Federico Andahazi

Księga zakazanych rozkoszy

przełożyła Bogumiła Wyrzykowska

Tytuł oryginału: El libro de los placeres prohibidos

Copyright © Federico Andahazi

c/o Guillermo Schavelzon & Asoc., Agencia Literaria

www.schavelzon.com

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Copyright © for the Polish translation by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Wydanie I

Warszawa

CZĘŚĆ PIERWSZA

1

Sześć wież bazyliki St. Martin wbijało się ostrymi iglicami w nocną mgłę, ginęło w białej wacie i wystrzeliwało ponad nią, przebijając ów zwiewny dach wiszący nad Moguncją. Jedna romańska, druga bizantyjska, obie części dwugłowej katedry, zbudowanej na planie treflowym, górowały nad pozostałymi kopułami miasta. Dalej, w głębi, nad wodami Renu, majaczyły ruiny starego mostu Trajana, które jak szkielet niemego olbrzyma spoczywały między dwoma brzegami rzeki. Czarniawy łupkowy dach zamku i pięćdziesiąt łuków antycznego romańskiego akweduktu wieńczyły dumne fortyfikacje cytadeli.

Kilka ulic od bazyliki wznosił się niewielki Klasztor Służebnic Kosza Najświętszego. Prawdę mówiąc, ów obszerny trzypiętrowy budynek stojący na Korbstrasse, tuż obok Marktplatz, bynajmniej nie był klasztorem. Niewielu wiedziało, że surowa fasada kryje najbardziej ekstrawagancki i rozpasany lupanar Cesarstwa, co oczywiście mówiło samo za siebie. Zamtuz zawdzięczał swój dziwaczny przydomek zarówno nazwie ulicy, przy której się znajdował¹, jak i wręcz żarliwemu poświęceniu, z jakim zamieszkujące go ladacznice brały na siebie trud sprawiania rozkoszy uprzywilejowanym klientom.

W ciągu dnia na brukowanej uliczce otwierały na oścież swe podwoje sklepiki producentów koszy, których głównymi klientami byli bazarowi straganiarze. Kiedy zaś zapadała noc, a koszykarze zamykali drzwi, ulica zaczynała rozbrzmiewać dobiegającym z tawern zgiełkiem i sprośnymi przyśpiewkami ladacznic, które wychylając się przez okna, kusiły przechodniów wybujałymi wdziękami. W przeciwieństwie jednak do zwykłych zamtuzów, pomalowanych na żywe kolory i pełnych bezzębnych, cuchnących i hałaśliwych kobiet, klasztor nie rzucał się w oczy. Nierządnice w tym domu uciech były w jakiś przedziwny sposób zmysłowo roztropne, lubieżnie religijne, wzbudzając żądze podobne tym, jakie rozpalały młode dziewice zamieszkujące konwenty. Iluż mężów potajemnie marzyło o uczestniczeniu w orgii z mniszkami żyjącymi w kongregacjach? Może właśnie na spełnianiu tych bezecnych pragnień polegał sekret sukcesu tego wyjątkowego przybytku rozpusty.

Jednak od kiedy ciąg makabrycznych zdarzeń nawiedził Klasztor Kosza Najświętszego, panujący tu zazwyczaj radosny nastrój ustąpił miejsca gęstej ciszy, zespolonej spoiwem grozy. Po zachodzie słońca kobiety przepełniało dręczące oczekiwanie, jakby spaść na nie miała kolejna tragedia. Owej nocy tysiąc czterysta pięćdziesiątego piątego roku nad miastem zawisł strach tak gęsty jak ścieląca się wokół mgła. Okoliczne zamtuzy i tawerny zamknęły swoje podwoje. Mleczna wata snuła się nad dachami jak złowróżbny ptak. W klasztorze ostało się zaledwie kilku klientów. Kobiety błagały Boga, żeby wybór gości nie padł właśnie na nie. Jedyne, czego pragnęły, to ukryć się w alkowach i zapaść w sen do chwili, kiedy przez okna zajrzy kolejny świt.

Zelda, ladacznica ciesząca się największym wzięciem w lupanarze, miała wystarczająco długi staż, żeby wybierać klientów oraz decydować, kiedy i w jaki sposób świadczyć będzie swoje usługi. Dlatego też, korzystając z zasłużonego przywileju, uznała, że noc dobiegła końca, zaryglowała drzwi i zmieniła prześcieradła na łóżku. Zanim rozpoczęła przygotowania do snu, wyjrzała przez okno: ulica była pusta, a budynki po przeciwnej stronie ledwo majaczyły we mgle. Zamknęła okiennice i zabezpieczyła skrzydła okna grubym skoblem. Siedząc na brzegu łóżka, rozebrała się, chcąc pozbyć się nie tylko gorsetu trzymającego w kleszczach jej brzuch i żebra, ale również wszelkich śladów po całym dniu pracy. Zwilżyła bawełnianą szmatkę w misie z różaną wodą i zaczęła nacierać ciało powolnymi, rytmicznymi ruchami, jakby odprawiając jakiś intymny, religijny rytuał. Dokonując swoistego samonamaszczenia, przeciągała namoczone płótno po ciele majestatycznymi gestami kapłanki. Nie była już młodą kobietą, ale zachowała posągowe ciało greckich kariatyd: kształtne nogi, obfite biodra i wyzywające, twarde jak kamień piersi. Nacierając ciało, Zelda zmywała z niego ślady, jakie pozostawił na nim miniony dzień, i usuwała pozostałości cudzych wydzielin. Jakby chciała zetrzeć ze skóry nie tylko piętno po ciężko przepracowanym dniu, ale również to inne, którego nie da się zmyć różaną wodą, piętno nieusuwalne, wypalone dużo głębiej niż na skórze.

