pomost. Jej szczątki były ledwo widoczne przy zapadającym zmierzchu, ale stanowiły niezbity dowód, że śmierć otacza nas zewsząd. Śmierć kałużowa i lądowa, z wody, nieba i powietrza. Wszechobecna i nieruchoma, przez co tak trudno ją wytropić.

Śmierć jest łatwa do zrozumienia. W środku ma bezbolesną pustkę. Na zewnątrz obojętność i samotność – szeptał Adam, a ja wtedy pomyślałam, że musi być prawdą to, co się mówi o jego mamie. Że pisze wiersze i wysyła je do gazety.

Adam też jakby mówił wiersze, ale nigdy nie miały rymu.

– To czego najbardziej się boisz? – chciałam koniecznie wiedzieć.

Odpowiedział, że siebie i ludzi.

Zawsze był inny niż my. Uczył się w szkole muzycznej, lubił historię i znał rośliny. Jego mama pracowała w domu kultury. W Miasteczku nikt nie wiedział, skąd przyjechali, ale moja babcia zawsze twierdziła, że z wielkiego świata.

– To prawdziwa dama – szeptała ze znawstwem, gdy spotykałyśmy ją w bibliotece, u krawcowej albo w kolejce, kiedy rzucili Kurkowe kiełbasy do GS-u.

Tamtego dnia, zanim się rozstaliśmy pod leszczynami, kiedy po raz pierwszy poczułam wielką radość, że jutro znowu mogę przyjść na pomost, i zanim opuściliśmy trzeszczące niebezpiecznie deski przystani, Adam delikatnie odkleił nieszczęsną żabę i zrobił jej na zarośniętym brzegu mały grób z patyków i liści. A na koniec położył na nim kilka stokrotek.

Zakochałam się.

Biegłam szczęśliwa, myśląc o delikatnych dłoniach Adama i o tym, że lubię jego smutny uśmiech. A gdy weszłam do namiotu, Ewka machała latarką i głośno czytała dziewczynom moje Złote myśli.

– T.K. – Uśmiechnęła się nieszczerze. – Kaśka Tomczyk! Od razu wiedziałyśmy!

Potem dwa, może trzy razy wracałam z Adamem ze szkoły. Nigdy go nie zapytałam o Kaśkę Tomczyk, ale wystarczyło popatrzeć na nią i na mnie, żeby wiedzieć, dla kogo Adam śpiewał swoją piosenkę na szkolnej akademii z okazji Święta Pracy. Była to, niestety, piosenka o miłości. Niby do ojczyzny, ale przecież wiadomo, że miłość można wyrazić na różne sposoby.

– Zabiorę cię z sobą – szepczę do fotki Adama.

Już mu wybaczyłam, że tańczył na balu maturalnym z Kaśką. Że od czasu szkoły średniej coraz mniej mnie znał, aż wtopiłam się w świat tych ludzi, którzy musieli budzić jego strach. Obcych. Obojętnych. Poszłam do modelarni z Mariuszem Kurkiem, żeby wymierzyć Adamowi karę. Za to pierwsze porzucenie, odepchnięcie mnie, odwracanie wzroku. Za moje złote myśli, niezjedzone, nieprzełknięte. Stojące kulką papieru w gardle. Za oszustwo i manipulowanie alfabetem moich pierwszych uczuć. Jak mógł! Więc poszłam do tej modelarni, na złość śmiesznym mrzonkom. Zamieniłam się w wyschniętą żabę, ale nikt mnie nie podniósł z mchu zielonego materaca. Nie pochylił się nad moją śmiercią. Nie zadbał o stokrotki, choć znowu był czerwiec. A mnie stało się najzupełniej obojętne, z kim pójdę, komu pokażę karminowe koronkowe gacie, o kim będę myślała, leżąc na tym rozbebeszonym pomoście, chropowata, nieżywa, bez majtek i złudzeń. Nieświadoma do bolesnego końca, kogo kocham, kogo lubię, kogo pocałuję. Dwója z deklinacji szkolnych uczuć. Niezasłużona przecież, bo kochałam...

