Emma Mars

Hotel

Pokój nr 1

Przełożyła Joanna Józefowicz-Pacuła

Tytuł oryginału: Hotelles. Chambre un

Copyright © Emma Mars

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXVI

Copyright © for the Polish translation by Joanna Józefowicz-Pacuła, MMXVI

Wydanie I

Warszawa

Spis treści

- Motto

- ***

- 1

- 2

- 3

- 4

- 5

- 6

- 7

- 8

- 9

- 10

- 11

- 12

- 13

- 14

- 15

- 16

- 17

- 18

- 19

- 20

- 21

- 22

- 23

- 24

- 25

- 26

- 27

- 28

- 29

- 30

- 31

- 32

- 33

- 34

- 35

- 36

- 37

- 38

- 39

- Podziękowania

- Przykładowa bibliografia

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Jeśli uda ci się żyć bez mistrza, jakiegokolwiek mistrza w jakiejkolwiek dziedzinie, koniecznie daj mi znać, dobrze? Albowiem będziesz pierwszym w całej historii ludzkości.

Lancaster Dodd w Mistrzu (The Master), Paul Thomas Anderson, Annapurna Pictures i Ghoulardi Film Company, Metropolitain Films Export, 2012

***

Paryż, pierwsze dni czerwca 2010, popołudnie w pokoju hotelowym

Nigdy nie należałam do tej kategorii kobiet, według których pokoje hotelowe nie różnią się między sobą. Kobiet twierdzących, że wszystkie pokoje hotelowe nie są niczym więcej jak jedną i tą samą anonimową przestrzenią, bez właściwości i osobowości. Rodzajem zimnego tunelu o standardowym wystroju i standardowym komforcie, w sam raz na przeżycie do następnego dnia. Takie kobiety z pewnością zatrzymują się w hotelach tylko na noc, między jednym a drugim pociągiem lub samolotem, i szybko zasypiają zmęczone trudami podróży. A trzeba pobyć w pokoju hotelowym w dzień, kiedy cały przybytek mniej lub bardziej świeci pustkami, żeby zasmakować w tym, co jest w nim szczególnego, wyjątkowego. Trzeba się rozluźnić, dopuścić do głosu własne zmysły, jeden po drugim, aby odczuć ślady poprzednich mieszkańców tego pokoju, którzy tu właśnie, przed nami, mogli się śmiać lub płakać, kochać i zaznawać rozkoszy. W hotelu, jak nauczyłam się przez ostatnie miesiące, dostajesz tyle, ile sama wnosisz. Jeśli wkraczasz w hotelowy świat tylko po to, by pogrążyć się we śnie, nudzie czy melancholii, nie zauważysz niczego poza odbiciem twego własnego smutku lub bezczynności. I wyjdziesz z hotelu w tym samym stanie, niestety nijak niezmienionym.

Jeśli jednak zadasz sobie trud wysłuchania pokoju hotelowego, zarzuci cię tysiącem opowieści, tysiącem anegdot, tysiącem westchnień... i natychmiast zapragniesz dorzucić do nich własne. Najciekawsi słuchacze i słuchaczki czują się nieraz wręcz opętani przeszłymi motywami. Zapachem przetrwałym w firance czy kapie. Jakąś minimalną plamką, która oparła się pralni. Rysą na lustrze rzucającą cień, bez mała kształt sylwetki. Chłoniesz wszystkie te detale, napawasz się nimi i z tym większym podnieceniem czekasz na swoją kolej, na przeżycie swojej własnej historii.

Dokładnie tak jak ja w tej chwili, naga, przywiązana za nadgarstki do wezgłowia łóżka. Drżę z niecierpliwości, żeby zapisać nowe karty opowieści rozpoczętej dawno, dawno temu, na długo przed dzisiejszym dniem, na długo przede mną. Jak większość pokoi w Hôtel des Charmes, również ten, nazywany Józefiną na cześć cesarzowej Bonaparte, ma wielkie lustro zawieszone u sufitu. W oczekiwaniu na coś ważnego, co zaraz nastąpi, mogę kontemplować do woli siebie samą, Annabelle Barlet z domu Lorand, lat 23, mężatkę od niedawna, gotową oddać się duszą i ciałem mężczyźnie, który szykuje się w łazience obok. Kto to będzie? Na razie nie mam pojęcia. Wiem tylko tyle, że to na pewno nie mój mąż. Gdyby chodziło o niego, czy bylibyśmy tutaj? Szczerze, co robilibyśmy w tym miejscu?

