Francine Prose

KLUB KAMELEONA, PARYŻ 1932

przełożyła Anna Gren

Tytuł oryginału: Lovers at the Chameleon Club, Paris 1932

Copyright © 2014 by Francine Prose

All rights reserved

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXVI

Copyright © for the Polish translation by Anna Gren, MMXVI

Wydanie I

Warszawa, MMXVI

Dla Howiego

„Między wilkiem w wysokiej trawie a wilkiem w opowieści wysokiego lotu migocze lśniący posłaniec”

Władimir Nabokow

Część I

Paryż, 14 maja 1924

Drodzy Rodzice,

wczoraj wieczorem byłem w klubie na Montparnasse. Mężczyźni przebierają się tam za kobiety, a kobiety za mężczyzn. Papa byłby zachwycony. A mama uśmiechnęłaby się pewnie z pobłażaniem i zmarszczyła nos, jak zwykle wtedy, gdy papa wyraża swoje uwielbienie dla wszystkiego, co francuskie.

To miejsce nazywa się Klub Kameleona i znajduje się przy mojej ulicy. Wchodząc, trzeba podać hasło. Brzmi ono: „Policja! Otwierać!”. Klientom bardzo się to podoba.

Bar, scena, parkiet do tańca, skórzane fotele i stoliki w rogu. Lokal wygląda jak typowy paryski nocny klub, ale klientela nie jest typowa. I niespodzianka – właścicielka klubu jest Węgierką. Ma na imię Yvonne. Jest wysoką blondynką, ubiera się na czerwono i ma słabość do marynarzy. Śpiewa piosenki chrapliwym, pełnym namiętności głosem, który papa tak uwielbia. Kiedy jej słuchałem, przypomniały mi się piosenki, które papa puszczał na gramofonie w swoim gabinecie.

Yvonne śpiewała o kobiecie zakochanej w marynarzu. Jej kochanek utonął. Nigdy nie słyszałem czegoś równie smutnego. Nawet Cyganie nie śpiewają tak smutnych piosenek. Yvonne miała zamknięte oczy. Jedną ręką zmierzwiła włosy, a drugą przycisnęła do czoła. Trzymała w niej niezapalonego papierosa. „Nigdy go nie zobaczę – śpiewała. – Już nigdy”. W tle rozbrzmiewały smutne akordy rozstrojonego pianina i krągłe dźwięki saksofonu tenorowego. Inni muzycy odłożyli instrumenty i siedzieli, obserwując Yvonne. „To już koniec – śpiewała. – Koniec”.

Przemarzłem do szpiku kości, chociaż w klubie było duszno i gorąco. Zacząłem szukać aparatu fotograficznego, tak jak szukałem Waszych rąk, kiedy byłem małym chłopcem. Okazało się, że zostawiłem go w pokoju. Miałem nadzieję, że zaprzyjaźnię się z paroma osobami, zanim zrobię zdjęcia bankierom i dyplomatom, którzy przychodzą do klubu w tajemnicy przed swoimi żonami, wkładają sukienki i szpilki, a potem ruszają na parkiet tańczyć.

Nawet po roku spędzonym w Paryżu nie przywykłem jeszcze do atmosfery klubu. Bez przerwy się na kogoś gapiłem. Ale może jeszcze niegrzeczniej jest się nie gapić? Zrobienie zdjęć tym rajskim ptakom byłoby nie lada wyzwaniem, nie sądzicie?

Starałem się wyrazić swój podziw dla szykownych kobiet w garniturach prowadzących pod ramię swoje partnerki w wieczorowych sukniach. Uśmiechałem się do nich oczami; prawdziwy uśmiech byłby zbyt nachalny. Te cudowne, podobne do pawi kobiety na pewno nie przejmują się tym, co myśli o ich strojach biedny, węgierski artysta! Nawet papa przyznaje, że Francuzi ironicznie odnoszą się do każdego, kto nie mieszkał w Paryżu od czasów neandertalczyka. Ale tu, na Montparnasse, podoba się to, co egzotyczne.

Zanim Yvonne skończyła śpiewać drugą zwrotkę, wszyscy byli w niej zakochani. Zapomniałem o onieśmieleniu i płakałem razem z innymi gośćmi. Ocean zabrał kochanka Yvonne. „Widziałyśmy go, mówiły fale. On śpi z nami. Już nigdy nie pocałujesz jego ust i nie poczujesz ciężaru jego ciała”.

Wyplątując się z węzła, w który zapętliła ją piosenka, Yvonne stanęła wyprostowana i wyciągnęła ręce. Publiczność eksplodowała. Artystka zapaliła papierosa, wydmuchała obłoczek dymu i poprosiła gości, by czuli się w jej klubie jak u siebie w domu. Zachęciła ich, żeby zdjęli spodnie, rozprostowali nogi i się odprężyli. Na koniec opowiedziała kilka dowcipów, które z pewnością wprawiłyby mamę w zakłopotanie, natomiast papa uznałby pewnie, że to typowo francuskie poczucie humoru.

Czułem, że Yvonne śmieje się z naszego smutku. A przecież to ona zasmuciła nas piosenką o marynarzu. Stali bywalcy klubu wiedzieli, czego się spodziewać.

Później słynna żeńska orkiestra Klubu Kameleona zagrała jazzową fanfarę. Na scenie pojawiło się dwanaście postaci obu płci w skąpych strojach marynarzy. Wyglądali jak dziwaczne precelki, robili salta i wyginali się do tyłu tak bardzo, że ich twarze ukazywały się pomiędzy kolanami. Niczym węże prześlizgiwali się nad i pod sobą, a potem salutowali z surowymi minami i maszerowali. Olbrzymka w kostiumie oficera marynarki podniosła drobną młodziutką Azjatkę ubraną w pomarańczowe kimono. Azjatka siedziała ze skrzyżowanymi nogami jak Budda w ramionach olbrzymki i śpiewała piosenkę o pierwszej miłości i kwiatach wiśni.

Kiedy numer dobiegł końca, tancerze zaczęli się przechadzać między stolikami, trzymając w rękach odwrócone kapelusze. Myślałem milion razy o Waszym poświęceniu, ale przecież nauczyliście mnie, że każdy człowiek powinien otrzymać wynagrodzenie za swoją pracę, prawda? Wrzuciłem kilka monet do czapki kobiety przebranej za marynarza. Posłała mi kokieteryjny uśmiech. Kiedy, odchodząc, odwróciła się i mrugnęła do mnie, zacząłem się zastanawiać, czy to nie jest mężczyzna.

Orkiestra grała swinga. Kilka par zaczęło tańczyć. Mężczyźni z mężczyznami, kobiety z kobietami w monoklach, z wąsami. Jeśli myślicie, że było w tym coś sprośnego, to się mylicie. Tancerze trzymali się prosto jak dzieci na szkolnym balu. Yvonne oparła się plecami o ścianę i obserwowała gości, paląc papierosa.

W którymś momencie podchwyciła spojrzenie kelnerki ubranej w czarne spodnie i fartuch rzeźnika. Na kelnerkę mówią Gruba Bernard. Ona też czasem śpiewa. Bez zapowiedzi salę zalała fala kelnerów. Biegali z tacami, na których stały kieliszki i butelki, a kobiety i mężczyźni przebrani za marynarzy pędzili razem z nimi. Muzyka rozbrzmiewała coraz głośniej i klienci musieli krzyczeć, żeby usłyszeć się nawzajem.

