MARCIN

WROŃSKI

KWESTJA KRWI

Copyright © by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIV

Wydanie I

Warszawa

Część I

Art. 26. Warunkiem przyjęcia do policji jest:

1) obywatelstwo polskie,

2) nieskazitelna przeszłość,

3) wiek od 23 do 45 lat,

4) zdrowa i silna budowa ciała oraz wzrost odpowiedni,

5) znajomość języka polskiego w piśmie i w słowie, i umiejętność liczenia.

Art. 27. Kandydaci na wyższych funkcjonarjuszów policji muszą prócz warunków zdrowia i moralności posiadać wykształcenie: do zastępcy komendanta okręgowego włącznie – conajmniej świadectwo z ukończenia średniego zakładu naukowego […]. Oficerowie rezerwy, o ile nie posiadają wyższego wykształcenia, mają prawa kandydatów z wykształceniem średniem.

Ustawa z dnia 24 lipca 1919 roku o policji państwowej, „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej” Nr 60. Poz. 363.

Ulica Lwów koło św. Pawła.

Ulica ta wzięła nazwę od budynku & miejsca, gdzie trzymano w zamknięciu Lwy Królewskie & lwięta. Zdarzyło się, gdy Franciszek I zażywał rozrywki, podziwiając walkę Lwów, że pewna Dama, upuściwszy między nie rękawiczkę, rzekła panu de Lorges: „Jeśli pragniesz przekonać mnie, że kochasz równie mocno, jak co dzień przysięgasz, idźże przynieść mą własność”. De Lorges schodzi, odbiera rękawiczkę rozjuszonym zwierzom, a powróciwszy, ciska Damie w twarz & odtąd, pomimo awansów & zabiegów, jakich nie szczędziła, nie miał życzenia nigdy więcej jej widzieć.

Germain-François Poullain de Saint-Foix, Szkice historyczne o Paryżu, w: Dzieła wszystkie Pana de Saint-Fox, tom III, w Paryżu u Wdowy Duchesne, księgarki, ul. Świętego Jakuba, przy Temple-du-Goût, M. DCC. LXXVIII.

Rozdział 1

Rękawiczka – Sędzia kalosz – Pan zamknie to fencter, panie Maciejewski! – Dola funkcjonarjuszów policji – Rejent Lesman i natura naturata – Dyrektor Madlerowa nie przyjmuje – Seans w „Stylowym” – Wynurzenia profesora Szawula – Gościnna herbaciarnia Lufta Ruwina – Zegarek z czarnym cyferblatem

Sobota, 16 października 1926 roku

Ostatni ciepły dzień tej jesieni sprawił, że polscy chłopi i Żydzi na trzech rynkach Starego Miasta pilnie liczyli złotówki; w większości wciąż błyszczące, bo nowy polski pieniądz nie zdążył w ciągu dwóch lat nabrać patyny dającej należytą wiarę w trwałość waluty. Jednakże rozrzutność słonecznego światła wprost proporcjonalnie przełożyła się na niefrasobliwość kupujących płody ziem ordynackich, panował zatem klimat dość osobliwy, z racji pogody subtropikalny niczym na arabskim suku, ale jak bardzo przywodzący na myśl afrykańską powieść Sienkiewicza, to mógł wiedzieć tylko jeden człowiek, siedzący z dala od handlowego zgiełku na ławce w szkolnym ogrodzie za dawnym kościołem reformatów.

Ten człowiek nie tylko pocił się w promieniach październikowego słońca, lecz w dodatku bawił się z lwami. Siedział na wąskiej ławce, przeznaczonej dla gimnazjalistów odbywających tu praktyczne lekcje przyrody, a jednak ledwie sięgał ziemi czubkami trzewików. Najbardziej cherlawi chłopcy z zamojskiego gimnazjum przerastali o pół głowy tego łysiejącego pana ze staromodnie zawiniętymi wąsami. Nie daliby wiary, że ów niepozorny człowieczek posiadł z należytym uczuciem więcej panien, wdów i mężatek, niż większość absolwentów tegoż zakładu naukowego będzie mieć na rozkładzie kiedykolwiek. Inny by się cieszył. Natomiast jego oczy smutno patrzyły ponad płot ogrodu, a drobne ręce machinalnie pieściły miękką sierść lwiątka, które wlazło mu na kolana.