Wszyscy nazywają mnie Elle, od zawsze i w dowolnych okolicznościach. Niewątpliwie dlatego, że „Belle” byłoby imieniem zbyt trudnym do noszenia. Tyle że Elle, daję słowo, jest jeszcze gorsze. Niby też skrót od Annabelle, ale jaki! Elle czyli Ona, tak jakbym miała sama jedna streszczać w sobie wszystkie kobiety! Skupiać w sobie wszelkie ich wdzięki. Krystalizować wszelkie ich pragnienia. Zaspokajać wszelkie fantazje, te surowe kruszce, z których zrobieni są mężczyźni.

Gdy wreszcie skrzypią drzwi łazienki, nie mogę się powstrzymać od okrzyków, krótkich, chociaż kto wie, czy nie nazbyt piskliwych. Tak jakbym już niemal uwierzyła, że jego obecność jest tylko snem. Ów ktoś nieruchomieje, waha się przed dołączeniem do mnie. Wyobrażam sobie jego rękę zaciśniętą na klamce i wstrzymywany oddech.

– Madame? Madame Barlet, czy wszystko przebiega po pani myśli?

Głos, który słyszę, nie należy do niego. Dociera z korytarza, nie z łazienki. Gdzieś za kulisami niepokoją się o mnie. Zależy im na moim zadowoleniu. Madame jest tu bywalczynią. Madame cieszy się przywilejami. Mój mężczyzna wydał im stosowne polecenia. To ktoś z gatunku budzących tutaj posłuch. Ktoś, kogo się słucha i czyje rozkazy się spełnia.

– Tak, monsieur Jacques... Proszę się nie martwić, wszystko w porządku.

Nie rozpieszczano mnie tak za pierwszym razem, gdy znalazłam się w tym pokoju, dokładnie rok temu. Nie byłam również tak pewna siebie. Wielkie lustra odsyłały mi zupełnie inny obraz. Miałam te same kształty w charakterze ciężaru, te same krągłości w charakterze obietnicy. Wtedy jednak nie zdawałam sobie jeszcze sprawy z ich mocy, a tym bardziej nie umiałam robić z nich użytku. Nie czerpałam przyjemności z drugiego człowieka ani – zwłaszcza – z bycia sobą.

Z czego czerpiesz przyjemność, Elle? No właśnie, z czego?

Czy ja wiem? Co to takiego, co przyprawia mnie o motylki w brzuchu? Od czego robi mi się mokro, bez najmniejszego dotyku, na samą myśl? Nagie ciało mężczyzny? Jego zapach? Wizja anonimowego penisa wyprężonego dla mnie? Przede mną? We mnie...

(Odręczna notatka z 5.06.2010, mojego autorstwa).

Nie, jeszcze rok temu nawet nie podejrzewałam, że każdy pokój hotelowy kipi miłością i że każda kobieta inkubowana w takim wrzątku uczy się być wreszcie sobą. Nic mnie nie krępowało tak jak teraz, a jednak byłam bardziej zniewolona niż obecnie. Dzisiaj, wbrew wszelkim pozorom, to ja jestem panią, nie tylko ciałem do wzięcia przez tego kogoś, kto drży za drzwiami. Oddaję się totalnie, ale nigdy wcześniej nie byłam w stanie tak dalece kontrolować biegu rzeczy.

Rok temu byłam jeszcze tylko sobą, Elle. Wszystkimi kobietami minus ja sama. Każdą kobietą, która jeszcze musiała się we mnie narodzić...