Intymna ablucja przywracała jej po części spokój, który utraciła wraz z nadejściem nocy, spowijającej wszystko żałobnym welonem mgły. Kiedy płukała gałganek, coś zatrzeszczało w głębi alkowy. Rozejrzała się wokół, ale nie zauważyła nic nadzwyczajnego. Pewnie to echo dźwięku wody chlupoczącej w porcelanowej misie – uspokoiła samą siebie. Ponownie zanurzyła w niej materiał i wtedy na półkolistej lustrzanej powierzchni ujrzała odbicie postaci stojącej za zasłoną. Zesztywniała. Nie śmiała obejrzeć się za siebie. Ktoś był w sypialni. I nagle zrozumiała, że sama zastawiła na siebie pułapkę. Znalazła się w potrzasku. Nie starczy jej czasu, żeby pokonać odległość dzielącą ją od okna lub drzwi i wyciągnąć skobel czy odsunąć rygiel; nieznajomy stał na wyciągnięcie ręki. Rozważając sposoby wydostania się z potrzasku, w porcelanowym zwierciadle obserwowała, jak tajemnicza postać wyłania się zza zasłony z uniesionym do góry ramieniem. Wiedziała. Wbrew samej sobie czekała na to. Była wybranką. Tajemnicza postać, jakby stworzona z tej samej mrocznej, zimnej i niemej substancji co mgła, towarzyszyła jej od dawna. Zelda upuściła ściereczkę do miski i spróbowała się podnieść. Za późno. Poczuła, jak napastnik chwyta ją od tyłu, obejmując jedną ręką, podczas gdy drugą zatyka jej usta, żeby nie mogła krzyczeć. Starała się uwolnić, kątem oka dostrzegała teraz czarny kaptur, osłaniający głowę napastnika, który trzymał w podniesionej ręce błyszczący, budzący grozę lancet. Jednym szybkim, precyzyjnym ruchem oprawca wcisnął Zeldzie w usta szmatkę, której przed chwilą używała. Długimi zręcznymi palcami wepchnął głęboko gałgan, blokując ujście tchawicy. Kobieta rzucała się, próbując złapać powietrze, ale mokra bawełna okazała się przeszkodą nie do pokonania. Zakapturzona postać ograniczyła się teraz do przytrzymywania Zeldzie rąk, żeby nie mogła wyciągnąć knebla, i pilnowania, żeby nie udało jej się zaczerpnąć tchu ani wydać żadnego dźwięku. Śmierć przez uduszenie była kwestią czasu. Ciało kobiety naprężyło się w mimowolnym odruchu wymiotnym, usiłując wyrzucić z siebie knebel. Skromna kolacja cofnęła się z żołądka i podeszła do gardła, ale po zderzeniu z przeszkodą powróciła niekontrolowanym refluksem, zalewając płuca. Różowa skóra Zeldy posiniała z braku tlenu. Twarz stężała w grymasie przerażenia, wytrzeszczone oczy i usta stanowiły makabryczny obraz. Intruz, otulony od stóp do głów czarną peleryną, wpatrywał się w swoją ofiarę oczami pełnymi ekstazy, dysząc, niemal wstrząsany paroksyzmami rozkoszy. W Zeldzie nadal tliła się iskierka życia, chociaż kobieta nie mogła się już poruszyć. Wtedy napastnik postanowił działać, zanim ktoś zapuka do drzwi. Ofiara, w której ciepłym ciele biło jeszcze serce, poczuła, jak zakapturzony osobnik wbija jej skalpel u nasady szyi i wykonuje pionowe cięcie w kierunku wzgórka łonowego. Nie zamierzał jej zabić od razu, wcześniej chciał ją obedrzeć za skóry. Zelda, in pectore, błagała Boga, aby ją zabrał do siebie jak najszybciej. Oprawca wykazał się niesamowitą zręcznością. Trzymał skalpel, jakby miał w ręku pióro. Operował nim z niezwykłą biegłością, typową dla rzemiosł wymagających wyjątkowego kunsztu. Nie postępował jak rzeźnik. Po wykonaniu pierwszego nacięcia przystąpił do oddzielenia skóry od mięsa delikatnymi ruchami, dbając o to, by nie uległa najmniejszemu uszkodzeniu. Ruchy miał szybkie i dokładne; zdarł z ofiary całą skórę w jednym kawałku, jak płaszcz. Zelda, której nie zostało oszczędzone żadne cierpienie, dokonała żywota w momencie, kiedy morderca ukończył swoje makabryczne dzieło. Po czym, ulotny jak mgła, rozciągnął kompletną sztukę ludzkiej skóry i przytulił ją jak ktoś, kto po rozstaniu spotyka ukochaną osobę. Widok był żałosny: morderca, od stóp do głów zamaskowany tak, że nie sposób było dojrzeć centymetra jego ciała, tkwił wczepiony w sflaczały, wypatroszony worek o niewieścich kształtach, jakby chciał się dostać do jego wnętrza. Stał nieruchomo przez dłuższy czas, aż w końcu zrolował skórę, schował ją do sakwy, otworzył drzwi na korytarz, upewnił się, że nie ma nikogo w pobliżu, zbiegł schodami na dół i jak duch zniknął w ten sam tajemniczy sposób, w jaki się pojawił.