I nagle rozumiem, że nie potrzebuję zdjęcia Adama. Fotografii pierwszej zdrady. Twarzy, którą przez tyle lat pytałam wzniosłą poetycką frazą, jak można żyć bez powietrza? I nawet sama pisałam wiersze miłosne, a przy tym, co się zaczynał słowami „wstań z kolan serce moje / zabij we mnie miłości skargą, / bo kocham wszystko, co twoje / gotowa na życie się targnąć”, płakałam, drąc na drobny mak zeszyt ze złotymi myślami. Między innymi również z tego powodu tu się rozstajemy, w tym miejscu. Od teraz zapominam o latach, kiedy cię widziałam, idącego to do szkoły, to w pierwszomajowym pochodzie. Albo o tym, jak kupowałeś dla Kaśki Tomczyk wodę z sokiem wiśniowym z saturatora, a ja wyobrażałam sobie, że po namyśle to jednak mnie podasz ten plastikowy kubek. I absolutnie wyrzucam pałętającą się po mojej głowie scenę ze szkolnych wykopków, gdy nieśmiało próbowałam rzucić w ciebie ziemniakiem, co nazwałeś „końskimi zalotami” i odtąd kilku palantów z klasy wołało za mną „kobyłka”.

Zostań więc tutaj. W martwym punkcie mojej przeszłości. I z tych powodów, a także kilku nieprzespanych nocy, zostawiam cię na zawsze pewnej K.T., aktywistce harcerskiej drużyny Żbiki ze sprawnościami „wskazidroga” i „majster do wszystkiego”. Wezmę ze sobą natomiast karminowe majtki. One przynajmniej coś o mnie wiedzą.

3

Kiedy w pokoju akademika przy łóżku Teresy stanął jej nocny stolik, od razu umieściła w nim mydelniczkę z mydłem udającym bukiet konwalii. Do szufladki wysypała ulubione drobiazgi. Czerwone, znalezione, pożyczone. A gdy dołączyły do niej dwie nowe studentki z pierwszego roku, „ja jestem Lidka, cześć, a ja Lucyna. Może być Lucka, cześć”, Teresa wyjęła z walizki butelkę wina Biały Mazur, którą kupiła jeszcze w Miasteczku, na dobry początek studiów.

– Cześć, a ja Teresa – powiedziała, stawiając wino na odrapanym stole.

Dziewczyny były nieśmiałe i też miały trądzik młodzieńczy. Teresa uwieczniła te trądziki aparatem Druh. Butelka szybko opustoszała, za to pokój wciąż wypełniał się nowymi znajomymi. I choć żadna z nich nie była zachwycona nagle i nachalnie zawieranymi przyjaźniami, miało tak być przez cały semestr.

Nowe życie wirowało jak szalona karuzela, wznosząc się od godzin wieczornych na wyżyny przyjemności, opadając nad ranem zmęczeniem i bólem. Dręczyło niepamięcią, ciałem pulsującym zakwasami. Miało zapach przepoconych dresów treningowych i taniego wina. Straszyło arkuszami testów z anatomii. Wpadało w pośpieszny sen, nagle przerwany wyskakiwaniem z ledwo co zagrzanej pościeli. I znowu chaos. Sale gimnastyczne, gwizdki, noty. Maraton fizyczności, na który Teresa wciąż nie znajdowała dość siły. Przesypiała każdą wolną chwilę, budzona przez obcych ludzi, wrzucana niczym basenowy fantom w środek kolejnej, niekończącej się imprezy.

Jak w rotacyjnym, myślała z przerażeniem. Nawet sny, uwięzione w nocnym stoliku od babki, przestały ją nawiedzać.

Po trzech tygodniach było już oczywiste, że Teresa jest najszybsza na roku. Gazela, pokazywali ją sobie oczami. Ale ona zamiast satysfakcji wciąż czuła cierpki smak taniego wina, dwie butelki na każdą sobotę, jak domagało się starsze koleżeństwo.

– Do otrzęsin stawiacie. Taka tradycja – mówili umięśnieni intruzi, sprytne cwaniaczki, rozwalając się chamsko na zasłanych łóżkach.

I ciężka karuzela z niesłyszalnym zgrzytem sprzeciwu ruszała swoją utartą drogą. Z lodówek znikały skromne zapasy żywności. Z butelek ulatniał się niewidzialny dżin, zły duch traconych godzin, a czterdziestu rozbójników grasowało bezkarnie po tym panieńskim sezamie, pozostawiając smród papierosów i gryzący się z dymem odór alkoholu. Karuzela wznosiła się i hamowała piskliwie, obejmując swym towarzyskim ramieniem cały pierwszy rok. Kto się wyłamywał, nagle przestawał otrzymywać listy z domu, gubił sportowe obuwie w tajemniczych okolicznościach albo znajdował na tablicy ogłoszeń własny anons matrymonialny i stawał się pośmiewiskiem całego akademika. Na szczęście zbliżał się dzień otrzęsin, którego Teresa jako jedyna chyba wcale się nie bała. Co mogło być gorszego od picia moczu kolegi przemyconego w butelce oranżady? Co mogło bardziej zdruzgotać i odebrać poczucie własnej wartości?

