Mary McCarthy

GRUPA

przełożyła Cecylia Wojewoda

Tytuł oryginału: The Group

Copyright © Mary McCarthy, 1963

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIV

Copyright © for the Polish translation by Barbara Baranowska-Ferry, MMXIV

Wydanie IV

Warszawa

1

Był czerwiec 1933 roku, gdy tydzień po uroczystym wręczeniu dyplomów w Vassar College tegoroczna absolwentka Kay Leiland Strong, która pierwsza okrążyła stół podczas pożegnalnej kolacji, wychodziła za mąż za Haralda Petersena, absolwenta Reeds z 1927 roku, a ślubu udzielić miał sam proboszcz episkopalnego kościoła św. Jerzego, Karl F. Reiland, w kaplicy tej świątyni. Na placu Stuyvesanta przed kościołem drzewa były w pełnym rozkwicie, goście weselni nadjeżdżający taksówkami po dwie lub trzy osoby słyszeli głosy dzieci bawiących się w parku pod pomnikiem Petera Stuyvesanta. Płacąc taksówkarzom, wygładzając rękawiczki, młode kobiety, uniwersyteckie koleżanki Kay, rozglądały się z ciekawo-ścią jak w obcym mieście. Rzecz nie do wiary, ale były zafascynowane, odkrywając Nowy Jork, choć niektóre z nich przeżyły tu właściwie całe życie w topornych georgiańskich czynszowych kamienicach, pełnych bez-użytecznych zakamarków, w okolicy Osiemdziesiątych Ulic i Alei Parkowej; teraz zachwycały się tym nietypowym zakątkiem: zielenią, kwakierskim domem modłów z czerwonej cegły oraz połyskującymi mosiądzem i bielą domami sąsiadującymi z kościołem w tonacji winnofioletowej; dziewczęta te zwykły były spacerować w niedzielę ze swoimi chłopakami po Moście Brooklyńskim, zaglądały do sennej dzielnicy Brooklyn Heights, myszkowały po rezydencyjnej Murray Hill, po uroczej alei MacDougal, po placyku Patchin i po Washington Mews, pełnych pracowni malarskich przerobionych z dawnych stajen; podziwiały hotel „Plaza” z fontanną od frontu, zielone mansardy hotelu „Savoy Plaza” i sznur konnych dorożek z podstarzałymi dorożkarzami czekającymi niczym we francuskim mieście na spacerowiczów, żeby ich skusić o zmierzchu do przejażdżki po Central Parku.

Zajmując bez szmeru miejsca w cichej, na wpół pustej jeszcze kaplicy, dziewczęta wyczuwały wiszącą w powietrzu zapowiedź niezwykłej przygody – nigdy nie były na ślubie, na który zaprosiłaby je sama narzeczona, a nie jej krewny czy starszy przyjaciel rodziny. Słyszały, że ma nie być podróży poślubnej, bo Harald (pisał swoje imię po skandynawsku) pracował jako pomocnik inspicjenta w teatrze i tego wieczoru musiał jak zwykle być w pracy, żeby wołać do aktorów: „jeszcze pół godziny”. Tłumaczyło to oczywiście dziwaczność – dziewczęta były tego typa bardzo ciekawe – ślubu: Kay i Harald byli zbyt zajęci i dynamiczni, by ulec konwencjonalnym zwyczajom. We wrześniu Kay miała rozpocząć praktykę w domu handlowym Macy, żeby w gronie specjalnie dobranych dziewcząt po studiach zgłębiać arkana handlu, lecz zamiast siedzieć bezczynnie przez całe lato, czekając na tę pracę, zapisała się do fachowej szkoły na kurs pisania na maszynie, co, zdaniem Haralda, miało jej dać narzędzie, jakiego nie będą miały inne praktykantki. I, jak twierdziła Helena Davison, która na trzecim roku studiów mieszkała razem z Kay, młoda para wprowadziła się już do wynajętego na lato mieszkania w eleganckim domu w okolicy Wschodnich Pięćdziesiątych Ulic, nie posiadając ani jednej sztuki własnej bielizny stołowej czy srebra i przez cały tydzień od ukończenia studiów przez Kay (Helena tam była i widziała to na własne oczy) spała na prześcieradłach głównego lokatora.

Jakie to podobne do Kay, czule szeptały koleżanki, gdy historia ta przechodziła z ust do ust wzdłuż kościelnych ławek. Uważały, że Kay zdumiewająco się zmieniła po kursie „zwierzęcego zachowania” na trzecim roku pod kierunkiem starej profesor Washburn (która w testamencie zapisała swój mózg dla badań naukowych). Ten kurs i współpraca z Rallie Flanagan w Dramatic Productions zmieniły dziewczynę z Zachodu, nieśmiałą, ładniutką, przyciężką, o błyszczących falistych czarnych włosach i cerze dzikiej róży, która grywała w hokeja, śpiewała w chórze, nosiła duże przyciasne staniki i miewała obfite periody – w szczupłą, energiczną, pewną siebie młodą kobietę, ubraną w robo-cze spodnie, trykotową bluzkę oraz tenisówki, paradującą z umazanymi farbą niemytymi włosami i śladami nikotyny na palcach, swobodnie mówiącą o Hallie i Lesterze, asystencie Hallie, o dekoracjach, nakładaniu farby, zwierzęcym gonieniu się i nimfomanii, wołającą koleżanki po nazwisku – Eastlake, Renfrew, MacAusland – doradzającą przedmałżeńskie pożycie seksualne i naukowy dobór partnerów. Miłość nazywała złudzeniem.

Siedem dziewcząt z uniwersyteckiej paczki Kay, obecnych w komplecie w kaplicy, patrzyło na owe przemiany z pewnym niepokojem, pobłażliwie określając je jako stadium. Krowa, która dużo ryczy…, mawiały, przesiadując do późna we wspólnym saloniku w południowej wieży głównego budynku, gdy Kay jeszcze nie wróciła, zajęta malowaniem dekoracji lub próbą świateł z Lesterem w teatrze. Obawiały się jednak, aby jakiś mężczyzna, nieznający kochanej Kay tak dobrze jak one, nie wziął jej za słowo. Dyskutowały o Haraldzie, którego Kay poznała ubiegłego lata w Stanford na praktyce w letnim teatrze, gdzie kobiety mieszkały wspólnie z mężczyznami. Twierdziła, że Harald chce się z nią ożenić, lecz sądząc z jego listów, koleżanki były innego zdania. Uważały, że to nie są żadne listy miłosne, lecz relacje o jego własnych sukcesach wśród gwiazd teatru – że Edna Ferber powiedziała coś do George’a Kaufmana w obecności Haralda; że Gilbert Miller posłał po niego, a pewna gwiazda błagała go, aby przeczytał jej swoją sztukę w łóżku. Listy te kończyły się lakonicznym zwrotem: „Uważaj się za pocałowaną”. Lub inicjałami: U.S.Z.P. I ani słowa więcej. Gdyby młody człowiek z ich środowiska, jak to ogólnikowo określały dziewczęta, pisał podobne listy, uznałyby, że są obraźliwe, wykształcenie jednak pomogło im zrozumieć, że niemądrze jest wydawać ogólne sądy na podstawie małego, wąskiego wycinka własnych doświadczeń. Orientowały się, że Kay wcale nie jest tak pewna Haralda, jak udaje, potrafił nie pisać całymi tygodniami, a biedna Kay nadrabiała miną. Polly Andrews, która miała wspólną skrzynkę pocztową z Kay, dobrze o tym wiedziała. Do pożegnalnej kolacji dla absolwentek przed dziesięcioma dniami dziewczęta uważały rozreklamowane zaręczyny Kay za mit. Zamierzały nawet zasięgnąć rady kogoś mądrzejszego – wykładowcy czy psychiatry z uczelni – z kim Kay mogłaby szczerze na ten temat porozmawiać. Lecz gdy Kay obiegła długi stół, ogłaszając w ten sposób wszem i wobec swoje zaręczyny, na dowód czego wyciągnęła z zadyszanego gorsu komiczny meksykański srebrny pierścionek, niepokój koleżanek zamienił się w gorliwe rozbawienie – biły brawo z dołeczkami w policzkach i porozumiewawczymi spojrzeniami, jakby od dawna były wtajemniczone. Natomiast rodziców przybyłych na uroczystość wręczania dyplomów zapewniały z powagą, spokojnie i wytwornie, że Kay od dawna jest zaręczona, a Harald „strasznie miły” i „strasznie zakochany” w Kay. Teraz w kaplicy poprawiały futra i uśmiechały się do siebie porozumiewawczo jak dojrzałe małe kuny i sobole, wszak miały rację, traktując nieokrzesanie Kay jako stadium przejściowe, niewątpliwie mogły zapisać punkt na swoją korzyść, bo oto obrazoburczyni i prześmiewczyni pierwsza z ich paczki wychodziła za mąż.

– Co za siurpryza – wyrwało się „Pokey” (Mary) Prothero, tłuściutkiej, wesołej dziewczynie z wyższych sfer Nowego Jorku, o pyzatych czerwonych policzkach i żółtych włosach, która przemawiała jak figlarny złoty młodzieniec z początku stulecia, naśladując swego ojca pasjonującego się jachtami.