2

Świt rozproszył nocne mgły. Poranne słońce sączyło się przez witraże katedry, w której rozpoczynała się pierwsza rozprawa w procesie przeciwko trzem największym fałszerzom, jakich widziało Święte Imperium Rzymskie Narodu Niemieckiego. Mężczyźni zostali zatrzymani, gdy próbowali handlować fałszywymi księgami, wytwarzanymi, z niewątpliwym talentem do czarnej magii, w posępnych ruinach opactwa świętego Arbogasta na przedmieściach Strasburga.

Na polecenie kanonika, który w imieniu sądu dał znak, więźniowie, jeden po drugim, zajmowali miejsca na gnojnym krześle z siedziskiem zaopatrzonym w otwór. Pierwszy mężczyzna, imieniem Johann Fust, wysoki, chudy, z bujną brodą, zadarł dół jedwabnej szaty i usiadł, umieszczając odkryte genitalia w otworze. Inny kapłan ukląkł u jego stóp i zamknąwszy oczy, sięgnął ręką pod siedzenie. Koncentrując się z całych sił na dotyku, namacał wiszące przyrodzenie oskarżonego. Stwierdziwszy wręcz byczą potencję, odwrócił głowę do sędziów i głośno wygłosił werdykt:

– Duos habet et bene pendentes².

Nie był to jednak koniec badania. Prałat, ofiarnie wykonując przydzielone mu zadanie, przesunął lekko dłoń, przebiegając palcami po wstydliwym członku oskarżonego, jakby nadal żywił jakieś wątpliwości. Zacisnął powieki, zmarszczył brwi, a następnie z miną eksperta orzekł:

– Haud preaputium, iudaeus est³.

Od kiedy Joanna von Ingelheim, urodzona w Moguncji, uchodząc za mężczyznę, została papieżem i przyjęła imię Benedykta III, w całej Nadrenii-Palatynacie przed rozpoczęciem każdego dochodzenia przeprowadzano badanie kurialne. Trybunał musiał być pewny płci oskarżonych, żeby nie powtórzyć tego samego błędu.

Nie kryjąc upokorzenia, pierwszy pozwany wstał i poprawiając szaty, ustąpił miejsca drugiemu, wychudzonemu, blademu mężczyźnie o chorobliwym wyglądzie, imieniem Petrus Schöffer. Stosując tę samą technikę, duchowny przykucnął ponownie, pomacał pod siedzeniem i tym razem, bez wahania, podsumował jednym zdaniem:

– Duos iudaeus habet et est.

Fakt ujawnienia ich żydowskiego pochodzenia przed sądem Kościoła Świętego nie był dla Fusta i Schöffera korzystny.

Wreszcie na fotelu zasiadł trzeci podejrzany, człowiek o szczególnym wyglądzie: końce jego krzaczastych wąsów ginęły w rudej, rozwidlonej brodzie, która spływała od kącików ust na piersi jak fale wodospadu. Wyniosłe oblicze, wysokie czoło i dumne spojrzenie, skośne oczy i futrzana czapka nadawały mu pewien mongolski rys. W przeciwieństwie do poprzednich mężczyzn miał na sobie roboczy fartuch, a ubiór i dłonie poplamione na czerwono i czarno. Kapłan ponownie pokłonił się przed sella stercoraria, namacał przyrodzenie i ogłosił bez wahania:

– Duos habet et bene pendentes.

Więzień ten nazywał się Gensfleisch zur Laden, choć znany był bardziej pod rodowym nazwiskiem Gutenberg, Johannes Gutenberg, najbardziej zuchwały fałszerz wszech czasów.

3

Zaczynało świtać, jednak Służebnice Zgromadzenia Kosza Najświętszego czuwały nadal, jakby noc nie dobiegła jeszcze końca. W przeciwieństwie do innych poranków, tym razem świt nie zastał ich w atmosferze świętej rozpusty; wręcz przeciwnie, panowała cisza utkana z bólu i smutku, ze strachu i grozy. Z żałoby. Świece w kandelabrach płonęły nie po to, aby chwalić dionizyjską radość życia, ale po to, żeby towarzyszyć rozpaczy wywołanej niemożliwymi do przewidzenia personifikacjami śmierci. Jęki rozkoszy dochodzące z sypialni, typowe dla tego przybytku, zmieniły się w szloch i tłumiony płacz.

Wszystkie mieszkanki tego osobliwego lupanaru spędziły noc na czuwaniu przy zwłokach Zeldy. Jej dojrzała uroda, jędrna, bez najmniejszej skazy skóra, przywodząca na myśl gładkość porcelany, była wspomnieniem, które trudno było pogodzić ze szczątkami spoczywającymi w trumnie. Znaleziono ją, leżącą na wznak na łóżku, niedługo po morderstwie. Przerażone, lecz nie zaskoczone kobiety odkryły, że ciało zostało dokładnie obdarte ze skóry. Nie było żadnych innych widocznych ran ani złamań. Szmatka, wystająca z gardła, świadczyła o tym, że przyczyną śmierci było uduszenie.