Obrzydliwe otrzęsiny przeżyła już na szkolnym pikniku w ósmej klasie. Po nich nie budził strachu żaden ciąg wymyślnych tortur. Wystarczyło otworzyć nocny stolik, spojrzeć na bransoletkę z muszelek, by dalej, z tą samą zapiekłością, nienawidzić klasowego głupka, który jej to zrobił. Przecież tylko dlatego Teresa trzymała w szufladce stolika tę bransoletkę. Żeby pamiętać...

A po kilku miesiącach wszystko ucichło. Koledzy pukali, wchodząc do pokoju, grzecznie pożyczali i oddawali, pomagali przy drobnych przemeblowaniach. Można ich było nawet polubić, na tyle jednak przytomnie, by żaden nie ośmielił się zbliżyć do odzyskanej z trudem przestrzeni, którą dopiero teraz, metr po metrze, wszystkie trzy oswajały, udomawiały, aby poczuć się w niej bezpiecznie.

Nocą zaczęły nawiedzać Teresę jej dawne sny. Zdarzało się, że wracała w nich do Miasteczka, ale tylko na chwilę. Pokręcić się po Słonecznej, wypatrzyć Jolkę w sklepie warzywnym. Pomóc matce z krochmalem. Rano, kiedy otwierała oczy, nawet cieszyła się z tych krótkich wizyt. Ale bardziej jeszcze z powrotu do Miasta.

Polubiła dziewczyny z pokoju. Początkowo wszystkie były spięte i uważne. Zakonspirowane, trzymające w tajemnicy dawne przyzwyczajenia. Niepewne nawyków, węszące własną śmieszność, którą być może nieświadomie przywiozły w nowe miejsce i trzeba się będzie za niąwstydzić, wystrzegać się jej, zacierać ślady. Bo każda z nich zdążyła już być powodem kpiny na swoim podwórku, w szkole czy wśród znajomych. Uśmiechały się do siebie i zastanawiały, na ile można tej drugiej, trzeciej zaufać. Co powiedzieć, żeby potem nie zasypiać z mocno zaciśniętymi ustami, jak Teresa miała w zwyczaju. Pomagały sobie w drobnych uprzejmościach i przyjmowały pomoc, ale tak, by nie wpaść w jakiś dług, który potem będzie rósł w ich wyobrażeniach, aż stanie się przeszkodą w zwyczajnej rozmowie.

Jakie to wszystko, kurwa, trudne, myślała niejednokrotnie Teresa, tęskniąc za byciem całkowicie sobą. Uwolnieniem się od tej sztuczności towarzyskiej, na wszelki wypadek trzymającej ją z dala od naturalnych odruchów, a więc od samej siebie.

Nie ona jedna tęskniła za prawdą, zabijaną tu codziennie grzecznymi słowami, przykrywaną pościelą w nieskazitelną kostkę, jak w hotelu, nie w domu. Na nic tanie kwiatki kupowane na pobliskim rynku, na nic serweta udająca przytulność. Dopóki ocierały się o własną obcość, żadna ozdoba nie mogła zmienić tego miejsca w bezpieczny schron. Miejsce, w którym ich słowa i ciała poczują się uwolnione od trwającej zmowy małych oszustw. Wciąż miały wspólny klucz do pokoju, ale na tym i jeszcze na kupionych razem kwiatkach wspólnota się kończyła.

Pierwsza zdobyła się na szczerość Lidka, kiedy któregoś wieczoru z łóżka pod oknem powiedziała trochę kłótliwie, trochę zaczepnie, jak zdeterminowana brakiem klientów bazarowa baba, że nie po to z własnej chałupy się wynosiła, w pizdu z niej uciekała, z drugiego krańca Polski przyjechała, żeby teraz tutaj dalej wąchać smrody, patrzeć na to chore chlanie.