Tancerze zajęli parkiet. Jedna z par tańczyła tango, chociaż orkiestra grała fokstrota. „Słodko, słodziutko” – śpiewała ckliwym tenorem Gruba Bernard. Zakochani się całowali. Wybuchła kłótnia, kiedy jeden z kelnerów chwycił butelkę brandy przeznaczoną dla klientów innego kelnera. Korzystając z zamieszania, postanowiłem podejść do Yvonne. Było zbyt głośno, żeby rozmawiać. Pokazałem jej na migi, że chciałbym zrobić zdjęcie.

– Chcę zrobić pani zdjęcie! – wrzasnąłem.

Z początku Yvonne mnie nie rozumiała, ale wyraz jej twarzy się zmienił, kiedy zdała sobie sprawę, że mówię po węgiersku.

Podobnie jak Wy, kocham nasz język ojczysty. Brzmiące z azjatycka samogłoski przenoszą mnie do nieba, w którym mama śpiewała mi do snu. Zadajcie nam jakiekolwiek pytanie w naszym języku ojczystym, a w odpowiedzi usłyszycie: tak.

Yvonne wytrzeszczyła oczy, a potem zasugerowała, żebym zrobił coś, co z pewnością zbulwersowałoby mamę. Jej odmowa bardzo mnie zaskoczyła. Jak zapewne wywnioskowaliście z mojego listu, paryżanie – a szczególnie paryskie dziewczęta – lubią pozować do zdjęć.

– Dlaczego nie?! – wrzasnąłem.

Chciałem przekrzyczeć muzykę, ale mój głos zabrzmiał jak głos małego chłopca. Yvonne chwyciła mnie za łokieć i pociągnęła do drzwi, które otworzyła kluczem przyczepionym do paska.

Nie bójcie się. Możecie czytać dalej. Przysięgam, że moim jedynym pragnieniem było sfotografowanie Yvonne i jej klientów. Chodzi o sztukę fotografii. Dzięki niej uwierzyliście we mnie i dostaję od Was hojne stypendium, które papa nazywa: „datek na szkołę życia, dzięki której okaże się, czy jesteś prawdziwym artystą”.

Yvonne miała rację, odmawiając. Bardzo zależało mi na zdjęciach, jednak nigdy bym się nie ośmielił rozkazywać osobie, której „biuro” przypomina gniazdo kurtyzany opisane w powieściach Balzaka. Papa lubił je czytać. Poduszki, koronkowa bielizna na kanapie, pończochy i sandałki. W powietrzu unosiła się woń gardenii – ulubiony zapach Yvonne.

Gospodyni wskazała stół, na którym znajdowało się terrarium. Na jego szklanych ścianach lśniły kropelki wody, a w środku kwitł miniaturowy ogród z ozdobnie przystrzyżonymi krzewami i klasycznymi rzeźbami greckimi.

– To Wersal! – powiedziałem. – Co za zbieg okoliczności! Robiłem tam zdjęcia w zeszłym tygodniu.

– Ślepy jesteś? – spytała Yvonne.

Mamo, papo, wiecie lepiej niż ktokolwiek inny, że jestem bystrym obserwatorem. Rozpoznawałem kolory przed innymi dziećmi w naszym mieście, zawsze znajdowałem szkodniki na ziemniakach w ogródku mamy i pierwszy dostrzegałem papę idącego powoli do domu po męczącym dniu wykładów. Możecie sobie wyobrazić, jakie czułem zakłopotanie, kiedy dopiero po dłuższej chwili dostrzegłem zielonego kameleona tkwiącego w bezruchu za miniaturową rzeźbą Kupidyna trzymającego łuk i strzały.

Dlatego właśnie zakochałem się do szaleństwa w tym mieście! Mimo wielu zmartwień, mimo poczucia winy, że z mojego powodu papa nie przeszedł jeszcze na emeryturę, mimo szkodliwych dla duszy dorywczych prac kręci mi się w głowie z radości na widok lśniącego na górze kartki słowa „Paryż”! Czy istnieje drugie takie miasto, w którym można pójść do klubu, przebrać się za kobietę lub mężczyznę i spotkać węgierską piosenkarkę, która trzyma w klatce kameleona podobnie jak Maria Antonina?

Yvonne wzięła gada na ręce i przytuliła do piersi. Drżący kameleon zmienił powoli kolor na purpurowy. Yvonne miała na sobie suknię w tym kolorze.

– Spójrz, mały Louis pasuje do mojego serca – powiedziała.

Czy to dlatego nosiła czerwone stroje? Czy klub został nazwany na cześć tego kameleona?

Byłem pewien, że nazwa jest metaforą i dotyczy klientów, którzy zmieniają skórę w klubie. Może mógłbym o tym napisać do „Magyar Gazette”?

– Louis nie jest moim pierwszym kameleonem. Przedtem miałam Księcia Dariusza, ale zabił go pewien zazdrosny mężczyzna. Dla Dariusza stworzyłam miniaturowy perski ogród.

Yvonne westchnęła ciężko – miałem nadzieję, że z tęsknoty za ukochanym zwierzęciem, a nie dlatego że musiała znosić towarzystwo mówiącego po węgiersku głupca.

– Pewnej nocy pracowałam poza klubem – mówiła dalej Yvonne. – Mój przyjaciel, niemiecki admirał, którego nazwiska z pewnością nie znasz, wszedł do mojego gabinetu i położył mojego ukochanego Dariusza na szalu z tkaniny w tureckie wzory. Dariusz wyzionął ducha, wyczerpany nieustannym zmienianiem kolorów.

Zerknąłem na szal Yvonne. Trzymała go z dala od swojego kameleona. Nie znam nazwiska ani jednego niemieckiego admirała. Wybaczcie, że jestem takim ignorantem. Papa powtarzał często, że mądry człowiek powinien bacznie obserwować poczynania wojskowych.

– Moi klienci nie przychodzą tu po to, żeby pozować do zdjęć – rzuciła Yvonne.

– Rozumiem, oczywiście – odparłem. – Dziękuję i życzę dobrej nocy.

Nasza rozmowa dała mi do myślenia. Wychodząc z klubu, byłem tak pogrążony w myślach, że prawie nie widziałem tańczących par. Zauważyłem mężczyznę w sędziowskiej peruce. Jego partner był bez koszuli, a pasiasty krawat wisiał mu na plecach. Minąłem dwóch boyów hotelowych niesprecyzowanej płci z włosami kręconymi jak korkociągi i nabrzmiałymi wargami. Nie martwcie się – pomyślałem. – Wrócę tu i unieśmiertelnię was na zdjęciu w tym fokstrocie. Chwyciłem garść wizytówek klubu ozdobionych rysunkiem jaszczurki.

Pewnie robi Wam się zimno na myśl o tym, że ambicją Waszego syna, którego wspieracie finansowo, jest fotografowanie transwestytów. Dlaczego on się tak zmienił? Gdzie się tego nauczył? Na pewno nie w naszym mieście, gdzie symbolem sztuki jest wizerunek wieśniaka i wieśniaczki w drewniakach, którzy się całują.