Była trudnym dzieckiem grupy – bardzo bogata i leniwa potrzebowała korepetytorów do wszystkich przedmiotów i ściągawek na egzaminach, wymykała się na weekendy z uczelni, kradła książki z biblioteki bez skrupułów czy żenady, obchodziły ją tylko zwierzęta czy tańce po polowaniach, a jej ambicją – jak napisano w roczniku uniwersyteckim – było zostać weterynarzem; przyszła potulnie na ślub Kay, bo koleżanki zaciągnęły ją do kaplicy, jak zaciągały na wieczorki podczas studiów, rzucając kamyki w jej okno, aby ją obudzić, i pakując ją następnie w wymiętą suknię oraz wsadzając jej czapkę na głowę. Skoro już udało im się zaciągnąć ją do kościoła, zamierzały zapędzić ją później do Tiffany’ego i dopilnować, żeby Kay dostała przynajmniej jeden prezent co się zowie, sama bowiem „Pokey” nigdy nie dostrzegłaby takiej konieczności; uważała prezenty ślubne za brzemię sfer uprzywilejowanych – szły w parze z detektywami, druhnami, sznurami limuzyn, przyjęciem w ekskluzywnym lokalu typu Sherry’s lub Colony Club. Po co te ceregiele z osobą nienależącą do towarzystwa? Twierdziła, że nie cierpi przymiarek sukien, nienawidziła balu z okazji wprowadzenia jej w świat, będzie nienawidziła swego ślubu, gdy nastąpi, a nastąpić musi, skoro dzięki pieniądzom ojca może przebierać w absztyfikantach jak w ulęgałkach. Wszystkie te obiekcje wyłuszczyła w taksówce chrapliwym głosem damy tak, że taksówkarz, korzystając z postoju na światłach, odwrócił się, aby się przyjrzeć tej tłustej, jasnowłosej osobie w niebieskim kostiumiku z matowego jedwabiu przybranego sobolami, podnoszącej do krótkowzrocznych szafirowych oczu brylantowe lornion, by lepiej obejrzeć delikwenta i oznajmić głośnym, apodyktycznym szeptem:

– To nie ten sam typ.

– Wyglądają uroczo – szepnęła Dottie Renfrew z Bostonu, żeby uciszyć „Pokey”, bo Kay i Harald właśnie wyszli z zakrystii i stanęli przed pastorem w komży; towarzyszyli im malutka Helena Davison z Clevelandu, z którą Kay kiedyś mieszkała, i blady młody blondyn z wąsikiem. „Pokey” podniosła lornion jak stara kobieta, mrużąc oczy z jasnymi rzęsami, oglądała bowiem Haralda po raz pierwszy, bo podczas jego jedynej wizyty w college’u ona akurat spędzała weekend na polowaniu.

– Ujdzie – odrzekła. – Z wyjątkiem butów.

Narzeczony był szczupłym, skupionym młodzieńcem z gładkimi czarnymi włosami, dobrze zbudowanym i zwinnym jak szermierz; miał na sobie granatowe ubranie, białą koszulę, brązowe zamszowe buty i ciemnoczerwony krawat. „Pokey” przeniosła badawcze spojrzenie na Kay w jasnobrązowej cienkiej sukni z jedwabnego muślinu z dużym białym kołnierzem i w szerokim czarnym taftowym kapeluszu przybranym białymi stokrotkami; na jedną z opalonych rąk włożyła złotą bransoletkę odziedziczoną po babce, w drugiej trzymała bukiet stokrotek i konwalii. Z rumianymi policzkami, błyszczącymi czarnymi falistymi włosami i ciemnymi oczami wyglądała jak wiejska dziewczyna ze starej kolorowej pocztówki; szwy na jej pończochach były przekrzywione, a na czarnych zamszowych pantofelkach widniały wyłysiałe miejsca od pocierania nogą o nogę.

– Czy ona nie wie – biadoliła, prychając „Pokey” – że czarny kolor na ślubie przynosi nieszczęście?

– Zamilknij! – rozległ się gniewny pomruk u jej boku.

Urażona „Pokey” obejrzała się i zobaczyła Elinor Eastlake z Lake Forest, milczącą ciemnowłosą piękność z ich grupy, patrzącą na nią ze sztyletami w podłużnych zielonych oczach.

– Ależ „Lakey”! – krzyknęła „Pokey”, broniąc się, gdyż tylko dla tej inteligentnej, wytwornej, wzgardliwej i prawie tak bogatej jak ona sama dziewczyny z Chicago „Pokey” czuła respekt.

Za fasadą dobroduszności i przymrużonych oczu była bowiem rozumującą logicznie snobką. Uważała za rzecz samą przez się zrozumiałą, że na jej ślub tylko „Lakey” z siedmiu koleżanek z grupy może się spodziewać zaproszenia do kościoła i vice versa oczywiście, reszta przyjdzie na przyjęcie.

– Idiotka! – rzuciła madonna z Lake Forest, zgrzytając perłowymi ząbkami. „Pokey” wymownie podniosła oczy. – Charakterek – powiedziała do Dottie. Ubawione dziewczyny spojrzały ukradkiem na profil Elinor, której cienkie białe renesansowe nozdrza wyrażały cierpienie.

Ten ślub przyprawiał ją o męki. Wszystko było drażniąco niewłaściwe: strój Kay, buty i krawat Haralda, pusty ołtarz, prawie żadnych bliskich przyjaciół narzeczonego (jedno małżeństwo i samotny mężczyzna), nieobecność rodziny młodej pary. Inteligentna, chorobliwie wrażliwa „Lakey” skręcała się z litości dla protagonistów, odczuwając ich upokorzenie jak własne. Mogła nazwać jedynie hipokryzją antyfonalny szmer zachwytu: „przemili”, „wzruszający”, który wzniósł się na powitanie młodych zamiast marsza weselnego. Była niezłomnie przekonana, że ludzie są hipokrytami, gdyż nie mogła uwierzyć, aby dostrzegli mniej niż ona sama. Zakładała, że wszystkie dziewczęta muszą widzieć to, co ona widzi, i muszą się czuć głęboko upokorzone za Kay i Haralda.

Pastor odkaszlnął, stojąc zwrócony twarzą do kongregacji.

– Bliżej do mnie! – nakazał ostro młodej parze, przemawiając bardziej w stylu kierowcy autobusu niż duchownego, jak później skomentowała „Lakey”.

Kark pana młodego poczerwieniał, był świeżo ostrzyżony. Koleżanki nagle uświadomiły sobie w kaplicy, że przecież Kay głośno deklarowała swój naukowy ateizm, więc wszystkie pomyślały o tym samym: co zaszło podczas rozmowy z pastorem na plebanii? Czy Harald przystąpił do komunii? Wydawało się to raczej nieprawdopodobne. Więc jakim cudem uzyskali zgodę na ślub w twardym jak skała Kościele episkopalnym? Dottie, pobożna, praktykująca episkopalistka, ciaśniej owinęła futrem swoje wrażliwe gardło; wstrząsnął nią dreszcz. Pomyślała, że może przykłada się do świętokradztwa, wiedziała na pewno, że Kay, dumna córka niewierzącego ojca i matki mormonki, nie została nawet ochrzczona. Koleżanki wiedziały też, że Kay nie grzeszy prawdomównością, więc czy to możliwe, że okłamała pastora? Czy w takim przypadku ślub jest nieważny? Dottie oblała się rumieńcem, zaczerwienił się nawet jej głęboki podłużny dekolt szytej na miarę krepdeszynowej bluzki, niespokojnym spojrzeniem orzechowych oczu objęła przyjaciółki, a na jej egzematycznej cerze wystąpiły plamy. Doskonale wiedziała, co teraz nastąpi.

– Jeśli ktokolwiek zna słuszną przyczynę, dla której ta para nie może być połączona prawowitym węzłem małżeńskim, niech przemówi teraz lub po wsze czasy zachowa milczenie – pastor przerwał na pytającej nucie, jego spojrzenie powędrowało wzdłuż ławek.

Dottie zamknęła oczy, modliła się, świadoma martwej ciszy zapadłej w kaplicy. Czy Bóg lub jej własny pastor, dr Everett, naprawdę wymagałby, żeby ona teraz przemówiła? Modliła się, żeby tak nie było. Okazja do zabrania głosu minęła, usłyszała, jak pastor głośno, z namaszczeniem, niemal jakby potępiał młodą parę, nakazał:

– Żądam i nakazuję wam, ażebyście jak w straszliwym dniu Sądu Ostatecznego, gdy odkryte zostaną tajemnice wszystkich serc, jeśli znana wam jest jakakolwiek przeszkoda do zawarcia przez tę parę prawowitego małżeństwa, wyznali ją teraz. Wiedzcie bowiem, że małżeństwo zawarte niezgodnie z nakazem Słowa Bożego nie jest prawowite.

Zapadła taka cisza, że, jak to później zgodnie stwierdziły dziewczęta, słyszałoby się spadającą szpilkę. Każda z nich wstrzymała oddech. Religijne skrupuły Dottie zagłuszył niepokój innego rodzaju, podzielany przez całą grupę. Wszystkie wiedziały, że Kay „żyła” z Ha-raldem przed ślubem, i teraz poczuły, że dzieje się coś nieposiadającego sankcji. Ukradkiem rozejrzały się po kaplicy i po raz n-ty stwierdziły nieobecność kogokolwiek starszego, i to odstępstwo od utartych zwyczajów, „takie zabawne” przed rozpoczęciem obrzędu, wydało im się teraz dziwaczne i złowieszcze. Nawet Elinor, która ze wzgardliwą pewnością wiedziała, że nie o przedślubnej rozwiązłości mówił pastor jako o przeszkodzie do zawarcia małżeństwa, oczekiwała jak gdyby, że oto wyłoni się coś nieznanego, co przerwie obrzęd. Ona widziała duchową przeszkodę do tego małżeństwa: uważała Kay za okrutną, bezwzględną i głupią istotę, która poślubia Haralda, aby zaspokoić swoją ambicję.