Monotonnie i płaczliwie wylewała się z niej skarga, choć już od tygodnia żadnych smrodów, żadnych chlań. Nawet kwiatki na stole, porządek, ład.

– Nie po to się uczyłam, zdawałam egzaminy, zostawiłam na zydlu nawaloną matkę, ojca czerwonego od wódki na wersalce, żeby ich smród znowu mnie prześladował! Dopadł aż tu, nie dał się zapomnieć.

– Przecież macie gospodarstwo – przypomniała Teresa.

– Gówno tam, nie gospodarstwo! Gospodarstwo srajstwo. Został ugór, reszta przechlana, moje dziedzictwo – butelki, szuflady wypchane raphacholinem i wątroby pokancerowane, na zydlach siedzące, na wersalce, co się nie rozkłada, dogorywające w pijanym śnie. Tyle mam!

Lidka to ta z lewej strony na fotografii wykonanej przez Teresę pierwszego dnia. Jej trądzik jest najbardziej zaogniony. Jakby chciał ją skreślić z listy studentek marzących o własnej rodzinie, dzieciach i spokojnej przyszłości. Właściwie nie było wiadomo, o czym marzy Lidka. Robiła najlepszą jajecznicę, ale najrzadziej dokładała się do wspólnych zakupów. Przemycała w torebce chleb ze stołówki, formowała w nierówne kulki i żuła je potem, popijając mlekiem. Trzeba było bardzo nalegać, aby zechciała zjeść coś ze wspólnych zapasów. Dopiero teraz powiedziała, wykrzyczała, wyjęczała ze swojego kąta, co jej jest.

– Każda coś tam zostawiła, w tych swoich miasteczkach, blokach, wsiach, nie tylko ty, Lidka, uciekłaś! Każda chyba od czegoś, dokądś...

Teresa nie wiedziała, przytulić tę zapłakaną, czerwoną od trądziku i rozpaczy Lidkę czy dać jej spokój, pozwolić żuć w rogu łóżka kulki przemycanego chleba.

– Zagrzeję ci mleko – zdecydowała wreszcie.

Grzała mleko w garnku, który już dawno opadł z emalii i był brzydki, jak tylko mogą być brzydkie rzeczy niezbędne, niewymienne, potrzebne do przetrwania. Patrzyła na podstępny biały kożuch, czyhający tylko, żeby chlusnąć przypalonym zapachem po nozdrzach, zalać białą plamą zardzewiałą kuchenkę, własność wszystkich i niczyją. Gotowała to mleko dla Lidki, nagle pomniejszonej do rozmiaru jednej z sióstr nieaniołków, dramatycznie skrzywdzonej czymś nieuchwytnym, minionym, pozostawionym pod innym adresem, w jakiejś źle nazwanej wsi, do której się wraca tylko za karę. A jednak nosi się ją w sobie całe życie. Razem z zachwaszczonymi polami, miejscowym głupkiem i zapchlonymi kotami, z ujadającym na swoich psem, jedynym przywiązanym do miejsca, bo sznurem od snopowiązałki, twardym jak rzemień. Ciągnie się ją za sobą, tę rodzinną schedę, jak oporną krowę i wstydzi do bólu, do wyparcia, za jej wszystkie grzechy główne, a zwłaszcza za przestępstwo niekochania. Nieczczenia matki swojej i ojca swego ani żadnej rzeczy, która ich jest...

Mleko było gorące i Lidka parzyła sobie nim usta.

– Nie ty jedna, Lidka, nie pierwsza, nie ostatnia.

Teresa usiadła blisko niej, podciągając nogi pod brodę.

– Moje Miasteczko też zadupie. I gdybyś mnie zapytała, gdybyś chciała tak koniecznie wiedzieć, kogo ja tam zostawiłam, za kim tęsknię, to powiedziałabym, że może za babcią, za jej historią, która jest moją tylko tyle, ile się zmieści w pamięci. A kto wie, i to być może zmyślone, jakiś sennik marzeń wciśnięty mi zamiast posagu. Jakaś zażółcona metryka wspomnień zamiast zabezpieczenia na przyszłość. Ojciec przechodzący przez moje życie jak ćma. Nie usłyszysz, nie zobaczysz. Matka swarliwa, pełna pretensji i pytań, a sama sobie takie życie zafundowała, uszyła tę pościel do małżeńskiego łóżka w zakładach Mira, nie poczekała nawet na materiał szlachetniejszy, atłas, satynę, tylko sru, zwyczajny siennik.