Przestało padać, więc wróciłem do domu na piechotę. Chciałem zaoszczędzić pieniądze i miałem nadzieję, że po spacerze będę lepiej spać. Zdziwiło mnie, że w tak piękną wiosenną noc na ulicach jest pusto. Francuzi mają dziwne przesądy, zupełnie jak wodzowie dawnych plemion, którzy zamykali swoje córki, żeby księżyc ich nie zapłodnił. Podeszwy moich znoszonych butów stukały na bruku. Nigdy nie widziałem tylu kotów w mieście, chyba że na cmentarzu. Wielki czarny kocur zaszedł mi drogę. Nie warto stukać w niemalowane drewno. Gdybym nie był przesądny, uznałbym, że kot przyniesie mi szczęście.

Pamiętacie bajkę, którą czytał mi papa: chłopiec budzi się pewnego ranka i stwierdza, że Marsjanie porwali wszystkich oprócz niego. Czy zdawaliście sobie sprawę, że każdej nocy stałem pod Waszymi drzwiami, żeby się upewnić, że nie zabrali Was kosmici? Czy to możliwe, że właśnie wtedy zacząłem cierpieć na bezsenność?

Kiedy znalazłem się na rue Delambre, zobaczyłem mężczyznę, który stał z zapaloną zapalniczką. W jej świetle dwóch innych mężczyzn próbowało włamać się do czyjegoś domu. Chciałem się odwrócić, ale doszedłem do wniosku, że bezpieczniej będzie iść dalej przed siebie. Kiedy mijałem mężczyzn, jeden z nich zawołał:

– Mój kuzyn zapomniał klucza!

Szkoda, że nie miałem aparatu! To oczywiście żart. Cha, cha. Zacząłem się zastanawiać, czy któryś z moich znajomych zgodziłby się, za odpowiednią opłatą, przebrać za złodzieja. Chciałbym zainscenizować scenę z włamaniem. Opracowałem ją całą w wyobraźni. Zobaczyłem konkretne miejsce. Dzięki temu oderwałem myśli od rozmowy z Yvonne, którą nieustannie odtwarzałem w głowie.

W końcu dostrzegłem szyld mojego hotelu. Jego mętny blask miał odstraszać gości, ponieważ każda mysia dziura została zajęta przez jakiegoś artystę, który nie jest w stanie płacić czynszu. Ja uniknąłem tej sytuacji dzięki Waszej wspaniałomyślności. Nocny portier chrapał przejmująco, umierając i budząc się do życia przy każdym oddechu. Wyrwałem go ze snu. Miał dla mnie paczkę. Cóż to była za radość zobaczyć swoje imię napisane starannie przez mamę na pudełku!

Otworzyłem paczkę, wchodząc po schodach. W środku był list od papy o wieśniaczce, która zaprowadziła chorą świnię na oddział chirurgii do wujka Ferenca i musieli jej wytłumaczyć, że przyjmują tam tylko ludzi. Oprócz tego znalazłem fiolkę leku na bezsenność, który mama (wbrew moim radom) kupiła od aptekarza. Czyż nie pisałem, że potrzebuję skarpetek? Ale pewnie wszystkowiedząca mama jak zwykle wie lepiej, czego naprawdę potrzebuję.

Obiecywaliście, że bezsenność minie, pamiętacie? Mówiliście, że z niej wyrosnę, że każdy prędzej czy później zaczyna normalnie sypiać. Ale tak się nie stało. Jedyna różnica polega na tym, że nie męczę się w pokoju, gdzie mieszkałem jako dziecko. Leżę w ciemności i czuję nienawiść do wszystkich ludzi, dla których sen jest czymś naturalnym.

Paryż to raj dla cierpiących na bezsenność. Zawsze jest tu coś do sfotografowania, w cieniu kryją się tajemnice. Kiedy jest ciemno, widać o wiele więcej niż za dnia. Moja przykra przypadłość okazała się błogosławieństwem. Dzięki niej wychodziłem robić zdjęcia, kiedy zapadała aksamitna noc. Wiem, co myślicie. Gdybym został w domu, bezsenność przeszłaby mi w sposób naturalny.

W pokoju zapaliłem „światło” i zgniotłem gigantycznego karalucha, który stanął na nóżkach, aby stoczyć ze mną walkę. Potem otworzyłem fiolkę od mamy i zgodnie z instrukcją dodałem cztery krople lekarstwa do wody w szklance. W wodzie zakwitły czerwone różyczki. Wypiłem miksturę, położyłem się i próbowałem nie myśleć o upokarzającej rozmowie z Yvonne. Wyobrażacie sobie pewnie, jakie to trudne dla Waszego nadwrażliwego syna, który od tygodnia cierpi na ból gardła.

Wspomniałem doktora Drumasa, a może to był doktor Fiksor – chodzi o „eksperta”, do którego mnie kiedyś zabraliście i który zalecał, abym uspokoił swój nadpobudliwy umysł i zajął się czymś sensownym. Postanowiłem przetłumaczyć piosenkę Yvonne z francuskiego na węgierski. Gra spółgłosek mnie ukoiła. Wydało mi się, że czuję zapach talku i słyszę głos mamy śpiewającej mi kołysankę. Niestety popełniłem błąd, próbując sobie przypomnieć melodię. Nie chodzi o kołysankę mamy, tylko piosenkę Yvonne. Otworzyłem gwałtownie oczy, uświadomiwszy sobie, o czym świadczyła nasza rozmowa. Otóż nie zauważyłem od razu kameleona Yvonne, ponieważ nie mam talentu i pewnie spędzę resztę życia, robiąc zdjęcia ślubne i fotografie do dyplomów w naszym zakurzonym prowincjonalnym miasteczku.

Postanowiłem do Was napisać, ponieważ chciałem poczuć Waszą obecność – nawet jeśli nie jest to obecność fizyczna – w tym zapleśniałym, ale dla mnie zachwycającym pokoju. Ten list jest jedyną dobrą rzeczą, którą stworzyłem podczas bezsennej nocy. Jestem rozpuszczony, wiem o tym. Zamiast cieszyć się, że jestem młody i mieszkam w Paryżu, narzekam na męczącą mnie do świtu bezsenność.

Nie martwcie się, drodzy Rodzice, zasnę. Nie jestem w stanie przypomnieć sobie melodii piosenki Yvonne, ale będę sobie wyobrażał hipnotyzujący odgłos fal na plaży. Twój marynarz nie żyje. Twój marynarz nie żyje. Te słowa w końcu zrobią swoje.

Nie zapomnijcie do mnie napisać. I przy okazji wyślijcie mi skarpetki. Jedwabne, jeśli to możliwe. Czarne.