Zelda była trzecią ladacznicą zamordowaną w ciągu ostatnich miesięcy. Nie ulegało wątpliwości, że chodziło o tę samą zbrodniczą rękę, która z jednakową zręcznością dusiła swoje ofiary, aby zaraz potem bez żadnego wiadomego powodu, poza doznaniem chorobliwej przyjemności, obedrzeć je ze skóry. Pierwsza śmierć wywołała wśród kobiet trwogę, rozpacz i poczucie bezbronności. To było coś niespotykanego, krwawy wyjątek od idyllicznej reguły lupanaru. Druga ofiara nie tylko wzmogła grozę, siejąc strach i wątpliwości. Podważyła regułę. Trzecia przemieniła strach w panikę, robiąc z wyjątku w regułę. To, co niespodziewane, przerodziło się w pełne udręki oczekiwanie na kolejną tragedię: każdy mógł być następną ofiarą, każdy mógł być mordercą. Strach nie pozwalał kobietom dostrzec, że zbrodnie przebiegały zgodnie z pewną logiką: następujące po sobie zgony stanowiły szereg powiązanych wiekowo ofiar; pierwsza była niewiele starsza od drugiej, a druga od trzeciej. Nie potrafiły powiedzieć, dlaczego dochodzi do zbrodni, z prostego powodu: nie były w stanie sformułować takiego pytania. Nikt też w lupanarze nie snuł domysłów na temat tożsamości mordercy. Ostatni klienci, którzy korzystali z usług zmarłych kobiet, zostali po obsłużeniu odprowadzeni do drzwi i, jak nakazywał protokół domu, kurtuazyjnie pożegnani przez jedną z mieszkanek. Morderca musiał się więc dostać do budynku ukradkiem. Strach szerzył się nie tylko wśród ladacznic, ale także wśród klientów. W miarę jak makabryczne wiadomości rozchodziły się po mieście, klientela kurczyła się wraz z kolejnymi morderstwami, aż wreszcie pozostała zaledwie garstka klientów; mężczyźni, nawet jeśli nie o życie, obawiali się o swoją reputację: nagle wszystkie oczy zwróciły się na zamtuz. Wszystkie, z wyjątkiem oczu władz, które nie wykazywały najmniejszego zainteresowania morderstwami; wręcz przeciwnie: opieszałość, z jaką działały, świadczyła o ich milczącym przyzwoleniu: życie paru nierządnic nie jest tyle warte, żeby wszczynać dochodzenie. Istniało też ryzyko, że nalot na zamtuz może ujawnić przypadkowo rutynową wizytę jakiejś zbyt potężnej osobistości. Frekwencja była coraz gorsza; salony i sypialnie niegdyś wesołego Klasztoru Służebnic Kosza Najświętszego stały teraz puste. Nieznany wcześniej chłód zapanował niepodzielnie w tym miejscu. Samotność nie zapewniała kobietom bezpieczeństwa, wręcz przeciwnie: wystawiała je na milczącą napastliwość śmierci. Mimo podjętych środków ostrożności – drzwi zostały zaryglowane, okna zabezpieczone skoblami – nie udało się zapobiec ponownemu wejściu anonimowego zabójcy, który przedostał się jak cień i zabił Zeldę bez najmniejszego hałasu; wymknął się w ten sam, bezszelestny sposób. Terror nie ograniczał się do murów lupanaru; żaden mieszkaniec Moguncji nie ignorował obecności cichego zabójcy. Gdy zapadała noc, wyludniały się ulice. Tawerny i domy uciech zamykały swe podwoje wcześnie lub w ogóle ich nie otwierały. Słysząc kroki za plecami, każdy przyspieszał, zerkając kątem oka, nawet się nie odwracając. Ruchome cienie rzucane przez dogorywające światła latarni na rogach ulic stwarzały upiorne złudzenie, że morderca jest blisko. Strach karmił się ciszą, a cisza strachem. Nikt nie odważył się mówić o zbrodni w obawie przed mogącymi go dosięgnąć podejrzeniami: każdy mężczyzna, który publicznie wyraziłby zaniepokojenie, mógł być wzięty za klienta, a każdy klient był potencjalnym zbrodniarzem. Matki obawiały się o córki, a córki o swoje własne życie. Każdy wieczór był nowym koszmarem.

Ciało Zeldy, przypominające zwierzęcą tuszę na straganie, lśniło czerwienią jak zarżnięte jagnię. Wyglądało tak potwornie, że żadna z jej przyjaciółek nie śmiała po raz ostatni zajrzeć do trumny.

Żadna, z wyjątkiem Ulvy, najstarszej ze służebnic. Przeorysza nierządnic tworzących kongregację umiała połączyć matczyną czułość z mistycznym autorytetem przełożonej klasztoru i ziemskimi kompetencjami regentki. W milczeniu, nie uroniwszy ani jednej łzy, Ulva przysięgła sobie, że odnajdzie mordercę i pomści swoje podopieczne. Dwie poprzednie zbrodnie przepełniły ją niewysłowionym bólem, ale ta ostatnia sprawiła, że żałość przerodziła się w nienawiść, nienawiść, jakiej wcześniej nie znała. Tylko ona wiedziała, co jej odebrano wraz z życiem Zeldy.