Wszystkim zebranym słowa pastora, wypowiadane z takim naciskiem, wydały się teraz jakby trochę dziwne, nie słyszeli dotąd formuły: „małżeństwo nie jest prawowite”, wypowiedzianej z takim natężeniem. Stojący obok narzeczonego przystojny młody człowiek z kasztanowymi włosami i zmęczoną twarzą zacisnął nagle pięść i wymamrotał coś pod nosem. Okropnie czuć było od niego alkohol, wydawał się mocno zdenerwowany, przez cały czas trwania obrzędu zaciskał i rozprostowywał kształtne, silne dłonie i gryzł ładnie wykrojone wargi.

– To malarz, właśnie się rozwiódł – szepnęła jasnowłosa Polly, cicha, lecz wszystkowiedząca dziewczyna, która siedziała z prawej strony Elinor.

Ta, jak młoda królowa, pochyliła się naprzód i złapała spojrzenie malarza, wyczuła, że go to wszystko mierzi i krępuje jak ją samą. Wyczytała w jego oczach gorzką, głęboką ironię, on zaś bez żenady mrugnął w stronę ołtarza. Pastor doszedł do zasadniczej części obrzędu i zaczął się spieszyć, jakby przypomniał sobie o innym zajęciu i chciał jak najszybciej pożenić tę parę; jego zachowanie sugerowało, że to tylko dziesięciodolarowy ślub. Osłonięta szerokim kapeluszem Kay zdawała się nieświadoma tego afrontu, ale uszy i kark Haralda poczerwieniały i odpowiadając na pytania pastora, zaczął z pewną teatralną emfazą zwalniać i poprawiać intonację duchownego.

Stojąca obok narzeczonego para małżeńska uśmiechnęła się, jak gdyby oswojona z tą słabością czy wadą Haralda, lecz dziewczęta w ławkach kościelnych były oburzone chamstwem pastora i przyklasnęły temu, że Harald utarł duchownemu nosa, jak to określiły, zdecydowane dać wyraz swoim uczuciom przy składaniu życzeń. Niektóre od razu postanowiły porozmawiać o tym z mamą i poprosić, aby wyjaśniła sprawę z pastorem Reilandem, gdyż wskutek wychowania straciły jak gdyby zdolność spontanicznego okazywania przynależnego ich sferze prawa do oburzenia. To, że Kay i Harald będą biedni jak myszy kościelne, nie upoważniało jeszcze, w ich najgłębszym przekonaniu, pastora do podobnego nietaktu zwłaszcza w czasach, gdy każdy musi zacisnąć pasa. Przecież w ich własnej paczce jedna z koleżanek musiała przyjąć stypendium, żeby skończyć studia, i nikt nie miał jej tego za złe – Polly pozostała ich najdroższą przyjaciółką. Mogły zapewnić pastora, że są z innej gliny niż omdlewające panny z poprzedniego pokolenia: od jesieni żadna nie zamierzała próżnować, choćby imając się tylko pracy społecznej. Libby miała obiecaną pracę w wydawnictwie; Helena, której rodzice w Cincinnati, pomyłka, w Clevelandzie, żyli z procentów od procentów ze swego kapitału, zamierzała zostać nauczycielką, obiecano już jej posadę w prywatnym przedszkolu; Polly – oby jej się powiodło! – chciała pracować jako laborantka w nowym Centrum Medycznym; Dottie czekała praca w bostońskim ośrodku pomocy społecznej; „Lakey” wybierała się do Paryża na podyplomowe studium historii sztuki; „Pokey”, która dostała samolot w nagrodę za dyplom, przygotowywała się do egzaminu na pilota, by móc trzy razy w tygodniu latać do Szkoły Rolniczej Uniwersytetu Cornella; i ostatnia, lecz wcale nie mniej ważna – mała Priss Hartshorn, największy kujon w grupie, ogłosiła jednocześ-nie swoje zaręczyny z młodym lekarzem i zdobycie posady w National Recovery Administration – Urzędzie Uzdrowienia Gospodarki Narodowej. Dziewczęta uznały, że to całkiem nieźle dla grupy, na której przez całe studia ciążyło odium zadzierających nosa snobek. Również poza swoją paczką, w szerszym gronie przyjaciółek Kay, mogły wskazać dziewczyny z bardzo dobrych domów, które zamierzały zająć się biznesem, antropologią czy medycyną nie dlatego, że musiały, ale dlatego, że czuły się zdolne do zaoferowania czegoś rodzącej się Ameryce. Dziewczęta z grupy nie bały się radykalnych poglądów politycznych, dostrzegały dobro, jakie czynił Roosevelt, niezależnie od tego, co mówili mama i tata; nie dawały się nabrać na partyjne etykietki i uważały, że należy dać Partii Demokratycznej szanse, aby pokazała, co potrafi. Doświadczenie zdobywa się przecież poprzez próby i błędy, nawet najbardziej konserwatywne z dziewcząt przyznawały przyciśnięte do muru, że uczciwy socjalista ma prawo do tego, aby go wysłuchano.

Zgadzały się bez zastrzeżeń, że najgorsze byłoby pójść w ślady zacofanych, wystraszonych rodziców. Żadna za nic nie chciała wyjść za mąż za maklera giełdowego, bankiera czy nudnego jak flaki z olejem radcę prawnego, jak tyle dziewcząt z pokolenia ich mam. Wolały już raczej żyć w dzikiej nędzy, żywić się samą potrawką z łososia, niż poślubić nudziarza z fioletowymi policzkami z własnej sfery – faceta mającego swoje miejsce na giełdzie i nabiegłe krwią oczy, którego obchodziłaby tylko gra w squasha, walka kogutów i pijatyka w ekskluzywnym, bardzo drogim Racquet Club z kumplami, absolwentami Princeton lub Yale z 1929 roku. Przyznawały odważnie, że lepiej już – choć mamusie łagodnie śmiały się z tego – poślubić Żyda, którego się kocha, bo niektórzy Żydzi potrafią być ogromnie interesujący i kulturalni, aczkolwiek są bardzo ambitni i skłonni do trzymania się razem, jak to było niezbicie widać w Vassar: znając ich, musiało się znać ich przyjaciół. Prawdę mówiąc, było coś, co niepokoiło grupę, jeśli idzie o Kay. Żałowały w pewnym sensie, że ktoś tak utalentowany i wykształcony jak Harald musiał wybrać teatr zamiast medycyny, architektury czy muzealnictwa, zawodów, w których nie panowały tak brutalne stosunki. Słuchając Kay, odnosiło się wrażenie, że teatr jest na wskroś czerwony, choć byli tam naturalnie przemili ludzie, tacy jak Katherine Cornell i Walter Hampden (którego siostra ukończyła Vassar w 1932 roku) oraz John Mason Brown, przezwany „Tentego”, przemawiający co roku w klubie mamusi. Harald studiował też w Wyższej Szkole Dramatycznej Yale pod kierunkiem profesora Bakera, lecz gdy skończył studia, nastał kryzys gospodarczy i zamiast pisać sztuki, musiał parać się pracą inspicjenta w Nowym Jorku. Jak gdyby zaczynał w fabryce od samego dołu, co robiło mnóstwo porządnych chłopców, nie było też zapewne żadnej różnicy pomiędzy kulisami w teatrze, gdzie wielu mężczyzn bez marynarek siedzi przed lustrami i charakteryzuje się, a piecem hutniczym czy kopalnią węgla, gdzie mężczyźni również są bez marynarek. Helena zapewniała, że gdy Harald przyjechał na wiosnę z przedstawieniem do Clevelandu, przez cały czas grał w pokera z personelem technicznym i elektrykami, najmilszymi ludźmi w zespole, a ojciec Heleny orzekł, że zgadza się z Haraldem zwłaszcza po obejrze-niu sztuki – pan Davison sam nie stronił od kart i miał bardziej demokratyczne poglądy niż większość ojców, pochodził bowiem z zachodu kraju i w pewnym sensie sam się dorobił. Ale w obecnych czasach nikt nie mógł sobie pozwolić na zadzieranie nosa. Narzeczony Connie Storey, który chciał zostać dziennikarzem, pracował jako goniec w „Fortune”, jej rodzina zaś nie rozdzierała szat z tego powodu, przyjmowała to bardzo spokojnie i posłała dziewczynę do szkoły gospodyń domowych. A wielu dyplomowanych architektów zamiast podjąć pracę w firmie budowlanej i budować domy dla bogaczy, poszło do fabryk, żeby spenetrować zasady wzornictwa przemysłowego. Wystarczyło spojrzeć na Russela Wrighta, którego powszechnie uważano za supernowoczesnego i który stosował takie materiały przemysłowe, jak cudownie elastyczne nowe aluminium, do wyrobu najrozmaitszych przedmiotów codziennego użytku, na przykład tac do sera czy karafek. Pierwszym prezentem ślubnym, który Kay sama sobie wybrała, był shaker do koktajliWrighta w kształcie wieżowca, zrobiony z dębowej dykty i aluminium, do którego dochodziła taca i dwanaście okrągłych kubeczków – wszystko to lekkie jak piórko i oczywiście niezniszczalne. Rzecz jednak w tym, że Harald był urodzonym dżentelmenem, aczkolwiek skłonnym do przechwalania się w listach, zapewne po to, by zaimponować Kay, która sama lubiła rzucać nazwiskami, wtrącić słówko o czyichś tam kamerdynerach, ekskluzywnych klubach, jak Fly, A.D. i Porcellian, oraz przedstawiać biednego Haralda jako wychowanka Yale, gdy tymczasem ten skończył tylko edukację w szkole dramatycznej tej uczelni. Była to cecha Kay, którą grupa stanowczo potępiała i która doprowadzała „Lakey” do szału. Brakowało jej wrażliwości i delikatności w stosunkach z ludźmi, nie wyczuwała subtelnych odcieni kodeksu towarzyskiego. Na przykład ciągle wchodziła do pokoi koleżanek jak do własnego, grzebała w ich rzeczach stojących na komódkach, a gdy im się to nie podobało, mówiła, że mają zahamowania; to ona wymyśliła zabawę w „prawdę i listy przyjaciół według stopnia przyjaźni”, które miały sporządzić i następnie porównać. Nie pomyślała przy tym, że ktoś przecież będzie musiał się znaleźć na końcu listy, a potem gdy taka osoba płakała niepocieszona, Kay była naprawdę zaskoczona: twierdziła, że ona nie miałaby nic przeciw temu, by usłyszeć prawdę o sobie. Nigdy jednak tej prawdy nie usłyszała, gdyż koleżanki były zbyt taktowne, żeby ją umieścić na dole listy, nawet jeśli miały na to ochotę, bo Kay w pewnym sensie stała poza ich sferą, a żadna nie chciała dać jej tego odczuć. Umieszczały więc na ostatnim miejscu zamiast niej Libby lub Polly – kogoś, kogo znały od dzieciństwa, z kim chodziły do szkoły lub coś w tym rodzaju. Kay doznała jednak pewnego wstrząsu, widząc, że nie jest na czele listy „Lakey”. Uwielbiała „Lakey”, zawsze nazywała ją swoją najlepszą przyjaciółką. Nie wiedziała, jaką batalię koleżanki stoczyły z „Lakey”, kiedy ciągnęły słomki, która ma zaprosić Kay na ferie wielkanocne, i „Lakey” nie zastosowała się do reguł gry, gdy wyciągnęła najkrótszą słomkę. Wówczas wszystkie jak jeden mąż skoczyły na „Lakey”, zarzucając jej brak koleżeństwa, co było prawdą. Bo, jak nie omieszkały jej szybko wytknąć, to przecież ona wciągnęła Kay do ich paczki, a gdy dowiedziały się, że mogłyby dostać całą południową wieżę dla siebie, gdyby ich było osiem, a nie sześć, to „Lakey” wpadła na pomysł dokooptowania Kay i Heleny do obu pojedynczych pokoików.