– Ale obiady miałaś? – Oczy Lidki robią się duże od wygłodniałej nadziei.

– No, tak.

Teresie aż ślinka napływa do ust na wspomnienie makaronu z twarogiem. Najbardziej go lubiła. Trzeba będzie dziewczynom w niedzielę ugotować, myśli.

– No właśnie – ucina Lidka i odstawia kubek z mlekiem, a potem odwraca się do nierówno pomalowanej ściany.

Teresa podnosi pytający wzrok na Lucynę. Lucyna nie odpowiada. Ma swoją ścianę. Małą bordową książeczkę do nabożeństwa, w której codziennie znajduje jakąś mniej znaną modlitwę. Powtarza ją wielokrotnie, jakby przyglądała się pojedynczym słowom i miała w ramach pracy domowej doskonale zrozumieć, co oznaczają. Czasami próbuje czytać głośno, ale zrażona obojętnością koleżanek, powraca do cichej lektury. Bo obie słuchają tylko z grzeczności, bezrozumnie, bez należytego skupienia, które dla Lucyny oznacza pobożność prawdziwą, prawdziwszą od tej klepanej w kościele, obracanej językiem, międlonej i wypluwanej bez smaku. Więc teraz też nie ryzykuje. Mruży oczy nad modlitwą o miłość do tych, którzy nas trapią.

Tylko Lucyna, ona jedna, wciąż jest taka sama jak w chwili, gdy tu stanęła na progu ze swoją nędzną walizką. W berecie przekręconym przez pomyłkę tyłem na przód, myśli Teresa. Jakby jeszcze nie zdążyła zdjąć tego beretu. I w ogóle płaszcza. Szczelnie okryta, zapięta na ostatni guzik milczenia.

Teresa zastanawia się, czy to jej przeszkadza. Dochodzi do wniosku, że nie. Że Lucyna to zamknięte drzwi, ale awaryjne. Nie ma potrzeby z nich korzystać. I dopiero wtedy idzie do kuchni umyć pusty kubek.

Teresa próbuje przypomnieć sobie swój sen.

Wszystko takie dziwne, zasnute szarą farbą. Rozlaną w kałuże małych pęcherzyków jak na niestarannym rysunku dziecka. Szarość czasami ustępuje miejsca zgniłej zieleni, gęstniejącej w koronach drzew mocną plamą. Reszta przygaszona zmierzchem. Chociaż nie. Bujna grzywa starego klonu przetkana cyklamenowym światłem. Jakby zebrały się na gałęziach drzewa wesołe, jasnofioletowe wróble. Ale to zaledwie drobiny słońca, które już abdykuje po drugiej, niewidocznej stronie. Jakiś zapodziany, rzucony byle gdzie promień najwyraźniej się zagapił i stąd ten cyklamen. Niewydarzona kropla z palety.

Idę tą szarością, ale się nie boję, choć za sobą wyraźnie słyszę stąpanie. Lekko łamane gałęzie ustępują z trzaskiem. Mam na sobie sukienkę komunijną. Białą, a właściwie w kolorze, o którym babka mówi zawsze „papierowy chamois, kochanie, to chamois”. Sukienka jest z amerykańskiej paczki. Babcia wyjeżdżała po nią do miasta, płaciła pieniędzmi z obrazu brata Lwa Dobrzyckiego, dlatego ta suknia znaczy dla niej niemal tyle ile młyn w Łoszy.

– Młyn łoszański sprzedałam w Desie, darmo oddałam – sarkała potem babka, przeliczając pieniądze.

To okropne uczucie – wiedzieć, że ma się na sobie rodzinny majątek. Młyn zawiśnie w obcym domu, a komunijna sukienka na zawsze pozostanie jego nieudolną kopią, jednorazowym kaprysem dla szlacheckiej wnuczki, co babka podkreśla z dumą, kiedy nikt nie słyszy.

