Redaktor serii: Filip Modrzejewski

Korekta: Anna Jaworska, Krystyna Kiszelewska

Adiustacja: Zuzanna Kowalska

Projekt okładki i stron tytułowych: Piotr Grabowski

Logo cyklu: aorta.com.pl

Projekt typograficzny: Robert Oleś / d2d.pl

Logo serii: Marek Goebel

Ilustracja na i stronie okładki: © Bettmann / Corbis / FotoChannels

Fotografia Marcina Wrońskiego: © Filip Modrzejewski

Wydawnictwo W.A.B.

02-386 Warszawa, ul. Usypiskowa 5

tel./fax (22) 646 01 74, 646 01 75, 646 05 10, 646 05 11

wab@wab.com.pl

www.wab.com.pl

Skład i łamanie: d2d.pl s.c., Kraków

ISBN 978-83-7747-257-6

Copyright © by Wydawnictwo W.A.B., 2011

Wydanie XI poprawione • Warszawa 2011

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Marcin Wroński (ur. 1972) w latach 90.
związany z trzecim obiegiem literackim
- publikował m.in. w artzinach "Lampa
i Iskra Boża", "Mała Ulicznica", "Brytan
OD NOWA". Zadebiutował zbiorem opowiadań
Udo Pani Nocy (1992), a wkrótce potem
ukazała się jego pijacko-przygodowa
mikropowieść Obsesyjny motyw babiego
lata (1994). Tworzył też piosenki i skecze
dla prowadzonego przez siebie kabaretu
"Osoby o Nieustalonej Tożsamości", był
felietonistą i dziennikarzem radiowym,
pracował jako nauczyciel, pisał książki dla
dzieci. W 2007 roku opublikował pierwszy
kryminał z serii o komisarzu Maciejewskim
Morderstwo pod cenzurą, a rok później
kolejny - Kino Venus. Wydawnictwo W.A.B
wznawia oba te tytuły, w 2011 roku opublikuje też
trzeci tom cyklu A na imię jej będzie Aniela.
Marcin Wolski ostatnio wydał głośny
thriller Officium Secretum. Pies Pański
(W.A.B 2010). Obecnie pracuje nad
czwartym tomem z serii o Maciejewskim

Strona autorska:

www.marcinwronski.art.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Prolog – Ponad wszelką wątpliwość ustalono dokładny wygląd Jana Sebastiana Bacha

lato 1932 roku

Profesor oczekuje panów – oznajmiła z godnością służąca. Podkomisarz Zygmunt Maciejewski przestąpił próg i podał jej kapelusz. Tajniacy Zielny i Fałniewicz wsunęli się za nim.

Mieszkanie zajmowało całe piętro w jednej z reprezentacyjnych kamienic, przy ulicy Szopena. Wewnątrz było gorąco jak w oranżerii, nawet uliczny upał wydawał się świeżą bryzą przy tych tropikach. Mimo to służąca, stara kobieta wysuszona niczym egipska mumia, była ubrana w nieskazitelny czarny kostium zapięty pod samą szyję i równie pogrzebowe pończochy. Ruszyła w stronę gabinetu, by zaanonsować przybyłych.

Każdy fragment ściany, i to już w korytarzu, pokrywały gabloty z egzotycznymi motylami, żukami niemal wielkości dłoni, z gałęzi zawieszonej pod sufitem spoglądał szklanymi oczami wypchany ocelot. Tajniacy byli tu pierwszy raz, więc rozglądali się z dziwnymi minami po tym panoptikum, jakiego pewnie zazdrościło profesorowi niejedno muzeum przyrodnicze. Fałniewicz z zażenowaniem spojrzał na owinięty gazetą słój, który trzymał w rękach.

– Pan profesor prosi do gabinetu – głosem dworskiego mistrza ceremonii powiedziała służąca.

Weszli do zalanego słońcem pokoju pełnego książek, zagranicznych pism naukowych, map i starych fotografii z Syberii, Egiptu, chyba też z Ameryki Południowej. W kącie piętrzyły się roczniki „Wiedzy i Życia” i „Przeglądu Geograficznego”, obok jeszcze wyższa żółta piramida magazynów „National Geographic”, co Zyga od razu zauważył, poukładanych chronologicznie, począwszy od 1888. Na ogromnym, mahoniowym biurku leżało pełno papierów i otwartych książek, zupełnie jak u podkomisarza, ale wszystko miało tam swoje miejsce, czuło się przerażający porządek rodem chyba z systematyki Linneusza. Na ścianach, zamknięta w szklanych trumnach, wisiała reszta kolekcji insektów z całego świata. Jednakże nie wszystkie były martwe. W przeszklonych gablotach, na wprost okna pełzały tłuste gąsienice, w innych profesor trzymał zamarłe w oczekiwaniu poczwarki.

Dryja, pulchny, siwy staruszek, na widok gości wstał zza biurka.

Maciejewski utkwił spojrzenie w obłym przedmiocie wielkości niedużego arbuza, który spoczywał na blacie przykryty kawałkiem płótna. Można byłoby wziąć go za szklaną kulę jasnowidza, gdyby nie naukowy wystrój gabinetu.

– Dziękuję, że znalazł pan dla nas czas – skłonił się lekko podkomisarz. – Pozwoli pan profesor, to moi współpracownicy: starszy przodownik Tadeusz Zielny i przodownik Witold Fałniewicz.

– Dryja jestem – odparł bezpośrednio staruszek i rzucił okiem na słój wyższego z tajniaków. – Panowie znów coś mi przynieśli?

– Tak… w pewnym sensie… – bąknął Fałniewicz. – To miłe, że zechciał pan wyświadczyć nam przysługę. Dla pana. – Odwinął gazetę. – Chyba rzadki, pewnie paź królowej.

Przyrodnik zerknął przez szkło na kolorowego motyla, który zobaczywszy światło, podjął próbę oswobodzenia się z aresztu.

– Przeciwnie, dość pospolity, choć ładny. Aglais urticae. No cóż, miło się przekonać, że i policjanci popełniają czasem omyłki – powiedział z uśmiechem Dryja. – Pan interesuje się fauną?

– Mam w domu złote rybki. Rasowe welony – podkreślił tajniak, ocierając chustką pot z czoła.

– Właśnie, właśnie – pokiwał głową profesor – namacalny dowód słuszności teorii Darwina. Dawni Chińczycy nie mieli o niej pojęcia, a proszę, jak pokierowali ewolucją zwykłego karasia. Dobrze, dobrze, nie będę panów zamęczał wywodami starego belfra, pewnie przyszliście po to? – Wskazał przykryty szmatką kształt.

Zielny wyraźnie się ożywił i odruchowo przygładził włosy.

– Istotnie. – Maciejewski odetchnął. – Czy udało się panu profesorowi…?

– Czy się udało? Skąd mogę wiedzieć? Ja tylko zrobiłem, co było w mojej mocy. Skoro Komenda Główna i dwóch lekarzy sądowych stwierdziło, iż nie jest w stanie orzec nic pewnego na podstawie tych szczątków. Ja jestem przecież tylko siwy fantasta, który dla rozrywki naucza historii naturalnej niewinne jeszcze na ogół dziewczęta. Otóż w pierwszej chwili myślałem, że to czaszka goryla albo że to był Homo neanderthalensis, ale na szczęście dla panów, miałem więcej wolnego czasu niż moi wiecznie zajęci uczeni koledzy.

Profesor stał oparty o kant biurka i mówił z kąśliwym uśmieszkiem. Zdawał się zupełnie nie dostrzegać zniecierpliwionej miny Zielnego ani że pozostali dwaj śledczy coraz częściej ocierają pot z twarzy. Już sięgał po tkaninę przykrywającą tak interesujący wszystkich obiekt, lecz przypomniał sobie coś jeszcze i cofnął rękę.

– Właśnie, właśnie, biorąc pod uwagę specyfikę zawodu panów, muszę wyraźnie podkreślić, że rekonstrukcja twarzy na podstawie czaszki to wciąż w większej mierze twórczość artystyczna niż prawdziwa nauka. Istotnie, w 1895 roku pewnemu Szwajcarowi wydawało się, iż oto ponad wszelką wątpliwość ustalił dokładny wygląd Jana Sebastiana Bacha. Istotnie, wielki brytyjski antropolog, profesor Brash, pracuje właśnie nad tak zwaną metodą superprojekcyjną, ale i ona na nic się zda, gdy nie dysponujemy dla porównania zdjęciem przedśmiertnym. Podobnież Sowieci czynią pewne kroki w udoskonaleniu metody plastycznej, tyle że Stalin, niestety, nie był uprzejmy odpowiadać na moje listy. – Dryja zaśmiał się z własnego dowcipu. – Tak że podsumowując, panowie, zrobiłem wszystko, co potrafiłem, jednak za zgodność moich wyników ze stanem faktycznym…

Nie dokończył, bo służąca weszła z tacą, na której stał porcelanowy imbryk i cztery niemal mikroskopijne filiżaneczki. Zatrzymała się obok biurka, szukając wzrokiem wolnego miejsca.