Kiedy chce się kogoś wykorzystać, należy go przyjąć takim, jaki jest. Nie było to zresztą żadne wykorzystywanie, wszystkie lubiły Kay i Helenę, nie wyłączając samej „Lakey”, która odkryła Kay na drugim roku, gdy obie niosły łańcuch stokrotek¹. Zaakceptowała wówczas Kay z całym dobrodziejstwem inwentarza, mówiąc, że jest „podatna” i „może się nauczyć”. Teraz upierała się, że Kay ma nogi z gliny, co było sprzecznością samą w sobie, bo czyż glina nie jest podatna? Lecz w „Lakey” było mnóstwo sprzeczności, na tym polegał jej urok. Czasem zachowywała się jak okropna snobka, kiedy indziej wręcz przeciwnie. Na przykład teraz miała taką wściekłą minę, dlatego że jej zdaniem Kay powinna była wziąć cichy ślub w urzędzie stanu cywilnego i nie obarczać Haralda, który nie urodził się w pałacu, ślubem wymagającym nie byle jakiej odwagi w parafialnym kościele takiego potentata jak sam J.P. Morgan. Czy to był, czy nie był snobizm ze strony „Lakey”? Słówka oczywiście nie pisnęła o tym do Kay, sądząc, że sama powinna była to wyczuć, rzecz całkowicie niemożliwa dla prostolinijnej, naturalnej, niewrażliwej Kay, którą kochały pomimo jej wad. „Lakey” miała najbardziej niesamowite pojęcie o ludziach. Zeszłej jesieni wbiła sobie do głowy, że Kay wcisnęła się do ich grupy, żeby dodać sobie towarzyskiego prestiżu, kiedy w rzeczywistości wcale tak nie było i na dziwactwo zakrawało posądzać o to dziewczynę, która do tego stopnia nie liczyła się z konwenansami, że nie zadała sobie nawet trudu zaproszenia rodziców na swój ślub, choć ojciec jej był osobistością w Salt Lake City.

Prawda, bardzo chciała urządzić przyjęcie weselne w miejskiej rezydencji „Pokey”, ale odmowę przyjęła z wdziękiem, gdy „Pokey” głośno lamentowała, że dom jest cały w pokrowcach na lato i został tylko jeden służący z żoną, żeby opiekować się jej ojcem, gdy nocuje w mieście. Biedna Kay – niektóre z koleżanek uważały, że „Pokey” mogła być trochę hojniejsza i zaofiarować Kay kartę do Colony Club. W sprawie przyjęcia weselnego niemal wszystkie miały nieczyste sumienie. Każda, o czym wiedziały pozostałe, miała dom, duże mieszkanie lub należała do jakiegoś klubu, choćby tylko do klubu Cosmopolitan, ewentualnie każda mogła postarać się o mieszkanie kuzyna czy brata. Ale w takim przypadku musiałaby też dostarczyć poncz, szampana, tort od Sherry’ego czy Henry’ego, wynająć służbę i zanim by się obejrzała, miałaby na głowie całe przyjęcie plus obowiązek dostarczenia ojca lub brata, który poprowadziłby pannę młodą do ołtarza. W tych czasach należało się dobrze zastanowić, już choćby dla obrony własnej – jak mawiała zmęczona mamusia – gdy tylu ludzi się czegoś domaga. Na szczęście Kay postanowiła, że sami wydadzą śniadanie weselne w starym hotelu „Brevoort” na Ósmej Ulicy, co było o wiele milsze i bardziej stosowne.

Dottie i Elinor razem wyszły z kościoła na słoneczną ulicę. Ślub wydał im się strasznie krótki. Nie było błogosławieństwa obrączki i ze względów oczywistych pastor był zmuszony opuścić słowa: „Kto oddaje tę niewiastę?”. Dottie zmarszczyła brwi i odchrząknęła.

– Nie uważasz – odważyła się wykrztusić niskim tubalnym głosem – że mogła jednak kogoś sprowadzić? Przecież ma kuzyna w Montclair.

– Ten plan zawiódł. – Elinor wzruszyła ramionami.

– Co się dzieje? Co się dzieje? – wesoło spytała Libby MacAusland z Pittsfield (która obrała anglistykę jako główny przedmiot studiów), wsuwając głowę między koleżanki. – Skończcie te konszachty.

Libby była wysoką, ładną blondynką, jej ciemne oczy wiecznie wyrażały zdziwienie, miała długą, wygiętą w znak zapytania szyję, zachowywała się jak gorliwy dobry kompan; na drugim roku była gospodarzem Wydziału i niewiele brakowało, żeby została wybrana na gospodarza całej uczelni. Dottie ostrzegawczo dotknęła jedwabistego łokcia „Lakey”; wszystkie wiedziały, jaką straszną plotkarą i paplą jest Libby. „Lakey” łagodnie strząsnęła palce koleżanki, gdyż nie cierpiała, żeby ją dotykano.

– Dottie pyta – odezwała się głośno – czy Kay nie ma jakiegoś kuzyna w Montclair. – Słaby uśmiech czaił się w głębi jej zielonych oczu z dziwną ciemnogranatową obwódką wokół źrenic, dowód indiańskiego pochodzenia; wodziła wzrokiem po ulicy, szukając taksówki.

Na twarzy Libby osiadł wyraz przesadnego skupienia. Przytknęła palec do środka czoła.

– Chyba ma. – Skinęła trzykrotnie głową. – Naprawdę myślicie… – zaczęła z przejęciem. „Lakey” podniosła dłoń, by zatrzymać taksówkę. – Kay trzymała kuzyna w ukryciu – powiedziała – licząc na to, że któraś z nas dostarczy jej coś lepszego.

– „Lakey”! – wymamrotała Dottie, z wyrzutem kręcąc głową.

– Coś takiego! – wtrąciła Libby z uśmiechem. – Tylko tobie mogło to przyjść do głowy. – Po chwili wahania dodała: – Gdyby Kay chciała, żeby ją ktoś poprowadził do ołtarza, nie musiałaby przecież szukać daleko. Ojciec czy brat chętnie by to zrobili, każda z nas chętnie by… – Urwała, pobiegła do taksówki; jej szczupła postać wśliznęła się na składane siedzenie, po półminucie odwróciła się, z ręką na brodzie, zamyślona spojrzała na koleżanki; wszystkie jej ruchy były szybkie, niespokojne, myślała o sobie jako o rasowym, gwałtownym stworzeniu, jakimś czystej krwi arabie z angielskiego obrazka rodzajowe-go. – Naprawdę tak myślisz? – powtórzyła natrętnie, przygryzając górną wargę.

„Lakey” milczała, nigdy nie rozwodziła się nad tym, co raz powiedziała, z tego powodu przezwano ją „Moną Lisą z Palarni”. Dottie martwiła się, urękawicznioną dłonią gniotła perły, prezent na dwudzieste pierwsze urodziny. Gryzło ją sumienie, z przyzwyczajenia zaczęła cicho, wolno pokaszliwać, jakby chciała wykrztusić gnębiący ją bezustannie skrupuł; kaszel ten do tego stopnia niepokoił rodziców Dottie, że dwa razy do roku, na Boże Narodzenie i Wielkanoc, wysyłali ją na Florydę.

– „Lakey” – powiedziała poważnie, pomijając pytanie Libby – nie uważasz, że któraś z nas powinna była zrobić to dla niej?