4

Wiele wydarzeń, pozornie niewiążących się ze sobą, łączą często niewidzialne nici, rozciągnięte między nimi przez przypadek i przeznaczenie. Nikt nie kojarzył śmierci trzech ladacznic z rozprawą, która miała miejsce w katedrze. Zresztą sam proces, w atmosferze przerażenia, jakie ogarnęło mieszkańców Moguncji, przebiegał zgoła niezauważenie. Poza tym, kiedy zamordowano ostatnią kobietę, oskarżeni przebywali w ciemnym lochu. Może oskarżyciel byłby w stanie ustalić jakiś związek między tymi dwoma wydarzeniami, przyjmując, że taki w ogóle istniał. Kierował nim jednak wyłącznie interes osobisty; sprawa sfałszowanych ksiąg stała się dlań wręcz obsesją. Sprawiał wrażenie bardziej zaniepokojonego apokryficznymi rękopisami niż okrutnymi morderstwami, które sterroryzowały ludność. W istocie, pojawienie się fałszywych dzieł stanowiło zagrożenie nie tylko dla głównych dogmatów wiary i prawdziwej treści świętych ksiąg, ale też dla przyszłości samego prokuratora.

Gdy pozwani poprawili szaty i przełknęli szyderstwa, zostali doprowadzeni przed oblicze prokuratora, żeby wysłuchać zarzutów. Kabat Johannesa Gutenberga poplamiony był czarnym tuszem, nieusuwalnym dowodem przestępstwa, jego dłonie zaś nosiły czerwone ślady na wewnętrznej stronie i pod paznokciami. W czasie zatrzymania zabrudzenia nie uszły uwagi oskarżyciela, który zażądał od notariusza uwzględnienia tego faktu, uniemożliwiając oskarżonemu umycie rąk, zanim stanie przed sędziami.

Główny oskarżyciel wstąpił na podium i przybierając teatralną pozę, wyciągnął wskazujący palec ku oskarżonym. Po czym, zwracając się do przewodniczącego trybunału, rozpoczął mowę:

– Ja, Zygfryd z Moguncji, pokorny kopista Jego Królewskiej Mości, mianowany prokuratorem dzięki znajomości tajników przepisywania ksiąg, oskarżam…

Pierwsze słowa wygłosił w oficjalnym tonie, jak ktoś, kto wypowiada znaną formułę. Ale spokój był tylko zabiegiem, krótkim preludium mającym przyciągnąć uwagę sędziów. Gdy wszystkie oczy spoczęły na nim, a cisza stała się nie do zniesienia, głos prokuratora zagrzmiał jak grom:

– Oskarżam pozwanych o najokrutniejszą zbrodnię, jaką popełniono od ukrzyżowania Jezusa Chrystusa, którego cuda znamy dzięki świętym księgom spisanym przez Jego apostołów i uczniów!

Jeżeli któremuś z sędziów wydawało się, że była to maksymalna moc, jaką może osiągnąć ludzki głos, był w błędzie. Z gardła Zygfryda z Moguncji wydobył się basowy, charczący ryk, jakby w jego kościstym ciele zagościła niebywałych rozmiarów bestia:

– Oskarżam ich o dokonanie najbardziej zdradzieckiego mordu w historii ludzkości! I jeśli zbrodnia popełniona przez nich nie spotka się z przykładną karą, całą przeszłość ludzkości skażecie na zapomnienie. Nie pozwólcie, żeby przeklęte nasienie zrodziło owoce i szerzyło je wśród maluczkich. Ekscelencje, raczcie spojrzeć na jego ręce pokryte czerwonymi plamami, zdradzającymi haniebne zbrodnie. Ja, Zygfryd z Moguncji, oskarżam tych trzech fałszerzy o popełnienie nie jednego, nie dwóch ani nawet nie trzech morderstw, ale o dokonanie największej rzezi w historii świata!

Po czym, ze zręcznością kontrastującą z wyglądem duchownego, prokurator zsunął się błyskawicznie z podium, wyglądało, jakby jego stopy ukryte pod sutanną nawet nie dotknęły podłoża. Można by mniemać, że za sprawą swoich zwiewnych szat sługa boży wykonał tuż nad ziemią lot koszący w kierunku oskarżonych. Stanął przed nimi z miną pełną odrazy i wskazując wyciągniętą ręką na ubiór więźniów, ale tak, aby go nie dotknąć, mówił dalej:

– Ekscelencje, raczcie spojrzeć na ich zbrukane szaty, na ślady zniszczeń, jakie po sobie pozostawili. Oskarżam pozwanych o zadanie haniebnej śmierci Herodotowi z Halikarnasu i jego fundamentalnemu dziełu, Historiae! Oskarżam o dokonanie mordu na Tukidydesie i jego Wojnie peloponeskiej! Oskarżam pozwanych o zamordowanie Ksenofonta z Aten i jego Anabasis, Cyropaedii i Helleniki! Oskarżam ich o ukamienowanie bezwzględną ręką wszystkich, którzy wiedzieli, jak opowiadać historię ku chwale mężów i triumfie potomnych! Oskarżam o bezczeszczenie przeszłości, upodlenie teraźniejszości i zamordowanie przyszłości, jeszcze w łonie wszech czasów, zanim się narodziła!