Ucałowania dla Was obojga

Wasz kochający syn Gabor

Diabeł za kierownicą. Życie Lou Villars. Fragment
Nathalie Dunois

Wstęp autorki
Tajemnica zła

Po raz pierwszy usłyszałam o Louisianne Villars, kiedy byłam dzieckiem. Jej imię i nazwisko wymówiono szeptem. Byłam wtedy u mojej ciotecznej babci, Suzanne Dunois, wdowy po fotografie Gaborze Tsenyim. Pamiętam, że na dźwięki imienia Lou dostałam dreszczy, tak jakby mroźny podmuch wiatru wpadł przez otwarte drzwi do mieszkania mojej ciotecznej babci. Był to apartament godny pozazdroszczenia – artystyczne studio w starym stylu o białych ścianach. Pamiętam witrażowe okna i kolekcję modernistycznych krzeseł, na których gościom, a szczególnie dzieciom, nie wolno było siadać.

Przez wiele lat wiedziałam jedynie, że Lou Villars była kobietą w męskim garniturze na zdjęciu Gabora Tsenyiego zatytułowanym Kochanki w Klubie Kameleona w Paryżu w 1932 roku. Zapewne moi czytelnicy znają portret lesbijskiej pary, na którym widać śliczną dziewczynę w lśniącej sukni siedzącą obok swojej barczystej kochanki. Ta druga ma wypomadowane włosy i męski sygnet na palcu. Obie kobiety utkwiły wzrok w jakimś dalekim punkcie. Wydają się obojętne, a może po prostu mają zagadkowe miny. Uważałam tak, dopóki nie zaczęłam pisać tej książki.

Dlaczego wzmianka o Lou Villars zmroziła atmosferę w pokoju, zrozumiałam dopiero w 1998 roku, kiedy odwiedziłam wystawę zdjęć Tsenyiego zorganizowaną w Centre Pompidou. Przyjechałam tam z Rouen, gdzie mieszkałam i wykładałam przez prawie dwadzieścia lat. Na ścianie, pod napisem Kochanki z Klubu Kameleona, widniała informacja, że kobieta w garniturze to Louisianne Villars, Francuzka, która brała udział w wyścigach samochodowych, a później szpiegowała dla Niemców i kolaborowała z nazistami. Dostałam dreszczy, tak jak wtedy, w mieszkaniu ciotecznej babci. Sprawiły one, że mój organizm przestał się bronić i zaczęłam gorączkować. Była to gorączka wiedzy. Tak oto zakiełkowało w moim umyśle nasionko, z którego wyrosła powieść Diabeł za kierownicą, powieść, która jest jak list w butelce.

Realizując to niezwykle długie i pracochłonne przedsięwzięcie, zanurzyłam się z uniesieniem i głęboką desperacją w dramatycznym i strasznym życiu Lou Villars – pionierki w dziedzinie sportu kobiet. Lou postanowiła żyć jak mężczyzna. Zyskała międzynarodową sławę i znała wszystkich liczących się ludzi, ale z powodu swoich późniejszych zbrodni i śmierci w tragicznych okolicznościach została zapomniana przez żyjących. Czułam, że moim obowiązkiem, a także przywilejem, jest wskrzeszenie ducha kobiety, którą społeczeństwo pogrzebało, pragnąc, by takie historie nigdy nie ujrzały dziennego światła.

W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych młode Francuzki, podobnie jak ja, badały przeszłość nieżyjących kobiet, kobiet, które brały do ręki pędzel, przeprowadzały eksperymenty naukowe, przemierzały pustynie albo robiły karierę sportową, korzystając z tego, że kilkadziesiąt lat wcześniej Lou otworzyła im drzwi jednym kopniakiem. Lecz nawet te Francuzki pragnęły, aby pamięć o Lou Villars spoczywała tam, gdzie jej ciało – w nieoznaczonym grobie, a nawet w mogile zbiorowej.

Moja książka jest opowieścią o dzwonkach do drzwi i listach, na które nie było odpowiedzi, przerwanych połączeniach telefonicznych i dokumentach, które w tajemniczych okolicznościach znikły z bibliotek i archiwów. Czy istnieje inne wytłumaczenie tych przeszkód i milczenia niż przewrażliwienie naszego narodu na wszystko, co wiąże się z drugą wojną światową, i chęć wymazania wstydu związanego z przeszłością?

Czy ta książka byłaby inna, gdybym mogła spędzić godzinę z Lou Villars i spytać ją jak kobieta kobietę: Kim byłaś? Dlaczego zrobiłaś te wszystkie rzeczy?

Dałabym wiele, by móc porozmawiać z ludźmi, którzy ją znali, i spytać żyjących i zmarłych, dlaczego Lou wyrządziła tyle zła. Chciałabym o to spytać Gabora Tsenyiego, który stworzył nieśmiertelne portrety Lou, jego mecenaskę, baronową Lily de Rossignol, która zatrudniła Lou jako kierowcę swoich samochodów wyścigowych, Evę „Yvonne” Nagy – właścicielkę słynnego Klubu Kameleona, gdzie pracowała Lou, Lionela Maine’a – nienawidzącego kobiet, pełnego samouwielbienia kultowego pisarza, którego moje siostry feministki próbowały bez powodzenia wytrącić z tej roli, odprawiając odpowiednie egzorcyzmy, Inge Wallser – Niemkę, która brała udział w wyścigach samochodowych i złamała serce Lou, Jean-Claude’a Bonneta, okrytego hańbą kolaboranta, który uśmiercił wielu niewinnych ludzi podczas okupacji. Żałuję, że nie mogę porozmawiać ze swoją cioteczną babcią, której stosunki z Lou wahały się między koleżeństwem a relacją sadystyczną.

Ponieważ pozbawiono mnie tej szansy, a także nie dostałam odpowiedzi na prośby o udzielenie mi wywiadu i nieustannie stykałam się z próbami wymazania wspomnień o Lou Villars z historii i z powierzchni naszej planety, byłam zmuszona zszywać skrawki, wypełniać luki, wymyślać dialogi i wyobrażać sobie, co moja bohaterka myślała i czuła.

Zdaję sobie sprawę, że literaci biografowie patrzą z pogardą na stosowaną przeze mnie metodę. A jednak pod koniec swoich badań, dzięki znajomości literackich i politycznych teorii, odnalazłam – i mam nadzieję, że czytelnicy tak to odbiorą – odpowiedź na pytanie, co sprawia, że osoba taka jak Lou Villars zachowuje się w taki, a nie inny sposób. Oczywiście nie było innej osoby takiej jak Lou Villars. Nie chcę snuć długich wywodów na temat tej małej książeczki, powiem tylko, że stanowi ona mój skromny wkład w literaturę zajmującą się tajemnicą zła.

Jak to możliwe, że ludzie mogą postępować tak jak Lou Villars? Czy Lou była w stanie spać? Dlaczego francuska patriotka i wielbicielka Joanny d’Arc zdradziła Niemcom informacje dotyczące linii Maginota? Dlaczego podczas okupacji pracowała dla gestapo?

Zanim zdałam sobie sprawę, że moja kariera naukowa będzie się ograniczać do wpajania licealistom wiedzy o klasykach literatury francuskiej oraz sprawdzania wypracowań, marzyłam o tym, by zostać filozofem, zajmować się istotnymi filozoficznymi problemami (i być może je rozwiązywać). Chociaż nie stało się to moim przeznaczeniem, mam teraz dylemat moralny godny przemyślenia: Lou Villars robiła rzeczy niewybaczalne. Jaką jestem pisarką, skoro dzięki temu, że zaczęłam pisać o jej życiu, mogłam w nowy sposób spojrzeć na własną, nieco mniej dramatyczną i naganną egzystencję?

