Reinhold Vetter

Jak LECH
WAŁĘSA
przechytrzył komunistów

przełożył
Viktor Grotowicz

Tytuł oryginału: Polens eigensinniger Held. Wie Lech Wałęsa die Kommunisten überlistete

Copyright © 2010 BWV • Berliner Wissenschafts-Verlag GmbH

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Copyright © for the Polish translation by Zakład Narodowy im. Ossolińskich-Wydawnictwo we Wrocławiu, Sp. z o.o. (w likwidacji), MMXIII

Wydanie I

Warszawa

Przedmowa do wydania polskiego

W lipcu 2012 roku otrzymałem list od byłego kanclerza Helmuta Schmidta, w którym – dziękując mi za egzemplarz niemieckiego wydania biografii Lecha Wałęsy – pisze, że kilka miesięcy wcześniej odwiedził Wałęsę w Gdańsku. „Droga życiowa tego człowieka zawsze bardzo mnie interesowała”, oznajmił Schmidt, dodając, że rozmowa, jaka odbyła się podczas tego spotkania, dotyczyła różnych problemów współczesnego świata, a w szczególności drogi, jaką obrała Polska po 1989 roku. „Rozmowa ta na długo zapadła mi w pamięć”, napisał były kanclerz, który do dziś należy do najbardziej wpływowych socjaldemokratów w Niemczech, mimo że jego zaangażowanie w bieżącą politykę SPD ma raczej charakter doradczy, odpowiadający pozycji tzw. elder statesman.

List ten miał dla mnie szczególne znaczenie. Byłem pod wrażeniem tego, że dziewięćdziesięciodwuletni doświadczony polityk o ogromnym autorytecie i mądrości rusza w drogę do Gdańska, aby porozmawiać z Lechem Wałęsą, jednym z największych polskich bohaterów XX wieku.

Inny, jeszcze bardziej znany niemiecki socjaldemokrata i były kanclerz Willy Brandt nie podjął takich działań, gdy w 1985 roku odwiedził Warszawę. Z uwagi na politykę odprężenia oraz aby nie urazić ówczesnych władz komunistycznych z generałem Jaruzelskim na czele zrezygnował ze spotkania z Lechem Wałęsą. Moim zdaniem był to wielki błąd. Kilka lat później, w 1990 roku, podczas rozmowy z profesorem Bronisławem Geremkiem w Paryżu Brandt sam przyznał, że nie była to mądra decyzja. „Dzisiaj wiem to, z czego wtedy nie zdawałem sobie sprawy, a mianowicie, że za pomocą środków niepolitycznych można złamać władzę imperium”. Mówiąc inaczej: socjaldemokrata Willy Brandt w 1985 roku nie był w stanie docenić znaczenia społecznych ruchów protestu dla obalenia systemu komunistycznego w Europie Wschodniej.

Wizyta Helmuta Schmidta w Gdańsku jeszcze raz potwierdziła, że Lech Wałęsa do dziś należy – z perspektywy międzynarodowej opinii publicznej – do kluczowych protagonistów obalenia komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej. Także były prezydent Richard von Weizsäcker, niemiecki chrześcijański demokrata, powiedział mi w rozmowie, że jest pod wrażeniem „wyjątkowej osobowości Lecha Wałęsy”.

Wiem także, że Lech Wałęsa do dziś budzi w samej Polsce wiele kontrowersji. Nie dziwi mnie to, ponieważ sam polityk co jakiś czas dostarcza nowych powodów do różnych interpretacji swojego działania. A mimo to ma zapewnione miejsce w polskich podręcznikach historii. Można też założyć, że tak dla obecnego, jak i przyszłego pokolenia Polaków przywódca „Solidarności” pozostanie wielkim polskim bohaterem XX wieku.

Polską opinię publiczną oburzyło niedawno stwierdzenie Lecha Wałęsy, że posłowie homoseksualiści powinni zostać zesłani do ostatnich rzędów sejmowych ław. Nawet w USA, gdzie Wałęsa cieszy się wielkim autorytetem, stwierdzenie to wywołało falę krytyki. Oczywiście, Wałęsa nie zabłysnął tu mądrością, szczególnie że jego opinie idą pod prąd nowych tendencji społecznych. Jednak bądźmy szczerzy: takiego Wałęsę znamy już od lat. Od dawna wiemy, że jest zaangażowanym katolikiem z odpowiednio ukształtowanym widzeniem świata. Faktem jest też, że część polskiego społeczeństwa myśli podobnie jak on, nie mówiąc o polskim klerze, który nie należy do zwolenników reform, jeśli chodzi o podejście do homoseksualizmu. Poza tym wiadomo, że Wałęsa był zawsze człowiekiem „szybkich opinii”, które niejednokrotnie wyrządzały więcej szkody niż pożytku. Na plus można mu jednak zaliczyć, że po zastanowieniu się często potrafił skorygować swoje zdanie.

Pojawiające się ostatnio w polskich mediach komentarze, jakoby wypowiedzią o posłach homoseksualistach Wałęsa ostatecznie pogrzebał swój autorytet, są moim zdaniem niepoważne i stanowią jedynie odbicie krótkowzrocznej pogoni niektórych dziennikarzy za sensacją.

Szkoda, że w tym medialnym szumie znacznie mniej uwagi poświęcono bardzo mądremu wspomnieniu Lecha Wałęsy o zmarłym niedawno Krzysztofie Kozłowskim, zastępcy redaktora naczelnego „Tygodnika Powszechnego” i byłym ministrze spraw wewnętrznych. Wałęsa powiedział:

„Dzięki takim ludziom jak Krzysztof Kozłowski mogliśmy zwyciężać i za to mu dziękuję”.

Oczywiście, wypowiedź Wałęsy na temat homoseksualistów wskazuje, że ma on znaczne problemy z odnalezieniem się w nowych, demokratycznych, pluralistycznych i ciekawych czasach, które kształtują społeczne oblicze dzisiejszej Polski. Nieprzypadkowo w mojej biografii przedstawiam Lecha Wałęsę jako „człowieka okresu przejściowego”, jako przywódcę, którego dokonania stanowiły przede wszystkim obalenie komunizmu i walka z tym, co było, a nie budowanie tego, co nowe, czyli demokratycznej, wolnej Polski.

W sprawie rzekomej roli Lecha Wałęsy jako stałego i płatnego „agenta” Służb Bezpieczeństwa w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku na podstawie kilkuletniej pracy nad biografią i dokonanej w tym czasie analizy setek dokumentów mogę stwierdzić, że moim zdaniem ani „naukowym”, ani politycznym zwolennikom teorii świadomej kolaboracji Lecha Wałęsy ze Służbami Bezpieczeństwa PRL nie udało się do dziś przedstawić przekonujących dowodów. Nie dziwi w tym kontekście fakt, że w ostatnich latach w Polsce teza o agenturalnej działalności Wałęsy nie jest już tak popularna. Jednak faktem pozostaje także to, że „zniknięcie” odpowiednich akt SB w okresie prezydentury Lecha Wałęsy nadal nie zostało dokładnie wyjaśnione. Trzeba również przypomnieć, że sam Wałęsa nie wykazał się odpowiednim wyczuciem, gdy na swojej stronie internetowej opublikował dokumenty Urzędu Ochrony Państwa.

Z dużym zainteresowaniem przeczytałem wspomnienia Danuty Wałęsy Marzenia i tajemnice. Należy przyznać, że książka ta z punktu widzenia poziomu zarówno publicystycznego, jak i faktograficznego nie stanowi wielkiego odkrycia. Potwierdza jeszcze raz, że historia kariery politycznej Lecha Wałęsy była jednocześnie historią wieloletniego cierpienia jego rodziny. A Marzenia i tajemnice tylko podkreślają, że bez wsparcia żony Wałęsa nie byłby w stanie w takim stopniu podołać wyzwaniom swojej misji politycznej.

Po ukazaniu się w Niemczech mojej biografii Lecha Wałęsy brałem udział w wielu ciekawych spotkaniach autorskich i prowadziłem liczne dyskusje z czytelnikami. Trzeba tu wszakże zaznaczyć, że była to publiczność, która dysponowała już pewną wiedzą na temat najnowszej historii Polski lub co najmniej wykazywała zainteresowanie sprawami wschodniego sąsiada. Pytania, jakie mi stawiano, dotyczyły przede wszystkim:

– katolicyzmu Lecha Wałęsy;

– stosunku Wałęsy do polskich intelektualistów, na przykład do Bronisława Geremka i Tadeusza Mazowieckiego;

– powodów, które umożliwiły Wałęsie odegranie tak wielkiej roli w walce z komunizmem;

– roli Wałęsy jako „agenta” SB;

– działalności Wałęsy jako prezydenta RP;

– porównania roli Wałęsy do roli marszałka Piłsudskiego.

Podczas spotkań z czytelnikami starałem się odpowiedzieć na powyższe pytania zarówno na podstawie moich badań, jak i na podstawie dokumentacji opracowanej przez polskich badaczy najnowszej historii Polski. Korzystałem także z mojego doświadczenia i wiedzy zebranej podczas wieloletniej pracy korespondenta w Polsce.

Oczywiście cieszę się, że moja biografia Lecha Wałęsy ukaże się w końcu także w polskim tłumaczeniu. Bardzo jestem ciekaw, jakie zbierze recenzje i jakie będą komentarze polskich czytelników.