– Już, już, stary bałaganiarz ze mnie – uśmiechnął się profesor.

Przesunął kilka książek i zamknął atlas anatomiczny. Wielkie tomiszcze z trzaskiem chwyciło między kartki róg płótna przykrywającego kulisty przedmiot. Szmatka spadła na podłogę, odsłaniając glinianą rzeźbę mężczyzny o grubych rysach, małpio agresywnej szczęce i czole niskim jak u goryla.

– To on! – wykrzyknął Zielny, aż służąca niebezpiecznie zatrzęsła tacą. – Takiej mordy się nie zapomina.

– Jestem ogromnie rad, że zdołałem panom pomóc. Pański znajomy – Dryja wskazał głowę na biurku – zapewne się nie obrazi, jeśli jeszcze trochę poczeka. Przyznam się szczerze, że nieszczególnie miałem ochotę na zabawę w doktora Watsona, ale nie mogłem odmówić prośbie komisarza Krafta. Ten jego artykuł o Mozarcie! Naleję panom herbaty. Trzeba panom wiedzieć, że zielona chińska herbata przedłuża życie, jako że zawiera…

Zielny nie słuchał. Jak dla niego ten wykręcający gębę, gorzki ukrop zawierał pół na pół siano i arszenik. Jednak uprzejmie kiwał głową i popijał małe łyczki. Najważniejsze, że ktoś dopadł drania, uciął mu ten łeb „homanandentalenzisa”, nieważne, co to znaczyło. Sprawa była więc już całkiem zamknięta, choć tajniak bardzo żałował, że nie spotkał sukinsyna powtórnie, gdy ten jeszcze żył.

Część pierwsza – wiosna 1931 roku

Pragnący przeciwdziałać komendant powiatowy P.P. podjął szereg zdecydowanych kroków

Dopiero zapadał marcowy zmierzch, a już dwóch facetów kręciło się po Szambelańskiej. Niższy i starannie wygolony wyglądał jak zawodowy fordanser. Co chwilę poprawiał kapelusz albo sprawdzał, czy szalik nie przesłania starannie zawiązanego krawata ze sztucznego jedwabiu. Wyższy, z barami zapaśnika ciągle spoglądał na zegarek z trudem opinający gruby nadgarstek.

Z kamieniczki obok, tej samej, w której brzuchaci urzędnicy magistraccy mogli użyć przyjemności z panienką, która „ledwie przed tygodniem skończyła piętnaście lat, panie radco”, wypełzła gęsta woń kapuśniaku. Uliczka była pusta, tylko na rogu, pod niezapaloną jeszcze latarnią stało trzech chłopców z tornistrami.

– Późno się robi, Zielny – zauważył grubym głosem wyższy mężczyzna, znowu zerkając na cyferblat.

– Nie mów, że zmarzłeś, Fałniewicz. Sprawdźmy jeszcze na Jezuickiej.

Minęli gotycką bramę i poszli nieco szerszą ulicą Starego Miasta. Elegancik przystanął na chwilę przy kinoteatrze „Wiedza”, ale afisze niezbyt go zainteresowały. Same nieme starocie i jakiś melodramat w jidysz. Skręcili w Dominikańską, a potem w Złotą, wracając w stronę rynku. Na rogu pewien endek-kamienicznik utrzymywał do niedawna galerię sztuki, ale szybko zrozumiał, że w czasie kryzysu tylko burdele regularnie płacą czynsz. Okna jednak zastali ciemne, najwyraźniej u Polaka katolika dziwki też jeszcze nie rozpoczęły godzin urzędowania.

Zielny zerknął na kamienne lwy, które obsiadły gzymsy na trzech narożnikach budynku, jednak do środka nie zaglądały.

Prawiczki, uśmiechnął się w duchu tajniak.

Sąsiednia kamienica nie miała już nic wspólnego z lwami ani z endekiem. Szara i odrapana z miejsca zdradzała właściciela: gminę żydowską, która jakby na złość sąsiadowi zamiast burdelu ulokowała tu Towarzystwo Pomocy Ubogim Dziewczętom. Wywiadowcy minęli budynek i znów skierowali się w stronę Jezuickiej. Postawny Fałniewicz wbił ręce w kieszenie znoszonego płaszcza. Był bez rękawic, a robiło się chłodno.

– Tam! – syknął nagle jego niższy towarzysz i pierwszy zerwał się do biegu.

Jeśli nawet ktoś wyglądał przez brudne okna obdrapanych kamienic, zobaczył tylko dwie ciemne sylwetki i szarpiący się niewyraźny cień. Za chwilę cała trójka zniknęła w bramie.

– Nie przyszła góra do Mahometa… – sapnął Fałniewicz.

Zielny wprawnie obszukał kieszenie przyciśniętego do ściany mężczyzny, cofnął się pół kroku i poprawił krawat. Jego towarzysz puścił klapy płaszcza niewysokiego blondyna i nałożył mu kapelusz, który spadł podczas szamotaniny.

– Dawno cię nie było, Księżycki. Nie tęsknisz?

– Miałem przyjść, jak Boga kocham! – Tamten stuknął się w pierś. – Ale i tak nie ma z czym. Cisza i spokój, panie przodowniku.

Elegancik szybkim ruchem owinął sobie wokół dłoni jego krawat i szarpnął w górę.

– Panie starszy przodowniku – poprawił.

– Khy… grhatuluję awansu – wykrztusił Księżycki.

– Dziękuję. – Tajniak znów przycisnął go do ściany. – Ale masz kłopot, Księżyc. Widzisz, wybieraliśmy się właśnie na wódkę, a tymczasem musimy cię zawlec na komisariat. Nawet sobie nie wyobrażasz, jacy jesteśmy niezadowoleni…

– Na komisariat? – jęknął blondyn. – Ale za co?

– Kto z chęci zysku ofiarowuje się osobie tej samej płci do czynu nierządnego, podlega karze więzienia do lat trzech – wyrecytował flegmatycznie Fałniewicz.

– Ale po pijanemu i minęło trzy lata…

– Niestety, przedawnia się po pięciu, nawet na trzeźwo – przerwał Zielny. – A była umowa, że przez te pięć lat meldujesz się co tydzień i referujesz, kto, z kim, kiedy, za ile, od przodu czy od tyłu. Była czy nie była?

– Przepraszam, panie przo… panie starszy przodowniku. Tylko naprawdę nic takiego. Jutro, przysięgam!

– Nie jutro, bo jest niedziela, tylko pojutrze, w sam szewski poniedziałek. O wpół do jedenastej w parku, tam gdzie zwykle. – Wywiadowca odchylił połę płaszcza blondyna i z wewnętrznej kieszeni wyciągnął portfel. – A to zabieram do depozytu, żebyś się czasem nie rozmyślił. Chcesz pokwitowanie?

– Nie trzeba. – Księżycki z rezygnacją pokręcił głową.

Fałniewicz podniósł jego chustkę. Otrzepał ją z błota i niezgrabnie manipulując wielkimi palcami, zawiązał pokaźny supeł.

– A to ku pamięci – powiedział.

*

Zyga Maciejewski siedział przy stole i pracowicie owijał czerwoną taśmą końcówkę wędkarskiego spławika. Trzy szklanki po kawie, jedną w trzeciej części jeszcze pełną, ale zupełnie zimną, odsunął na bok, żeby nie przeszkadzały mu w robocie. Następnego dnia był umówiony na ryby z sąsiadem.

Odłożył prawie gotowy spławik na lepką ceratę. W tym momencie wypaczone drzwi szafy skrzypnęły i same się otworzyły.

– Zły znak – mruknął pod nosem podkomisarz.

Z wnętrza niczym duch wyjrzał granatowy mundur ze srebrnymi palmetami na kołnierzu i koalicyjką smętnie zwisającą spod prawego naramiennika.

– Nie denerwuj mnie, glino! – Zyga zamknął szafę i wcisnął pod drzwi grubszy niż poprzednio zwitek gazety. Wtedy przypomniał mu się naderwany guzik. Przez cały urlop odkładał jego przyszycie, no ale jutro był ostatni dzień bez niewygodnego uniformu i upiornej haftki pod szyją. W dodatku, przynajmniej formalnie, wciąż obowiązywał rozkaz 166 z początku lat dwudziestych, zgodnie z którym Zyga po służbie powinien nosić do munduru szablę. Od dawna nikt go nie przestrzegał, obśmiewano to nawet w policyjnej prasie, gdyby jednak komendant postanowił zrobić na złość nielubianemu podkomisarzowi, miałby się do czego przyczepić.