Rozdział pierwszy
Dzieciństwo i wczesna edukacja Lou Villars

Niedługo po tym, jak zaczęłam szukać materiałów do mojej powieści, skonsultowałam się z kilkoma neurologami. Chciałam się dowiedzieć, czy niezbyt poważny uraz głowy odniesiony przez kogoś w dzieciństwie może wpłynąć na zachowanie tej osoby w przyszłości. Lekarze zgodzili się ze mną spotkać, kiedy wytłumaczyłam, że jestem pisarką. Lekarze sprawiają wrażenie, jakby podziwiali każdego, kto pisze, choć czasem bywa to absurdalne. Z początku wydawali się zadowoleni z rozmowy, może dlatego, że kiedy zaczynałam pisać książkę, byłam młoda i dość atrakcyjna.

Lou spadła z huśtawki podczas zabawy ze swoim starszym bratem Robertem i zastanawiałam się, czy ten upadek miał wpływ na jej życie. Dowiedziałam się o tym incydencie z dokumentacji nieżyjącego już lekarza rodzinnego państwa Villars, doktora Frederica Pontuisa, który prowadził kartotekę wizyt domowych. Jego wnuk Gilles był na tyle uprzejmy, że zechciał mi pokazać opis wizyty swojego dziadka u rannej dziewczynki w domu państwa Villars.

Później Lou tłumaczyła niektóre sprawy w swoim życiu – fascynację Joanną d’Arc, bezsenność i szpiegowanie – tym nieszczęśliwym wydarzeniem z dzieciństwa.

Neurologowie, z którymi rozmawiałam, nie słyszeli o Lou Villars i nie ukrywali tego. Chociaż jej historia jest interesująca, opowiedzenie jej zajęło dużo czasu. Zanim doszłam do wątku z wyścigami samochodowymi, sprawy w sądzie i olimpiady w Berlinie, lekarze zaczynali się niecierpliwić i przypominali mi, że mają pacjentów.

Ponieważ nie istnieją naukowe dowody potwierdzające moją teorię, opiszę po prostu, co się wydarzyło. Mam nadzieję, że moi inteligentni czytelnicy sami wyciągną wnioski.

Było niedzielne popołudnie. Lou miała dziesięć lat. Po lunchu bawiła się na dworze ze swoim bratem Robertem.

Ojciec Lou, Henri Villars, był podpułkownikiem francuskiej armii. Został zwolniony z tego stanowiska (i otrzymał dożywotnią rentę) z powodów, które pozostały nieujawnione. Być może decyzja ta zapadła pod naciskiem wpływowej rodziny jego narzeczonej. Po odejściu Henriego z wojska i poślubieniu córki właścicieli ziemskich, Clothilde Dupont, para zamieszkała razem z matką Henriego w wiejskiej posiadłości znajdującej się dwie godziny drogi na północny zachód od Paryża. Rodzina Villars wiodła tam wygodne, choć niezbyt wystawne życie, utrzymując się z renty podpułkownika i spadku, który otrzymała madame Villars.

Ich pierwszy syn, Robert, urodził się w 1907 roku, a cztery lata później przyszła na świat Louisianne. Ojciec nadał jej to patriotyczne imię na cześć francuskiej kolonii przejętej przez Amerykanów. Narodziny Lou były rozczarowaniem dla Henriego, który liczył na drugiego syna, tym bardziej że pierworodny cierpiał na przypadłość psychiczną, którą w dzisiejszych czasach zdiagnozowano by jako łagodną formę dziecięcego autyzmu.

Lou Villars zawsze twierdziła, że chciała się ubierać w chłopięce ubrania od momentu, gdy zaczęła rozumieć, czym są ubrania. Wynajęto guwernantkę o odpowiednio surowym nazwisku – miss Frost. Najprawdopodobniej to ona odpowiadała za trwającą przez całe życie niechęć Lou do Brytyjczyków. Panna Frost zaznaczyła na samym początku, że ubieranie Lou nie należy do jej obowiązków. Zostawiła to pokojówkom, które lubiły konflikty, nawet jeśli chodziło tylko o dziecko.

W niedzielę, czyli w dniu, kiedy Lou doznała urazu, jej rodzice, babcia, guwernantka i wujek César pili kawę po lunchu na werandzie. Lou i Robert bawili się w ogrodzie. Chłopiec popychał huśtawkę, na której siedziała Lou, coraz wyżej i wyżej. Inna dziewczynka zaczęłaby pewnie krzyczeć ze strachu, że huśtawka zatoczy pełne koło, jak jo-jo Roberta. Lou zamierzała mu je ukraść którejś nocy, zostawiając na jego miejscu lalkę. Może Robert się tego domyślił i dlatego chciał zabić siostrę? Pewnego ranka, w dniu urodzin Lou, ogrodnik przyłapał go na posypywaniu ciasta Lou trucizną na gołębie.

Robert pachniał lukrecją. Miało to związek z jego chorobą. W nocy krzyczał jak sowa. Nie był to wyraz bólu ani strachu, więc Lou nigdy się nie bała.

Huśtawka kołysała się coraz wyżej nad trawnikiem i Lou pomyślała, że byłoby miło spaść i umrzeć albo przekonać się, czy spełni się jej marzenie i będzie mogła pofrunąć, machając rękami i udając ptaka. W tajemnicy przed wszystkimi ćwiczyła mięśnie – podnosiła ciężary, których używał Robert pod okiem swojej pielęgniarki. Wymierzy Robertowi lekkiego kopniaka, a potem przeleci nad jego głową. Będzie szybować w powietrzu, aż opadnie na pole, gdzie otoczy ją tłum ludzi, którzy powitają Lou entuzjastycznymi okrzykami.

Zamiast okrzyków usłyszała pomruk Roberta, który z całej siły pchnął huśtawkę. Odwróciła głowę i zobaczyła, że jej brat ucieka. To był błąd, bo odwracając się, straciła równowagę i spadła. Powoli, powoli zbliżała się do niej ziemia. Dziewczynka była przygotowana na ciemność, ale świat zrobił się czarny tylko na chwilę, błysnął i znów stał się jasny.

W metalicznym białym świetle Lou ujrzała piękną kobietę o nieco wystających zębach. Wyglądała jak uroczy malutki królik. Miała poranioną twarz i odrzuconą do tyłu głowę. Wydawało się, że krzyczy z bólu. Lou nigdy nie spotkała tej kobiety, a jednak rozpoznała ją – być może znały się z przyszłości. Zobaczyła sowę, która przefrunęła pod kamiennymi arkadami. Potem ujrzała zatłoczony stadion, a później salę, w której znajdowało się dużo małych stolików. Służąca z bujną męską brodą rozkładała na nich obrusy.