Andrzej Wajda napisał mi, że moją książkę przeczytał z dużym zainteresowaniem, zauważając, że jej wartość polega przede wszystkim na tym, że stanowi „spojrzenie z zewnątrz”. Cieszę się, że Wajda zdecydował się nakręcić film o polskim bohaterze „Solidarności”.

Były trzy powody, dla których zdecydowałem się na napisanie biografii Lecha Wałęsy. Po pierwsze, jest to rodzaj bilansu mojej wieloletniej pracy dziennikarskiej w Polsce, de facto materiały do tej książki zbierałem przez trzydzieści lat, począwszy od mojego pobytu w Gdańsku w sierpniu 1980 roku. Po drugie, od zawsze byłem zafascynowany historią transformacji w Europie Środkowo-Wschodniej, a szczególnie w Polsce. A po trzecie, to właśnie Lech Wałęsa był bohaterem polskiej drogi do wolności.

Reinhold Vetter

Berlin, marzec 2013

Słowo wstępne

18 grudnia 2009 roku w ramach uroczystości w Ministerstwie Spraw Zagranicznych w Berlinie były prezydent RFN Richard von Weizsäcker i Lech Wałęsa otrzymali nagrodę honorową za szczególne zasługi dla stosunków niemiecko-polskich. Laudację pod adresem Wałęsy, który z powodu choroby nie mógł przybyć do Berlina, wygłosił nowy minister spraw zagranicznych Guido Westerwelle. Jego słowa nacechowane były sympatią, przychylnością oraz uznaniem dla osoby, która poprowadziła Polskę do nowej Europy. Godne uwagi było także to, iż szacunek dla człowieka z ruchu robotniczego wyraził właśnie ten minister – należący do innego pokolenia liberał, który państwo opiekuńcze wolałby raczej ograniczać.

Richard von Weizsäcker, rocznik 1920, także mówił tego wieczoru o polskim przywódcy robotników i byłym prezydencie z wielkim uznaniem. Weizsäcker, w odróżnieniu od ministra spraw zagranicznych, wielokrotnie – zarówno w Polsce, jak i w Niemczech – spotykał się z Wałęsą i wymieniał z nim doświadczenia. Warto podkreślić, że obaj politycy niemieccy mimo odmiennych doświadczeń życiowych identycznie ocenili zasługi Wałęsy. Z kolei laudację pod adresem Richarda von Weizsäckera wygłosił polski minister spraw zagranicznych Radosław Sikorski.

Wałęsa zabrał głos w liście odczytanym przez dyrektora instytutu jego imienia i centrum dokumentacji w Warszawie, Piotra Gulczyńskiego. W liście laureat stwierdził między innymi:

Chciałbym, nie bez pewnej przekory, powiedzieć, że jestem bardzo dumny z tego, iż otrzymaliśmy tę nagrodę za czyny, za które jeszcze przed kilku laty znaleźlibyśmy się pod pręgierzem, a jeszcze wcześniej musielibyśmy zapłacić za nie więzieniem, a może i nawet życiem. Historia Polski i Niemiec, nasza koegzystencja i konflikty, które kształtowały nasze sąsiedztwo przez stulecia, doprowadziły do tego, że nasza dzisiejsza polityka, zarówno polska, jak i niemiecka, wydaje się nam, na tle naszych tysiącletnich dziejów, okresem wyjątkowym. Jest to sygnał, iż udało nam się wiele zmienić, choć nie wolno nam zapominać, że wiele jest jeszcze do zrobienia. Doceniam więc tę nagrodę i jednocześnie jestem świadomy, iż w nowo powstałych warunkach czeka nas jeszcze wiele zadań. Nagrodę tę uważam za hołd złożony dwóm narodom; narodom, których dzieje przez stulecia splecione były wzajemnie na różne, często trudne sposoby. Dzisiaj jesteśmy mądrzejsi o doświadczenia z historii. Dlatego też możemy obecnie stanąć obok siebie, spoglądając z dumą na minione dwadzieścia lat i patrząc z nadzieją na nadchodzące lata.

Nagrodę Polsko-Niemiecką 18 grudnia 2009 roku otrzymali także polska tłumaczka Małgorzata Łukasiewicz oraz jej niemiecki kolega Karl Dedecius. Nagroda ta przyznawana jest corocznie – na podstawie traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy między Polską i Niemcami z 1991 roku – za zasługi na rzecz wzajemnego porozumienia i pojednania. W czerwcu 2009 roku podczas uroczystości w Czerwonym Ratuszu w Berlinie Lech Wałęsa otrzymał medal imienia Ernsta Reutera. 9 listopada natomiast wziął udział w uroczystościach z okazji dwudziestolecia upadku muru berlińskiego.

Wyróżnienia te miały oczywiście na celu upamiętnienie ogromnego przełomu, do którego doszło w Europie w 1989 roku. 9 listopada 2009 roku premier Donald Tusk przypomniał, że pierwszy niekomunistyczny rząd Polski, jak również opinia publiczna w kraju jednoznacznie opowiedziały się za zjednoczeniem Niemiec. Nie ma wątpliwości, iż kierowany przez Lecha Wałęsę związek zawodowy „Solidarność” oraz cały ruch wolnościowy był istotnym elementem tego przełomu i stanowił jeden z warunków zjednoczenia obu państw niemieckich.

Co sprawia, że Lech Wałęsa, któremu przyznano już godne miejsce w historii, pozostaje do dziś postacią zajmującą? Co go wyróżnia i w jakim stopniu reprezentuje on ogólne przemiany, jakie zaszły w tamtym okresie – zarówno w Polsce, jak i w całej Europie Środkowo-Wschodniej? Co łączy go z Václavem Havlem oraz z opozycjonistami na Węgrzech i w NRD? Czym się od nich różni? Rzut oka na dzieło jego życia odsłania ogrom materiału o wyjątkowym znaczeniu dla historii europejskiej, pozwala też uzyskać zasadniczą wiedzę na temat stosunków Wschód–Zachód oraz niemiecko-polskich relacji przed przełomem i po nim. Dostarcza również wystarczająco licznych materiałów do intelektualnej analizy transformacji byłych państw socjalistycznych w Europie Środkowo-Wschodniej.

Lech Wałęsa jest symbolem zarazem tego, co stare, i tego, co nowe w Polsce. Kształtował się i sprawdził jako opozycjonista w dawnych czasach, a jako mąż stanu wpływał na nową Polskę po przełomie. Jego wizję przyszłości formowały doświadczenia z przeszłości. Życiorys Wałęsy doskonale ukazuje zarówno cechy wspólne poprzedniego ustroju i młodej polskiej demokracji oraz gospodarki rynkowej w pierwszych latach po 1989 roku, jak i różnice między tymi okresami. Na tle tych przemian Wałęsa jawi się raczej jako człowiek okresu przejściowego niż przełomowy twórca nowego kształtu państwa. Jego największą zasługą było otwarcie przed Polską pokojowej drogi do postsocjalistycznej przyszłości.

Wałęsa był dla swoich przyjaciół, współpracowników i obserwatorów zagadką; zaskakiwał ich zarówno pozytywnie, jak i negatywnie. Przyglądałem się jego działaniom przez trzydzieści lat, wielokrotnie z nim rozmawiałem, opublikowałem wiele tekstów i analiz na jego temat – początkowo w tonie entuzjastycznym i idealistycznym, później bardzo krytycznym, ale z upływem czasu ponownie z życzliwością.

Książka ta podsumowuje trzydziestoletni okres moich zainteresowań Polską i mojej zawodowej działalności w tym kraju, rozpoczętej w sierpniu 1980 roku. Byłem naocznym świadkiem wielu opisanych tutaj wydarzeń – zwłaszcza związanych ze strajkiem w Gdańsku w sierpniu 1980 roku i negocjacjami przy Okrągłym Stole wiosną 1989 roku. Można powiedzieć, że przez ostatnie trzydzieści lat zbierałem materiały do tej właśnie książki.

Adam Michnik, działacz na rzecz praw człowieka w Polsce i dzisiejszy redaktor naczelny „Gazety Wyborczej”, w tekście, który ukazał się w języku niemieckim w 1992 roku, zauważył:

Na temat Lecha Wałęsy napisano już książki i poematy, które w międzyczasie przybrały formę obszernej biografii. Pisano bardzo różnie: z pełnym zachwytem, empatią i miłością, a także z ogromną nienawiścią, złością i zazdrością. Myślę, że warto bliżej przyjrzeć się człowiekowi Wałęsie, który jest wytworem tego szczególnego czasu. Mówiąc inaczej: należałoby dokładnie przeanalizować zarówno przypadek, jak i fenomen Wałęsy.¹

Mam nadzieję, że godnie wypełniłem zalecenie Michnika. Jest on jednym z tych czołowych polskich polityków i publicystów, którzy wielokrotnie rewidowali swój pogląd na Wałęsę.

Reinhold Vetter

1
Dzieciństwo i młodość

1. Hitleryzm i komunizm

Biografia Lecha Wałęsy odzwierciedla charakterystyczne dla XX stulecia skrajności. W dzieciństwie odczuwał on jeszcze katastrofalne skutki okupacji narodowosocjalistycznej w Polsce, chociaż komuniści budowali już i umacniali nowy system władzy. Ciężka egzystencja robotnika w socjalistycznej Polsce stała się jego głównym doświadczeniem życiowym, które w końcu doprowadziło go na pierwszą linię walki mającej na celu przezwyciężenie tego ustroju.