Orzeł na guziku nadal błyszczał, bez wątpienia złośliwie. Maciejewski przez kilka lat miał niewiele okazji, by przebierać się za policjanta. To właśnie było najlepsze w pracy śledczego: zakładał wymięty krawat i marynarkę rzuconą poprzedniego wieczoru na oparcie krzesła. Teraz co rano musiał stroić się jak panna przed balem.

Nowy komendant to świnia, o tym uprzedził Zygę jeszcze nadkomisarz Sobociński, zanim przenieśli go do Rzeszowa.

Jednak przez pierwszy miesiąc nie działo się nic, pomijając zmianę tablic i pieczątek komisariatów. Komendant uznał bowiem za „haniebne”, że w Lublinie nie wprowadzono w życie zmian organizacji urzędów policyjnych. Odtąd Komisariat Główny nazywał się Komisariatem I Głównym, dawna Jedynka stała się Dwójką i tak dalej. Potem Makowiecki wzbudził nawet sympatię Zygi: po oficerskim opłatku nikomu nie żałował wódki i sam dawał dobry przykład. Gdy jednak żona nieśmiało poprosiła go, by poszli już do domu, warknął coś krótko i ostro, aż kobieta usiadła i nie powiedziała więcej ani słowa. Maciejewski spojrzał wtedy na Krafta: w jego oczach dostrzegł takie samo obrzydzenie, jakie sam poczuł. Już miał nadzieję, że facet nie będzie miał do niego pretensji o dawne niesubordynacje i obicie mordy Hryniewicza, co prawda na ringu, ale zawsze to warszawski sędzia śledczy. Teraz zrozumiał, jak bliska staje się scena rodem z kowbojskiego filmu: „W tym mieście nie ma miejsca dla dwóch rewolwerowców”.

Miał rację, przed Nowym Rokiem nadkomisarz Makowiecki wezwał Zygę do siebie.

– Pan wiesz, że aspirant Stachoń z Dwójki przechodzi od stycznia na emeryturę? – zapytał wściekłym, skacowanym głosem. Łapy mu latały, wyraźnie prosząc o klina.

– Z Dwójki? Stachoń? – zdziwił się Maciejewski. Chciał dodać, że przecież tam kierownikiem jest Szewczyk, ale uzmysłowił sobie, że chodzi o dawną Jedynkę.

– No, ma już swoje lata. Lata ofiarnej służby państwowej! – mruknął komendant wygodnie rozparty w fotelu. – Dobra wiadomość – uśmiechnął się z wysiłkiem – pan zajmie jego miejsce.

Zyga aż zaniemówił.

– Potrzeba tam takiego samodzielnego oficera jak pan – ciągnął nadkomisarz, choć widać było, że najchętniej załatwiłby to krótkim „won”. – Teraz dzielnice żydowskie to poważne wyzwanie. Komunizm, syjonizm, bezrobotni, sam pan wiesz. A dla pana całkiem samodzielne stanowisko, nie tak cały czas pod moim nosem.

Pif paf i został jeden, pomyślał Zyga. Sobociński nie wpadłby na tak kretyński pomysł, żeby doświadczonego śledczego przesuwać do służby mundurowej. No ale Sobociński nie był rewolwerowcem. Ciekawe, jak mu tam leci w Rzeszowie…

– Co do pańskiego wynagrodzenia, to również nie ma pan powodu do zmartwień. – Nadkomisarz przetarł zaczerwienione oczy. – Otrzyma pan dokładnie taki sam dodatek za stanowisko, zgodnie z tabelą. No i jak mówiłem, będzie pan gospodarzył na swoim.

Na ustach Zygi pojawił się kąśliwy uśmiech. Już miał pewność, do czego zmierza nadkomisarz.

Ten, gdyby mógł, zrobiłby Maciejewskiemu coś bardzo przykrego, czemu nie!

Niestety, za krótkie ręce, za małe wpływy, mógł go zesłać tylko kilka ulic dalej. Ale zawsze to mniej okazji do oglądania paskudnej gęby najbardziej niesubordynowanego gliniarza w powiecie.

– Nie będzie pan już musiał przebierać się za przestępcę.

Podkomisarz spojrzał ukradkiem po sobie. Akurat tego dnia ubrał się przecież zupełnie przyzwoicie. Fakt, założył krawat w szkocką kratę do ciemnej marynarki, ale tylko dlatego, że ten trumienny gdzieś mu się zapodział. A jeśli wziąć pod uwagę, że przestępcy często miewają pijackie mordy, tego dnia to raczej Makowiecki wyglądał na bandytę.

– …i będzie mógł pan z dumą nosić policyjny mundur.

Komendant dał znak Maciejewskiemu, że może się odmeldować. Wyglądało na to, że nierówny pojedynek dobiegł końca.

– Aha – zatrzymał Zygę już na progu – tylko z boksem musi pan dać sobie spokój. Śliwa pod okiem i oficerskie szlify?… Chodzenie na mecze futbolowe jeszcze jakoś ujdzie, choć moim zdaniem, to też sport dla lumpenproletariatu. Ja na przykład należę do koła łowieckiego.

To było w grudniu, ale i teraz, choć szedł już marzec, Maciejewski wciąż nie mógł powstrzymać złości. Trafił igłą w palec, rzucił więc krawiectwo. Sięgnął po papierosa, który jeszcze przed chwilą dymił na szczycie przepełnionej popielniczki, teraz jednak już zgasł. Zyga zmasakrował go podobnie jak wcześniejsze niedopałki.

Wtedy ktoś zapukał i otworzył drzwi.

– Dzień dobry, panie kierowniku – powiedział Zielny. Za nim wsunął się Fałniewicz. – Jesteśmy za wcześnie?

– Skąd! – Podkomisarz wstał i odwiesił mundur do szafy. Guzik nie trzymał się co prawda jak należy, ale bez wątpienia był dużo mniej nieprzyszyty. – Siadajcie, panowie władza, przemysł monopolowy czeka. – Zgarnął ze stołu swoje spławiki i żyłki, po czym sięgnął za okno, gdzie na parapecie chłodziła się wódka.

*

Zielny kiwał potakująco głową, rozglądając się po mieszkaniu podkomisarza. Nic się tu nie zmieniło, ta sama nora, przy której niejedna melina na Kośminku albo Kalinowszczyźnie wygląda całkiem porządnie. Jednak Maciejewski nie był ten sam. Rozpili ledwie pół litra na trzech, a jego rozłożyło jak dziecko, co to na dodatek nie zjadło śniadania.

– Taaa, ciężkie obowiązki nakłada odrodzona ojczyzna! – ciągnął czerwony na gębie Zyga. – Taki komisariat na przykład. Nie powiem, przyjęcie miałem dobre. Pierwszego dnia siadam za biurkiem. Osobny pokój jak dla ministra, choć ciasnawy. Więc siadam za tym cholernym biurkiem, patrzę, a z komina, chyba piekarni, wali biały dym. Jak w Rzymie, daję słowo!

– Dlaczego w Rzymie? – spytał z grzeczności Zielny, chociaż słyszał już tę historię ze trzy razy.

– Co z ciebie za Polak katolik?! – pokręcił głową Maciejewski. – Kiedy wybiorą nowego papieża, puszczają z komina biały dym. A tu wybrali nowego kierownika komisariatu. Habemus papam, Zielny! Tak to było, z honorami.

– A wie pan kierownik, Makowiecki chciał wylać pannę Jadwigę – powiedział naraz Fałniewicz.

– Sukinsyn! – mruknął Zyga. – No, panowie wywiadowcy – złapał za butelkę i polał – żeby mu moja krzywda w gardle stanęła.

– No – burknął Zielny, próbując dociec, czy kierownik tylko się zgrywa na kmiota, czy już nie wie, co mówi. – Chciał wylać, ale wybroniła ją Anińska. Kazała szybko pisać dziewczynie podanie o przyjęcie na kurs dla policjantek, a potem je podsunęła do podpisu Makowieckiemu. Baba z kościami, chociaż brzydka jak cholera. Jak ona przekonała drania, że brakuje jej kobiet w obyczajówce?

– Ale tak czy siak, Zielny nie ma z kim romansować na komisariacie – zaśmiał się Fałniewicz.

Tajniak nerwowym ruchem przygładził lśniące od brylantyny włosy. Czego on się go czepia? Nie dość, że i tak smętnie tu jak w grobie, chce jeszcze bardziej skwasić atmosferę?! Z Jadzi ani piękność, ani demon erotyzmu, ale nie kazała sobie kupować a to biletów do kina, a to czekoladek. Może by coś z tego było, oczywiście nie teraz, bo póki co Zielny czuł się zbyt młody, no i zbyt przystojny na poczciwe narzeczeństwa. Jednak naprawdę lubił tę dziewczynę, ona go też, więc tym bardziej nie miał chęci o niej gadać.