Kiedy Lou otworzyła oczy, leżała na trawie. Krew zebrała się w bruzdach jej dłoni. Francuska krew. Tak powiedziałby jej papa. Doszła, kulejąc, do werandy i ukryła się za żywopłotem. Szpiegowanie było ekscytujące, nawet jeśli nie udawało jej się niczego zobaczyć. Raz widziała, jak wujek César zagonił w róg pokoju pannę Frost i wytarł dłonie o jej piersi. Lou uważała, że kobiece piersi są odrażające, szczególnie wielki, podobny do poduszek biust panny Frost, niepasujący do jej zimnej, niemiłej osobowości.

Mama, papa, babcia, wujek César i panna Frost sączyli ostatnie krople kawy pod pergolą z wisterią. Na serwecie leżały okruchy ciasta. Robertowi nie wolno było jeść ciasta. Lekarze uważali, że cukier wywołuje u niego ataki. Podczas lunchu babcia Lou wspomniała o swojej znajomej, która właśnie wróciła z igrzysk olimpijskich. Drobna amerykańska dziewczyna zdobyła brązowy medal w zawodach pływackich.

Nikt w rodzinie nie interesował się sportem, chyba że wygrywała francuska drużyna. Czy ta drobna amerykańska dziewczyna istniała naprawdę? Babcia Lou lubiła zmyślać. Może chciała w ten sposób powiedzieć, że nie ma nic złego w tym, że jedyną rzeczą, jaką lubi jej wnuczka, są brutalne zabawy z bratem. Babcia była kochana. Starała się zawsze być miła dla Lou i było jej przykro, że rodzice nie lubili własnej córki, ponieważ nie umiała haftować ani grać na pianinie i chciała nosić spodnie.

Lou zbliżyła się do werandy, gdzie dorośli rozmawiali o pieniądzach. Panna Frost nie brała udziału w rozmowie. Płacono jej grosze, jak powiedziała dziewczynce. Wychowała się w Chinach i lubiła opowiadać o dzielnych angielskich dzieciach, którym przekłuto bębenki uszne pałeczkami podczas powstania bokserów. Panna Frost czytała Lou Księgę tysiąca i jednej nocy i mówiła, że to opowieści przesiąknięte złem, czytała Wodne dzieci i Flower Feries i mówiła, że to wspaniałe opowieści. Dzięki pannie Frost Lou błąkała się po wyimaginowanych okopach w Ardenach i dusiła podobnie jak chłopcy, którzy utonęli w rzekach gazu musztardowego.

Młodszy brat panny Frost został zabity na polach Flandrii. Nikt jej nigdy nie kochał i nikt nigdy nie pokocha. Tak powiedziała małej Lou.

To nieprofesjonalne zwierzać się w ten sposób dziecku, prawda? Pracowałam wiele lat w liceum i nie zdarzyło mi się załamać w obecności uczniów, chociaż bywały chwile, kiedy problemy osobiste utrudniały mi zachowanie profesjonalnej postawy.

Upłynęły całe wieki, zanim dorośli zauważyli Lou przyczajoną obok werandy. Dziewczynce chciało się spać. Matka dostrzegła najpierw plamy krwi na jej sukience, później na rękach, kolanach i twarzy. Lou poczuła, że rozczarowała matkę, i skuliła się, jak zwykle w takiej sytuacji. Mogła powiedzieć, że to Robert ją popchnął, ale nigdy nie zdradziłaby brata, nawet gdyby poddano ją torturom.

Babcia zaprowadziła wnuczkę do domu, zabandażowała jej skaleczenia i posmarowała rozcięte usta szczypiącą maścią, dzięki której przestały krwawić. Lekarz powiedział, że Lou nie wolno zasnąć przez czterdzieści osiem godzin. Babcia postanowiła jej towarzyszyć.

Podczas tych trudnych godzin Lou usłyszała po raz pierwszy historię Joanny d’Arc oraz opowieść o tym, jak święty Michał dał pastuszce jej pierwszą zbroję, wykutą i wypolerowaną przez łzy Chrystusa wylane nad Francją – cud, który sprawił, że generałowie powierzyli dziewczynie władzę nad armią. Babcia Lou naśladowała różne głosy. Lou najbardziej lubiła, kiedy owce przemawiały doskonałą francuszczyzną, błagając Joannę, żeby je zabiła i nakarmiła ich mięsem żołnierzy. Babcia powiedziała dziewczynce, że Joanna miała „dar łez”; użyła go po raz pierwszy, kiedy znalazła się w więzieniu i musiała nosić sukienkę. Łzy zamieniły sukienkę w zbroję. Lou dowiedziała się też, że płomienie nie zraniły Joanny i czarownik wezwał na pomoc diabły, które wznieciły ogień piekielny, a wtedy serce Joanny zamieniło się w gołębicę, która wyfrunęła z jej ust i wydziobała oczy brytyjskim sędziom.

Za każdym razem, gdy opowieść dobiegała końca, Lou prosiła babcię, by ta zaczęła od nowa. Z rozkoszą słuchała o tym, jak święta wzywała Jezusa. Czuła dreszcze emocji i rozbawienie, gdy oślepieni sędziowie poruszali się po omacku w ciemności, krzycząc po angielsku „Pomocy! Pomocy!”. Im dłużej Lou i jej babcia broniły się przed snem, tym gwałtowniej szlochały podczas sceny śmierci Joanny. Bezsenność wydawała się darem, ale – jak to zwykle bywa w przypadku darów – stała się męką.

iedługo po przygodzie na huśtawce Lou wysłano do szkoły na północy kraju. Jej ojciec kupił czerwoną hispano-suizę i nauczył się prowadzić, by móc zawieźć córkę do szkoły.

Babcia płakała, gdy Lou i jej ojciec wyjeżdżali, ale inni zachowywali się dzielnie. Kiedy Henri i Lou mknęli wraz z gorącym wrześniowym wiatrem, patrzyły na nich słoneczniki. Platany rosnące po obu stronach drogi pędziły prosto na nich, ale w ostatniej chwili zmieniały kierunek. Papa wskazał jakiś punkt na horyzoncie. Obok nich przemknęła katedra. Jej wieża sięgała samego nieba i kłuła Boga, przypominając mu o istnieniu miasteczka.

– Nasz piękny kraj – powiedział ojciec. – Nasza droga, skrzywdzona ojczyzna.

Lou nie spytała, jaką krzywdę ojciec miał na myśli. Nie chciała mu psuć humoru.

Można się zastanawiać, czy Lou wybrała karierę kierowcy rajdowego, ponieważ Henri Villars był fatalnym kierowcą. Na szczęście na drodze było niewiele samochodów. Henri przejechał kota, a w pewnym momencie o mało nie potrącił dziecka, które matka przyciągnęła do siebie w ostatniej chwili. Przez całą drogę do Bretanii Lou wyobrażała sobie, że jej ojciec dostaje śmiertelnego, nie – prawie śmiertelnego ataku serca, a wtedy ona siada za kierownicą i wiezie go do lekarza.

Klasztor pod wezwaniem świętej Brygidy przypominał zamek z bajki. Zamieszkiwały go księżniczki w brązowych szatach przebrane za brytyjskie zakonnice. Lou zamarła, kiedy usłyszała ich akcent, ale pełne entuzjazmu głosy zakonnic nie miały nic wspólnego z gniewnymi przemówieniami panny Frost. Tylko dlaczego papa, który kochał wszystko, co francuskie, wysłał ją do angielskiej szkoły?