Było miłe, co nader często przydarza się przyrodzie ożywionej, zanim bergsonowski élan vital nakaże jej zadbać o własny byt i gatunek. Jednakże lwiątko jeszcze sobie tego nie uświadamiało i jeśli w jaźni stworzenia kluła się jakaś necessitas, to tylko żeby ktoś pogilgał je po brzuszku.

Mężczyzna uśmiechnął się, spojrzał na zwierzę, ale jego myśli zajęte były czymś innym. Urażone brakiem należytego zainteresowania, lwiątko miękko zeskoczyło z kolan, otrzepało się, by z myśliwskim pomrukiem śmignąć w krzaki. Dopiero gdy lewek okazał swe instynkty, mężczyzna zwrócił na niego baczniejszą uwagę. Złożył usta w rybi pysk i zacmokał. To nie było jednak konieczne, bo lwiątko ani myślało bawić się samotnie. Zaszeleściły pożółkłe liście morwy, mały myśliwy pisnął cicho, bo nieostrożnie wsadził nos w krzak róż, i wyszedł na alejkę, międląc w pyszczku strzęp jasnobrązowej skóry. Położył się na żwirze, co chwilę potrząsając głową, zupełnie jakby zabawka wciąż się ruszała i gwałtownym ruchem należało złamać jej kark.

– Hop, hop! – Mężczyzna poklepał ławkę obok siebie. Zwierzę chętnie na nią wskoczyło.

Człowiek wyciągnął rękę, lecz mały drapieżnik nie chciał oddać zdobyczy po dobroci: lwiątko zapierało się łapkami i drapało ławkę. Szarpanina nie trwała jednak długo, bo wystarczyło podrapać lewka za uszami, a zaraz złagodniał i otworzył pyszczek. Zdecydowanie pieszczoty pociągały przyszłego króla zwierząt bardziej niż autokratyczne zapędy gatunku.

Mężczyzna zaś obrócił w dłoni ubrudzony kawałek skóry, który okazał się damską rękawiczką. Pierwszy guzik miała oderwany, drugi, ośliniony przez zwierzę, trzymał się na jednej nitce.

Lewą dłonią tarmosił kudły lwiątka, prawą obrócił znalezisko. Zajrzał do środka, szukając monogramu. Znalazł go: litery A.W., nieco tylko wytarte, błyszczały w jesiennym słońcu. Mężczyzna zbliżył rękawiczkę do nosa, potem dopiero rozejrzał się, czy na pewno nikt go nie obserwuje. Kiedy przyjrzał się dokładniej zdobyczy drapieżnika, oprócz monogramu zobaczył coś jeszcze: ślady zakrzepłej krwi.

Zsunął się z ławki, w zdenerwowaniu o mało nie tracąc równowagi. Szybkim krokiem ruszył ku wejściu do budynku gimnazjum. Lewek szybko go dopędził, sadząc niezdarnymi, długimi susami.

Pół godziny później po drugiej stronie Starego Miasta przodownik policji Kazimierz Badzian, siedzący w poklasztornym gmachu w dyżurce komendy powiatowej, otworzył gwałtownie oczy. Sam nie wiedział, kiedy przysnął sobie w ciepłe sobotnie popołudnie, od dwóch godzin nie niepokojony ani przez przełożonych, ani przez interesantów. Otworzył oczy, bo dobiegł go męski głos, lecz przez okienko dyżurki policjant nie zobaczył nikogo.

– Kto tu? – spytał zupełnie niesłużbowo, wciąż zawieszony między snem a jawą.

– Lesman – usłyszał.

Teraz Badzian zobaczył kapelusz. Wstał z krzesła. Smutne błękitne oczy niziutkiego człowieka spotkały się z czerwonymi oczami policjanta. Pełnił służbę od późnej nocy, ledwie zdążył wrócić z żoną z kina, gdzie obrazy migały za szybko, a pianista grał zbyt głośno.

– Pan rejent – skonstatował niezbyt odkrywczo dyżurny, bo chociaż nie byli sobie przedstawieni, to przecież cały Zamość znał notariusza. I złośliwe dowcipy na jego temat.

