Copyright © by Teresa Podraza i Ireneusz Sokołowski, 2011
Wstęp: Copyright © Rafał Podraza [podraza3@wp.pl], 2011
Posłowie: Copyright © by Wydawnictwo W.A.B., 2011

Wydanie I (w tej edycji)
Warszawa 2011

Redaktor cyklu: Adam Pluszka
Redakcja: Marianna Sokołowska
Korekta: Katarzyna Pawłowska, Mariola Hajnus
Redakcja techniczna: Alek Radomski

Projekt okładki i stron tytułowych: Anna Pol
Fotografia wykorzystana na I stronie okładki:
© Narodowe Archiwum Cyfrowe
Projekt logo cyklu: Anna Pol

Wydawnictwo W.A.B.
02-386 Warszawa, ul. Usypiskowa 5
tel./fax (22) 646 01 74, 646 01 75, 646 05 10, 646 05 11
wab@wab.com.pl
www.wab.com.pl

Skład i łamanie: manufaktura

ISBN 978-83-7747-297-2

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

MAGDALENA
SAMOZWANIEC

(1894–1972, właśc. Magdalena Kossak) – pisarka, satyryczka, autorka powieści, bajek i wierszy. Przyszła na świat w artystycznej rodzinie Kossaków. Wnuczka Juliusza, córka Wojciecha Kossaka, młodsza siostra poetki Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, stryjeczna siostra Zofii Kossak-Szczuckiej. Zadebiutowała powieścią Na ustach grzechu (1922), która – jako parodia Trędowatej – zapoczątkowała jej ogromną popularność. Napisała ponad trzydzieści książek, m.in. Tylko dla kobiet (1946), Tylko dla mężczyzn (1958), Krystyna i chłopy (1969) czy Zalotnica niebieska (1973), portret Marii Pawlikowskiej – Jasnorzewskiej. Najbardziej znane są jej wielokrotnie wznawiane wspomnienia Maria i Magdalena (1956). W 2009 roku w Wydawnictwie W.A.B. ukazała się niepublikowana wcześniej książka Z pamiętnika niemłodej już mężatki.
Kartki z pamiętnika młodej mężatki zostały wydane po raz pierwszy i jedyny w 1926 roku.

PRZEDMOWA

Wojciech Kossak, jak na porządnego i bardzo bogatego malarza przystało, miał mnóstwo zamówień na portrety w całym kraju i poza jego granicami. Oprócz pracowni na Kossakówce wynajmował jeszcze dwie inne. Uciekał do nich, kiedy znudziły mu się domowe pielesze i zmęczył go – jak to pisała w swoich pamiętnikach Magdalena Samozwaniec – „pełen taniego snobizmu i zaściankowości Kraków”, który zawsze drażnił bardzo liberalnego w poglądach i zachowaniach Kossaka.

Jedną pracownię Wojciech miał więc w Zakopanem, w willi „Stamara”, a drugą w Warszawie. Jego atelier w stolicy do wybuchu II wojny światowej mieściło się na najwyższym piętrze bardzo eleganckiego hotelu „Bristol”. Panny Kossakówny, czyli Lila i Madzia, często wpadały do ukochanego Tatki i siedziały mu na głowie całymi tygodniami, korzystając z darmowego lokum i „ciągnąc” z niego spore pieniążki, gdyż – jak mawiały z niewinnymi minkami, prosząc przymilnie zapracowanego ojca o kolejną setkę – „bywanie w warszawskim towarzystwie zobowiązuje”…

Długotrwałe pobyty córek w Warszawie bardzo komplikowały życie uczuciowe Mistrza, kochającego kobiety miłością tak samo wielką jak konie, ale przyjmował je zawsze bardzo chętnie i z otwartymi rękoma. A kiedy Wojciecha nie było, „lalki” – jak je nazywał – miały prawo dysponowania kluczami do obydwu przybytków. Tak więc wizyta Magdaleny w „Bristolu” w przeddzień przewrotu majowego nie była niczym nadzwyczajnym. Chociaż niewątpliwie wydarzenia, których młoda pisarka była mimowolnym świadkiem, wywarły na niej duże wrażenie.

Śmiem podejrzewać, że Kartki z pamiętnika młodej mężatkinigdy by się nie narodziły i nie zostały opublikowane, gdyby nie to, że o zamachu majowym sporo się mówiło i Magdalena chciała zaistnieć także przy tej okazji, jako pisarka. Cóż, nieodrodna córka Kossaka, po Tatce, jak dumnie podkreślała, miała znakomicie rozwinięty zmysł do robienia szybkich, łatwych pieniążków. I w tym przypadku też się nie pomyliła. Maleńka książeczka, opublikowana w 1926 roku rozeszła się błyskawicznie i jeszcze w tym samym roku doczekała się drugiego wydania, poszerzonego o opowiadanie Trudności z doktorem.