Z wyraźnym zamiarem sprowokowania oskarżonych do niestosownych reakcji przed obliczem sędziów prokurator wymachiwał palcem przed nosem Gutenberga, to znów Fusta, a na końcu Schöffera. W irytujący sposób potrząsał nim, próbując wywołać gwałtowną ripostę. I prawie mu się udało: Gutenberg, jakby wiedziony psim instynktem, uniósł górną wargę, odsłaniając prawy kieł, i niewiele brakowało, a złapałby zębami grożącą rękę elokwentnego oskarżyciela. Pohamował się jednak, zamknął oczy i godząc się z własnym losem, słuchał dalej szaleńczej oracji:

– Ja, Zygfryd z Moguncji, oskarżam pojmanych o ścięcie Drzewa Mądrości, o to, że wdeptali w ziemię konary Dobra i Zła, a nieusatysfakcjonowani dokonanym świętokradztwem, spożyli jego zakazane owoce. Oskarżam ich o powtórne zadanie śmierci Ablowi i o to, że zaślepieni nienawiścią, odebrali życie również Kainowi. Oskarżam pojmanych o zhańbienie wieży Babel i obrazę cudu Noego! Oskarżam ich, przeto, o bluźnierstwo przeciw Księdze Rodzaju. Oskarżam tych trzech heretyków o mord na Mojżeszu, którego Pięcioksiąg, własnoręcznie przez niego spisany, dane nam było poznać. Ja, Zygfryd z Moguncji, spadkobierca mojżeszowego rzemiosła, oskarżam pojmanych o zmasakrowanie Jozuego, Ruth i Samuela. Oskarżam ich o mord na królach Saulu i Dawidzie, i jego synu Salomonie. Oskarżam ich o pohańbienie świętych Ksiąg Kronik oraz wszystkich i każdego z osobna królów Izraela! Oskarżam ich o zamordowanie Ezdrasza i Nehemiasza, biegłych kopistów, jako i tu obecny pokorny sługa, dzięki którym posiedliśmy wiedzę o odbudowie świątyni i wznoszeniu murów Jerozolimy!

Ostatnie zdanie niemal wykrzyczał. Nagle przerwał, wzniósł oczy do nieba, jakby nasłuchiwał słów kierowanych do niego przez Wszechmogącego, i wstąpił z powrotem na podium. Stał z rozpostartymi ramionami, nagle wyciszony, sposobiąc się do dalszej przemowy. Sędziowie, mniemając, że ton głosu kopisty odzwierciedlać będzie aktualny stan jego ducha, niemal zerwali się z miejsc, kiedy oskarżyciel zagrzmiał, jakby jego gardło stało się nagle ujściem dla gniewu Bożego:

– Ja, Zygfryd z Moguncji, pokorny kopista, oskarżam pojmanych o dokonanie mordu na prorokach Izajaszu i Jeremiaszu, skrybie Baruchu, Ezechielu i Danielu. Raczcie spojrzeć, Ekscelencje, na ich ręce zbrukane krwawym, zbrodniczym obłędem. Oskarżam ich o ponowne dręczenie Hioba, o zbrukanie Księgi Psalmów, Księgi Przysłów i Księgi Koheleta, Pieśni nad Pieśniami, Księgi Mądrości i Księgi Mądrości Syracha!

A kiedy wydawało się już niemożliwe, żeby śmiertelnik był w stanie wydobyć z siebie potężniejszy krzyk, prokurator, prześcigając samego siebie, osiągnął kolejny szczebel tessytury głosu. Z oczami wychodzącymi z orbit, czerwony z wściekłości, zagrzmiał:

– Ja, Zygfryd z Moguncji, oskarżam zatrzymanych o uśmiercenie świętych, którzy spisali cuda Pana naszego Jezusa Chrystusa: Mateusza, Marka, Łukasza i Jana! Oskarżam ich o zamordowanie Pawła, którego listy stanowią najświętsze księgi kanoniczne chrześcijaństwa! Oskarżam pozwanych o zabicie Piotra i Judasza! Raczcie, Ekscelencje, spojrzeć na ich ręce i szaty splamione zbrodnią.

Sędziowie, skonfundowani, patrzyli na ręce Gutenberga, pozornie splamione krwią, i dzięki wyjątkowej elokwencji prokuratora wina oskarżonych byłaby pewnie dla nich oczywista, gdyby nie fakt, że rzekome ofiary nie żyły od wieków. Głos oskarżyciela wzbijał się pod kopułę i potężniał, odbijając się echem od ścian:

– Ja, Zygfryd z Moguncji, oskarżam tych oto trzech zbrodniarzy o ponowne pojmanie, udręczenie i ukrzyżowanie Pana naszego Jezusa Chrystusa, którego cierpienia znamy z Pasji Syna Bożego! Oto, Ekscelencje, dłonie czyste jak u Piłata – rzekł, wskazując splecione palce Fusta – i te drugie – tu wskazał na Gutenberga – brudne jak dłonie oprawców, którzy włożyli koronę cierniową na głowę Chrystusa. Wasze Ekscelencje, oskarżam Johannesa Fusta, Petrusa Schöffera i stojącego na ich czele Johannesa Gutenberga o popełnienie potwornego morderstwa!

Prokurator nabrał powietrza i umilkł, wstrzymując oddech, a upewniwszy się, że sędziowie nie zniosą dłużej napięcia, obwieścił kategorycznie:

– Ekscelencje, oskarżam pojmanych o mord na księdze.