Siostra Francis przedstawiła się jako nauczycielka wychowania fizycznego. Lou i jej ojciec przeżyli szok na widok tej niezwykle wysokiej kobiety. Zakonnica czekała, aż ojciec i córka ochłoną. Potem weszła pod kamienne sklepienie i poprowadziła ich przez krużganki na teren, gdzie uprawiano sporty. Lou zobaczyła dziewczynki tańczące wokół słupa i trzymające wstążki, które nie plątały się ze sobą. Starsze dziewczęta biegały po trawniku, popychając drewnianą piłkę zaostrzonymi patykami. Lou nie zdziwiłaby się, gdyby dziewczęta miały lekcję lewitacji. Pod swetrami z dekoltem w kształcie V nosiły bluzki i skórzane krawaty.

Kiedy siostra Francis spytała, czy Lou uprawia sporty, ta skinęła głową i posłała ojcu ostrzegawcze spojrzenie. Papa nigdy się jej nie sprzeciwiał. Poza tym wydawał się pogrążony w myślach. Być może próbował pogodzić się z faktem, że Bóg obdarzył go dwojgiem bardzo dziwnych dzieci. Ale możliwe, że myślał o swoim samochodzie.

Na pożegnanie ojciec i córka pocałowali się w policzki, a potem, ku zdziwieniu zakonnic, uścisnęli sobie dłonie jak dobrzy przyjaciele. Lou poradziła mu, żeby prowadził ostrożnie.

– Zawsze prowadzę ostrożnie – powiedział Henri.

Chociaż Henri i Clothilde Villars zawiedli Lou pod każdym względem jako rodzice, trzeba im przyznać, że postąpili szlachetnie, wysyłając córkę w miejsce, gdzie, jak sobie wyobrażali, mogła być szczęśliwa.

Szkolne życie było przyjemniejsze niż domowa codzienność. Lou rozumiała, że nie można prosić o zbyt wiele. Wiedziała, czego się spodziewać. Panna Frost powiedziała jej, że dziewczęta z zakonu sypiają nago na kamiennej podłodze, a zakonnice noszą wieczorem tylko jeden but – dzięki temu wydawało się, że idą wolniej, i złe dziewczynki myślały, że mają więcej czasu na pogaduszki, a wtedy zakonnice kopały je i ciągnęły za włosy. Przez kilka wieczorów Lou czekała na to, przestraszona, ale nic takiego nie miało miejsca. W każdym razie Lou nie rozmawiała szeptem. Nie miała z kim.

Uśmiechała się i potakiwała nawet wtedy, gdy nie rozumiała, co do niej mówią. Spełniała polecenia nauczycieli. Posłuszeństwo było uwolnieniem i przywilejem, i ulgą. Szkolne mundurki były ładniejsze niż koronkowe fartuszki, które musiała nosić w domu. Służące, które kazały Lou nosić te fartuszki, wyjaśniły jej, skąd się biorą dzieci, tłumacząc jednocześnie, dlaczego nie może się ubierać jak brat. Lou czasem tęskniła za Robertem. Tęskniła za zapachem lukrecji, okrągłym brzuszkiem brata i zabawnym sposobem, w jaki przechylał głowę, jakby słuchał głosów, które mówiły mu, żeby ją zabił.

Lou narzekała, ponieważ robiły to inne dziewczęta, ale nie było ani jednej rzeczy, która by się jej nie podobała, nawet jeśli musiała myć włosy w lodowatej wodzie, a twarde skórki chleba raniły jej dziąsła. Zdecydowane, bezosobowe uderzenie trzciny siostry Luke mówiło: Jesteś prawdziwa. Istniejesz. Lou uwielbiała wizję umartwiania, chociaż dziewczęta przed nią przestrzegano. Po raz pierwszy w życiu usłyszała, że ciało jest ważne, że nie jest jedynie brudną klatką dla duszy, lecz lśniącą świątynią Ducha Świętego. Tam, gdzie Lou mieszkała, ksiądz nie wiedział, że ciało pochodzi od Boga. A może postanowił zachować to w sekrecie.

Lou przez całe życie słyszała, że nie powinna biegać, tymczasem teraz siostra Francis kazała jej się pospieszyć i dołączyć do dziewcząt biegających na boisku. Lou biegła, kiedy chciała uciec bratu, a nie po to, żeby się z nim ścigać. Kiedy Lou wyprzedziła dziewczęta, te przyspieszyły, a ich twarze wykrzywiły się ze złości. Poczułaby pewnie to samo co one na widok nowej koleżanki, która przyszła znikąd i zwyciężyła.

Choć Lou z nikim się nie zaprzyjaźniła, nie czuła się samotna. W nocy leżała w ciemności, słuchając delikatnych oddechów żywych dziewcząt i podobnych do grzechotania westchnień martwych dziewcząt. Chrapanie zakonnicy, która pełniła wieczorny dyżur, było dla Lou sygnałem, że może się wymknąć z łóżka.

W klasztorze było wiele rzeczy do obejrzenia, kiedy inni spali. Liście na drzewach w klasztornym ogrodzie przypominały mroczne atramentowe plamy. Światło księżyca odnalazło umierającego Chrystusa i namalowało prążki na jego kościstych kolanach wystających ze ściany kaplicy. Lou dwukrotnie była świadkiem, jak siostra Luke puka do drzwi siostry Benedict, czeka chwilę, puka jeszcze raz – głośniej, i w końcu odchodzi zalana łzami.

Panna Frost obiecała napisać do Lou, ale przysłała jej tylko krótką wiadomość, że została zwolniona przez państwa Villars i nie wypłacono jej należnej pensji.

Podczas pierwszej zimy, kiedy Lou mieszkała poza domem, papa napisał, że zmarła babcia. W kolejnym liście z domu mama poinformowała Lou, że umieścili Roberta w miejscu, gdzie przebywają chłopcy podobni do niego. Chodziło o szpital w Paryżu.

Pewnej nocy Lou obserwowała sowę. Ptak frunął pod kamiennymi arkadami, ścigając mysz, która próbowała się ukryć w szczelinie muru. Kiedy sowa zniknęła pod gzymsem, Lou usłyszała piskliwą modlitwę myszy. Ptak zniżył lot, pochwycił mysz i odfrunął, by ściąć jej głowę.

Drzwi do celi siostry Francis były otwarte – na tyle szeroko, że Lou mogła zobaczyć kawałek pleców zakonnicy, która mamrotała pochylona nad modlitewnikiem.

Sowa pojawiła się znowu. Lou poszła za nią przez klasztorny ogród, myśląc o świętym obrazku, który dostała od babci. Kochała ten obrazek, ale Robert wrzucił go do ognia. Obrazek przedstawiał trzy motyle i dwoje ślicznych dzieci o blond włosach idących dróżką wśród kwiatów. Za nimi szedł Dobry Pasterz. Jego wielka postać przypominała potężnego tresowanego niedźwiedzia. To Lou i Robert byli tymi dziećmi. Motyle zamieniły się w sowy. Bóg nie prowadził ich łagodnie; zamierzał zepchnąć dzieci w przepaść.