Okupacja niemiecka trwała już od czterech lat, kiedy 29 września 1943 roku, w małej miejscowości Popowo, położonej niemal w takiej samej odległości od Włocławka, co od Płocka, przyszedł na świat Wałęsa. Reżim nazistowski trwał w Polsce znacznie dłużej niż we wszystkich innych krajach europejskich – w sumie pięć i pół roku. Podczas gdy Niemcy hitlerowskie miały pod swoją kontrolą przeważającą część zachodniej, północnej i południowej Polski, na wschodzie kraju od 17 września 1939 roku aż do najazdu niemieckiego na Związek Radziecki w 1941 roku panowała Armia Czerwona. Zaraz po rozpoczęciu drugiej wojny światowej 1 września 1939 roku okupanci niemieccy ustanowili w Polsce wyjątkowy jak na warunki europejskie system terroru. Podobne rządy przemocy funkcjonowały jedynie na okupowanych później obszarach Związku Radzieckiego oraz, od 1941 roku, w niektórych częściach Jugosławii. Celem terroru było złamanie woli oporu tamtejszych społeczeństw oraz zniszczenie raz na zawsze państwa i narodu, eksterminacja polskich i europejskich Żydów, także inteligencji polskiej, oraz uczynienie z Polaków bezwolnego, posłusznego narodu.

Zwłaszcza na obszarze byłego województwa bydgoskiego, do którego należało Popowo (dzisiaj Popowo Biskupie), miejsce urodzin Wałęsy, terror niemiecki pociągnął za sobą wiele ofiar wśród ludności cywilnej. Oddziały NSDAP, SicherheitspolizeiI oraz SelbstschutzuII, złożonego z ludności pochodzenia niemieckiego, polowały na Żydów, przedstawicieli polskiej inteligencji oraz na wszystkich podejrzewanych o „postawy wrogie wobec Niemców”. Od początku września 1939 roku w ramach zemsty za polskie wystąpienia przeciwko Niemcom, wykorzystane przez propagandę nazistowską (tak zwana bydgoska krwawa niedziela), sądy wojskowe wydały około 5000 wyroków. Ludność zastraszano także obławami, karami chłosty i innymi formami maltretowania oraz samowolnymi wysyłkami do obozów na podstawie „czarnych list”. Natychmiast po niemieckiej napaści część terytorium Polski została włączona do Rzeszy i podzielona na cztery „okręgi Rzeszy”. Region bydgoski znalazł się w okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Terror narodowosocjalistyczny był szczególnie ostry na obszarach, na których od stuleci mieszały się wpływy polskie i niemieckie. Polacy żyli tam w poczuciu nieustannego zagrożenia narodowego ze strony Niemców. Ich wolę niezależności wspierało silne poczucie tożsamości narodowej i religijnej (Kościół katolicki) oraz umacniający się od XIX wieku ruch robotniczy. Pruskie wpływy w tym regionie wzmacniały także szacunek żyjących tu Polaków do porządku, odpowiedzialności i ciężkiej pracy – były to również cechy, które od młodości wyróżniały Lecha Wałęsę.

Jego rodzina została bezpośrednio dotknięta prześladowaniami reżimu nazistowskiego. Tuż przed wybuchem wojny ojca Lecha, Bolesława, wcielono do wojska. Matka Wałęsy, Feliksa, musiała więc sama zadbać o całą rodzinę, choć miała do dyspozycji tylko małe gospodarstwo rolne. Kiedy załamała się polska obrona przeciwko przeważającym siłom Wehrmachtu, Bolesław Wałęsa wrócił na krótko do domu, aby wkrótce potem przyłączyć się do Armii Krajowej. AK, pozostająca w kontakcie z rządem emigracyjnym w Londynie, była najważniejszą organizacją ruchu oporu przeciwko niemieckiej okupacji. Z kolei skrajną lewicę polskiego podziemia stanowiła Armia Ludowa. Polacy z regionu bydgoskiego wspomagali żołnierzy podziemia, zaopatrując ich w żywność i udzielając im schronienia.

Kilka tygodni po narodzinach Lecha jego ojciec został aresztowany i osadzony w niemieckim obozie pracy w Młyńcu, niedaleko miejsca zamieszkania. Większość aresztowanych mężczyzn pobito na śmierć w ciągu następnych kilku dni. Bolesław Wałęsa przeżył, mimo iż także poddano go okrutnym torturom. Po pewnym czasie naziści wypuścili do domu tego wówczas już chorego i postarzałego w wyniku pobytu w obozie człowieka, aby wkrótce potem zatrudnić go jako robotnika niewykwalifikowanego przy budowie mostu. Bolesław Wałęsa zmarł w 1945 roku, kiedy jego syn miał dopiero dwa lata. Rok później matka wyszła za mąż za brata zmarłego męża, Stanisława Wałęsę, który w życiu Lecha miał przejąć rolę ojca.

O Lechu Wałęsie dobrze świadczy to, że terror narodowosocjalistyczny i przedwczesna śmierć ojca nigdy nie były dla niego powodem do prezentowania zdecydowanie antyniemieckiej postawy. Zasadniczo odróżnia go to od braci bliźniaków Lecha i Jarosława Kaczyńskich, którzy zwłaszcza w trakcie swojego urzędowania na stanowiskach, odpowiednio, głowy państwa i premiera, a więc sześćdziesiąt lat po wydarzeniach wojennych, potraktowali ówczesne zbrodnie niemieckie jako przesłankę do prowadzenia ostrej, nieprzejednanej i ukierunkowanej na dalsze zadośćuczynienia i reparacje polityki. Oczywiście także Lech Wałęsa zawsze zwracał uwagę, by stosunki polsko-niemieckie były budowane na uczciwym przedstawianiu faktów – na przykład wtedy, gdy podczas upamiętniania cierpień wypędzonych Niemców spychano na dalszy plan główny powód ich nieszczęścia, czyli rozpętanie przez Niemcy drugiej wojny światowej.

Warunki życia rodziny Wałęsów w pierwszych latach powojennych były wyjątkowo ciężkie. Dwoje dorosłych i siedmioro dzieci mieszkało w dwóch pokojach w biednej chacie z glinianą podłogą. Małe gospodarstwo rolne nie wystarczało, by zapewnić utrzymanie całej rodzinie. Z tego powodu ojczym musiał najmować się u innych chłopów jako murarz, mechanik i kowal. Aby rodzina mogła wypożyczyć konia do jednodniowej pracy, najstarszy brat Lecha Wałęsy pracował na to przez cztery dni. Przy gospodarstwie pomagały wszystkie dzieci. Zarówno przed pójściem do szkoły, jak i po powrocie z niej wypędzały one krowy na pastwisko, pasły gęsi i wykonywały niewielkie prace w domu. Ubrania otrzymywały od organizacji pomocy społecznej. Wałęsa pisał o tym później:

Mieliśmy małe gospodarstwo. Kto podrósł – szedł do szkół, uciekał z domu, a robota spadała na następnego w kolejce. Najciężej pracowałem między ósmym a czternastym rokiem życia. Była to prymitywna praca, jak to w ubogim gospodarstwie. […] Wieczorami [mama – przyp. tłum.] czasem nam czytała. Miała ładny, ciepły, łagodny głos. Były to najprzyjemniejsze chwile w domu.²

Wałęsowie, podobnie jak wiele innych rodzin w województwie bydgoskim, od kilku pokoleń należeli do biedniejszej warstwy chłopów. Druga wojna światowa oraz jej skutki pogorszyły jeszcze ich sytuację ekonomiczną. Jednym z celów polityki okupacyjnej było wyzyskiwanie rolnictwa na terenach włączonych do Rzeszy. Wielkie gospodarstwa chłopskie rozdzielano między nazistowskich funkcjonariuszy i oficerów Wehrmachtu, średnie przechodziły w ręce przesiedleńców, tak zwanych volksdeutschów, a na glebach niskiej jakości skupiano polską ludność rolniczą. Dochodziły do tego jeszcze kontyngenty produktów rolnych, które dotyczyły również biednych rodzin, takich jak Wałęsowie.

Pod koniec drugiej wojny światowej Polska była wykrwawionym krajem. Liczba ludności zmniejszyła się o ponad dziesięć milionów. Na ten bilans strat, oprócz sześciu milionów zabitych, składały się jeszcze cztery miliony osób pozostających poza granicami państwa. Na mocy postanowień z Jałty i Poczdamu Polska musiała uporać się ze znacznym przesunięciem granic na zachód. Najpierw wojna, okupacja i deportacje, a późnej szeroko zakrojone wewnętrzne migracje oraz emigracja za granicę doprowadziły do ogromnej pauperyzacji polskiego społeczeństwa. Nowa komunistyczna władza, która umocniła się w latach 1947–1948, potrzebowała wielu lat, żeby stopniowo zacząć rozwiązywać najważniejsze problemy. Chcąc wyobrazić sobie dzieciństwo Lecha Wałęsy, należy pamiętać o ekstremalnych warunkach, w jakich toczyło się wówczas życie Polaków.