– Aleś się dowcipny zrobił! – burknął do kolegi. Chciał jeszcze coś dodać, ale tamten szturchnął go pod stołem. Zielny zreflektował się. Fałniewiczowi chodziło tylko, żeby rozruszać Maciejewskiego.

A ten znowu zaczął swoją śpiewkę:

– O, moja Dwójka to nie Śledczy! Mam pod sobą przeszło czterdziestu ludzi, a sensownych może czterech. Za to jakie typy malownicze! Taki Nowak na przykład. Znacie Nowaka? Nie znacie. Przodownik, gęba sierżancka, a kundel z niego… gubernialny. Jeszcze w spadku bo nieboszczyku carze. Żona skąpa albo co, bo tak oszczędzają na węglu, że facet ma pęcherz.

– Gdzie ma pęcherz? – tym razem Zielny zdziwił się naprawdę.

– No w brzuchu, a gdzie?! – Zyga czknął, ale powąchał chleba i mu przeszło. – Ma wiecznie przeziębiony pęcherz. Co kwadrans mówi „zmiana strzelca” i zaiwania do klozetu. Zegarek można regulować.

Fałniewicz zaśmiał się, ale nie zabrzmiało to szczerze. Tajniak był naprawdę zmartwiony. Już nawet nie tym, że zabrano ze Śledczego najlepszego kierownika, pod jakim służył, i posłano na zsyłkę do dzielnicy żydowskiej. Takie rzeczy w policji się zdarzają, czasem nawet nie ze złej woli, ale przez głupotę jakiegoś ważniaka. Zresztą Maciejewski sam musiał wiedzieć, że kto raz po raz zadziera z górą, prędzej czy później za to beknie. Tylko Fałniewicz zupełnie się nie spodziewał, że gdy kierownik dostanie w pysk, to zamiast wstać i spróbować zażyć bydlę z mańki, będzie leżał i rozpaczał. Zupełnie rozkrochmalony!

Postawny, słoniowaty wywiadowca rozglądał się bezradnie po zapuszczonym domu, szukając w głowie jakiegoś pomysłu na ratunek dla podkomisarza. Niestety, mieszkanie podsuwało najgorsze myśli o tych niegdyś kryształowych ludziach, którzy zaczepiają gości w przydworcowych knajpach: „Jedną marną setuchnę dla byłego mistrza okręgu. Na kredyt bez żyranta. Bądź pan Polakiem!”.

– Do roboty pierwszy, na wódkę ostatni. Karniaka, Gienek! – zawołał nagle Maciejewski siedzący przodem do drzwi.

Tajniacy odwrócili głowy. Podkomisarz Kraft zdjął kapelusz, poszukał wzrokiem wieszaka, ale ten, stary i pęknięty, oparty o ścianę w rogu kuchni, wyraźnie nie budził zaufania. Wszedł więc do pokoju, gdzie między piecem a oknem stał stół z wódką i zakąskami, i położył swoje okrycie na łóżku.

– Proszę, panie komisarzu. – Fałniewicz ustąpił Kraftowi miejsca u szczytu stołu.

– Ja nie na długo, ale nie z pustymi rękami. – Wyjął z teczki pół litra domowej nalewki, sądząc po kolorze, na wiśniach.

– Napij się. – Maciejewski wcisnął mu w rękę pokaźny kieliszek. – A co tam w wydziale, panie kierowniku?

– Tylko pełniący obowiązki. Ciężkie, bo twoje. – Kraft wlał w siebie wódkę i sięgnął po śledzia. – I mam nadzieję, że niedługo. No chyba że nie chcesz już do nas wracać, Zyga?

Maciejewski zaśmiał się sam do siebie jak wariat i zaryczał:

Góralu, czy ci nie żal,

Góralu, wracaj do hal!

Kraft zauważył, że Zyga niebezpiecznie wpada w wisielczy humor. Właściwie Gienek powinien się spodziewać, że to nie będzie męskie przyjęcie bez okazji, ale rodzaj stypy, odkładanej od stycznia i przez to jeszcze bardziej przejmującej. Coś jak Requiem Mozarta, którego tak lubił. Wolfgang Amadeusz też odkładał to dzieło, jakby wciąż nie miał w sobie dość rozpaczy, by się z nim zmierzyć. Gienek chrząknął nerwowo i wychylił świeżo napełniony kieliszek. Nie czuł się dobrze na nowym stanowisku; nawet dla tajniaków wciąż był panem komisarzem, nigdy kierownikiem, bo kierownik mógł być tylko jeden: Maciejewski. Wszyscy wiedzieli, że Kraft wcale nie prosił o ten awans, ale is fecit, cuiprodest. Nie trzeba zaraz prawnika, by to wiedzieć. Wystarczy przeczytać pierwszy z brzegu kryminał; zawsze truje hrabinę ten, kto ma nadzieję dostać spadek.

Maciejewski poklepał Gienka po ramieniu i wrócił do opowieści o swoich nowych podwładnych, tych czterech w miarę rozgarniętych. Młody posterunkowy Lenz nie byłby zły, gdyby nie zdążył nabrać przy poprzednim kierowniku złych przyzwyczajeń. Zastępca podkomisarza, aspirant Rumowicz, potrafił dopilnować porządku na komisariacie, niestety równie gorliwie starał się szkodzić Maciejewskiemu; przecież ten zajął miejsce, które się jemu należało. No i było jeszcze dwóch dość bystrych tajniaków: Lubelski i Kowal. Tylko na pierwszego z nich Zyga wolał uważać, bo był podejrzanie skryty, za to drugi z daleka pachniał gnidą.

Nagle Maciejewski wstał gwałtownie, wytrącając Kraftowi kieliszek z ręki.

– Zmiana strzelca! – oznajmił, stając w drzwiach. Zaśmiał się szatańsko i wyszedł do sławojki.

*

Była może szósta rano i ptaki złośliwie darły dzioby, kiedy sen erotyczny z wesołą pielęgniarką Różą w roli głównej zmienił się w kafkowską scenerię. Maciejewski otworzył oczy z poczuciem uwięzienia, zakucia w kajdany, jakby to on był Józefem K., i to zdecydowanie z końcowych rozdziałów powieści.

Po omacku wstał, zrobił kilka kroków i zderzył się z workiem bokserskim zwisającym niczym desperat z haka na żyrandol. Zyga dobrze pamiętał, że przed popijawą worek był podciągnięty na bloczku i przyczepiony do drugiego haka w kącie. Kto i kiedy go uwolnił? Maciejewski przeszedł do kuchni, napił się wody prosto z czajnika. Wraz z suchością w gardle ustępowała i amnezja: przypomniał sobie, jak tuż przed wyjściem Krafta wraz z Zielnym i Fałniewiczem zaczęli psioczyć na Makowieckiego. Pewnie przy tej okazji któryś wpadł na pomysł, żeby dać mu po mordzie. Z braku nadkomisarza oberwał niewinny worek.

Wracając do łóżka, Maciejewski zatoczył się i znów walnął w niego czołem. Cholera, że też nie można było wbić haka gdzieś dalej od łóżka! Tylko kto miał to zrobić? Zyga nawet do takiego głupstwa jak zdjęcie żyrandola musiał wołać swojego sąsiada Kaprana, bo sam bał się elektryki. A sąsiad za udział we flaszce zrobiłby wszystko. Choć nie miał jednej nogi, wlazłby nawet na dach Poczty Głównej, co dopiero na drabinę.

Ledwie podkomisarz zdołał znowu zasnąć, obudziła go Kapranowa. Baba niby przyszła posprzątać po wczorajszym, ale tak naprawdę chciała sobie ulżyć. Chwilę tłukła naczyniami na kuchni, wreszcie wtoczyła się do pokoju.

– A dzień dobry panu komisarzowi, kawy zrobić? – wydarła się. – I mleka żem trochę przyniosła zsiadłego. Nie wstaje pan? Na ryby mieliście iść z moim starym. On już tam od rana cały dom zasmrodził tą swoją zanętą.

Maciejewski przymknął oczy. Baba wdarła się w jego poranek niczym walec drogowy albo inna maszyna do trasowania szos. Sunęła prosto przed siebie, nie patrząc, czy równa perz, czy kaczeńce. Fakt, na kaczeńce za wcześnie, w ogóle na każde zielsko za wcześnie. Łąki nad Bystrzycą jeszcze wyglądały, jakby ktoś rozsmarował na nich gówno, ale taki krajobraz bardzo pasował podkomisarzowi do samopoczucia. Tylko po jaką cholerę umawiał się z sąsiadem?!

– Czego Kapranowa tak krzyczy? Głuchy nie jestem – mruknął Zyga. – Nie wstaję, bo nie będę przed Kapranową z gołym tyłkiem.