Libby gwałtownie się odwróciła z głodnym spojrzeniem w oczach. Obie dziewczyny wpatrzyły się w nieruchomą owalną twarz Elinor. Ta zmrużyła oczy, dotknęła indiańsko czarnego koka na karku, poprawiła szpilki we włosach.

– Nie – rzekła wzgardliwie. – Byłoby to przyznaniem się do słabości.

– Jaka ty jesteś bezwzględna – powiedziała Libby, której oczy rozszerzyły się z zachwytu.

– A jednak Kay cię uwielbia – odezwała się zamyślona Dottie. – Przecież kiedyś lubiłaś ją najbardziej. I chyba w głębi serca ciągle lubisz.

– Może. – „Lakey” uśmiechnęła się, słysząc te słowa. Zapaliła papierosa.

Teraz lubiła dziewczyny takie jak Dottie, nieomylnie przedstawiające określony typ, jak obrazy utrzymane w określonym stylu czy tradycji. Dziewczyny, które „Lakey” raczyła wybrać na przyjaciółki, nie rozumiały zazwyczaj, co ona w nich widzi, dostrzegały pokornie, że bardzo się od niej różnią. Często mówiły o niej między sobą, niczym zabawki mówiące o swoim właścicielu, i dochodziły do wniosku, że jest strasznie nieludzka. Wzmagało to tylko ich szacunek do „Lakey”. Była też bardzo zmienna, w czym dopatrywały się wielkiej głębi. Gdy taksówka na Dziewiątej Ulicy skierowała się w stronę Piątej Alei, „Lakey” powzięła właściwą sobie nagłą decyzję.

– Wysiadam tu – oznajmiła stanowczo miłym głosem.

Kierowca natychmiast zahamował, odwrócił się, patrzył, jak wysiada: majestatyczna, choć filigranowa, w czarnym, zapiętym pod szyją taftowym kostiumiku z białym jedwabnym szalikiem, w czarnym toczku podobnym do melonika i czarnych pantofelkach na bardzo wysokich obcasach.

– Jedźcie! – nakazała niecierpliwie, widząc, że taksówkarz zwleka.

Pozostałe dziewczyny spojrzały na siebie pytająco. Libby wysunęła przez okno złocistą głowę w kapeluszu z kwiatami.

– Nie jedziesz z nami?! – krzyknęła.

Nie było odpowiedzi. Widziały wyprostowaną małą postać zmierzającą w kierunku południowym na słonecznym University Place.

– Niech pan jedzie za nią! – nakazała Libby taksówkarzowi.

– Muszę zrobić objazd – odparł kierowca.

Skręcił w Piątą Aleję, minął hotel „Brevoort”, do którego zjeżdżali się już goście weselni, i przez Ósmą Ulicę wrócił na University Place. Nie było śladu „Lakey”. Znikła.

– Jakie to denerwujące – rzuciła Libby. – Czy ja coś powiedziałam?

– Niech pan jeszcze raz skręci – spokojnie wtrąciła Dottie.

Przed hotelem „Brevoort” Kay i Harald wysiadali właśnie z taksówki i nie zauważyli pary przestraszonych dziewcząt.

– Czy ona wysiadła nagle, bo postanowiła nie iść na przyjęcie? – ciągnęła dalej Libby, gdy taksówka powtórnie objechała przecznicę bez żadnego skutku. – Muszę powiedzieć, że w bardzo niemiłym tonie mówiła o Kay. – Taksówka zatrzymała się przed hotelem. – Co robimy? – spytała Libby.

Dottie otworzyła torebkę i podała taksówkarzowi banknot.

– „Lakey” robi, co chce – powiedziała stanowczo, wysiadając z taksówki. – Powiemy wszystkim po prostu, że poczuła się słabo w kościele.

Wyraz rozczarowania osiadł na ładnych, ostrych rysach Libby. Tak się cieszyła na skandal.

W sali bankietowej Kay i Harald stali na wypłowiałym kwiecistym dywanie, przyjmując życzenia przyjaciół. Roznoszono poncz, który goście pili z okrzykami: „Co to jest?”, „Cudowny!”, „Jak na to wpadłaś?” i tak dalej. Kay dała każdemu przepis: jedna trzecia Jerseyowskiego jabłecznika, jedna trzecia klonowego syropu i jedna trzecia soku cytrynowego plus woda sodowa White Kock. Harald dostał jabłecznik od zaprzyjaźnionego aktora, który z kolei dostał go od farmera z okolic Flemington, zrobili ten poncz według przepisu na koktajl zwany „Jabłecznikowym zającem”. Rozmowa o ponczu przełamała lody wśród gości, zgodnie z przewidywaniem Kay, która poinformowała po cichu Helenę, że wszyscy jednogłośnie uznali klonowy syrop za genialny dodatek. Jakiś wysoki facet z radia ze zmierzwioną czupryną sypał kawałami na temat „Jerseyowskiej Błyskawicy”, ostrzegając przystojnego młodzieńca w zielonym szydełkowym krawacie, że ten jabłecznik zwala z nóg jak uderzenie obuchem. Wywiązała się rozmowa na temat mocnego jabłecznika, który pobudza pijących do awantur, a dziewczęta chłonęły te wypowiedzi, gdyż żadna nigdy tego specjału nie próbowała. W tym okresie swego życia wszystkie chciały znać przepisy na napoje alkoholowe, przepadały za brandy Alexander i White Lady, chciały się dowiedzieć, jak się robi koktajl „Klub koniczyny” z jednej trzeciej dżinu, jednej trzeciej soku cytrynowego, jednej trzeciej syropu z granatów i białka z jednego jaja. Harald opowiadał o pewnej drogerii na Zachodniej Pięćdziesiątej Dziewiątej Ulicy, do której chodzą z Kay, gdzie można dostać receptową whisky bez recepty, więc Polly pożyczyła od kelnera ołówek i zapisała adres, bo tego lata miała mieszkać sama w apartamencie z tarasem ciotki Julii i potrzebowała jak najwięcej dobrych rad. Następnie Harald opowiedział o likierze zwanym anyżówką, który Włoch z orkiestry teatralnej nauczył go robić z czystej wódki, wody i anyżowego olejku, czyniącego likier mlecznym jak pernod. Wyjaśnił różnicę między pernodem, absyntem, arakiem a anyżówką; dziewczęta wspomniały o zielonym i żółtym chartreuse, zielonym i białym crème de menthe, Harald zaś pouczał je, że likiery te różnią się jedynie sztucznie dodanym kolorem, zgodnie z wymyślnymi wymaganiami rynku. Potem opowiadał o armeńskiej restauracji z lat dwudziestych, gdzie podawano na deser galaretkę z dzikiej róży, wyjaśnił różnicę między turecką, ormiańską a syryjską kuchnią.

– Skąd wytrzasnęłaś takiego chłopa? – chórem krzyknęły dziewczęta.

W chwilowo zapadłej ciszy młody człowiek w szydełkowym krawacie wypił kieliszek ponczu i podszedł do Dottie.

– Gdzie ciemnowłosa piękność? – spytał poufale.

– Poczuła się słabo w kościele – odparła Dottie, również zniżając głos i niespokojnie spoglądając na drugi koniec sali, gdzie Libby coś szeptała do dwóch dziewcząt z grupy. – Właśnie powiedziałam o tym Kay i Haraldowi. Odesłałyśmy ją do hotelu, żeby się położyła.

– To straszne – powiedział młody człowiek, unosząc brwi.

Kay szybko odwróciła głowę, żeby posłuchać, młody człowiek najwyraźniej szydził. Dottie oblała się rumieńcem. Odważnie zmieniła temat.

– Czy pan też jest w teatrze? – spytała.

– Nie – odpowiedział, opierając się o ścianę i unosząc głowę – choć pani pytanie jest naturalne. Szczerze mówiąc, pracuję w opiece społecznej.

Dottie poważnie przyjrzała się nieznajomemu, przypomniała sobie informację Polly, że jest malarzem, i zrozumiała, że on się z nią droczy. W każdym calu wyglądał na artystę: piękny jak rzymski posąg, cokolwiek podniszczony i zużyty, mięśnie twarzy lekko sflaczałe, po obu stronach nieskazitelnie prostego, wydatnego nosa głębokie bruzdy. Czekała.

– Robię plakaty dla Międzynarodowej Ligi Kobiet na rzecz Pokoju – wyjaśnił.

– To nie jest opieka społeczna. – Dottie roześmiała się.

– Żeby się tak wyrazić. – Przyjrzał się jej uważnie. – Klub św. Wincentego à Paolo, Junior League (Liga Młodych), Pomoc Niezamężnym Matkom – wyliczył. – Nazywam się Brown, urodziłem się w Marblehead, w bocznej linii pochodzę od Nathaniela Hawthorna. Mój ojciec ma sklep wielobranżowy. Nie studiowałem w college’u. Nie jestem z pani sfery, panienko.

Dottie milczała, patrzyła na niego z sympatią, wydał jej się bardzo pociągający.

– Jestem eksemigrantem – kontynuował. – Od czasu spadku dolara mieszkam w umeblowanym pokoju na ulicy Perry, obok pokoju naszego żonkosia, robię plakaty pokojowe dla pań i reklamówki handlowe. Ubikacja, jak wy dziewczęta to nazywacie, znajduje się w korytarzu, w szafce ściennej mam elektryczny palnik. Więc musi mi pani wybaczyć, jeśli czuć mnie jajkami smażonymi na szynce.

W brązowych jak bobrowe futro oczach Dottie zabłysła wymówka; wywnioskowała z jego teatralnej tyrady, że jest dumny i zgorzkniały, wiedziała, że jest dżentelmenem, sądząc z jego pięknych rysów i dobrego, aczkolwiek starego tweedowego ubrania.