2. Doświadczenie życiowe ważniejsze niż książki

Lech Wałęsa, w odróżnieniu od większości swoich braci i sióstr, nie miał solidnego wykształcenia. Najpierw chodził do szkoły podstawowej w pobliskiej miejscowości Chalin, następnie do szkoły zawodowej do klasy mechanizacji rolnictwa w powiatowym mieście Lipno. Przez trzy dni w tygodniu uczył się matematyki, fizyki, metalurgii, rysunku technicznego, historii i języka polskiego; przez trzy pozostałe dni pracował w warsztacie, aby zdobyć doświadczenie oraz opłacić internat. Wszyscy nauczyciele uważali go za zdolnego i bystrego ucznia, szybko przyswajającego materiał, jednak mało wytrwałego w zdobywaniu wiedzy i niesystematycznego. Z tego też powodu – z wyjątkiem pierwszych lat szkolnych – z reguły otrzymywał oceny dobre lub dostateczne. Wałęsa stwierdził później samokrytycznie:

Aż do piątej klasy byłem zawsze najlepszy. Nie mogłem znieść, że ktoś jest ode mnie lepszy. Także nikt z mojego rodzeństwa nie mógł ze mną konkurować. Przez jakiś więc czas udawało mi się błyszczeć. Aby nauczyć się wiersza na pamięć, wystarczyło, że przeczytałem go dwa razy. Jednak powoli, krok po kroku, moje rodzeństwo zaczęło mnie prześcigać, a kiedy się zorientowałem, było już za późno. Zostawili mnie w tyle, porobili matury, a nawet poszli na studia. A ja stałem tak, z zadartym nosem, i nie miałem nic.³

A o wartości książek powiedział kiedyś:

Pytają mnie czasem reporterzy o moje metody wychowawcze – jakie są, z jakich wzorców korzystam. Nie ma tutaj wiedzy teoretycznej, ale też nie wierzę w podręcznikowe definicje. Oczywiście, w sprawach ścisłych, gdzie dwa razy dwa równa się cztery, to co innego. Ale życia nie da się nauczyć z książek. Nie ma wzorców całościowych, które by do wszystkich i wszystkiego pasowały. Każdy człowiek jest inny i każda sytuacja jest inna. Jednym słowem, nie wierzę w ustalone metody wychowawcze, choć oczywiście wierzę w prawdę, uczciwość, sumienność.⁴

Wałęsa nie przepadał za historią, uważał, że miała ona zbyt mało wspólnego z prawdziwym życiem. Dopiero znacznie później, jak sam stwierdził, nauczył się traktować ją poważnie.

Daleko idąca niechęć do systematycznej nauki, opartej na teorii, oraz do książek nie przeszkodziła mu jednak w ciągłym udoskonalaniu różnych przedmiotów i urządzeń, a także w coraz lepszym wypełnianiu codziennych obowiązków. Wynikało to głównie z chęci pomagania innym.

Pierwsze doświadczenia zawodowe Lech Wałęsa zdobywał jako robotnik w dwóch Państwowych Ośrodkach Maszynowych, najpierw, w latach 1961–1963, w Łochocinie, następnie, od roku 1965 do 1967, w Leniach Wielkich. Obie miejscowości położone są na ziemi bydgoskiej i znajdują się niedaleko miejsca urodzenia Wałęsy.

Bardzo szybko dał się poznać jako znakomity rzemieślnik, potrafiący zreperować niemal wszystko: traktory i inne maszyny rolnicze, broń, aparaty radiowe, motocykle, a później – pierwsze odbiorniki telewizyjne. Wałęsa kontynuował więc rodzinną tradycję rzemieślnika pochodzenia chłopskiego, której chlubnymi przedstawicielami byli jego ojciec i ojczym.

Okres służby wojskowej w latach 1963–1965 był dla Wałęsy przyjemną odmianą, wytchnieniem od ciężkiej pracy w ubogich warunkach jego rodzinnego regionu. Został wcielony do jednostki w Koszalinie, gdzie istniał wówczas duży garnizon wojska polskiego. Wydaje się, że odpowiadały mu zarówno dyscyplina oraz koleżeńskie relacje między żołnierzami, jak i fakt, że uczyniono go dowódcą drużyny.

W wojsku, jak w wojsku, trzeba wykonywać rozkazy i sumiennie wywiązywać [się] ze wszystkiego, to się ma spokój, więc życie tam w sumie jest lekkie. Po jakimś czasie wysłali mnie nawet na dziewięć miesięcy do szkoły dla podoficerów w Świeciu. Potem wróciłem do swojej jednostki, do Koszalina, dostałem drużynę. Lubiłem dyscyplinę, ale przykrości nigdy nikomu nie zrobiłem. Humorem i żartem osiągałem więcej niż krzykiem. Wszystkich żołnierzy z kompanii nauczyłem nadawania alfabetem Morse’a. […] Odsłużyłem swoje i wróciłem do domu. Po wojsku zostały mi tylko dwie belki, parę zdjęć i sentyment.⁵

Z dokumentów ewidencyjnych Lecha Wałęsy wynika, że proponowano mu nawet pozostanie w wojsku w charakterze zawodowego oficera.

3. Wyjazd do Gdańska

Już w trakcie służby wojskowej Wałęsa zdawał sobie sprawę z peryferyjności Popowa i swych rodzinnych stron. Po powrocie do domu coraz bardziej dokuczał mu brak perspektyw dla rzemieślnika pracującego w Państwowym Ośrodku Maszynowym na głębokiej prowincji. Miał wtedy dwadzieścia cztery lata i marzył o lepszym życiu oraz o zajęciu bardziej doniosłym niż praca, którą dotychczas wykonywał. Jego wybór padł na Gdańsk, co miało związek z wydarzeniem sprzed lat – szkolną wycieczką na Wybrzeże, gdzie, jak zapamiętał, panuje większa wolność, stwarzająca większe możliwości rozwoju. Jego marzenia niczym nie różniły się od marzeń tysięcy młodych ludzi z prowincji, cierpiących przede wszystkim z powodu bardzo niskich zarobków. Ludzi tych przyciągały wówczas szczególnie wielkie stocznie portowych miast polskiego Wybrzeża.

1. Ślub Wałęsów, © arch. / KFP

30 maja 1967 roku Wałęsa zameldował się w biurze do spraw personalnych Stoczni Gdańskiej imienia Lenina i od razu, ku swojemu zaskoczeniu, otrzymał zatrudnienie jako elektryk okrętowy z numerem stoczniowym 61878. Znalazł pracę w jednym z najważniejszych przedsiębiorstw przemysłowych Polski. W 1949 roku zwodowany został tutaj MS „Sołdek”, pierwszy większy statek wyprodukowany w Polsce po drugiej wojnie światowej. Jednak historia tego zakładu sięga znacznie dalej. Już w 1890 roku, a więc za czasów Cesarstwa Niemieckiego, rozpoczęto tu budowę Stoczni Schichaua, w której produkowane były później przede wszystkim okręty wojenne marynarki cesarskiej. Także po przejęciu władzy przez Hitlera w Stoczni Schichaua produkowano głównie torpedowce i łodzie podwodne. Pod koniec drugiej wojny światowej części starych urządzeń zostały włączone do nowej Stoczni imienia Lenina.

Lech Wałęsa rzucił się w wir pracy i bardzo szybko zdobył opinię solidnego i punktualnego kolegi. „Dobrze rozumiał się z innymi robotnikami i lubił życie w brygadzie. Był bystry i chętny do pracy. Nigdy nie spóźniał się. Należał do najlepszych moich ludzi”⁶ – podkreślał ówczesny brygadzista Wałęsy Alojzy Mosiński.

Jednak Wałęsa szybko zorientował się, że nie wszystko jest takie, jak sobie wymarzył. Dotyczyło to głównie warunków pracy. Przede wszystkim bardzo mało uwagi poświęcano bezpieczeństwu. Nie było możliwości umycia się ani przebrania. Niezależnie od pogody robotnicy musieli pracować na dworze i niekiedy wracali do domów całkowicie przemoczeni. Jako że praca zaczynała się o godzinie szóstej rano, a przerwa na posiłek trwała tylko od dziewiątej do dziewiątej piętnaście, robotnicy mogli wystarczająco najeść się i napić dopiero po zakończeniu zmiany o godzinie piętnastej. Bardzo prymitywne były także kwatery. Na temat złych warunków wprawdzie dyskutowano, ale nie widziano żadnych możliwości dokonania zmian na lepsze. Związki zawodowe były posłuszne rządzącej partii komunistycznej, a ich główne zadanie polegało na zmuszaniu robotników do zwiększenia wydajności.

Wałęsa czuł potrzebę zaangażowania się w pracę związkową, ale początkowo trzymał się z daleka od polityki. Zwiedzał Gdańsk, cieszył się jego nocnym życiem i nawiązywał pierwsze kontakty z tamtejszymi młodymi kobietami. Pozornie Gdańsk niewiele różnił się od innych polskich miast. Szarość i bieda realnego socjalizmu łagodzone były tu jedynie przez bliskość wybrzeża Morza Bałtyckiego. Mimo to atmosfera tego miasta portowego była już wówczas nieco inna niż atmosfera typowego miasta Polski centralnej. Do Gdańska bowiem, podobnie jak do Wrocławia czy Szczecina, napłynęli ludzie ze wszystkich przedwojennych regionów kraju, zwłaszcza z dawnych polskich obszarów wschodnich, które pod koniec drugiej wojny światowej przypadły Związkowi Radzieckiemu. Wypędzeni i uciekinierzy byli bardziej otwarci i empatyczni, potrafili również zdobyć się na większy dystans wobec politycznej centrali w Warszawie.