1

Rok wcześniej, 3 czerwca 2009, w tym samym pokoju hotelowym

Tamtego dnia miałam swobodę ruchów i skorzystałam z niej, by wślizgnąć się w pościel wielkiego łoża apartamentu Józefina. Byłam niby wolna, a jednak tak bardzo wynajęta. Zaledwie od trzech, najwyżej czterech godzin znałam mężczyznę, który miał się położyć obok mnie. Nie wiedziałam o nim prawie nic. Znałam tylko jego stan cywilny i wielkość portfela, no i wkrótce miałam poznać wielkość czego innego. Przez cały wieczór poprzedzający ten moment nie usłyszałam ani jednego słowa z rozmowy toczonej z naszymi sąsiadami przy stole. Mój udział ograniczał się do uśmiechów i wdzięcznych skinień głowy – nie wyszłam z roli ozdobnego dodatku, skądinąd zgodnie z ustalonym z góry scenariuszem. Czym właściwie zajmował się mój towarzysz? Bankowością? Handlem zagranicznym? A może był przedstawicielem jakiegoś obieralnego gremium albo honorowym przewodniczącym czegoś tam? Tak czy inaczej, musiał znaczyć dostatecznie dużo, by wymuszać respekt – a czasem nawet ciszę – na pozostałych uczestnikach przyjęcia.

– Masz jakieś preferencje co do pozycji? – zapytał, pomagając mi rozpiąć suwak na plecach mojej zwiewnej białej sukienki.

Zabawne: nie dalej jak kilka minut temu, zajęci konsumpcją foie gras z borówkami, byliśmy na „pan, pani”. Teraz, ledwie znaleźliśmy się w osobnym pokoju, on autorytarnie przeszedł na „ty”, narzucając nam obojgu złudną bliskość ciał rozbieranych zbyt szybko.

– Przepraszam? – wykrztusiłam między dwoma łykami gazowanej wody mineralnej.

Prawdziwa namiętność nie potrzebuje takich technicznych ustaleń. Gdyby pragnął mnie gorąco, znalazłby odpowiedź w moim ciele, w sposobie, w jaki by mu się oddało. Wszelkie słowa byłyby zbędne, jak w muzyce. Wystarczyłaby harmonia naszych zmysłów...

– Chcę powiedzieć... Czy są pozycje, które sprawiają ci problem? Coś, co cię blokuje?

Odwróciłam się i po raz pierwszy przyjrzałam mu się uważniej. Był nawet dość przystojny, na oko czterdziestolatek, lekko siwiejący, atletycznej budowy, z pewnością bardzo wysportowany, co prawdopodobnie tłumaczyło moją obecność w tym pokoju. Gdyby nie miał żadnych atutów, nawet nie przyszłoby mi do głowy kontynuować w taki sposób naszą znajomość ze śmiertelnie nudnego bankietu. Ograniczyłabym się do „formuły podstawowej”, tym bardziej że był to zaledwie trzeci raz, kiedy zgodziłam się na „ciąg dalszy”, pozostając przy naszej branżowej terminologii. W sumie niewiele, jak na osiem miesięcy praktykowania tego fachu.

Po jego niezręczności, po tych beznadziejnych, gaszących wszelką spontaniczność pytaniach o moje preferencje, odgadłam, że nie był bardziej doświadczony ode mnie. Kto wie, może nawet po raz pierwszy zaliczał „hostessę”... Właściwie mogłam go o to zapytać, tylko po co? Nie interesował mnie na tyle, by odzierać nasze przypadkowe spotkanie z resztek uroku, jaki kryje się w tajemnicy.

– Nie... Niespecjalnie – skłamałam z uśmiechem, w założeniu zachęcającym.

– Okej... – Przyjął to do wiadomości skinieniem brody, najwyraźniej z ulgą. – Po prostu lepiej, żebym wiedział wcześniej.

Myślami byłam zupełnie gdzie indziej...

Pozycja od tyłu krępuje mnie, bo jest zwierzęca, prymitywna. Dlatego mogę się kochać w ten sposób tylko z mężczyzną, którego dobrze znam.

Pozycja od tyłu podnieca mnie bardziej niż jakiekolwiek inne... bo jest zwierzęca, prymitywna!

Dlatego marzę, żeby kochać się w ten sposób z nieznajomym, a najlepiej z nieznajomym w masce.

(Anonimowa odręczna notatka z 3.06.2009, wrzucona do mojej skrzynki na listy)

Myślałam właśnie o skandalicznych karteczkach, jakie otrzymywałam od kilku tygodni, od czasu, gdy znalazłam w torebce mały kołonotatnik ze spiralą i srebrną okładką, który czyjaś ręka musiała tam wsunąć, korzystając zapewne z tłoku w metrze. Niby zupełnie czysty, ale w środku wklejono bilecik, którego treść, jak i nieznany mi charakter pisma powinny były zaalarmować mnie od razu. Przeczytałam bowiem, co następuje:

Jak wykazują badania naukowe, mężczyźni myślą o seksie około dziewiętnastu razy dziennie, natomiast kobiety nie więcej niż dziesięć. A pani, ile razy w ciągu dnia dopuszcza do siebie takie myśli?