– Harald przenosi się w wyższe regiony – powiedział malarz. – Do mieszkania na eleganckiej Wschodniej Stronie, nad wódczanym sklepem i tanią pralnią chemiczną podobno. Spotkaliśmy się jak dwie mijające się windy, żeby unowocześnić metaforę, jedna jedzie w górę, druga w dół. Wczoraj – ciągnął dalej, marszcząc czoło – rozwiodła się ze mną na Foley Square piękna młoda istota, której na imię Betty i która pochodzi z Morristown w stanie New Jersey. – Lekko pochylił się do przodu. – Spędziliśmy wczorajszą noc w moim pokoju, żeby to uczcić. Czy któraś z was ma na imię Betty?

– Nazywamy ją Libby – po namyśle powiedziała Dottie.

– Nie chcę słyszeć o żadnej Libby, Beth czy Betsy. Nie podobają mi się obecne imiona dziewcząt. A ciemnowłosa piękność? Jak ona ma na imię?

W tej samej chwili otworzyły się drzwi i kelner wprowadził Elinor, która podała mu dwie paczki owinięte w brązowy papier, trzymała je w ręce okrytej czarną koźlęcą rękawiczką i wyglądała na bardzo opanowaną.

– Elinor – wyszeptała Dottie. – Nazywamy ją „Lakey”, bo nazywa się Eastlake i pochodzi z Lake Forest koło Chicago.

– Dziękuję pani – odrzekł Brown, który nie ruszył się jednak z miejsca i dalej po cichu rozmawiał z Dottie, rzucając słowa jakby kątem ust i robiąc zgryźliwe uwagi na temat przyjęcia.

Harald ujął dłoń „Lakey”, odsuwał ją i przyciągał do siebie, podziwiając jej kostium model Patou. Jego szybkie, zgrabne ruchy dziwnie odcinały się od poważnej, długiej twarzy, jak gdyby głowa – maszyna do myślenia – nie należała do niego i została mu wsadzona na tułów dla jakiejś maskarady. Był człowiekiem ogromnie zajętym sobą, co dziewczęta wywnioskowały z jego listów, a gdy mówił o swojej karierze, jak w tej chwili do „Lakey”, czynił to z jakąś abstrakcyjną, niedotyczącą go osobiście pasją, jakby dyskutował o rozbrojeniu czy deficycie państwowym. Mimo to miał powodzenie u kobiet, co też wiedziały z jego listów; przyznawały, że Harald ma seksapil, jaki potrafią mieć nieładni nauczyciele lub duchowni, emanował z niego jakiś dynamizm, który budził w Dottie ciekawość, nawet teraz, gdy obserwowała go razem z malarzem; jakim cudem Kay zdołała zaciągnąć go do ołtarza? Nie po raz pierwszy pomyślała spokojnie, że może Kay jest enceinte, choć Kay twierdziła, że wie wszystko o zapobieganiu ciąży i trzyma irygator w szafce Haralda.

– Od dawna zna pan Kay? – spytała zaciekawiona Dottie, mimo woli myśląc o wspomnianej przez malarza wspólnej ubikacji na korytarzu w domu, w którym mieszkał Harald.

– Wystarczająco długo – rzekł malarz.

Zabrzmiało to tak okrutnie i bez osłonek, że Dottie wzdrygnęła się, jakby ktoś to powiedział o niej samej na jej weselu.

– Nie lubię dziewcząt z grubymi nogami – dodał z uspokajającym uśmiechem, bo najmocniejszą stroną urody Dottie były jej nogi i wąskie stopy w eleganckich pantofelkach. Nielojalnie również spojrzała na cokolwiek rzeczywiście za grube nogi Kay. – To oznaka chłopskiego pochodzenia – dodał malarz, machając palcem. – Zbyt nisko położony środek ciężkości znamionuje upór i tępotę. – Przyjrzał się Kay, której kształty rysowały się wyraźnie pod cienką suknią; jak zwykle była bez pasa. – Skłonność do steatopygii – zakończył.

– Do czego? – szepnęła Dottie.

– Do nadmiernego otłuszczenia pośladków. Czego się pani napije? – Dottie była zaciekawiona i przerażona, nigdy z nikim nie prowadziła takiej risque rozmowy. – Pani i jej koleżanki z wyższych sfer – kontynuował malarz – macie budowę delikatniejszą, bardziej funkcjonalną. Pełny, nisko osadzony biust – rzucił okiem na salę – przeznaczony do noszenia pereł, swetrów bouclé, bluzeczek ze szczypankami i zakładeczkami z krepdeszynu. Wąskie talie. Szczupłe nogi. Osobiście, jako człowiek supernowoczesny, wolę chłopięcą figurę, dziewczynę w czepku kąpielowym wyprostowaną jak struna przed skokiem z trampoliny. Wakacyjne wspomnienia z Marblehead. Betty jest fantastyczną pływaczką. Kobiety szczupłe są bardziej zmysłowe, to fakt naukowy, końce nerwów mają bliżej skóry. – Zmrużył szare oczy pod ciężkimi powiekami, jakby był senny. – Ale podoba mi się ta tłusta – dodał nagle, wskazując „Pokey”. – Wygląda jak cieplarniana roślina. Opalizująca skóra upulchniona ostrygami. Mniam, mniam, mniam, forsa, forsa, forsa. Moje problemy seksualne są natury ekonomicznej. Nie znoszę kobiet z niższych sfer, lecz mam cygańskie poglądy. Niemożliwa kombinacja.

Ku wielkiej uldze Dottie kelnerzy wnieśli śniadanie – jaja po benedyktyńsku i Kay popchnęła wszystkich do stołu. Posadziła drużbę, milczącego osobnika pracującego w redakcji „Wall Street Journal” (dział reklam), po swojej prawej ręce, Helenę zaś po prawej ręce Haralda; poza tym goście siadali, gdzie kto chciał. Dottie znalazła miejsce na końcu stołu między Libby, jej bête noir, a żoną radiowca, projektantką modeli u Kusseka (która powinna była oczywiście siedzieć po lewej ręce Haralda). Był to trudny stół do usadowienia gości, wśród których znalazło się dużo dziewcząt, lecz bardziej taktowna gospodyni rozmieściłaby je tak, aby najnudniejsze nie siedziały obok siebie. Pomimo to żona radiowca, żywa, chuda jak patyk osoba, ubrana jak wamp filmowy w suknię zdobioną piórkami i pajetkami, robiła wrażenie bardzo zadowolonej z towarzystwa przy stole; skończyła Uniwersytet Idaho w 1928 i oznajmiła, że uwielbia duży babiniec. Poinformowała, że zna Haralda od pędraka, tak jak i jego starych, których od wieków nie widziała. Anders, ojciec Haralda, był dyrektorem szkoły w Boise, do której chodziła z Haraldem kupę lat temu.

– Czy Kay nie jest słodka? – z miejsca spytała Dottie.

– Okropnie miła – serdecznie odpowiedziała żona radiowca.

Sąsiadka Dottie była, jak to się dawniej mówiło, z „biglem”, w zasadzie Dottie zgadzała się z nauczycielką angielskiego, że mądrzej jest nie używać określeń żargonowych, które się szybko starzeją i zdradzają, ile kto ma lat.

– Jak to jest, że jej rodzice się nie machnęli? – ciągnęła dalej żona radiowca zniżonym głosem.

– Machnęli? – powtórzyła Dottie, nie rozumiejąc; czyżby tamta miała na myśli, że powinni byli machnąć na nich ręką?

– Że się nie pokazali na ślubie.

– O! – powiedziała Dottie, kaszląc. – Zdaje się, że przysłali młodej parze czek – wyszeptała. – Zamiast wydawać na podróż, wie pani.

– To samo powiedział Dave – skinęła głową kobieta – mój mąż. Domyślił się, że musieli przysłać czek.

– Będą mieli z tego więcej pożytku. Nie uważa pani?

– Och, naturalnie. Jestem sentymentalną kretynką, poniekąd. Brałam ślub w welonie… Wie pani, mówiłam Haraldowi, że chętnie urządziłabym im ślub u siebie. Wygrzebalibyśmy skądś pastora, a Dave porobiłby zdjęcia dla ich starych. Ale Kay miała już podobno wszystko załatwione, gdy wystąpiłam z tą propozycją. – Przerwała wymownie i pytająco spojrzała na Dottie, która poczuła się jak w pułapce.

Odpowiedziała taktownie, obracając to w żart, że plany Kay są jak „prawa Medów i Persów”, nikt nie potrafi zmienić jej postanowień.

– Kto to powiedział – dodała z błyskiem w oku – że jego żona ma żelazny kaprys? Mój ojciec zawsze to cytuje, gdy musi ustąpić mamie.

– Fajne – przyznała tamta. – Harald to swój chłop – dodała innym tonem, głębszym i poważniejszym. – Którego łatwo zranić w dodatku. Choć nikt by tego nie przypuszczał. – Wnikliwie spojrzała na Dottie, a jej pióra wojowniczo przytaknęły, gdy wypiła kieliszek ponczu.