– Przyszedłem złożyć zawiadomienie. – Lesman podniósł wzrok na dyżurnego. – Chciałbym się widzieć z panem komendantem Przygodą.

– Pan komendant już dziś nie przyjmuje – odpowiedział przodownik policyjny.

– W takim razie proszę mnie zameldować komisarzowi Hejwowskiemu – zażądał rejent. – To bardzo delikatna sprawa kryminalna.

*

Niedziela, 23 marca 1952 roku

Podczas pierwszego meczu eliminacji powiatowych boisko tonęło w błocie. Piłka, chociażby nie wiadomo jak ją kopać, ledwie dotknęła ziemi, pozostawała w miejscu, zamiast się odbić, i nawet przy wyjątkowo celnych podaniach sunęła po boisku mokrym szczurem. Jednakże Zygmunt Maciejewski, od dwóch miesięcy trener bokserski Ludowego Związku Sportowego Zryw Zamość, traktował rzecz tak poważnie, jakby to była prawdziwa liga. Dawno już nie widział meczu. Poza tym drużyna miejscowej Unii miała przeciw sobie znienawidzoną ubecko-milicyjną Gwardię Lublin i potrzebowała jego dopingu. Czy raczej on sam potrzebował okazji, żeby wydawać z siebie głuche wycie przy każdym faulu funkcjonariuszy organów Polski Ludowej. W więzieniu siedział wprawdzie krótko, niecały rok, ale to wystarczyło, żeby spaprać mu życiorys i żeby budził się w środku nocy, jeśli wieczorem wypił za mało.

– Leć, Perełka! – usłyszał Zyga czyjś ryk i sam poderwał się z ławki.

Początek tej akcji unionistów umknął mu, bo zamiast podążać wzrokiem za piłką, zagapił się na sędziego. Ten nie miał łatwej roboty, w końcu ileż razy można z aktorskim talentem nie zauważyć faulu gości! Pierwsza połowa zmierzała ku końcowi, ale zdaniem Maciejewskiego już dwukrotnie powinien być karny, wolny co najmniej trzy razy, a gwardzista z numerem siódmym, wyrośnięty byczek z taką mordą, jakby od dziecka żarł wyłącznie słoninę, piętnaście minut po pierwszym gwizdku powinien był wylecieć z boiska.

Całe trybuny już stały i wrzeszczały. Maciejewski, górujący wzrostem nad większością kibiców, widział małego Skoneckiego, „Perełkę”. Ulubieniec zamojskich kibiców prowadził piłkę przy nodze ku połowie boiska, podczas gdy gwardzista z siódemką na koszulce, ten sam, który nie spodobał się Zydze, wciąż stał z głupią miną, zupełnie zdezorientowany. Najwyraźniej Skonecki zabiegł go od tyłu i zabrał piłkę jak swoją.

Bezczelnie ograł prawego obrońcę, najpierw kopiąc futbolówkę w lewo, a potem podając w drugą stronę do kolegi. Zaraz dostał ją z powrotem i poprowadził, chociaż niecelne kopnięcie jednego z przeciwników posłało mu w twarz taki bryzg wody, że pewnie mało co widział. No i nawet „Perełka” nie miał oczu na plecach… Gwardzista z siódemką, wyższy od niego o głowę, nie zawracał sobie nawet głowy piłką, tylko gnał wprost na niego. Taktyka fatalna, bo zszedł z pozycji, ale w kałużach i błocie trudno było o dyscyplinę taktyczną.

– Uważaj! – ryczały trybuny.

Rozgrzany grą Skonecki nie słyszał albo nie zrozumiał, na co ma uważać. Wielki drab zwalił się na niego i przygniótł „Perełkę” byczym cielskiem. Piłka powolutku potoczyła się na aut. Sędzia liniowy podniósł chorągiewkę i arbiter zagwizdał anemicznie, wskazując linię.

Tego było za wiele. Gwardzista podniósł się, potem podniósł Skoneckiego i nawet przyjaźnie poklepał, ale kibice nie wytrzymali. Kolejne gwizdki sędziego były wprawdzie głośniejsze, lecz ludzka ciżba wylewająca się z trybun żadnych komend nie chciała już słyszeć. Gwizdków zresztą zrobiło się za dużo, bo zaraz rozbrzmiały także milicyjne. Nielicznych mundurowych, którzy rzucili się powstrzymać społeczne niezadowolenie, przyskoczyli wesprzeć ich koledzy po cywilu, kibice Gwardii.