Zlekceważyłam to znalezisko... dopóki po kilku dniach nie odkryłam w skrzynce pocztowej luźnej kartki, bez znaczka i stempla, za to z perforacjami dokładnie pasującymi do spirali tajemniczego notesika. Anonimowy autor ewidentnie czerpał przyjemność z wyobrażania sobie moich rzekomych fantazji. Tym razem pisał w pierwszej osobie, niczym moje alter ego.

W pierwszym odruchu chciałam bez czytania wyrzucić te bzdury do śmieci. Przyszło mi nawet do głowy, żeby pójść do komisariatu i złożyć skargę o molestowanie. W końcu górę wzięła moja ciekawość przyszłej dziennikarki... Starannie zarchiwizowałam kartkę nie w koszu, tylko w tym notesiku, wtedy jeszcze nie podejrzewając, że to dopiero początek długiej serii. Albowiem niewidzialna ręka nie zamierzała przestać... O nie, bynajmniej.

– Nic mnie nie blokuje – zapewniłam wreszcie mojego klienta, jakbym przypomniała sobie o jego istnieniu.

Koniec końców, nie wydawał się gorszy od tej garstki mężczyzn, którym jak dotąd pozwoliłam się posiąść po kilku nazbyt zakrapianych wieczorach w niezbyt wyszukanych lokalach. A i myśląc o pierwszym razie w ramionach Freda, najpoważniejszej z moich dotychczasowych historii, musiałam uznać z przykrością, że jej również brakowało poloru i polotu. Prawdę mówiąc, tego wieczoru, kiedy wylądowaliśmy w łóżku, uległam bardziej z powodów zewnętrznych – nadarzającej się okazji, naturalnej, jak mi się zdawało, kolei rzeczy... – niż autentycznego pragnienia. Cóż zatem mogło być złego w dzisiejszym razie, fakt, że podobnym do transakcji? Czy nie zasługiwałam na więcej niż kawałek pizzy i dwa kieliszki czerwonego wina w byle jakiej restauracji?

Ten tutaj był przynajmniej bogaty, wypielęgnowany, przystojny i nade wszystko elegancki w swoim dwurzędowym garniturze na miarę, którego jakość biła po oczach jedwabiem podszewki w kolorze fuksji, szwami dobranymi do butonierek... No i rzecz zasadnicza, dzięki niemu miałam zarobić w ciągu tego wieczoru więcej niż przez tydzień dorywczych prac w gastronomii, w kasie fast foodu albo na zapleczu.

Krótko mówiąc, motywowałam się, jak umiałam. Gdy szampan wypity do kolacji powoli przestawał działać, potrzebowałam innego bodźca niż bąbelki ulatniające się z mojego kieliszka i głowy.

Korzystając z przyzwolenia, którego właśnie mu udzieliłam, pan-na-miarę, starannie obciągnięty lateksem, natarł na mnie bez większych ceregieli, a zwłaszcza bez jednego słowa, w klasycznej, misjonarskiej pozycji. Brak miłosnego kunsztu u ludzi, zdawać by się mogło, obytych i dobrze wychowanych nigdy chyba nie przestanie mnie zdumiewać. To przypuszczalnie jedyna sfera edukacji traktowana tak po macoszemu, dla której nie przewidziano prywatnych lekcji ani zastępu korepetytorów.

– Dobrze jest, nie sprawiam ci bólu?

Nie, ani bólu, ani czegokolwiek innego. Przedziwne zero doznań. Cała dolna połowa mojego ciała wydawała się znieczulona. Wiedziałam, że chodzi o mnie, o seks ze mną, penetrację, na wskroś realny stosunek płciowy, a mimo to nie mogłam wykrzesać z siebie najmniejszego zaangażowania. Z rękami na jego pośladkach dostrajałam się jednak do monotonnych ruchów w tę i z powrotem, w tę i z powrotem... wewnątrz mnie, a jakby poza mną.

– Dobrze, dobrze – mruknęłam w charakterze zachęty.