– Żeby choć z tego waszego rybactwa było tyle ryb co smrodu! – Omiotła fartuchem krzesło i usiadła. – A swoją drogą, to mnie się to nie podoba, panie komisarzu kochany. Nie wystarczy to, że mój stary jest pijak? Chce pan komisarz, żeby i pana wódka zmarnowała?! Po moim trupie! Zamiast słuchać tych waszych wrzasków i bijatyki – pogardliwie wskazała brodą worek bokserski – powinnam policjanta zawołać!

– Czy Kapranowa musi tak dużo mówić? – westchnął Maciejewski.

– Gadaj tu z pijakiem! – Wzruszyła ramionami. – Śniadanie zrobić czy pan wyrzyga?

– Zrobić, zrobić… – Zyga miał nadzieję, że to już koniec gdakania. Niestety, baba nie ruszała się z miejsca.

– A swoją drogą to mógłby się pan komisarz ożenić albo co. Choćby z tą blondyną! Niczego sobie kobitka. Młoda, ładna i widać głupia, skoro nie puściła pana kantem.

Faktycznie, nie puściła, chociaż Maciejewski sam się o to prosił. Gdy jeszcze pracował w Śledczym, nigdy nie miał czasu i często odwoływał spotkania. Róża obrażała się, nie chciała podchodzić do telefonu, w końcu jednak wybaczała.

Teraz była nawet milsza niż zwykle, zupełnie jakby ten cholerny mundur naprawdę robił wrażenie na kobietach. A może nie tyle mundur, co te srebrne palmy na kołnierzu? Jak dla małp.

– Zaraz, a niby skąd Kapranowa ją zna? – Zyga uzmysłowił sobie, że Róża nigdy tu nie przychodziła. Nie zaprasza się przecież kochanek do takiej nory.

– Skąd znam, to znam! – Zerwała się wyraźnie zdenerwowana. – Przesłuchania pan będzie urządzał!

– Zaglądała mi Kapranowa do portfela. – Podkomisarz wbił wzrok w gospodynię, aż rozdwoiła mu się w oczach. Musiał je zamknąć, zanim we łbie zacznie łupać jeszcze bardziej.

– Leżał na wierzchu, to zajrzałam. Wielkie rzeczy! – Obraziła się, jednak tylko na chwilę, bo zaraz przeszła do interesów: – Ale fotografia taka ładna, jak z jakiej gazety! By sobie pan powiększył i oprawił. Stary by dopasował ramki lepiej niż rzemieślnik, no i tanio.

– Jajek. Jajek niech Kapranowa usmaży – mruknął Zyga. – Tylko kuchnię niech zamknie.

– A bo to ja gołego chłopa nie widziała! – burknęła i trzasnęła drzwiami.

Podkomisarz nie dodał, że nie tyle dbał o względy obyczajowe, co o żołądek. Na kacu wszystko mu śmierdziało, oprócz piwa. Odwrócił głowę do ściany i jak co rano spojrzał na dwa kawałki papieru, które kilka tygodni temu sam sobie na złość przyczepił nad łóżkiem. Z prawej wisiał wycinek z „Głosu Lubelskiego”, napastliwego endeckiego dziennika, który jedyny z okazji objęcia komisariatu poświęcił mu więcej niż zwykłą wzmiankę między reklamą maszyn do szycia a nekrologami.

ZMIANY W POLICJI

Czy nowy komendant ukróci bezprawie
żydowskich kryminalistów?

Ton fałszywego współczucia na dobre zagościł na łamach wszystkich pism mieniących się postępowemi. Jednak nawet one, wspiąwszy się na wyżyny cynizmu, nie mogą zaprzeczyć, że choć kłamstwo leży w naturze słów, to cyfry łgać nie potrafią.

W Lublinie jest 30% żydów skupionych w śródmieściu w okolicach Zamku za Czechówką oraz na przedmieściach Piaski, Wola, Kalinowszczyzna i Wieniawa. Jeśli zaś zebrać ogół popełnianych przestępstw kryminalnych oraz nagminnego łamania wszelkich przepisów sanitarnych, okaże się, że 2 na 3 takie przypadki mają miejsce właśnie w dzielnicach opanowanych przez żydostwo! W dzielnicach, co podnosiliśmy nieraz na naszych łamach, będących rozsadnikami brudu, zepsucia i komunizmu.

Pragnący przeciwdziałać coraz bardziej tragicznemu stanowi praworządności w naszem mieście nowomianowany komendant powiatowy Policji, p… nkom. M. Makowiecki, podjął szereg zdecydowanych kroków. Jednym z nich jest powołanie na stanowisko kierownika Komisarjatu II w dzielnicy żydowskiej doświadczonego śledczego, p… pkom. Z. Maciejewskiego. Oby wspólny wysiłek obu panów i całej lubelskiej Policji zaowocował poprawą bezpieczeństwa naszych zaniepokojonych obywateli!

Z lewej Zyga przypiął do ściany kartkę zapisaną maszynowym pismem i znacznie bardziej oszczędną w słowach:

– Jeszcze zeżresz ten papier! – warknął, z wysiłkiem dźwigając się na nogi.

*

W mieście już było czuć wiosnę, ale na łąkach przy Rurach Jezuickich jeszcze leżały jęzory brudnego, poczerniałego śniegu. Maciejewski człapał w błocie między parterowymi domami i ruderami, podpierając się solidną bambusową wędką. W drugiej ręce trzymał niski stołek, który pomagał mu utrzymać chwiejną tego dnia równowagę. Zyga starał się nie patrzeć na niewielkie podwórka sąsiadów, pełne śmieci, połamanych sprzętów i resztek starych mebli. Na szczycie jednej z takich stert siedział pokryty liszajami kocur i zadowolony z nocnej wyprawy na dziwki, mył sobie pysk. Maciejewski potarł szczecinę na policzku. Po powrocie przyjdzie się ogolić, to ostatni dzień urlopu.

Stary Kapran kuśtykał obok. Wędzisko i stołek związał sznurkiem i przewiesił sobie przez plecy. W prawej ręce trzymał nieodłączną laskę, a w lewej niósł cuchnące wiaderko z przynętą.

– Nie ma jak ciasto, panie komisarzu – powtarzał. – Robak w zimnej wodzie leniwy. Prędzej pan wilka złapiesz jak rybę.

Każde słowo sąsiada eksplodowało Maciejewskiemu pod czaszką, a tamten gadał i gadał. Pewnie na złość, bo liczył, że przed wędkowaniem wypiją na rozgrzewkę resztkę wczorajszej wódki. Nie było jednak żadnej resztki. Czemu nie dali rady Fałniewicz z Zielnym, Zyga dokończył po ich wyjściu.

– Wiadomo, panie Kapran, ciasto najlepsze – mruknął, mając nadzieję, że stary się zamknie, a własny mózg przestanie odpalać fajerwerki.

– Pewnie, że najlepsze! – Kaleka zaczął gadać ze zdwojoną energią. – Bo ciasto zawsze takie samo, zapach ma. A robak w zimnej wodzie…

Maciejewski pomyślał, że Kaprana powinno się nagrywać na płyty jak Marszałka i puszczać skacowanym gościom po nocy spędzonej na komisariacie. Założyłby się, że wódki nie wzięliby do ust co najmniej przez miesiąc.

Zyga marzył o ciszy. W kieszeni kurtki miał zaczytany Der Process Kafki, dzięki któremu odświeżał swój niemiecki i utwierdzał się w poglądach na życie. Zamierzał usiąść z nim nad Bystrzycą i jeszcze raz poczytać o aresztowaniu Józefa K. Sam czuł się podobnie, był nie tylko aresztowany, ale na dodatek przykuty łańcuchami do biurka w II Komisariacie. Jeśli miał tam wrócić z własnej woli, musiał się wprowadzić w stan ostatecznego sponiewierania. Dlatego właśnie urządził popijawę w przedostatni wieczór urlopu; chciał, aby jakakolwiek trzeźwość, nawet trzeźwość na Lubartowskiej, wydawała mu się lepsza niż ból głowy. No ale Kapran to już była przesada!

Stary przestał ględzić o swym cudownym cieście dopiero przy stawach folwarcznych. Za kilka miesięcy w dzień i w nocy będzie ich pilnował stróż z psem, ale na razie nie było czego kraść, pewnie nawet nie wpuszczono jeszcze narybku. Bystrzyca również przeżywała kryzys, mogli liczyć najwyżej na płotki albo okonia. Jeśli oczywiście wiosenny prąd nie zamulił nazbyt wody. No i jeśli, wbrew wróżbom Kaprana, robak nie zaśnie w zimnej wodzie. Podkomisarzowi nie chciało się z nim spierać, jednak ufał swoim małym, ruchliwym dżdżownicom zwanym gnojakami. Hodował je w wielkiej donicy, w komórce, żywiąc zbutwiałymi liśćmi, a przed łowieniem fusami z kawy, po których robaki nabierały nadzwyczajnego wigoru.