Trochę dalej, po przeciwnej stronie stołu, rudawy potomek Hawthorna, rozmawiający z Priss, złapał zakłopotane spojrzenie Dottie i mrugnął do niej. Nie wiedziała, jak zareagować, wobec tego dzielnie odmrugnęła. Nie przypuszczała, że jest typem dziewczyny, do której mrugają mężczyźni. Była najstarsza w grupie, kończyła dwadzieścia trzy lata, z powodu złego zdrowia nie mogła w dzieciństwie chodzić do szkoły, teraz czuła się po trosze starą panną; koleżanki droczyły się z nią z powodu jej nienagannych manier, powagi, szalików, lekarstw i długiego futra z norek, w którym paradowała po uczelni, żeby nie zmarznąć, ale dzięki dużemu poczuciu humoru potrafiła razem z nimi bawić się własnym kosztem. Jej kawalerowie zawsze traktowali ją z szacunkiem, należała do gatunku dziewcząt, z którymi umawiają się na randki bracia koleżanek, asystował jej cały łańcuszek bladych młodzieńców studiujących archeologię, muzykologię lub architekturę w szykownym Harvardzie; czytywała koleżankom z grupy urywki z ich listów – opisy koncertów czy wykopalisk na południowym zachodzie kraju – a gdy bawiły się w Dzień bez Kłamstwa, przyznała, że dwaj z nich się jej oświadczyli. Wszyscy jej mówili, że ma ładne oczy, śliczne białe zęby i piękne, choć niezbyt gęste włosy; jej nos był nieco za długi i spiczasty, typowa cecha mieszkańców Nowej Anglii, brwi cokolwiek za szerokie, była podobna do jednej ze swych prababek na portrecie pędzla Copleya, wiszącym w hallu rodzinnego domu. Na swój skromny sposób lubiła się bawić, przypuszczała nawet, że jest zmysłowa, chętnie tańczyła i śpiewała, stale nuciła melodie popularnych piosenek. Jednakże żaden chłopak nigdy nie pozwolił sobie posunąć się z nią za daleko, w co niektóre koleżanki nie mogły uwierzyć, a była to prawda. I co dziwniejsze, Dottie wcale nie byłaby tym zgorszona. Ulubionym jej autorem był D.H. Lawrence (autor Kochanka Lady Chatterley), co bardzo bawiło koleżanki, z powodu jego prawdziwego rozumienia zwierząt i naturalnej strony życia.

Rozmawiała na ten temat z matką i obie doszły do wniosku, że jeśli dziewczyna jest zakochana i zaręczona z przyzwoitym chłopcem, powinna może spróbować z nim raz przed ślubem, aby się upewnić, czy są dobrze dobrani. Mama, bardzo młodzieńcza i nowoczesna, znała niezwykle smutne przypadki wśród swoich przyjaciółek – mężczyzna i kobieta po prostu nie pasowali do siebie w tamtym miejscu i nigdy nie powinni się byli pobrać. Dottie nie uznawała rozwodów i uważała za rzecz bardzo ważną, aby ta strona małżeństwa była właściwie ułożona, bała się defloracji, o której dziewczęta ciągle żartem mówiły w palarni. Kay bardzo się nacierpiała z Haraldem; dopiero za piątym razem ją przeniknął, jak twierdziła, i to pomimo gry w siatkówkę i częstej jazdy konnej, którą uprawiała w swoich stronach. Mamusia mówiła, że kto chce, może usunąć błonę chirurgicznie, jak to podobno robią za granicą kobiety z rodzin królewskich, lecz może bardzo delikatny kochanek potrafiłby to zrobić bezboleśnie, wobec tego kto wie, czy nie lepiej byłoby wyjść za starszego doświadczonego mężczyznę.

Drużba wygłaszał toast, Dottie podniosła oczy i znów napotkała utkwione w nią błyszczące szare oczy Dicka Browna (tak się nazywał). Podniósł kieliszek i przepił do niej. W odpowiedzi ona też wypiła.

– Rozkoszne przyjęcie! – wykrzyknęła Libby, wyginając długą szyję, kręcąc głową na wszystkie strony i zanosząc się śmiechem.

– Znacznie przyjemniej – mruczeli goście – bez oficjalnych życzeń, formalności czy obecności starszych.

– Marzę o czymś takim – oznajmiła Libby. – Młodzieżowy ślub. – Wydała okrzyk zachwytu, bo wniesiono tort lodowy z lekko dymiącymi bezami. – Tort lodowy! – krzyknęła i bezsilnie opadła na krzesło. – Dziewczyny – podjęła uroczyście, pokazując palcem duży tort z przypalonymi bezami na szczycie, który ustawiono przed Kay – spójrzcie na to! Spełnione marzenia dzieciństwa! To wymarzone przyjęcie każdego dziecka w całej kochanej Ameryce. Jak lakierki, sukieneczka z organdyny i nieśmiały chłopczyk z dużym wykładanym kołnierzem zapraszający nas do tańca. Nie pamiętam, kiedy byłam tak zachwycona. Od dwunastego roku życia nie widziałam takiego tortu. To góra Whitney, Fudżi-jama.

Koleżanki uśmiechnęły się do siebie pobłażliwie. Libby „komponuje”. W rzeczywistości podzielały jej zachwyt, nim się odezwała, rozległy się westchnienia pełne oczekiwania na widok gorących bez zapadających się pod nożem Kay. Stojący pod ścianą dwaj kelnerzy patrzyli na tort z ponurymi minami. Nie udał się znów tak bardzo. Bezy przyrumieniły się nierówno, miejscami białe, w innych miejscach zwęglone miały przykry smak. Pod plastrem lodów biszkopt był nieświeży i wilgotny. Lecz wierna przyjaźń dla Kay kazała gościom podsuwać talerze po repetę. Tort lodowy był właśnie czymś takim, co każda z nich sama wolałaby zadysponować, będąc na miejscu Kay – bardzo nietypowy na weselu, a przecież idealny, jeśli się nad tym zastanowić. Wszystkie ogromnie chciały nauczyć się gotować, miały absolutnie dość pieczeni, kotletów bez wyobraźni i deserów z cukierni, które podawała mamusia; one miały zamiar wypróbować nowe potrawy, cudzoziemskie przepisy, pulchne omlety i suflety, pikantne auszpiki i choć jedną zapiekankę w żaroodpornym szklanym naczyniu, nie będą gotowały żadnych zup, tylko zamiast zupy świeża zielona sałata.

– To sztuczka hotelowa – wyjaśniła żona radiowca, zwracając się przez stół do Priss, która miała wyjść za mąż we wrześniu. – Mają lody zamarznięte na kość i zaraz siup do pieca. W ten sposób nic nie ryzykują, ale, mówiąc między nami, nie tak to robiła moja matka.

Priss zmartwiona przytaknęła. Była poważną, niedużą dziewczyną z popielatymi włosami, wyglądała jak suseł i uważała za swój obowiązek zapamiętać każdą zasłyszaną plotkę na temat kłopotów z żywieniem. Studiowała ekonomię i miała pracować w dziale żywienia Urzędu Uzdrowienia Gospodarki Narodowej.

– Warunki pracy – zaczęła, lekko jąkając się z nieśmiałości – w kuchniach niektórych naszych najlepszych hoteli są znacznie poniżej wymaganego poziomu, wie pani. – Wypity poncz uderzył jej trochę do głowy, był zdradliwy, choć jabłecznik jako produkt naturalny jest przecież najczystszym napojem, jaki można było wypić w tych czasach. Jak przez mgłę zobaczyła wstającego radiowca.

– Zdrowie absolwentek 1933 roku! – powiedział, wznosząc kieliszek.

Wszyscy wypili zdrowie dziewcząt z Vassar.

– Do dna! – krzyknęła żona radiowca.

Milczący drużba zachichotał. Choć kręciło jej się w głowie, Priss zdawała sobie sprawę, że ona sama i koleżanki mimo woli wzbudzały antagonizm ekonomiczny. Wiedziała, że dziewczęta z Vassar nie były na ogół lubiane, stały się niejako symbolem wyższości. Po ślubie będzie musiała znacznie rzadziej widywać niektóre koleżanki, jeśli chce, żeby Sloan miał dobre stosunki z kolegami w szpitalu. Smętnie spoglądała na „Pokey”, swoją najlepszą przyjaciółkę, która siedziała rozwalona przy stole, strzepując popiół z papierosa na talerz z topniejącymi lodami i namokłym biszkoptem, zachowując się bardzo brzydko, na co mogą sobie pozwolić tylko bardzo bogaci. Na jej pięknym kostiumie od Lanvin widniała długa plama. Priss w myśli zastosowała płyn do plam Energine; jej duszyczka czyściocha z całych sił pocierała plamę. Nie wyobrażała sobie, jak „Pokey” dałaby sobie radę w życiu bez osobistej pokojówki. Gdy na uczelni „Pokey” znalazła się bez swojej Chapin, Priss sprzątała po niej, podsuwała w palarni popielniczki, zbierała jej rozrzucone rzeczy i wysyłała je do prania do domu „Pokey”, zakra-dała się do wspólnej łazienki, żeby zmyć pas brudu w wannie po kąpieli tamtej i uniknąć skarg koleżanek. Biedna „Pokey” będzie skazana po ślubie na konwencjonalny dom i chmarę służby oraz guwernantek, nie pozna rozkoszy i zgryzot, jak mawiała mamusia, urządzania się na własnych śmieciach, mając do pomocy tylko jedną porządną dziewczynę przy zmywaniu i cięższej robocie.