Wałęsa, choć trzymał się z dala od polityki, uważnie obserwował rozwój sytuacji w kraju. Interesował się między innymi wydarzeniami marcowymi z 1968 roku, kiedy to studenci, nauczyciele akademiccy i ludzie kultury protestowali przeciwko cenzurze, ograniczeniom wolności akademickiej i przybierającej na sile antysemickiej propagandzie czołowych funkcjonariuszy rządzącej partii komunistycznej. Demonstracje odbyły się nie tylko w Warszawie, ale również w Gdańsku, we Wrocławiu, w Krakowie, Poznaniu i Toruniu. Na wiec protestacyjny na Politechnice Gdańskiej przyszło ponad 4000 studentów. Po demonstracjach nastąpiła fala represji, która zmusiła ponad 13 000 naukowców, pisarzy, artystów i publicystów, w większości żydowskiego pochodzenia, do emigracji. Wśród nich byli Leszek Kołakowski, Zygmunt Bauman, a później także Krzysztof Pomian.

Kierownictwo partyjne pod wodzą Władysława Gomułki usiłowało podburzać robotników przeciwko protestującym studentom i intelektualistom. W tym celu tworzyło w fabrykach złożone z członków partii bojówki, które wyruszały przeciwko studentom i organizowały wiece poparcia w wielkich zakładach pracy. Wałęsa – w odróżnieniu od niektórych robotników stoczni biorących udział w demonstracji studenckiej w Gdańsku – unikał bezpośredniego poparcia protestów marcowych, ale też nie dał się manipulować przez partię. „Byłem przy tym, kiedy wzywał swoich kolegów, żeby nie szli na wiece partyjne, na których potępiali studentów”⁷ – wspominał Henryk Lenarciak, pracujący wówczas w tej samej brygadzie, co Wałęsa.

Krótko po wydarzeniach marcowych Wałęsa poznał dziewiętnastoletnią wówczas Danutę Mirosławę Gołoś.

„Poznałem ją 14 października 1968 roku – takich dni się nie zapomina – kiedy wszedłem do kwiaciarni rozmienić pieniądze”⁸ – opowiada Wałęsa. Ślub wzięli 8 listopada 1969 roku, Lech miał wtedy dwadzieścia sześć lat. Danuta, podobnie jak on, urodziła się w rolniczym regionie i marzyła o lepszym życiu w wielkim mieście. Oboje pochodzili z wielodzietnych rodzin i byli bardzo pobożnymi katolikami, dla których dzieci oznaczały błogosławieństwo. Obce było im pojęcie kontroli urodzeń. We wspomnieniach Wałęsa tak charakteryzował żonę:

Danka, podobnie jak ja, jest osobą religijną. O ile mi wiadomo, nigdy nie przeżyła większych załamań, tłumacząc to właśnie ufnością pokładaną w Bogu. Wiara po prostu oplotła jej codzienne życie. Oczywiście, niekiedy przeżywała też chwile zwątpienia, zawsze jednak dawała się przekonać, że damy sobie radę, że będzie lepiej.⁹

Danuta i Lech doczekali się ośmiorga dzieci. Bogdan urodził się w 1970 roku, Sławomir w 1972, Przemysław w 1974, Jarosław w 1976, Magdalena przyszła na świat w 1979 roku, Anna w 1980, Maria Wiktoria w 1982, a Brygida w 1985.

Jeszcze przed trzydziestym rokiem życia Lechowi Wałęsie udało się wiele osiągnąć. Uciekł od przytłaczającego i pozbawionego perspektyw biednego życia na wsi, a dzięki pracy w Stoczni imienia Lenina mógł wykorzystywać swoje rzemieślnicze zdolności i uczyć się nowych technologii. Tam także odczuł na własnej skórze socjalne niedostatki socjalistycznej Polski późnych lat sześćdziesiątych. Gdańsk był dla niego nowym światem, odpowiadał jego niespokojnemu duchowi, nieustannie poszukującemu odmiany. Właśnie w Gdańsku Wałęsa nauczył się obserwować politykę i założył rodzinę, która dawała mu wsparcie w decydujących momentach jego późniejszego rewolucyjnego życia. Ten etap Wałęsa podsumował we właściwy dla siebie sposób:

Słowem, pępowina uschła. To, co łączyło mnie z rodziną, z przodkami z Popowa, gdzie osiedlili się, żyli, gdzie i ja przyszedłem na świat, obumierało. Stało się to dość szybko, bo nie pielęgnowałem nigdy tego typu więzów i kontaktów z przeszłością. Każdy dzień był dla mnie bardziej interesujący od spojrzeń wstecz.¹⁰

2
Rok 1970 – pierwsze doświadczenia polityczne

1. Rozpaczliwy protest robotniczy na Wybrzeżu

Powojenna historia Polski przebiegała od kryzysu do kryzysu. Okresy klęski gospodarczej i represji politycznych kończyły się protestami społecznymi, które albo były tłumione, albo prowadziły do krótkotrwałych faz liberalizacji reżimu komunistycznego. Nie znaleziono oczywiście drogi prowadzącej do bardziej trwałego rozwiązania głębokich sprzeczności polityczno-społecznych. Schemat ten powtórzył się także pod koniec lat sześćdziesiątych i na początku siedemdziesiątych. Najpierw po protestach studenckich w marcu 1968 roku i następujących po nich represjach zapanowała grobowa cisza. Samodzielnie działające kręgi młodej inteligencji zostały rozbite, część ich członków zmuszono do emigracji. Intelektualiści, którzy mieli nadzieję na demokratyzację życia politycznego w ramach istniejących struktur, musieli uznać klęskę własnych przekonań. W związku z udziałem armii polskiej w interwencji Układu Warszawskiego w sierpniu 1968 roku w Czechosłowacji w polskich mediach trwała wściekła propaganda, której autorzy bili we wszystko, co brzmiało inteligencko, krytycznie i niezależnie. W kolejnych latach reżim komunistyczny demonstrował pewność siebie. Podpisanie traktatu niemiecko-polskiego z 7 grudnia 1970 roku oznaczało dla niego duży sukces w polityce zagranicznej.

Jednak ta grobowa cisza nie trwała długo. Bezpośrednim impulsem wybuchu niepokojów na przełomie lat 1970/1971 w miastach Wybrzeża były podwyżki cen podstawowych produktów żywnościowych, które 12 grudnia 1970 roku ogłosił pierwszy sekretarz Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Władysław Gomułka. Uzasadniając ten krok, kierownictwo partyjne twierdziło, że podwyżce cen czterdziestu pięciu produktów rolniczych, głównie mięsa, mąki i makaronu, towarzyszyć ma obniżka cen produktów przemysłowych, takich jak radia i pralki. Ta decyzja uderzyła szczególnie mocno w rodziny robotnicze, jako że około połowy własnych dochodów wydawały one na żywność. Pracownicy stoczni w Gdańsku, Gdyni i Szczecinie byli w większości, podobnie jak Lech Wałęsa, robotnikami w pierwszym pokoleniu. Żyli w ciężkich warunkach, ponieważ infrastruktura oraz budownictwo mieszkań i zaplecza socjalnego nie nadążały za masowym napływem ludzi ze wsi do miast. Zaopatrzenie w miastach Wybrzeża było z reguły jeszcze gorsze niż w okręgach przemysłowych, takich jak Górny Śląsk, czy w regionach leżących wokół Warszawy i Łodzi. Już w połowie 1970 roku podwyżka norm pracy w połączeniu z nowym systemem premii ograniczyła siłę nabywczą rodzin robotniczych.

Akcje protestacyjne rozpoczęły się 14 grudnia i najpierw objęły głównie tereny zakładów pracy, zwłaszcza Stoczni Lenina.¹¹ Tutaj oraz w innych fabrykach powstały komitety strajkowe lub niewielkie grupy robotników i inżynierów, które jednak szybko traciły na znaczeniu, w miarę jak protesty przenosiły się na ulice. W Gdańsku jedna z demonstracji dotarła nawet pod tamtejszą politechnikę, ale niewielu studentów posłuchało apelu robotników o przyłączenie się do pochodu. Nie nadszedł jeszcze czas na prawdziwy sojusz między robotnikami i inteligencją.

Najbliższe otoczenie szefa partii Władysława Gomułki od samego początku brało pod uwagę wyłącznie siłowe stłumienie robotniczego oporu. Krwawa konfrontacja była do przewidzenia już wtedy, gdy pełnomocnik Gomułki, członek Biura Politycznego Zenon Kliszko, wskazując na rzekomo kontrrewolucyjny charakter tych protestów, zarządził najostrzejsze środki represji. Wieczorem 15 grudnia ogłoszono stan wyjątkowy. Jednostki wojskowe obsadziły Trójmiasto. Kiedy zaczęło dochodzić do podpaleń komitetów partyjnych, robotniczych szturmów na kolejne więzienia i do sporadycznych aktów plądrowania sklepów, 16 grudnia do akcji – obok Milicji Obywatelskiej i jej rezerw – wkroczyły także jednostki wojskowe z czołgami.