Rozsiedli się w zakolu rzeki. Chociaż stary zaczął przebąkiwać, że kilka dni temu złowił takieeego leszcza przy moście na Wapiennej, Zyga nie miał najmniejszego zamiaru iść nigdzie dalej. I tak ledwie dowlókł się tutaj. Bez wątpienia musiał istnieć jakiś wzór określający wprost proporcjonalny stosunek odległości do ilości wypitego alkoholu. Niewykluczone, że napisał coś na ten temat Einstein, ale akurat do nowoczesnej fizyki to podkomisarz nie miał głowy. Nawet na trzeźwo.

Kapran długo drapał się pod czapką niezdecydowany, w którym miejscu zarzucić wędkę. Maciejewskiemu było wszystko jedno, więc machnął swoim bambusem na chybił trafił, byle przed siebie.

Stary pokręcił głową z dezaprobatą.

– Teraz niech pan będzie cicho – nakazał – bo gówno złapiemy.

*

Moczyli kije już trzecią godzinę, bez żadnych efektów. Zza chmur przebiło się nawet słońce, ale nie raziło za mocno. I co cieszyło Zygę jeszcze bardziej, Kapran nie gadał, tylko nabożnie wpatrywał się to w swój spławik, to w komin cukrowni po drugiej stronie rzeki. Czasem zachrzęściły, nieprzyjemnie wyschnięte po zimie, nadrzeczne badyle, w których szukały czegoś ptaki. Ludzi nie było, tylko w oddali szły Wapienną grupki niedzielnie wystrojonych bab, przekraczały most i ginęły za zabudowaniami folwarku. Do kościoła miały jeszcze ze trzy kilometry; nic dziwnego, że swoich chłopów, którzy dziś pewnie wyglądali nie lepiej niż podkomisarz, zostawiły w domu. Wędkarz nie przyszedł żaden, dopiero koło jedenastej nad Bystrzycą pojawił się dobrze ubrany, zażywny facet w wysokich butach i z wyżłem. Pies biegał jak głupi po łąkach, strasząc ptactwo, ale mimo krzyków i bogatej gestykulacji właściciela nie chciał aportować patyka.

Patrząc na błotniste łąki jeszcze bez najmniejszych plam zieleni, Zyga powoli godził się ze swoim losem podrzędnego gliny. A nieznajomy chodził w tę i z powrotem jak wartownik na patrolu, z każdym kursem zbliżając się do Maciejewskiego i Kaprana. W końcu podszedł, uchylając myśliwskiego kapelusza.

– Dzień dobry. Biorą?

Zyga podniósł oczy znad książki. Właśnie doszedł do tego momentu, gdy Józef K. widzi chłostę swoich własnych strażników. Miał wrażenie, jakby to czytał po raz pierwszy, nie bodaj dwudziesty. Był pewien, że jeśli wróci na komisariat, i jemu prędzej czy później przyjdzie powiedzieć: „Mam być wychłostany, ponieważ poskarżyłeś się pan na mnie przed sędzią śledczym”.

– Niedobry, nie biorą – odparł.

– Istotnie, przykry jakoś dzień dzisiaj. – Pokiwał głową mężczyzna i sięgnął do kieszeni. – Może skoczy pan do Żyda po trzy piwka? – spytał Kaprana, podając mu monetę. – O, przepraszam, nie chciałem urazić – dodał, dopiero teraz zauważając, że mówi do kaleki.

Stary nie przejął się tym specjalnie, bardziej skupiony na oglądaniu pieniądza. Oczy zaświeciły mu się, gdy usłyszał „trzy piwka”, ale takiej monety jeszcze nie widział, a nie chciał w sklepie wyjść na durnia.

– Honor i Ojczyzna – przesylabizował napis z rewersu. – A, no to pójdę! – Orzeł i 5 złotych na drugiej stronie monety rozwiały wątpliwości. – Panie kom. – Zyga zmierzył go spojrzeniem i Kapran urwał wpół słowa. – Pan, panie Zygmusiu kochany, popilnuje wędki?

Wziął laskę i zamiatając szerokie półkola swoją drewnianą nogą, pokuśtykał w stronę zabudowań.

– Po co te sekrety? Wiem, kim pan jest, panie komisarzu Maciejewski – uśmiechnął się grubas.

Skacowany policjant przez chwilę śledził oczami wyżła, który wściekle ujadając, gonił stado gawronów. Zyga wsadził wędkę pod pachę i wygrzebał z kieszeni papierosa.

– No to mam ten sam kłopot co gwiazda filmowa. – Zaczął grzebać w pudełku zapałek. Jak zwykle większość była spalona.

– Na Gretę Garbo pan nie wygląda. – W ręku mężczyzny błysnął płomień zapalniczki.

– Być może, ale wszyscy ją znają, a ona prawie nikogo. – Maciejewski zaciągnął się. Zapałki już miał wrzucić do rzeki, ale pożałował. Sprawdzi w domu, może jednak uchowało się jeszcze kilka niespalonych. – Oświeci mnie pan, z kim mam przyjemność?

– Franciszek Calin. – Mężczyzna podał mu wizytówkę. – Calin i Wspólnicy, Warszawa.

– Calin? Przez Z jak Zygfryd czy przez C jak Calineczka? – Zyga wsunął kartonik do kieszeni, nawet nie rzuciwszy na niego okiem, i ostentacyjnie skupił wzrok na spławiku. Ten podrygiwał trochę szarpany żywszym, wiosennym nurtem Bystrzycy, ale robak chyba zasnął. Chociaż słynne ciasto Kaprana też nie miało wzięcia.

– Przez C jak Calineczka i A jak Andersen. – Grubas jeszcze miał na twarzy swój wymuszony uśmiech.

– A może A jak adwokat? – drążył podkomisarz.

– Nie, nie adwokat. Prywatny detektyw.

– No proszę! – pokiwał głową Maciejewski. – I przyszedł pan do mnie, bo pewnie chce się pan dostać na państwową posadę.

Zniecierpliwiony Calin gwizdnął na wyżła, ale ten nawet łba nie odwrócił, zajęty buszowaniem w kępie krzewów. Za to w głowie podkomisarza wybuchła wyjątkowo złośliwa seria fajerwerków.

– Przeciwnie. Raczej mam propozycję dla pana – usłyszał. – Prywatną, oczywiście. I korzystną.

Zyga uśmiechnął się pod nosem. Stara sztuczka, ale nie sądził, że komendant spróbuje jej tak szybko. Znacznie mądrzej byłoby odczekać, aż Maciejewski pogodzi się z losem i mocniej wrośnie w biurko kierownika komisariatu. Dopiero wtedy powinien przysłać prowokatora.

– Kiedy mnie jest dobrze, jak jest – zełgał bez zająknięcia podkomisarz. – A pan chyba wie, że za oferowanie korzyści grozi pięć latek.

– Ale nie ma pan świadków – zauważył Calin. – Ten kuternoga poszedł do sklepu. Nawet pies nas nie słyszy.

– Grzeczniej trochę, dla kogo kuternoga to kuternoga! – Maciejewski wstał i szarpnął nerwowo wędkę, chociaż żyłka wisiała luźno. Facet zaczynał go ciekawić. Najwyraźniej wiedział, że kiedy się rzuci mięso, to nie ma psa, który by chociaż nie niuchnął. – No to słucham pana, skoro w naszym wojewódzkim mieście nawet płotki nie biorą.

– Płotki faktycznie nie biorą – detektyw uśmiechnął się szeroko – ale grubsze ryby miewają większe apetyty. Nie chcę pana obrazić, wcale nie myślę o łapówce. Obaj jesteśmy przecież uczciwymi ludźmi.

– Tak, honor i ojczyzna na srebrnym piątaku. Zgodnie z aktualnym kursem. – Zyga chciał dodać jeszcze coś o tanim dziewczątku z dwuzłotówki. – Niech pan mówi, zamieniam się w słuch.

– Sprawa jest ściśle konfidencjonalna, proszę pana. Dlatego uprzedzam lojalnie, że jakby co, to się wyprę naszej rozmowy.

– Również nie będę miał żadnych skrupułów, jakby co – kiwnął głową podkomisarz.

– Czy znana jest panu może firma Byoros i Rusztic, Węgiersko-Polskie Towarzystwo Handlowe? – zapytał Calin.

– A które z tych nazwisk jest polskie? – odparował Maciejewski.