Wielkie bogactwo to kłoda u nogi, izoluje człowieka od życia. Kryzys gospodarczy, cokolwiek by się o nim powiedziało, okazał się istnym błogosławieństwem dla klas posiadających: uzmysłowił wielu bogaczom sprawy, które liczą się naprawdę. Wśród znajomych Priss nie było ani jednej rodziny, która nie czułaby się szczęśliwsza i zdrowsza, odkąd musiała przyhamować wydatki, a te wyrzeczenia zbliżyły do siebie członków rodziny. Choćby rodzina Polly – pan Andrews był akurat w klinice Riggsa, gdy wybuchł kryzys i wszystkie inwestycje pana Andrewsa wzięły w łeb, a on zamiast popaść w głębszą melancholię, która spowodowałaby wysłanie go do państwowego zakładu dla umysłowo chorych (ponura myśl), wrócił do domu i stał się użyteczny jako kucharz. Zajmował się gotowaniem i zakupami, przyrządzał najwymyślniejsze potrawy, nauczył się bowiem haute cuisine, gdy mieli chateau we Francji; pani Andrews natomiast zmywała i sprzątała, wszyscy sami słali sobie łóżka, a gdy dzieci bawiły na wakacjach w domu, wówczas one zmywały. Najweselej było na ich małej farmie, którą udało im się zachować koło Stockbridge; „Lakey” była u nich w Dniu Dziękczynienia w zeszłym roku i nigdy lepiej się nie bawiła, żałowała tylko, że jej ojciec nie stracił pieniędzy jak pan Andrews. Wcale nie żartowała. Ważne było oczywiście, że Andrewsowie zawsze byli intelektualistami – mieli wewnętrzne źródła, z których czerpali siły.

Sama Priss była zażartym liberałem, miała to we krwi. Matka zasiadała w Radzie Powierniczej Vassar, a dziadek w swoim czasie jako burmistrz Nowego Jorku był zwolennikiem reform. Gdy w zeszłym roku musiała być druhną na eleganckim ślubie z pompą w kościele św. Jakuba – z dywanem, baldachimem itd. – nie mogła się uspokoić na widok tłoczących się wokół wejścia do kościoła bezrobotnych odsuwanych przez policję. Wcale nie uważała, że sama musi zmienić świat, jak pokpiwał z niej brat studiujący w Yale, i nie miała za złe klasie, w której się urodziła, że chce zachować swoje przywileje – została tak ukształtowana. W najmniejszym stopniu nie była socjalistką czy buntowniczką, chociaż nawet Sloan droczył się z nią na ten temat. Uważała, że to luksus być socjalistą w czasach, gdy świat tak szybko się zmienia i tyle jest do zrobienia tu i teraz. Nie można siedzieć z założonymi rękami, czekając na Królestwo Boże, podobnie jak nie można cofnąć zegara. Dziewczęta z grupy lubiły fantazjować na temat okresu historycznego, w jakim chciałyby żyć, gdyby to od nich zależało, i tylko Priss pozostawała w teraźniejszości; Kay wybrała rok 2000 (po narodzeniu Chrystusa oczywiście), „Lakey” wolała quattrocento, co właściwie dowodziło, jak różnorodna była grupa. Mówiąc jednak poważnie, Priss nie wyobrażała sobie ciekawszych czasów do osiągnięcia pełnoletności niż właśnie w Ameryce roku 1933, i bardzo jej było żal kogoś takiego jak Dick Brown, jej sąsiad z prawej strony, który miał niespokojną, zgorzkniałą twarz i białe ruchliwe dłonie; po dłuższej rozmowie z nim (zanudziła go pewnie na śmierć) zorientowała się, że jest typowym przedstawicielem poprzedniego pokolenia byłych emigrantów i zbuntowanej cyganerii, o których uczyły się na kursie profesor Lockwood i którzy wracali teraz, starając się odnaleźć swoje korzenie.

Gwar stopniowo zamierał. Lekko zamroczone alkoholem dziewczęta wymieniały pytające spojrzenia: Co dalej? Na konwencjonalnym weselu Kay i Harald wymknęliby się teraz, aby się przebrać do podróży, a Kay rzuciłaby gościom swój bukiet. Lecz przypomniały sobie, że ma nie być podróży poślubnej. Młoda para najwyraźniej nie miała dokąd się udać prócz podnajętego mieszkania, z którego wyszła dziś rano. Znając Kay, koleżanki były pewne, że zostawiła rozbabrane łóżko. Znów jak w kaplicy poczuły się dziwnie nieswojo. Spoglądały na zegarki, była zaledwie pierwsza piętnaście. Za ile godzin Harald będzie musiał iść do pracy? Mnóstwo par niewątpliwie zaraz po ceremonii zaślubin wracało do domu, a jednak dopuszczenie do tego wydawało się nie w porządku.

– Powinnam ich zaprosić na kawę do cioci Julii? – szepnęła przez stół Polly do Dottie.

– Za dużo osób – wymamrotała Dottie.

– Nie wiem, co by na to powiedziała Ross. – Ross była pokojową cioci Julii i nie dawała sobie w kaszę dmuchać. – Co tam, gwiżdżę na Ross! – zakończyła odważnie Polly.

Spojrzenia obu dziewcząt powędrowały wzdłuż stołu, licząc gości, spotkały się poważne i wystraszone. Było trzynaście osób: osiem dziewcząt z grupy i pięć osób postronnych. Jakie to podobne do Kay. A może to przypadek? Może ktoś zawiódł w ostatniej chwili? Żona radiowca wymieniła spojrzenia z mężem, następnie odwróciła się do Dottie i spytała sotto voce:

– Nie wpadlibyście do nas na filiżankę kawy? Dam znak Kay i Haraldowi.

Dottie wahała się, może to rzeczywiście byłoby właściwsze, nie chciała jednak decydować za Kay, która wolałaby może iść do cioci Julii. Gnębiło ją uczucie, że wszystko zanadto się gmatwa jak koła w kołach.

Rozmyślania jej przerwało ostre gdakanie „Pokey”.

– Powinniście przecież wyjechać – poskarżyła się nagle, gasząc papierosa i patrząc przez lornion z taką miną, jakby jej wyrządzono niezasłużoną krzywdę.

Niezawodna „Pokey”, pomyślały dziewczęta, wzdychając jednocześnie.

– Dokąd mielibyśmy jechać? – z uśmiechem spytała Kay.

– Właśnie, dokąd? – dorzucił pan młody.

„Pokey” zastanowiła się.

– Jedźcie na Coney Island – oznajmiła.

Rada była tak niepodważalna i oczywista, jakby padła z ust starca czy dziecka, i wszyscy na chwilę zaniemówili.

– Cudowny pomysł! – krzyknęła Kay. – Metrem?

– Ekspresem Brighton przez Flatbush Avenue – zakomunikował Harald – przesiadka przy Fulton.

– „Pokey”, jesteś genialna – przyklasnęli wszyscy z ogromną ulgą.

Harald uregulował rachunek i wdał się w dyskusję na temat kolejek diabelskich, porównując zalety „Cyklonu” i „Pioruna”. Kobiety wyciągnęły puderniczki, włożyły futrzane narzutki, zajrzały do notesików oprawnych w granatową angielską skórę. Zapanowało ogólne ożywienie i wesołość.

– Jak „Pokey” na to wpadła?

– Cudowne zakończenie cudownego ślubu.

– Idealne!

Głosy cichły, wkładano rękawiczki. Goście weselni wyszli na ulicę, radiowiec, który zostawił aparat w szatni, robił teraz zdjęcia na chodniku w jasnym czerwcowym słońcu. Ruszyli pieszo przez Ósmą Ulicę do stacji metra przy Astor Place, odprowadzani spojrzeniami przechodniów, którzy odwracali się, żeby im się lepiej przyjrzeć, i zeszli na dół do obrotowego wejścia.

– Kay musi rzucić bukiet! – krzyknęła Libby, wyciągając się w górę na długich nogach jak środkowy napastnik w koszykówce, gdy tymczasem wokół nich gęstniał tłum gapiów.

– Moje dziewczę z Vassar, niezrównana nasza! – wyśpiewał radiowiec.

Harald wyciągnął dwie pięciocentowe monety i młodożeńcy przeszli przez kołowrót; Kay wyglądała prześlicznie, co do tego wszyscy byli zgodni, odwróciła się i wysoko podrzuciła bukiet ponad kołowrót w stronę dziewcząt, które na to czekały. Libby, podskakując, złapała go, choć był przeznaczony dla stojącej tuż za nią Priss. W tym momencie „Lakey” zaskoczyła wszystkich: paczki owinięte w brązowy papier, które zostawiła w szatni, zawierały ryż.

– Więc po to wysiadłaś z taksówki! – krzyknęła Dottie z podziwem, a towarzystwo zaczęło nabierać garściami ryż i obrzucać nim młodą parę, tak że gdy w końcu pociąg wjechał na stację metra, cały peron był usiany białym ziarnem.

– To banalne, wcale nie w twoim stylu, Eastlake! – krzyknęła Kay w chwili, gdy zamykały się drzwi wagonu, a rozchodzący się goście uznali, że to faktycznie niepodobne do „Lakey”, ale, banalne czy nie, jest właśnie tym pociągnięciem, którego wymagało zakończenie niezapomnianego wydarzenia.

Przekład: Cecylia Wojewoda

Korekta: Anna Malanowska, Agnieszka Sprycha

Wydawnictwo W.A.B. wykazało należytą staranność (w rozumieniu art. 355 par. 2 kodeksu cywilnego) w celu odnalezienia aktualnego dysponenta autorskich praw majątkowych do polskiego przekładu książki. Przed oddaniem książki do druku poszukiwania te nie przyniosły rezultatu, dlatego Wydawnictwo W.A.B. zobowiązuje się do wypłacenia stosownego wynagrodzenia aktualnemu dysponentowi autorskich praw majątkowych niezwłocznie po jego zgłoszeniu się do siedziby wydawnictwa.

Projekt okładki: Izabella Marcinowska

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki: © Walter Sanders/The LIFE Picture Collection/Getty Images

Skład i łamanie: Plus 2 Witold Kuśmierczyk

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./fax (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-7881-378-1

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Aleksandra Łapińska / Virtualo Sp. z o.o.