Uwiera mnie ta sukienka i bardzo cierpię, ponieważ nie wyznałam księdzu Ambrożemu wszystkich grzechów. Nie powiedziałam mu o patrzeniu na dwa połączone tyłem psy, które błagały o pomoc, skleszczone w jedno cierpiące ciało, rozbolałe, ale też nieufne, niepewne swojej nowej sytuacji, gotowe do podwójnego skoku i podwójnej zajadłej obrony. Zamykałam oczy i chciałam, aby znikły, przekonana o ich cierpieniu. Gdzieś na dnie dziewczęcej podejrzliwości czułam, że to nic złego. Ale nie podeszłam. Znowu mocno zacisnęłam oczy, choć chłopcy z Piastowskiej, ci złodzieje z parteru, krzyczeli: „Ale się ruchają! Teresa, idź i też się wyruchaj, nie bój się!”, o czym księdzu nie wspomniałam, przepraszając za grzechy i zarzekając się, że więcej ich nie pamiętam, za wszystkie serdecznie żałuję.

Nie powiedziałam o tym nawet babce, choć często o tych psach myślałam. Zwłaszcza wtedy, gdy we śnie przychodził do mnie wilk. Teraz też skrada się kilka kroków za mną. Przyśpieszam i falbana mojej sukienki zahacza o dziki głóg. Mogę iść dalej, ale co powie babcia na widok podartej na strzępy podpinanej organdyny, z której była taka dumna? Stoję więc i z przerażeniem wsłuchuję się w narastające trzaski. Ale to nie wilk. Nie tym razem. To trzaski dobiegające z radia. Pewnie ojciec znów próbuje złapać stację Wolna Europa. Po co, skoro i tak nie słychać, co mówią. Głos spikera nie jest w stanie przepłynąć oceanu, dotrzeć do Monachium, aby w dobrej kondycji mieć jeszcze coś do powiedzenia. Szumi, wznosi się i opada jak las, w którym stoję. Skleszczona z dzikim głogiem, spleciona i wpięta w jego pożądliwe kolce, czuję obcą jedność. Być może zza czarnych chaszczy ktoś mi się przygląda, mojej bezradności, jaką kiedyś widziałam w tych psich, nieszczęsnych oczach. Pewnie śmieją się ze mnie chłopcy z Piastowskiej, a już na pewno rudy Maciek podpalający dzikim kotom ogony. Pewnie też wykrzykują jakieś świństwa, że się z głogiem rucham albo coś w tym stylu. Czuję wszechobecne oczy. A przecież ta czerwona smużka krwi płynącej po moich białych rajtuzach, znowu za dużych o dwa numery, to nie jest moja krew. To krwawi głóg organdynowy w kolorze chamois, jak chciałaby babcia, zażółconego papieru.

Mama przedziera się przez krzaki. Prosi, żebym wróciła. „Mam twoje Złote myśli”, pokrzykuje, świecąc latarką. Czuję złość, bo znowu włożyła harcerski mundurek, wygląda w nim jak stara druhna. Dziwacznie, co mnie zawstydza. Jeszcze ją zobaczą znajomi z mojego roku! I na pewno już przeczytała rubrykę Moja sympatia. Jestem od niej szybsza. Rwę suknię, ciągnę z całej siły tren i ze strzępami podpinanej organdyny, uniesionej niczym rufa białego statku, biegnę po mchu, który z każdym krokiem robi się coraz bardziej czerwony. Coraz czerwieńszy, aż wreszcie zaczynam rozumieć, że to kara. Znowu nie zmówiłam modlitwy o miłość do tych, którzy nas trapią. Rozglądam się, szukam w nagłym przerażeniu Adama. Może gdzieś tu jest, wśród antracytowych głogów? Weźmie mnie za rękę, jak niegdyś nad jeziorem, gdy się niebezpiecznie poślizgnęłam na mokrym pomoście. Teraz też czuję zagrożenie, choć gonią mnie tylko dwa głosy. Głośniejszy mamy, że obiad na stole, śledzie w śmietanie, z jabłuszkiem, jak lubisz – przymila się w ciemności. I spikera. Trzeszczący jakąś bardzo złą nowiną, aż ojciec się żachnął. Odskoczył od radia, jakby mu ten amerykański spiker napluł do ucha. Cały ojciec, nasłuchać się, nastraszyć, nic nie robić...

Redakcja: Krystyna Borowiecka-Strug, Artur Kaniewski

Korekta: Tatiana Hardej

Projekt okładki: Katarzyna Borkowska

Zdjęcie wykorzystane na pierwszej stronie okładki: © Tobbe/Corbis/Fotochannels

Skład i łamanie: Tekst – Małgorzata Krzywicka

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-7881-471-9

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Aneta Więckowska / Virtualo Sp. z o.o.