5

Żałobny kondukt, składający się wyłącznie z kobiet, towarzyszył trumnie do miejsca ostatniego spoczynku. Grabarze nie bez zdziwienia patrzyli, jak kobiece ramiona, na czele z Ulvą, z trudem dźwigają ciężką trumnę. W orszaku nie było ani jednego mężczyzny; zresztą niewiasty zdecydowanie odrzuciły wszelkie propozycje pomocy, sekretne reguły kongregacji zakazywały bowiem mężczyznom uczestniczenia w ceremonii. Nie pozwoliły nawet grabarzom pełnić ich obowiązków. Same chwyciły za łopaty i wprawione w pogrzebowym rzemiośle po dwóch poprzednich pochówkach, wykopały w ziemi idealnie prostokątny dół. Oczy ciekawskich zatrzymywały się na dekoltach ukazujących bujne krągłości trzęsące się w rytm uderzeń łopat. Z bezpiecznej odległości pożądliwe oczy mężczyzn z lubością chłonęły widok widocznych spod fałd spódnic nóg, naprężających się przy każdym naciśnięciu łopaty. Co jakiś czas Ulva rzucała gapiom pełne irytacji spojrzenie. Grabarze, jak sępy, cofali się kilka kroków, aby zaraz potem odzyskać utracony teren. Wykopawszy grób, kobiety otarły rękawami pot z czoła, złapały oddech i bez pomocy obcych same opuściły trumnę na linach w wilgotne trzewia ziemi. Następnie, ze szlochem łapiąc ustami powietrze, przykryły trumnę wykopaną wcześniej ziemią. Rześki wiatr hulał po zakamarkach cmentarza i mieszał się z mdlącym odorem, wydobywającym się ze świeżych grobów. Na koniec kobiety osadziły na mogile surową, kamienną płytę bez krzyża, z wyrytym imieniem Zeldy, i pozostawiwszy zmarłą w towarzystwie dwóch innych, wcześniej pochowanych kobiet, z oczami opuchniętymi od łez, nieprzespanej nocy i słonecznego światła ruszyły w powrotną drogę do Klasztoru Kosza Najświętszego.

To samo mdłe poranne słońce, które oślepiało Ulvę, sączyło się przez witraże katedry, oświetlając członków trybunału. Po jednej stronie podwyższenia zajmowanego przez sędziów, lecz znacznie poniżej nich, prawie niewidoczny, stał niewielki pulpit, nad którym garbił się Ulrich Helmasperger, notariusz odpowiedzialny za wierne spisanie wszystkiego, co mówiono w trakcie procesu. Bacznie nastawione ucho i szybka dłoń pozwalały mu uwiecznić każde słowo wypowiedziane w sali bez uciekania się do jakichkolwiek innych środków niż pióro, kałamarz czy papier. Nie miał prawa zabierać głosu, nie mówiąc już o jego oddawaniu. Pozbawiony przywileju zadawania pytań czy też proszenia o wyjaśnienia, musiał rejestrować zarówno donośne frazy, jak i słowa wypowiadane szeptem, które ledwie słyszał. Jego obowiązkiem było przelewać na papier sprawnie i wiernie, jasno i czytelnie wszystko, co mówiono. Zadanie, samo w sobie niezmiernie trudne, komplikowały jeszcze teatralne popisy Zygfryda z Moguncji. Notariusz zdawał sobie sprawę, że dostąpił zaszczytu przebywania w towarzystwie najlepszego kaligrafa Moguncji. Prokurator, ze swej strony, nie szczędził mu upokorzeń. Mówiąc, przechadzał się tam i z powrotem, często zatrzymując się przy pulpicie, żeby skontrolować pracę Helmaspergera, od którego w tych krytycznych chwilach oczekiwano nie tylko pewnej ręki i wytężonej uwagi, ale również i tego, że nie dopuści, żeby krople potu, spływające mu z czoła wskutek zdenerwowania, jakie wywoływała w nim bliskość oskarżyciela, spadły na papier. Kopiści i notariusze żywili do siebie odwieczną nienawiść. Pierwsi darzyli drugich głęboką pogardą, uważając ich za zwykłych sekretarzy, niewiele mających wspólnego ze sztuką i niezasługujących na zbytni szacunek. Z kolei notariusze, podstawowe ogniwa w najważniejszych sprawach państwowej wagi, zahartowani w tyglu naglących zadań, uznawali kaligrafów za zadufanych w sobie pyszałków, skłonnych do pretensjonalnej wirtuozerii, nadmiernej i powierzchownej, których zbyteczne ozdobniki służyły jedynie temu, żeby przyćmić sens tekstu i odsunąć go na dalszy plan. Dla kopisty nie było gorszej obrazy niż nazwanie go, choćby przez pomyłkę, notariuszem. Niemniej prokurator powinien był docenić notariusza, bowiem Ulrich, nie bacząc na to, iż Zygfryd uważa jego rzemiosło za nieważkie, transkrybował wszystkie jego słowa z dużą pieczołowitością. Biegły w swym fachu notariusz, poza tym, że oskarżyciel pchał nos w jego notatki, miał też inne powody, żeby czuć się nieswojo. Helmasperger, wybitny członek gildii urzędników publicznych, wierny sługa sprawiedliwości i Kościoła Świętego, był również wielbicielem Służebnic Kosza Najświętszego i zanim spadło na nie nieszczęście, odwiedzał zamtuz przynajmniej raz w tygodniu. W obawie, że ktoś obecny w sali może rozpoznać w nim stałego klienta domu uciech, lękliwie i uporczywie chował głowę w ramiona, co sprawiało, że trudno mu było utrzymać pewność ręki.