Początkowo opór robotniczy koncentrował się przede wszystkim w Gdańsku i Gdyni, ale już od 17 grudnia rolę drugiego ośrodka protestów zaczął odgrywać Szczecin. Komitet strajkowy tamtejszej Stoczni imienia Warskiego sformułował najobszerniejszy spośród wszystkich strajkujących zakładów katalog żądań. Domagano się zwłaszcza cofnięcia podwyżek cen, wypłaty odszkodowań dla rodzin poległych robotników, uwolnienia aresztowanych, ukarania odpowiedzialnych za akcje milicji i wojska, zniesienia blokady informacyjnej i dopuszczenia niezależnych związków zawodowych; ostatnie z żądań miało odegrać zasadniczą rolę podczas słynnego strajku w Stoczni Gdańskiej imienia Lenina w sierpniu 1980 roku. Od 14 do 22 grudnia akcje protestacyjne odbyły się także między innymi w Warszawie, Elblągu, Słupsku, Tczewie, we Wrocławiu, w Stargardzie, Barlinku, Karsznicach, Łodzi, Pabianicach i w Bielsku-Białej.

Według oficjalnych danych w starciach tych zginęło 49 osób, a 1200 zostało rannych. Ofiarami byli przede wszystkim robotnicy, ale także milicjanci i żołnierze. Najwięcej robotników poległo w Gdyni. Ich dokładnej liczby nie udało się ustalić do dzisiaj.III

W wyniku tych wydarzeń w Biurze Politycznym PZPR uformowała się nowa większość, opowiadająca się za tymczasowym, ostrożnym odstąpieniem od działań wobec protestujących. Na jednym z posiedzeń Komitetu Centralnego 20 grudnia Gomułka musiał ogłosić swoją dymisję. Nowym pierwszym sekretarzem został Edward Gierek, który jeszcze wieczorem tego samego dnia publicznie oświadczył:

Wydarzenia te głęboko wstrząsnęły ludnością i sprowadziły ogromne niebezpieczeństwo na naszą ojczyznę […]. Wszystko, co się stało, było tragedią […]. Przyczyny aktualnej sytuacji wynikają z rzeczywistych trudności. Mamy prawo liczyć na zrozumienie ze strony klasy robotniczej i całej ludności. Ale istnieją także przyczyny wynikające z błędnych koncepcji w polityce gospodarczej. My zlikwidujemy te przyczyny.¹²

Gierek przyrzekł publiczną dyskusję na temat przyczyn niepokojów, podniesienie najniższych pensji oraz dodatku na dzieci, co miało zrekompensować podwyżki cen. W następnych dniach fala strajków zaczęła opadać. Wyrażona przez nowe kierownictwo partyjne opinia o umiarkowanej zasadności protestu robotniczego w połączeniu z zapowiedzią zmiany dotychczasowej polityki doprowadziła do pewnego uspokojenia sytuacji. Ponieważ jednak najważniejsze żądania robotników nie zostały zrealizowane, w styczniu 1971 roku doszło do kolejnych strajków, zwłaszcza w Gdańsku i w Szczecinie. 24 stycznia Gierek podjął trwającą w sumie ponad dziewięć godzin dyskusję z robotnikami Stoczni imienia Warskiego w Szczecinie. Mimo iż nowy pierwszy sekretarz zgodził się na ustępstwa tylko w mniej istotnych sprawach, większość obecnych opowiedziała się za wycofaniem najważniejszych żądań i zakończeniem strajku; był to swoisty kredyt zaufania udzielony nowemu kierownictwu.

2. Strajki w Stoczni Gdańskiej, 25 stycznia 1971 roku, Lech Wałęsa widoczny za Edwardem Gierkiem, © EAST NEWS / LASKI DIFFUSION

2. Z odwagą, ale bez doświadczenia

Lech Wałęsa miał dwadzieścia siedem lat, kiedy miasta polskiego Wybrzeża znalazły się w centrum zainteresowania Polaków oraz międzynarodowych środków masowego przekazu. Rozpaczliwy protest robotniczy, do którego przyłączyli się nieliczni reprezentanci inteligencji technicznej oraz małe grupy studentów z pobliskich szkół wyższych, stał się dla Wałęsy pierwszym poważnym sprawdzianem polityczno-społecznym. Trzymał się przy tym jednej z zasad wynikających z jego dotychczasowego doświadczenia życiowego. Istotne dla niego było konsekwentne reprezentowanie interesów warstwy proletariacko-chłopskiej, czyli swojej klasy, i jednoczesne dążenie do zawarcia porozumienia narodowego. W jego pamięć o wydarzeniach z grudnia 1970 roku wpisane jest gorzkie wspomnienie „polskich milicjantów i żołnierzy strzelających do robotników polskich”¹³.

Nie ma wątpliwości, że Lech Wałęsa był jednym z najbardziej aktywnych uczestników protestu robotniczego w Gdańsku.¹⁴ Prowadził dyskusje z kolegami swojego wydziału w stoczni, udał się też wraz z nimi do dyrektora, któremu w imieniu pracowników przedłożył żądanie cofnięcia podwyżek cen – nie zważając, że tego typu decyzje nie leżały w mocy tego ostatniego. Był również członkiem obu komitetów strajkowych, które powstały w stoczni w okresie wydarzeń grudniowych, chociaż początkowo wahał się przed przystąpieniem do nich. Kiedy pracownicy stoczni ruszyli pod politechnikę, pod siedzibę Komitetu Wojewódzkiego partii oraz komendę Milicji Obywatelskiej, szedł na czele pochodu. Brał także udział w pierwszej konfrontacji z jednostkami milicji.

O poczuciu odpowiedzialności Wałęsy świadczy fakt, że 15 grudnia usiłował on prowadzić negocjacje w komendzie milicji na ulicy Świerczewskiego, kiedy robotnicy zaczęli oblegać jej budynek i rzucać w niego kamieniami. Wałęsa czuł, że protest ten może skończyć się dla robotników krwawą klęską. Jednakże na komendzie zignorowano go. Jeden z pułkowników milicji oznajmił, że negocjacje są wykluczone, po czym demonstracyjnie załadował broń. I wskazując na arsenał broni w sąsiednim pomieszczeniu, dodał, iż to właśnie są „argumenty” milicji. Wałęsa usiłował jeszcze z okna komendy uspokoić tłum; w odpowiedzi usłyszał jednak okrzyki „zdrajca” i „świnia”¹⁵. Po tym jak z najwyższym trudem udało mu się opuścić budynek, milicja zaczęła rozpędzać robotników, używając granatów z gazem łzawiącym i broni palnej. Jeden z robotników został zabity, wielu odniosło rany. Wściekli demonstranci zlinczowali milicjanta, który zastrzelił jednego z nich.

W swojej pierwszej, wydanej w 1990 roku autobiografii Wałęsa przyznał, że w grudniu 1970 roku poszedł walczyć, nie mając żadnego doświadczenia. Ani on, ani jego koledzy z obu komitetów strajkowych nie wiedzieli, jak się organizuje strajk, nie usiłowali też powstrzymać robotników przed marszem do miasta. Ostrzeżenie dyrektora stoczni, który, chcąc uniknąć rozlewu krwi, apelował o pozostanie na terenie zakładu, zlekceważyli jako próbę zastraszenia. Dyrektor już wcześniej usiłował odwieść Wałęsę od udziału w pierwszym komitecie strajkowym, uzasadniając to jego młodym wiekiem. Ów brak doświadczenia ujawnił się podczas próby załagodzenia sytuacji na komendzie milicji. Wałęsa nie omówił wcześniej tego posunięcia ani z kolegami z komitetu strajkowego, ani z innymi robotnikami, i ta przygoda mogła skończyć się dla niego bardzo źle. Aktywny udział w grudniowym proteście stał się jednak ważnym elementem zbiorowej świadomości załogi stoczni i sprawił, że Wałęsa szybko znalazł się na czele słynnego strajku w sierpniu 1980 roku.

Bunt w polskich miastach Wybrzeża w grudniu 1970 i styczniu 1971 roku miał w zasadzie charakter spontaniczny. Robotnicy byli wprawdzie świadomi swojej siły, ale brakowało im jeszcze środków i metod, aby siłę tę wykorzystać do osiągnięcia sukcesu. Dla załogi Stoczni Lenina starcia na ulicach okazały się bardzo ważną lekcją. Dziesięć lat później, podczas strajku w sierpniu 1980 roku, zabarykadowali i okupowali oni swój zakład, skrupulatnie unikając demonstracji ulicznych. Powstałe w latach 1970–1971 komitety strajkowe były z reguły grupami tworzonymi ad hoc przez robotników, którzy nie potrafili opracować żadnej strategii i taktyki walki. Kierowniczą siłą w trakcie ówczesnych protestów dysponował właściwie tylko komitet strajkowy w szczecińskiej Stoczni imienia Warskiego. Na jego czele stał Edmund Bałuka, robotnik, który ze względu na swój wiek (urodził się w 1933 roku) i długi staż pracy był znacznie bardziej doświadczony niż Lech Wałęsa. Bałuka wyemigrował później na Zachód.

Komitety strajkowe, zwłaszcza w Gdańsku i w Szczecinie, sformułowały katalog postulatów: począwszy od dymisji Gomułki i innych członków kierownictwa partyjnego oraz uwolnienia aresztowanych robotników, a skończywszy na żądaniach natury społecznej. Wiele z nich powtórzono w sierpniu 1980 roku. Legalizacja niezależnych związków zawodowych była oczywiście nierealna. Ale dzięki temu postulatowi nagłośniono jeden z istotniejszych problemów robotniczych państwa, którewedług oficjalnej ideologii rządzone było przez klasę robotniczą.