– Pana będzie interesować tylko to węgierskie – uśmiechnął się detektyw. – Otóż panu Byorosowi, który od kilku tygodni jest w interesach w Warszawie, porwano córkę. Tylko proszę nie pytać, czy czasem nie w Budapeszcie! Dziewczyna przepadła w Warszawie lub pod Warszawą, a dokładnie wsiadła do pociągu w Otwocku, ale na Dworzec Główny nie dotarła. Według moich informacji, panna Lilla Byoros jest teraz przetrzymywana gdzieś w Lublinie.

– Porywacze się odezwali? – spytał odruchowo Zyga, zaraz jednak przybrał obojętny ton. – Nie, żeby mnie to obchodziło, ale skoro sobie tak miło na spacerze gawędzimy…

– Porywacze się nie odezwali, ale czego mogą chcieć, to akurat jasne: pieniędzy. Pieniądze to nie problem. Jej ojciec, pan Imre Byoros, jeśli w ogóle na coś narzeka, to wyłącznie na podatki i hemoroidy. Tylko bardzo mu zależy, aby nie nadawać tej sprawie formalnego biegu, bo nie muszę chyba tłumaczyć, jak mogłoby to zaszkodzić firmie. Mnie zależy, żeby się znalazła, inaczej nie dostanę honorarium. A pan, panie komisarzu, zna miasto, ma rozliczne kontakty i talenta, a pewnie się panu nie przelewa, czyż nie?

Porwana dziewczyna? O, to było niezłe zagranie. Oficjalnego zawiadomienia nie ma, ale sprawa poważna, do dziesięciu lat kryminału. Zyga będzie musiał przynajmniej udawać, że to sprawdza, albo przekazać notatkę Wydziałowi Śledczemu i zwalić sprawę na Krafta. Co prawda gdyby informacja się nie potwierdziła, komendant nic im nie zrobi, ale zawsze pozostanie lekki smród; doświadczony śledczy, a bierze na serio historie jak z romansu.

– Tu ma pan zdjęcie, a na odwrocie dokładny rysopis. – Calin sięgnął do wewnętrznej kieszeni marynarki i wyciągnął odbitkę.

Więc i fotografia, uśmiechnął się Zyga. Ciekawe, co powie Róża, jak znajdzie u mnie w kieszeni zdjęcie obcej baby.

– Eee – pokręcił głową, ale wziął zdjęcie – ta panienka jest zupełnie ubrana. Nie gustuję w tak przyzwoitych fotosach.

– Więc odmawia pan? Dlaczego?

– Tu nie Warszawa, tylko prowincja, panie Calin, więc może nie zabrzmi to elegancko, ale czemuś nie podoba mi się pańska wredna gęba.

– A podoba się panu pańskie nowe stanowisko?

No to cię trzymam za jaja!, ucieszył się w duchu Zyga. Historyjka o porwanej dziewczynie trochę nadwątliła jego pewność, że to wszystko prowokacja, ale teraz już nie miał wątpliwości. W Lublinie dla nikogo rozumnego nie było tajemnicą, co myślał Maciejewski o ii Komisariacie. Ciekawe tylko, kogo Makowiecki nakłonił do odegrania tej scenki. Sądząc po wyżle, kolegę z koła łowieckiego. Ale z drugiej strony myśliwego to pies by raczej słuchał.

– Gdyby pan zmienił zdanie, proszę zatelefonować. Na wizytówce ma pan dwa numery, do biura i do domu. – Detektyw uchylił kapelusza.

– Chwileczkę! – zawołał za nim Maciejewski.

– Tak?

Ileż w tym krótkim pytaniu było źle skrywanej nadziei! Zyga na to właśnie liczył.

– Tu jest pańskie pięć złotych – powiedział, wciskając w dłoń Calina kilka drobniaków. – I niech się pan pospieszy, bo piesek ucieknie.

Za chwilę człowiek mucha zaprezentuje dowody swej niebywałej zręczności

Kiedy Maciejewski podszedł do furtki, w ogródku na huśtawce siedziała dziewczynka, na oko pięcioletnia. Zyga wyrzucił papierosa i uśmiechnął się. Mała zeskoczyła na ziemię.

– Tato, tato, złodziej! – wołała, uciekając do domu.

Podkomisarz zerknął na swoje ubłocone buty i płaszcz.

Strząsnął z nogawki jakiś kolczasty badyl, który przyczepił się do materiału. Niepotrzebnie poszedł na skróty Głęboką obok cegielni i cmentarza, a potem przez krzaki do Obwodowej. Szkoda mu jednak było pieniędzy na autobus, no i musiałby się przesiadać w śródmieściu, a tak doszedł w dwadzieścia minut, tyle że garderoba ucierpiała.

– Serwus, Gienek. – Maciejewski na widok wychodzącego mężczyzny dotknął ronda kapelusza.

– Tato, złodziej – upierała się dziewczynka uczepiona ręki ojca.

– Zyga, strasznie cię przepraszam. Nie wiem, co jej strzeliło do głowy. To nie złodziej, Marysiu, to pan komisarz.

– No to jak wygląda złodziej? – zmartwiła się mała.

Nowy kierownik Wydziału Śledczego zajmował pierwsze piętro domu, którego projektanci nie mogli się zdecydować, czy chcą budować wille, czy nowoczesne bloki mieszkalne. Ale do osiedla zamieszkanego w większości przez wojskowych to jak najbardziej pasowało. Zyga do dziś pamiętał krótki kurs użycia saperki, która w zależności od potrzeb mogła być i łopatą, i toporkiem bojowym. Zresztą policyjne pałki do regulowania ruchu też najczęściej służyły do zupełnie innej roboty.

W domu Kraftów były wszelkie wygody, począwszy od gazu, a kończąc na kaloryferach. Maciejewski nie potrafił jednak zrozumieć, dla jakiej przyczyny niektórzy ludzie nie poprzestają na tym, że nie kapie im na głowę. Parkiet błyszczał jak lustro; Zielny pewnie cały czas chodziłby ze wzrokiem utkwionym w podłogę, aby sprawdzić, co żona Gienka ukrywa pod długą spódnicą. Na parapetach kwitły wielkie zielska, ale jedno przynajmniej podobało się Maciejewskiemu u protestantów: nie obwieszali ścian wizerunkami świętych i męczenników jak katolicy. O, na przykład rodzice jednego z kolegów gimnazjalnych Zygi mieli obraz wyobrażający naraz Matkę Boską Częstochowską, Ostrobramską i Karmiącą, zależnie z której strony się patrzyło. Kiedy Maciejewski krótko przed maturą wypił z kolegą pół flaszki domowego wina, metamorfozy Królowej Polski przeraziły go niczym deliryczne zwidy. Haftowane pejzaże żony Krafta były może nudne, ale bezpieczne.

Kilka minut później podkomisarz patrzył smutno na parujący rosół, podczas gdy Gienek odmawiał modlitwę.

– …i błogosław nam wszystkim siedzącym przy tym stole – zakończył wreszcie.

Zyga starał się nie jeść zbyt łapczywie, choć porządnego obiadu nie widział, odkąd skończył mu się urlop. Po powrocie zastał stos papierów do natychmiastowego przejrzenia, a na dodatek Rumowicz z wyraźną satysfakcją wręczył mu pismo od komendanta, w którym Makowiecki ostateczny termin sporządzenia kwartalnego zestawienia wyników komisariatu ustalił dokładnie na przyszły poniedziałek. Cały tydzień Zyga spędził, próbując na zmianę to nie dopuścić, by stos dokumentów po lewej stronie biurka urósł jeszcze bardziej, to pisać kolejne strony tego cholernego raportu. A Rumowicz pod byle pretekstem zachodził do podkomisarza, spoglądając nie mniej podejrzliwie od małej Marysi.

– To miło, że wreszcie nas pan odwiedził – przerwała niezręczną ciszę żona Krafta. Miała naprawdę ładny uśmiech, chociaż oczy pozostawały poważne. – Mąż niechętnie mówi w domu o pracy, ale o panu nieraz wspominał. Czy w nowym komisariacie ma pan nieco więcej czasu?

– Nieszczególnie lubię mieć wolny czas, pani Olgo – westchnął podkomisarz.

– Rzeczywiście, Eugeniusz mówił mi, że jest pan bardzo pracowity.

– Pracowity? – Maciejewski spojrzał na nią zdziwiony tym poczciwym określeniem. – Gienek tak powiedział?

– Wspominał, że często zostaje pan po służbie. Marysiu, jedz, bo ci wystygnie.

Kraftowie, mimo swych religijnych szykan przed jedzeniem, w kwestii wychowania dzieci byli nowocześni. Nie sadzali ich do posiłku przy osobnym stole czy w drugim pokoju pod strażą niańki albo kucharki, tylko cywilizowali od małego. Maciejewskiemu to w zasadzie nie robiło różnicy, póki ludzie nie prowadzali smarkaczy do knajp.