Tuż po rozpoczęciu mowy oskarżycielskiej, na oczach oniemiałych z wrażenia sędziów, prokurator zszedł z podwyższenia, zbliżył się do ogromnego stołu, na którym zebrano dowody, wyjął dwie księgi leżące na półce pod blatem i umieścił je na pulpicie. Rozkładając szeroko ramiona, objął nimi ogromne woluminy jak Mojżesz tablice Prawa na Górze Synaj. W ten sposób Zygfryd z Moguncji sposobił się do wyjawienia prawdziwej rewelacji, która miała wydobyć z obecnych okrzyk zdumienia.

Oprawy obu ksiąg wyglądały identycznie. Na pozór były to dwa wyjątkowe rękopisy Biblii dużych rozmiarów. Okładki z polerowanej, tłoczonej skóry zdobiły te same motywy: cztery koncentryczne prostokąty z bogatymi ornamentami. Grzbiety Pisma zostały wzmocnione dziewięcioma skórzanymi plisami, chroniącymi szwy foliału. Po zademonstrowaniu ich zewnętrznej szaty Zygfryd otworzył oba woluminy na tej samej stronie. Sędziowie, na wniosek oskarżyciela, policzyli wiersze – na każdej stronie widniały dwie kolumny, a każda z nich zawierała czterdzieści dwa wiersze. Następnie oskarżyciel zaprezentował ostatnie strony obu egzemplarzy, zwracając uwagę sędziów na fakt, że i jedna, i druga księga liczyła tyle samo stron: dokładnie tysiąc dwieście osiemdziesiąt dwie.

Krój pisma, piękny i doskonale czytelny, świadczył o mistrzowskiej pracy kopistów, która musiała im zająć kilka lat. Tekst spisano na egipskim papirusie, którego doskonałą jakość można było ocenić zarówno wzrokiem, jak i dotykiem: żółtawy kolor zapobiegał męczeniu się wzroku, a drobniutka, prawie niewidoczna siateczka była tak wytrzymała, że gdyby ktoś chciał ją przerwać, mógłby to zrobić wyłącznie ostrym lub spiczastym narzędziem. Wielkie litery na początku książki, rozdziałów i wersów ozdobiono bogato bordiurami i floraturami. Inicjały w tekście wykonano techniką rubrykowania. Każda księga warta była fortunę: co najmniej sto guldenów; dość pieniędzy, by kupić pełen przepychu dom w najlepszym miejscu w Moguncji.

Więźniowie, dalecy od okazywania dumy wobec zachwytów oskarżyciela i zdumienia sędziów, sprawiali wrażenie przybitych. Wyraz troski rysował się w zmarszczonych brwiach Gutenberga, który wymieniał zaniepokojone spojrzenia z Fustem i Schöfferem. Zygfryd z Moguncji sięgnął po jedną z ksiąg i przekazał ją przewodniczącemu trybunału do osobistego wglądu. Sędzia zważył ją w dłoniach, przeciągnął palcami po oprawie, otworzył na chybił trafił i przeczytał kilka fragmentów. Podziwiał przez chwilę kaligrafię i ilustracje, poskrobał paznokciem po papirusie, a nawet przybliżył nos do księgi, żeby chłonąć piękną woń, jaką wydzielało roślinno-zwierzęce połączenie papirusu i skóry. W końcu, niemal wbrew swojej woli, jakby nie mógł się oderwać od Biblii, wręczył ją kolegom, którzy poddali przedmiot dalszym oględzinom. Z równie nabożnym uwielbieniem sędziowie pokiwali majestatycznie głowami nad imponującym egzemplarzem, po czym przekazali księgę i głos przewodniczącemu zacnego ciała:

– To najpiękniejsza Biblia, jaką kiedykolwiek miałem w rękach – stwierdził ten bez wahania.

– W innych okolicznościach doceniłbym te słowa niewątpliwego uznania, bowiem jedną z tych Biblii przepisałem sam własnoręcznie. Upraszam was wszakże o zbadanie drugiego woluminu – rzekł prokurator, podając drugi egzemplarz. – Aczkolwiek pozwolę sobie uprzedzić was, że jedna z tych ksiąg nie ma w sobie nic świętego, bowiem jest dziełem… – Zygfryd z Moguncji zrobił długą, świadomie odmierzoną pauzę, po czym podnosząc głos, niemal krzycząc, dokończył: – …otóż jedna z tych dwóch Biblii… jest dziełem Szatana!

Przy pisaniu tego ostatniego słowa dłoń notariusza zadrżała.

Redakcja: Ewa Rojewska-Olejarczuk

Korekta: Małgorzata Kuśnierz, Małgorzata Denys

Projekt okładki: Szymon Wójciak

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki: © Katarzyna Widmańska

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./fax (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.wab.com.pl

Skład i łamanie: www.pagegraph.pl

ISBN 978-83-7881-188-6

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Wydawnictwo W.A.B.
i Magdalena Wojtas / Virtualo Sp. z o.o.