Ale istnieje także druga legenda na temat genezy Kartek z pamiętnika młodej mężatki… Magdalena Samozwaniec zapisała ją dla potomnych w swej, jak to mawiała, księdze życia: Marii i Magdalenie. Pisała tam, że Kartkizostały napisane przy współudziale Lilki, która także była podczas przewrotu majowego w Warszawie, i powstały tylko dlatego, że Kossakówny lubiły wydawać więcej pieniędzy, niż miały, kompletnie nie zastanawiając się, co będzie jutro… Kiedy więc Madzia i Lilka nagle zostały zupełnie bez grosza i nic nie zapowiadało poprawy patowej sytuacji, na ratunek nagłym „bankrutkom” pospieszył ich wieloletni przyjaciel Marian Sztajnsberg. Pewnego dnia, wieczorem, kiedy obie gorączkowo myślały, skąd zdobyć jakiekolwiek pieniądze, zadzwonił do „Bristolu” i oznajmił im krótko, że jest pilne zlecenie – mniej wtajemniczonym powiem, że Sztajnsberg był księgarzem i wydawcą – trzeba napisać szybką satyrę na to, co dzieje się na ulicach Warszawy. Jest jednak jeden warunek… Rano – punkt dziewiąta – tekst musi być gotowy! Po maszynopis wpadnie goniec i od ręki wypłaci sporą sumkę. Siostry, które powoli zaczynały obawiać się śmierci głodowej, postanowiły podjąć wyzwanie.

Lilka, używając swego uroku osobistego, załatwiła u kelnera dużo kawy i koniak, i zaczęło się pisanie. Książeczka powstawała całą noc. Niestety, nie wiemy, ile łez zostało przy tej okazji wylanych, ile kartek wylądowało w koszu na śmieci, jedno jest faktem – rano goniec przysłany przez Sztajnsberga odebrał ukończone dzieło, parafrazując słowa Grzegorza Ciechowskiego, „w całości napisane dla pieniędzy”. Tym dziełem były właśnie Kartki z pamiętnika młodej mężatki. Trudno mi ustalić, która z tych legend jest prawdziwa. Wiadomo na pewno: książka powstała i sprzedała się znakomicie.

Od opisywanych przez Magdalenę Samozwaniec wydarzeń minęło osiemdziesiąt pięć lat. Mam jednak nadzieję, że lektura opowieści o czymś tak bardzo ważnym dla naszego kraju, ubranej w płaszczyk lekkiego, łatwego i momentami infantylnego pamiętnika panny Mimi z domu Bączkowskiej Bigourdan, i dziś sprawi czytelnikowi przyjemność.

Rafał Podraza

SŁOWO OD WYDAWCY

Od wypadków majowych minęło osiemdziesiąt pięć lat, a od zdarzeń, do których odwołuje się Magdalena Samozwaniec, jeszcze więcej. W pamięci zbiorowej pozostały bohaterskie Orlęta i obrona Lwowa w latach 1918–1920, a także „cud nad Wisłą” – określenie nadane przez przeciwników Józefa Piłsudskiego zwycięstwu wojsk polskich nad Armią Czerwoną na przedpolach Warszawy w sierpniu 1920 roku. W dalszym ciągu jedną z najbardziej znanych pieśni patriotycznych jest Rota,zaczynająca się od słów „Nie rzucim ziemi…”, lecz tylko nieliczni mogą pamiętać, że obecny plac Powstańców Warszawy przed wojną nosił imię cesarza Francuzów Napoleona, Lourse zapraszał do hotelu „Europejskiego”, a popularna kawiarnia „Łobzowianka” mieściła się w rozebranym w połowie lat trzydziestych ubiegłego wieku drewnianym pawilonie, zamykającym plac Na Rozdrożu od strony Wisły.

KARTKI Z PAMIĘTNIKA MŁODEJ MĘŻATKI

Magdalena Samozwaniec w 1914 roku

11 maja 1926, hotel „Bristol”, nr 208

Nazywam się Mimi. Jestem néeBączkowska, a po mężu Bigourdan. Mam lat dwadzieścia (powiedzmy), trzy tysiące franków, kufer-szafę amerykańską i jestem, co tu dużo gadać, śliczną blondynką. Nareszcie zdołałam wyrwać się na miesiąc do mojej ukochanej, tak dawno niewidzianej Warszawy. Mój mąż, Armand Bigourdan, niechętnie zgodził się na ten wyjazd.

– C'est un pays de sauvages – powiedział, jak zwykle mówi, gdy mi chce dokuczyć. – Wolałbym, abyś jechała do Honolulu, byłbym spokojniejszy o ciebie.

Nie rozumiem, skąd takie uprzedzenie do nas w tej głupiej Francji. Burżuje! Gdzie im do naszej poezji, do naszego gestu! Zazdroszczą nam po prostu te skrzętne kramarskie mrówki, że jesteśmy tak bardzo inni od wszystkich narodów!

Magdalena Samozwaniec

godzina ósma wieczór

Ach, cóż to za szczęście być nareszcie we własnym kraju! Przyjemność droga w porównaniu z zagranicą, ale mniejsza o wydatki, gdy się jest wśród swoich…

Wszyscy, nawet policjant, budzą zaufanie, każdy człowiek na ulicy to przecież brat! Jest się jak na zjeździe rodzinnym. Właśnie dziś rano postanowiłam pisać pamiętnik, aby utrwalić swoje wrażenia pierwszych dni w Polsce po długoletnim pobycie w Paryżu. Kochana Warszawa! Wszystko tu takie inne, takie swoje! Te dancingi, na których tańczą nasi panowie – z takim mazurowym zacięciem – spokojne zagraniczne tańce. Te dziwne stroje pań na ulicy: wieczorowe rano, co jest bardzo oryginalne i ładne – ci mężczyźni, którzy patrzą na kobiety, a nie na zegarek! O, gdyby mnie stać było na mieszkanie w mojej drogiej ojczyźnie!

Przy tym tu, w Warszawie, jest Kazio Myszkiewicz. Kazio – to magiczne słowo, to mój talizman. Był u mnie na herbacie, wyglądałam prześlicznie, ale też muszę przyznać, że jestem zapracowana wyglądaniem. O, móc raz odpocząć choć chwilę od wyglądania w ogóle!