– Pastor mówił dziś kazanie o Eklezjastesie – podjęła konwersację Eliza, najstarsza córka Kraftów, poważna jedenastolatka z długim warkoczem. – Eklezjastes powiedział, że błogosławiona jest ziemia, której król jest zacny, a książęta nie są pijakami. Ale to się tyczy nie tylko królestw, także każdego państwa, miasta albo urzędu.

Żeby ukryć śmiech, Zyga zaczął kasłać w zwiniętą dłoń.

– Przepraszam. A to się tyczy także policji? Bardzo interesujące.

– Prawda? – Dziewczynka z uwagą spojrzała na Maciejewskiego. – Czy ksiądz u pana w kościele też mówił o Eklezjastesie?

– Nie, chyba nie. Raczej coś o piekle. – Zyga pogubił się w zeznaniach. – Przyszedłem późno i stałem w wejściu. Źle było słychać.

– Ja nie lubię się spóźniać. – Elizka na chwilę odwróciła wzrok i posadziła prosto najmłodszą siostrzyczkę. Ta, choć nie umiała jeszcze chodzić, bardzo chciała się uwolnić z wysokiego dziecięcego krzesełka. – Tata też jest zawsze punktualny.

– Tak, tak – szybko pokiwał głową podkomisarz. – Twój tata bardzo.

Od dalszego przesłuchania uwolniła go pani Olga. Taktownie zabrała najstarszą córkę do kuchni, żeby pomogła przynieść drugie danie. Została jednak Marysia. Wprawdzie nic nie mówiła, ale jej uporczywe spojrzenia denerwowały Zygę jeszcze bardziej.

Gorsza od siostry. Wyrośnie na nauczycielkę, pomyślał kilka minut później, mordując nożem kotlet.

Obiad zakończył się, zamiast kieliszkiem wódki, kolejnym protestanckim rytuałem. Opierając złożone ręce o śnieżnobiały obrus z dyskretnie wyszytymi ciemniejszą nicią życzeniami Mahlzeit i Guten Appetit, Zyga popatrywał do przedpokoju na swoją teczkę. W niej właśnie tkwił powód wizyty.

*

Ostatni raz taki tłum przed siedzibami redakcji lubelskich dzienników Zielny widział w maju 1926 roku, kiedy ludzie czekali na wiadomości z Warszawy. Sto sześćdziesiąt kilometrów stąd Piłsudski walczył z rządem, dużo bliżej, bo ledwie dwa i pół kilometra, na moście na Bystrzycy, stała konna policja, by nie dopuścić demonstrantów do ratusza, ale z perspektywy ulicy Kościuszki przypominało to mecz albo inne zawody atletów. Zielny, wtedy świeżo upieczony tajniak, badał temperaturę tłumu, by potem w bramie spisać nazwiska tych, którzy kibicowali inaczej niż lubelski magistrat. Teraz jednak wywiadowca przyszedł pod budynek redakcji zupełnie prywatnie.

– Panie i panowie! – ryczał do tuby facet w kraciastej marynarce. – Za chwilę pan Feliks Nazarewicz, lepiej znany jako człowiek mucha, zaprezentuje dowody swej niebywałej zręczności, wdrapując się po pionowym murze na dach tej oto czteropiętrowej kamienicy. Uprasza się publiczność nie klaskać i nie krzyczeć! Osoby o słabych nerwach proszone są o opuszczenie ulicy.

Zielny wspiął się na palce, żeby wyjrzeć ponad głowami. Feliks Nazarewicz istotnie przywodził na myśl muchę. Był chudy, miał patykowate kończyny i czarne ubranie, coś między obcisłym sportowym trykotem a uniformem kominiarza. Rozprowadzał na dłoniach talk, pocierając je o siebie dokładnie tak samo, jak to robią insekty.

– Szanowna publiczności, znalazłszy się na dachu, pan Nazarewicz wykona cały szereg innych, nie mniej sensacyjnych popisów. Jeśli jednak chcą je państwo oglądać, prosimy sięgnąć do portfeli. Przypominamy, że dochód zasili skromną kasę lubelskiego Związku Inwalidów Wojennych. Cena biletu tylko pięćdziesiąt groszy.

Tajniak spojrzał w górę. Cóż pan Nazarewicz może zrobić na tym murze? Stanie na gzymsie i obsika wszystkim kapelusze? Swoją drogą, skoro taki zdolny, dlaczego postanowił zostać artystą, a nie pajęczarzem? Gdyby tak wlazł na bank Kasy Przemysłowców.

– Pięćdziesiąt groszy, proszę szanownego pana. – Zagrzechotał puszką osobnik bez jednej ręki, pewnie jeden z inwalidów wojennych, których postanowił wspomóc człowiek mucha.

Zielny podał monetę, odebrał bilet i w tym momencie zobaczył kogoś, kto interesował go znacznie bardziej niż pan Nazarewicz. Pomagając sobie łokciami, przepchnął się w stronę wysokiej blondynki w maleńkim kapelusiku i z notesem w dłoni.

– Dzień dobry, pani Zosiu – ukłonił się wywiadowca. Był niepocieszony, że w ścisku trudno mu było otaksować jej nogi. Mimo to idealny owal twarzy, lekko zadarty nosek i niebieskie oczy wprawiły go w doskonały humor.

– A, to pan! – Dziewczyna popatrzyła na szeroki uśmiech tajniaka bez entuzjazmu. – Miał pan telefonować, ale najwyraźniej znalazł pan coś ciekawszego do roboty.

– Nic podobnego, nudziłem się dniami i nocami. Bardzo pani do twarzy w jasnozielonym. – Wskazał ruchem głowy jej bluzkę z głębokim dekoltem ledwo przysłoniętym apaszką.

– Niestety, jasnozielony gryzie się z policyjnogranatowym – zgasiła go i zadarła głowę, by lepiej widzieć człowieka muchę, który dotarł już prawie do okien na drugim piętrze.

Facet naprawdę miał talent dramatyczny. Świetnie wybrał porę na występ: pierwsza po południu, akurat kiedy ludzie wracają z kościoła. Poza tym słońce idealnie go oświetlało, nie rażąc w oczy. Nazarewicz zręcznie wynajdywał najmniejsze nierówności w, zdawałoby się, gładkim murze, a co pół metra robił pauzę i kolebał się na boki.

– Spadnie, Jezus Maria, spadnie! – Co chwila dobiegał go krzyk egzaltowanej paniusi zaraz gaszony lekko przepitym:

– Eee, da se radę.

Dopiero wtedy akrobata właził dalej.

– Ma pani język równie ostry jak pióro. Poczułem ukłucie w sercu – szepnął do dziennikarki Zielny.

I w tym samym momencie syknął z bólu, bo już bez żadnej blagi poczuł jej obcas na stopie.

– Niech pan przestanie się wygłupiać! Później porozmawiamy. – Ucisk wysokiego, ostrego obcasa zelżał. – Niech pan sobie złapie jakiegoś złodzieja, a mnie da teraz pracować.

– Dla pani złapałbym nawet Kubę Rozpruwacza. Już znikam. – Zielny odsunął się na odległość ramienia, ale wciąż bardziej niż na człowieka-muchę patrzył, jak szczupłe palce dziewczyny drobią ołówkiem litery w kieszonkowym notesie.

*

Po obiedzie Maciejewski usiadł z Kraftem w jego gabinecie, chwalić Lutra, już bez podejrzliwej Marysi. Domyślna pani Olga przyniosła popielniczkę, którą trzymała jeszcze na wszelki wypadek, mimo że Gienek dawno rzucił palenie. Na ścianie obok biurka wisiała fotograficzna biografia Krafta: podkolorowane zdjęcie na pamiątkę ukończenia gimnazjum, dalej podobne z wojska i kursu oficerskiego policji. W przeszklonej biblioteczce stało sporo niemieckich książek, lecz większość ich autorów wymarła jeszcze w XIX stuleciu, a ci Zygi nie interesowali. Jednak najbardziej rzucał się w oczy wypieszczony elektryczny gramofon na małym, okrągłym stoliku.

– Przejrzyj, bo jak coś będzie nie tak, jutro to nadkomisarskie bydlę mnie zastrzeli – poprosił Maciejewski, wyciągając z teczki brudnopis swojego raportu. – On cały czas szuka na mnie haka. Najpierw chyba myślał, że wystarczy mnie przywalić durnymi sprawami o nieodgarnięty śnieg, przepełniony wychodek albo kradzież kury. Że szlag mnie trafi i przekroczę uprawnienia albo co. Dobra, przetrzymałem, nawet nie chodzę do klubu boksować, żeby jakaś świnia nie doniosła.

– Zyga, nie możesz mu dać żadnego pretekstu. Wrócisz do Śledczego, jestem pewien.

– A ja, widzisz, nie! – Podkomisarz nerwowo przeszedł się po pokoju, zgasił papierosa i zaraz sięgnął po następnego. – Pozwolisz?