W zbuntowanych robotników wymierzony został cały militarny i milicyjny potencjał represyjny. Te doświadczenia głęboko zapisały się w świadomości mieszkańców Gdańska, Sopotu, Gdyni i Szczecina. Grudniowy bunt spowodował zmiany w kierownictwie rządzącej komunistycznej PZPR. Po okresie konsolidacji nowy, silny człowiek partii, Edward Gierek, zliberalizował reżim, otworzył granice dla podróżujących na Zachód i umiarkowanie podniósł standard życia. Wałęsa, podobnie jak inni robotnicy, pokładał w Gierku nadzieje:

Trzeba było mieć po prostu zaufanie. A my mieliśmy zaufanie. W każdym razie byliśmy pełni zapału, paliliśmy się do czynów. Z tego czasu posiadam jeszcze zdjęcie z Gierkiem – stoimy w grupie wokół niego, ja wtedy bez wąsów […] ale szybko pokazało się, że rządzący nie są tak naprawdę zainteresowani, żeby centralne osoby grudnia 1970 stały w świetle jupiterów.¹⁶

3. Lech Wałęsa jako szpicel „Bolek”?

Nowa rzeczywistość polegała na „uspokajaniu” ośrodków robotniczych protestów za pomocą brutalnych metod policyjnych oraz służb specjalnych. W wyniku akcji aresztowań w miastach Wybrzeża, które rozpoczęły się już podczas walk, zatrzymano co najmniej 2200 osób. Zazwyczaj pozostawały one w aresztach bez wyroku sądowego. W trakcie przesłuchań aresztowanych często bito do nieprzytomności i ordynarnie poniżano.

Pod koniec grudnia 1970 roku Służba Bezpieczeństwa rozpoczęła akcję „Jesień ’70”, której celem było jak najpełniejsze odtworzenie list członków wszystkich komitetów strajkowych oraz zbadanie nastrojów w najważniejszych zakładach pracy, co miało służyć zapobieżeniu dalszym protestom o rozmiarach podobnych do tych z grudnia. W ramach tej akcji sporządzona została lista około 3000 robotników i innych zatrudnionych, których uważano za najbardziej aktywnych uczestników strajków i demonstracji. Co najmniej 1000 z nich poddano intensywnej „obróbce”, jak określano to wówczas w żargonie SB. Najczęstszymi metodami „obróbki” były zwolnienia, powoływanie do wojska i cofnięcie zameldowania na milicji, co zmuszało osoby poddane takim działaniom do opuszczania dotychczasowych miejsc zamieszkania i szukania pracy gdzie indziej. Anonimowe telefony z wymyślonymi, kompromitującymi historiami miały na celu poróżnienie mężów i żon.

W tej akcji SB chodziło także o zwerbowanie nowych informatorów i agentów Służby Bezpieczeństwa. Ówczesny szef SB w Gdańsku Władysław Pożoga uzasadniał to następująco:

Posiadane aktualnie na obiektach gospodarki narodowej źródła informacji mimo wzrostu w stosunku od roku 1969 prawie o 100 proc. nie zapewniają pełnej kontroli figurantów, a także nie gwarantują pełnego dopływu informacji z szeregu ważnych komórek kluczowych tych obiektów. Nie posiadamy też dostatecznej ilości źródeł informacji dla prowadzenia działalności destrukcyjnej oraz rozładowywania i łagodzenia występujących napięć.¹⁷

Metody werbunku opierały się z jednej strony na szantażu i naciskach, z drugiej zaś na przekupstwie – przydzielaniu mieszkań czy nowych samochodów. Do grona osób poddanych szczególnie intensywnej „obróbce” należeli czołowi aktywiści strajku w Stoczni Gdańskiej imienia Lenina. Historycy przypuszczają, iż Służbie Bezpieczeństwa udało się zwerbować co najmniej 150 nowych informatorów i agentów. Zwracają oni jednak również uwagę, że zachowane akta SB są niepełne i nie można na ich podstawie formułować jakichkolwiek wniosków.¹⁸

Brudna robota Służby Bezpieczeństwa stanowiła więc rewers działań kierownictwa partyjnego, skupionego wokół nowego pierwszego sekretarza Edwarda Gierka, który wielokrotnie wzywał robotników w kraju do pomocy w rozwiązywaniu problemów gospodarczych i społecznych. Sytuacja osób aresztowanych i znajdujących się w kręgu zainteresowania SB była szczególnie trudna, ponieważ nie otrzymywali oni żadnej humanitarnej i prawnej pomocy z zewnątrz. Ludność, zwłaszcza w miastach Wybrzeża, została zastraszona; brakowało odważnych i kompetentnych adwokatów, a zainteresowanie mediów zagranicznych znacznie osłabło po ustaniu walk.

Lech Wałęsa został aresztowany 19 grudnia 1970 roku, a więc jeszcze w trakcie trwania protestów robotniczych i przed zmianą w kierownictwie partyjnym. Dwa dni wcześniej funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa przeprowadzili dłuższą rozmowę z członkiem dyrekcji Stoczni Lenina, aby zgromadzić materiały obciążające Wałęsę. W rozmowie tej chodziło przede wszystkim o rolę, jaką odgrywał w komitecie strajkowym, podczas protestów na terenie stoczni i w trakcie demonstracji w mieście. Wałęsa nigdy nie wypowiedział się w sposób wyczerpujący na temat tych przesłuchań po aresztowaniu, ale dał do zrozumienia, że biorący w nich udział funkcjonariusze SB zastosowali cały dostępny im arsenał środków, złożony z gróźb, szantażu i prób przekupstwa, co miało zmusić go do współpracy. Wałęsie zarzucono nawet, że nie zapobiegł pobiciu milicjanta przez stoczniowców, i na tej podstawie grożono mu więzieniem w wypadku odmowy współpracy z SB.¹⁹

Pewne jest, że Wałęsa przed swoim zwolnieniem z aresztu podpisał trzy dokumenty:

– protokół przesłuchania,

– pokwitowanie zwrotu paska od spodni oraz sznurówek,

– oświadczenie o lojalności (zwane potocznie „lojalką”), w którym stwierdzono, iż osoba podpisująca nie będzie w przyszłości podejmowała żadnych działań o charakterze „prowokacji” przeciwko panującemu ustrojowi politycznemu i gospodarczemu.²⁰ W tamtym czasie przenoszenie podpisów złożonych przez osoby aresztowane i umieszczanie ich pod innymi, sfałszowanymi, dokumentami było powszechną praktyką Służby Bezpieczeństwa.

Po zwolnieniu z aresztu Wałęsa był wielokrotnie wzywany na rozmowy z funkcjonariuszami SB. Również wówczas stosowano wymienione wyżej metody²¹. Ostatnia z takich rozmów odbyła się prawdopodobnie w listopadzie 1974 roku. Wezwania te nie powstrzymały Wałęsy od dalszego aktywnego reprezentowania interesów pracowniczych. Na zebraniach zakładowych proponował on, aby zastanowić się nad założeniem niezależnych przedstawicielstw pracowniczych, jako że istniejące związki zawodowe są jedynie marionetkami partii komunistycznej. Ponadto krytykował złą organizację pracy w stoczni, brak rzetelnej księgowości w dyrekcji stoczni oraz powtarzające się podwyżki norm pracy.²²

W kwietniu 1976 roku, z powodu swojej nieprzejednanej postawy, Wałęsa został zwolniony ze stoczni. Niebawem zatrudniono go w zakładach ZREMB-uIV w Gdańsku. Jednak i tam mówił bez ogródek, co myśli, za co wielokrotnie aresztowano go i przesłuchiwano.

Polscy historycy, tacy jak Andrzej Friszke, którzy szczegółowo zajmowali się życiorysem Lecha Wałęsy, uważają, że najpóźniej w styczniu 1971 roku w siedzibie Służby Bezpieczeństwa w Gdańsku założone zostały akta pod kryptonimem „Bolek”, które od tego czasu stały się powodem wielu podejrzeń o działalność agenturalną Wałęsy, a nawet wysuwania bezpośrednich oskarżeń.²³ Wałęsa często opowiadał o swoich przesłuchaniach i rozmowach z funkcjonariuszami SB, przyznał się też do złożenia kilku podpisów. Za każdym razem podkreślał jednak, że nigdy nie zaszkodził swoim kolegom z pracy, czy to składając raporty, czy wręcz donosy. Nawet jeżeli wcześniej istniały już „akta Bolka”, stanowiły one jedynie przejaw biurokratycznej praktyki SB, nie dowodziły zaś zgody Wałęsy na współpracę. Sam zainteresowany opisywał to następująco:

Prawdą jest, że rozmowy były. Powiedziałem wtedy – a jest to w protokołach – że jeśli nie dopuszczą do powstania autentycznych organizacji robotniczych, zdolnych wyrażać i kontrolować rzeczywistość, dojdzie w niedługim czasie do jeszcze większych dramatów [niż w grudniu 1970 roku – przyp. R.V.]. I prawdą jest też, że z tego starcia nie wyszedłem zupełnie czysty. Postawili warunek: podpis! I wtedy podpisałem. Jedenaście lat później, w stanie wojennym w latach 1981 i 1982, była to praktyka powszechnie proponowana prawie wszystkim internowanym. Ale wiedziałem już, jak to jest. Taki papier podpisany przez wychodzącego na wolność nazywano „lojalką”. I w ten sposób podpisałem „lojalkę”. Jeśli więc to ma być dowód mojej agenturalności, to bardzo proszę, niech będzie.²⁴

W innym miejscu stwierdził też:

To był błąd, że wtedy cokolwiek podpisałem, ale zrozumiałem to dopiero później, kiedy powstał KOR i uczono nas – krążyła taka broszurka – że niczego się nie podpisuje, że można odmawiać zeznań i udawać chorego w razie wezwania na komendę. W przyszłości wiele razy zdarzały się przesłuchania, rewizje. I nigdy nie podpisywałem żadnych kwitów. Nawet zaznaczano w protokołach, że odmawiam podpisania. Powtarzam też po raz kolejny, że nigdy nie podpisałem żadnej deklaracji współpracy, żadnych zobowiązań do zostania agentem. Niczego takiego! […] Wielu poczciwych ludzi złamali. Nie miałem, na szczęście, takiego „wyboru”, bo nikt nie żądał ode mnie współpracy ani wtedy, ani później. W 1970 roku dla bezpieki byłem zbyt słaby, za mały. W tym czasie uznali, że na agenta się nie nadaję […].²⁵

3. 16 listopada 2005 roku Wałęsa został oczyszczony z podejrzeń o działalność agenturalną, © Krzysztof Mystkowski / KFP

Ostatnie zdanie pokazuje jednak, że Wałęsa w swoich późniejszych wypowiedziach niezbyt właściwie oceniał ówczesną sytuację, ponieważ, jak już wspomniano, „akta Bolka” istniały prawdopodobnie wcześniej i były uzupełniane po każdej kolejnej rozmowie z Wałęsą. Z dokumentów SB wynika, że już 29 grudnia 1970 roku założonych było co najmniej dwadzieścia takich akt na temat zatrudnionych w Stoczni Gdańskiej imienia Lenina. I do dziś nie ma jednoznacznych i potwierdzonych dowodów, że Wałęsa podpisał oświadczenie o współpracy i działał jako szpicel – ani dokumentów z jego podpisem, ani notatek jego autorstwa. Dla ścisłości należy jednak dodać, że zwłaszcza w latach 1989–1992 liczne dokumenty SB zostały zniszczone. Jednak nawet gdyby zachowały się jakieś obciążające Wałęsę dowody, trudno byłoby ustalić ich prawdziwość. Dotyczy to zwłaszcza informacji, według których Wałęsa za swoją działalność agenturalną brał pieniądze, a nawet otrzymał mieszkanie.

Wiele przemawia za oceną sformułowaną przez Andrzeja Friszkego:

Jeśli człowiek ma przez całe swoje dorosłe życie podobny charakter, a tak chyba jest, to łatwo sobie wyobrazić ową grę Wałęsy. Mówił dużo, ogólnie i często niejednoznacznie, manewrował, próbując przechytrzyć rozmówców, ale zarazem uniknąć awantury. Przedstawiał im swoje racje, traktując rozmówców jako przedstawicieli „wład*zy”. Opowiadał się za stopniową poprawą warunków, a przeciw akcjom konfrontacyjnym. Taki Wałęsa był jako przywódca sierpniowego strajku i „Solidarności”.²⁶

Dla dzisiejszej precyzyjnej oceny kontaktów Wałęsy ze Służbą Bezpieczeństwa we wczesnych latach siedemdziesiątych wyjątkowe znaczenie ma fakt, że w kwietniu 1982 roku podjęta została szeroko zakrojona akcja, która miała raz na zawsze zdyskredytować nie tylko Wałęsę, ale również całą „Solidarność”. Kilka miesięcy wcześniej, 13 grudnia 1981 roku, tak zwana Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego pod kierownictwem generała Wojciecha Jaruzelskiego ogłosiła stan wojenny, a struktury „Solidarności” zostały rozbite albo zepchnięte do podziemia. Akcję tę uzgodniono na najwyższym szczeblu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych oraz Służby Bezpieczeństwa.

Jej podstawą były materiały z akt „Bolka” z początku lat siedemdziesiątych, do dzisiaj zachowane tylko we fragmentach. Dodatkowo wiosną 1982 roku dołączono do nich kolejne sfabrykowane „dokumenty”, przedłużające rzekomą działalność agenturalną Wałęsy poza rok 1974. W celu tworzenia i rozpowszechniania tych fałszerstw funkcjonariusze SB – jak dowodzą wewnętrzne dokumenty – przygotowali specjalny plan działania²⁷. Sfabrykowane materiały podrzucano byłym towarzyszom walki Wałęsy, na przykład Annie Walentynowicz, która od tamtego czasu uważała go za agenta. Do dziś materiały te służą politycznym przeciwnikom Wałęsy, między innymi Jarosławowi Kaczyńskiemu oraz jego publicystycznym sojusznikom, jako dowód na działalność agenturalną „Bolka”-Wałęsy. „Znajdowano” je także podczas obław w mieszkaniach aktywistów podziemia solidarnościowego, na przykład u Marka Mądrzejewskiego w Bydgoszczy, i wykorzystywano później do szantażowania tych osób.²⁸

Akcja fałszowania dokumentów miała doprowadzić do quasi-publicznego „sądu nad Wałęsą”, jak określali to funkcjonariusze SB. Historia jednak potoczyła się inaczej. W 1983 roku, mimo podrzucenia tych materiałów norweskiemu Komitetowi Nagrody Nobla, Wałęsa otrzymał owo wysokie wyróżnienie. „Solidarność” zaś stopniowo odradzała się, a wypuszczony kilka miesięcy wcześniej na wolność Lech Wałęsa zręcznie łączył działalność podziemną z wystąpieniami publicznymi.V Sposób, w jaki Wałęsa jako prezydent Polski w latach 1990–1995 obchodził się z tymi materiałami SB z wczesnych lat siedemdziesiątych oraz z 1982 roku, omówiony zostanie w dalszej części.VI

Mimo że już w 1970 roku i w następnym okresie pojawiły się oznaki tego, co miało nastąpić później, podczas słynnego strajku w sierpniu 1980 roku, Lech Wałęsa wyciągał raczej pesymistyczne wnioski z wydarzeń wczesnych lat siedemdziesiątych. Pisał:

Grudzień ze swoim dramatem jest przeżyciem zupełnie nieporównywalnym z późniejszym o dziesięć lat Sierpniem. Ówczesny świat był światem zupełnie innym. Grudzień jest dramatem samotności. W wielu wymiarach, także wymiarze społecznym i międzynarodowym. Nie czuło się więzi nie tylko między poszczególnymi środowiskami tu, w Gdańsku, ale nawet bliżej, w domu, na klatce schodowej. Przejmująca samotność, strach, brak perspektyw. A przy tym poczucie konieczności tego buntu. Nie było sygnałów solidarności międzynarodowej. […] Dla mnie jedyną zdobyczą Grudnia, całej tej rewolucji była funkcja inspektora BHP, którą powierzono mi z ramienia związków zawodowych na wydziale. Staraliśmy się coś zrobić dla ludzi w ramach naszych możliwości. Wykłócałem się z kierownictwem o właściwą odzież ochronną, mydło, ręczniki, sprawy socjalne. Był to kanał, w którym zszarpie się największy kozak. Po roku już wszystko wiedziałem: tu „na dole” nic się nie załatwi, a układy „góry” były takie same jak i przedtem.²⁹

W 1980 roku udało mu się natomiast spożytkować liczne doświadczenia zebrane w grudniu 1970 roku oraz w późniejszym okresie. Dotyczy to zarówno organizacji strajków, jak i realistycznej oceny władzy komunistycznej i jej kierownictwa podczas negocjacji z rządem. Już wtedy rodzina Wałęsy zdawała sobie sprawę, że jest on człowiekiem wyjątkowo zaangażowanym w działalność polityczną i związkową. I już wówczas jego żona Danuta musiała sobie radzić z aresztowaniami męża i silnymi naciskami Służby Bezpieczeństwa, a także z faktem, że Wałęsa stracił pracę, w domu zaś brakowało pieniędzy.

Na ten okres przypadła również emigracja jego matki oraz ojczyma, którzy w 1973 roku, po odchowaniu wszystkich dzieci, wyjechali do Stanów Zjednoczonych, gdzie w 1975 roku matka Wałęsy zginęła w wypadku samochodowym.

Przekład: Viktor Grotowicz

Redaktor prowadzący: Adam Pluszka

Redakcja: Grzegorz Hetman

Korekta: Elżbieta Jaroszuk, Katarzyna Pawłowska

Redakcja techniczna: Alek Radomski

Projekt okładki: Szymon Wójciak

Fotografia na I stronie okładki: © Alain Dejean / Sygma / Corbis / FotoChannels

Skład i łamanie: manufaktura

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17 tel. 22 828 98 08, 22 894 60 54

biuro@gwfoksal.pl wab.com.pl

ISBN 978-83-7881-046-9

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Wydawnictwo W.A.B.
i Ewa Krajewska / Virtualo Sp. z o.o.

Reinhold Vetter (ur. 1946) – dziennikarz niemiecki. W 1978 roku nawiązał kontakt z Niezależnymi Wolnymi Związkami Zawodowymi w Trójmieście, potem relacjonował powstanie „Solidarności” i jej działalność. W 1983 roku współredagował obszerną dokumentację o „Solidarności”: „Solidarność”. Die polnische Gewerkschaft Solidarität in Dokumenten, Diskussionen und Beiträgen. Na początku lat osiemdziesiątych uczestniczył w przedsięwzięciu „Solidarność z Solidarnością” w Kolonii, a także organizował pomoc dla podziemnej poligrafii.