Zakonnica, która pełniła nocny dyżur, znalazła dziewczynkę w ogrodzie i zaprowadziła ją do gabinetu matki przełożonej. Lou powłóczyła nogami jak skazaniec prowadzony na gilotynę. Matka przełożona nie okazała gniewu, pytając, dlaczego Lou nie śpi. Dziewczynka odpowiedziała, że nie zmrużyła oka, odkąd znalazła się w klasztorze.

Okazało się, że matka przełożona również cierpi na bezsenność. Powiedziała:

– Należymy do rasy wybranych i musimy się bronić przed kometą, która zniszczy nas wszystkich.

Powiedziała:

– Anioły będą nam śpiewać, kiedy nikt inny nie będzie chciał nas słuchać.

Powiedziała:

– Najświętsi ze świętych przeżyli całe życie bez snu.

Powiedziała:

– Tylko my pamiętamy tamtą noc, kiedy Bóg wyłowił nas z bulgoczących oparów chaosu.

Powiedziała:

– Adam zasnął tylko raz i zobacz, co się z nim stało.

Siostra przełożona radziła, aby Lou przywołała obraz Ostatniej Wieczerzy i przyjrzała się uważnie każdemu apostołowi, a wtedy sen zakradnie się, by ją osaczyć, zanim pomyśli o Judaszu, którego zdrada obudziłaby ją, i musiałaby zacząć od nowa.

Lou podziękowała jej i wróciła do łóżka. Wiedziała, że wyobrażenie sobie trzynastu brodatych mężczyzn w szatach, którzy jedzą jagnięcinę, nie pomoże jej zasnąć. Zobaczyła w wyobraźni sowę, samochód ojca, huśtawkę w ogrodzie rodziców, filiżanki do kawy matki. Obrazy powstawały i rozsypywały się jak talia kart. Lou skupiła się na zapachu lukrecji, który kojarzył jej się z bratem. Zamęt w głowie sprawił, że zrobiła się senna, a może po prostu sen zakradł się i opanował ją, zanim zdała sobie z tego sprawę.

Mogła przecież spać podczas lekcji – odpływać myślami i śnić o wskazówce stopera siostry Francis. W jej snach rozbrzmiewały piski zakonnicy, która uczyła wychowania fizycznego. Nauczycielka piszczała, kiedy jakaś dziewczynka przebiegła wyznaczony odcinek na boisku szybciej niż poprzedniego dnia. Lou ocknęła się gwałtownie. Obudził ją strach, że zostanie wezwana do odpowiedzi i wyśmiana. Zakonnice, które uczyły w klasztorze, nigdy się z niej nie wyśmiewały i bardzo rzadko wywoływały ją do odpowiedzi.

Lou pobiła swój rekord z poprzedniego dnia i wkrótce pokonała rywalki z innych szkół. Nauczycielki były z niej dumne i pozwoliły jej zostać. Inne dziewczęta szanowały ją, chociaż miała złe oceny. Lou patrzyła na ich pełne podziwu twarze. Widywała je w snach. Śniło jej się wtedy, że kieruje samolotem, który leciał dzięki temu, że machała rękami.

Dziewczęta wślizgiwały się w nocy do jej łóżka, jakby to było zupełnie naturalne. Rozmawiały o swoich ciałach. Dla nich dojrzewanie było jak wyścig. Kiedy dwie małe wypukłości wyskoczyły na jej klatce piersiowej, Lou odetchnęła z ulgą. Nie była ostatnia. Ale nie chciała mieć piersi. Piersi rosły i były niewygodne. Rozdarła poszewkę na poduszkę i zrobiła bandaż, którym owinęła piersi, żeby nie podskakiwały podczas biegania.

Późno zaczęła miesiączkować. Nienawidziła tego. Im więcej i intensywniej ćwiczyła, tym mniej regularne były miesiączki.

Któregoś dnia dzika irlandzka dziewczyna rzuciła się na Lou w łazience. Popchnęła ją na ścianę. Lou była silna i przysadzista, ale Irlandka znacznie przewyższała ją wzrostem. To ją między innymi Lou wyprzedziła w biegach. Kiedy dziewczyna pochyliła się i uderzyła Lou głową w brzuch, ta poczuła dziwną słabość w udach i ciepły dreszcz. Tak samo poczuła się tamtego dnia, kiedy Robert popchnął ją na huśtawce i o mało jej nie zabił.

Wokół walczących dziewcząt zgromadził się tłum uczennic. Jakie to dziwne – Lou walczyła na śmierć i życie, a mimo to słyszała ich słowa. Czy to prawda, że siostra Francis ma penisa? Skąd Lou miała wiedzieć, co siostra Francis miała pod habitem? Czy o takich rzeczach myślały dziewczęta w tym świętym miejscu?

Siostra Francis rozdzieliła walczące. Umyła twarz irlandzkiej dziewczynie i posłała ją do łóżka bez kolacji. Później wytarła oczy Lou chusteczką, którą trzymała w rękawie habitu z szorstkiej, brązowej tkaniny.

Panował chłód. Była późna jesień. Korytarz pachniał pleśnią i gnijącymi liśćmi.

Zakonnica zaprowadziła Lou do piwnicy. Otworzyła jakieś drzwi i zapaliła lampkę, która oświetliła duże pomieszczenie. Nie było w nim mebli. Znajdowały się tam wielkie narzędzia tortur, których używano, by zmusić ofiarę do zwierzeń: metalowe konstrukcje, pokryte skórą kozły, krążki, pedały i drążki. Na ścianie wisiała drabina ze sznura. Były tam również żelazne kule i drewniane pałki. Siostra Francis uśmiechnęła się jak wilk. Lou poczuła dreszcz strachu, ale po chwili zrozumiała, o co chodzi.

Odtąd popołudniami biegała na torze, przeskakiwała przez płotki i ćwiczyła w drużynie, a potem razem z siostrą Francis szły do prowizorycznego salon de sport. W podziemnej sali gimnastycznej Lou ćwiczyła mięśnie i wytrwałość. I tak rozpoczął się jeden z błogosławionych, krótkich rozdziałów życia Lou Villars, kiedy mogła cieszyć się z darów Boga i zapomnieć o tym, czego jej nie dano, o tym, co pojawiło się na chwilę i zostało jej zaraz odebrane.

Przekład: Anna Gren

Redakcja: Maria Wirchanowska

Korekta: Małgorzata Najder, Anita Rejch

Projekt okładki: Krzysztof Rychter

Zdjęcie wykorzystane na I stronie okładki: Gyula Halasz Brassai (1899–1984) Couple d’amoureux dans un petit café, Couple lesbien au monocle, 1932.

New York, Metropolitan Museum of Art. Gelatin silver print. 28,3 x 22,7 cm (11 1/8 x 8 15/16 in.).

Warner Communications Inc. Purchase Fund, 1980. Copy Photography. (1980.1023.5).

© 2015. Image copyright The Metropolitan Museum of Art/Art Resource/Scala, Florence

Photo © Centre Pompidou, MNAM-CCI, Dist. RMN-Grand Palais

© Estate Brassaï – RMN-Grand Palais

Skład i łamanie: www.pagegraph.pl

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-3203-3

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.