Moje własne niedoświadczenie uniemożliwiało mi śmielszą inicjatywę, której on skądinąd miał prawo oczekiwać. Czy powinnam była dyszeć, jęczeć, szeptać mu do ucha sprośne zaklęcia? Jak dalece należało się posunąć w symulacji? Czy to też wchodziło w zakres „usługi”?

– A ty... a tobie jest dobrze?

To wszystko, co naprędce przyszło mi do głowy – i nie mam złudzeń, zabrzmiało aż nadto banalnie. Ograniczył się do wykrztuszenia „tak” w sposób zapowiadający rychły finał. Musiał sam zdać sobie z tego sprawę i pomyśleć o lepszej kapitalizacji cennego momentu – jak przystało na zdolnego biznesmena, którym z pewnością był – dość, że znieruchomiał na kilkanaście sekund, aby po chwili wrócić do dzieła z regularnością szwajcarskiego metronomu.

A mnie nadal jakby nie było... Nie czułam zażenowania, odrazy, a już w najmniejszym stopniu buntu. Z mojej ręki głaszczącej jego plecy na całej powierzchni, od karku aż do lędźwi, emanowała dobra wola, pragnienie, by sprawić mu przyjemność. Cel zdawał się osiągnięty, sądząc po coraz intensywniejszym sapaniu. Doprawdy, wszystko to razem nie było gorsze od innych znanych mi już seansów łóżkowej gimnastyki. Powiem więcej, akt miłosny bez miłości czy namiętności ma swoje zalety – chociażby taką, że pozwala bez przeszkód podziwiać scenerię. A sceneria pokojów w Hôtel des Charmes naprawdę zasługiwała na kontemplację. Poza ogromnym lustrem u sufitu, jednym z rzadkich ustępstw wobec wymagań naszych czasów, cała reszta wyglądała na wierną replikę sypialni zajmowanej przez panią de Beauharnais, po mężu Bonaparte, w jej pałacyku w Malmaison. Zaokrąglone pomieszczenie mogło kojarzyć się z luksusowym namiotem z czerwonej tkaniny rozpiętej na złotym rusztowaniu; udrapowana na sposób antyczny powiększała wnętrze, wprawiając je przy tym w pełne wdzięku drgania. Wielkie łoże z baldachimem zwieńczonym orłem z rozpostartymi skrzydłami, jakby zrywał się do lotu, miało u wezgłowia dwa złocone łabędzie, a w nogach dwa rogi obfitości. Reszta umeblowania, włącznie z fotelami i długą rekamierą na przeciwległym końcu, powielała dominujące barwy złota i krwi, a także kwiecisty deseń kapy i boków materaca.

Złudzenie było tak doskonałe, że nie musiałam nawet wysilać wyobraźni, aby przenieść się dwa wieki wstecz. Czy Napoleon oblegał swoją Józefinę z taką samą mechaniczną precyzją, czy przeciwnie, i na tym polu bitwy zaskakiwał wyrafinowaną strategią? Z przyjemnością pogrążyłam się w dywagacjach natury estetycznej – albo historyczno-seksualnej – gdy tymczasem pan-na-miarę zadał mi ostatnie pchnięcie miednicą, połączone z kulminacyjnym jękiem. Nie wytrzymał dłużej niż trzy, może cztery minuty, niewrażliwy na majestat miejsca, a może po prostu ociężały i osłabiony suto zakrapianą kolacją.

Wyskoczył ze mnie natychmiast, opadł na bok i odsunięty na muśnięcie uznał za stosowne powiedzieć mi komplemencik w charakterze gratyfikacji za właśnie przeżyty orgazm:

– Jesteś... bardzo ładna, wiesz?

– Dziękuję.

Jak inaczej mogłam odpowiedzieć, zwłaszcza myśląc o sobie coś wręcz przeciwnego? Postać widziana w lustrze na suficie wcale mi się nie podobała. Prawdę rzekłszy, nigdy jej nie lubiłam. Wiedziałam też, że seanse podobne do tego na pewno nie poprawią naszych relacji. Za gruba, za taka, za owaka. Cóż, we własnych oczach byłam raczej niezgrabnym, kluchowatym podlotkiem niż femme fatale. Jednym słowem, daleka od doskonałości... o lata świetlne.

– Mam kłopot z chudymi kobietami – zwierzył się. – Wolę ich nie dotykać z obawy, że zrobię im krzywdę... no i sam się poranię o ich kości.

Ewidentny komunikat, że nie zdegustowały go moje pełne kształty. Co za subtelność! Przynajmniej jedno z nas wyglądało na zadowolone z menu, jakie byłam w stanie zaoferować. Obfitość na każdym poziomie, zaokrąglenia, brak ostrych kantów. Na razie zdawało się to zaspokajać jego apetyt.

Sięgnęłam po plik banknotów złożony w mojej intencji na orzechowym stoliczku, przeliczyłam je jednym spojrzeniem i korzystając z chwili, gdy ofiarodawca znikł w łazience, sama znikłam z pokoju, równie cicha i niema, jak mieszkające tu widma przeszłości. Wolałam ucieczkę, bo co mogłam powiedzieć mu na pożegnanie, co nie zalatywałoby z daleka kłamstwem lub zdawkową, fałszywą obietnicą? „Było naprawdę super”? „Jeszcze raz dziękuję”? „Do zobaczenia wkrótce, mam nadzieję”?

Buty zakładałam już na korytarzu, rozkoszując się miękkością grubej wykładziny pod stopami. Gotowa do wyjścia, niezwłocznie ruszyłam w stronę hallu i recepcji. Zza przeszklonego kontuaru monsieur Jacques skinął na mnie dyskretnie, a mimo to wyraźnie: zapraszał, żebym podeszła bliżej.

– Wszystko w porządku, mademoiselle?

– Tak, tak – zapewniłam półgłosem. – Najzupełniej.

Konsjerż z Hôtel des Charmes wyglądał imponująco w liberii godnej królewskiego lokaja, lamowanej złotem i srebrem. Ale nie jego strój, tylko wygląd fizyczny robił na mnie największe wrażenie: dostojny starszy pan nie miał otóż ani jednego włoska na całej powierzchni głowy ani na twarzy. Żadnych włosów, wąsów, brwi ani nawet rzęs – nic a nic nie okalało jego wielkich, niebieskich, lekko wyłupiastych oczu. Nie sposób było być bardziej łysym niż on. Ani bardziej białym, pod względem odcienia skóry.

O dziwo, siwe włosy mamy nie przerzedziły się wcale, mimo kolejnych kursów chemioterapii. Sześć ostatnich miesięcy leczenia odcisnęło wyraźne piętno na jej mięśniach, ścieniałych i zwiotczałych, ale nie na głowie, nadal bujnie owłosionej. Moja mama, Maude Lorand, trzymała się dobrze. Trzymała się jak zawsze, z dzielnością i pokorą jednocześnie, bez jednego zbędnego słowa, bez najmniejszej skargi. Traciła płuca, mięśnie i siły, ale nie godność. Jej godność nawet nie drgnęła, trwała jak posąg z brązu wśród popiołów.

– Jak pani myśli, będzie pani potrzebować pokoju w najbliższych dniach? Może nawet jutro?

– Jeszcze nie wiem. Tak czy inaczej, nawet jeśli... to z pewnością po raz ostatni.

Nie wydawał się zdziwiony moją deklaracją. Przeciwnie, wyglądał na niemal uszczęśliwionego tymi słowami, o czym dobitnie świadczył jego szeroki uśmiech. Monsieur Jacques życzył mi tylko dobrze. Albo inaczej: przy każdym z naszych rzadkich spotkań miałam wrażenie, że widział to dobro we mnie. Wbrew pozorom i powodom mojej obecności w jego hotelu dostrzegał to wszystko, co mogłam zrobić dobrego lub lepszego. Kilka sekund pod jego błękitnym spojrzeniem wystarczyło, żeby napełnić mnie otuchą.

Tego wieczoru oparłam się jednak pokusie przedłużania tej zbawiennej terapii. Monsieur Jacques uśmiechał się nadal, gdy ja byłam już na zewnątrz, zanurzona w mroku ciepłej, wczesnej nocy.

Przekład: Joanna Józefowicz-Pacuła

Redakcja: Hanna Jagodzińska

Korekta: Magdalena Marciniak, Małgorzata Lach

Projekt okładki: Izabella Marcinowska

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki: © Kimmo Metsaranta/Folio Images/Getty Images

Skład i łamanie: www.pagegraph.pl

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel. 22 828 98 08, 22 894 60 54

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-2384-0

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.