– Biją naszych, panie trenerze! – rzucił Józek Słomianek, chłopak wybijający się u Maciejewskiego w wadze średniej, wraz z kolegami pod okiem Zygi kibicujący Unii.

– Siadaj na dupie! – rozkazał Maciejewski i sam opadł na mokrą ławkę, chociaż już go nosiło.

– Ale panie trenerze…

– Słomianek, Król, Janeczek jeden i drugi, na dupie siadać! – Zyga nie ustąpił. – Jesteście bokserzy, wasze łapy to broń. Chcecie mieć przyszytą bójkę z bronią? Siedzieć jeden z drugim i mecz oglądać, od tego są mecze!

Posłuchali, chociaż każdy mełł w ustach wiązanki pod adresem Gwardii, a przy okazji Maciejewskiego. Zaraz uspokoili się nieco, bo zamieszanie na boisku z murowanej bijatyki przeszło w ogólną pyskówkę. Kibice obu stron zatrzymali się zaraz za linią autową, wygrażali sobie i rzucali mięsem, ale koniec końców nikt nikomu nawet nie dał w mordę.

Od strony Parku Miejskiego przez furtkę w parkanie jeden za drugim weszło ośmiu facetów po cywilnemu, ale z milicyjnymi pałkami. Białymi niczym śnieg, jak przed wojną.

– Siedzieć na dupie – polecił Zyga, napięty, lecz absolutnie przekonany, że jeśli zachowają spokój, tamci przejdą obok i zajmą się rozróbą.

Rzeczywiście wszystko na to wyglądało, dopóki ostatni z odwodu nie odwrócił się nagle.

– Wy skąd? – rzucił.

– Z Zamościa, no nie jest tak? – niezbyt logicznie, bo w nerwach, odpowiedział mu młody Słomianek.

– A my z Lublina…

Pałka niby nie bat, ale świsnęła w powietrzu. Jednak zanim dosięgła chłopaka, Maciejewski wstał. Jego ciosu nawet nie było widać, natomiast trudno było przegapić faceta, który nie wypuszczając z dłoni pałki, spadał po drewnianych stopniach widowni.

– Spierdalać, aż się zakurzy! – rozkazał Zyga podopiecznym.

– Nie zakuzy się, panie trenerze… – wycedził Król, stając obok niego. Chłopak nadawałby się bardziej na zapaśnika niż boksera, niestety „Zryw” nie prowadził takiej sekcji. – Nie zakuzy się, bo desc padał.

Tym ośmiu dali radę w pierwszej rundzie. Niestety nim Zyga zdążył połapać swoich chłopaków i razem z nimi dać nogę przez parkan, jeden z odpartych napastników sięgnął po gwizdek.

Godzinę później Maciejewski Zygmunt, syn Jana, pozbawiony paska i sznurówek, znalazł się na dołku w gmachu dawnego starostwa, jeszcze gorszym niż przedwojenny klasztor klarysek, w którym wtedy urzędowała policja. W piwnicy był nie tylko grzyb, ale i ciasnota.

– Pan skąd? – zapytali pod celą.

– Z meczu – powiedział, bo że rodem z Lublina, tego dnia wstydził się przyznać.

*

Sobota, 23 października 1926 roku

Wysoki i postawny, jak przystało na niedawnego mistrza bokserskiego, ledwie mieścił się w niewielkim oknie poddasza. Było otwarte, a mężczyzna, paląc, wpuszczał nieprzyjemny ziąb.

Jesienne zimno i słota tego roku przyszły późno, ale po zabłąkanym gorącu uderzyły dotkliwie i niespodziewanie jak majowy zamach stanu Marszałka. Tyle że krótko przed walkami na ulicach Warszawy Zyga Maciejewski akurat ukończył Główną Szkołę Policji i zgodnie z przydziałem zameldował się w Komendzie Powiatowej w Zamościu, więc o przesileniach politycznych i strzelaninach czytał jedynie w ocenzurowanych gazetach, przychodzących zresztą z opóźnieniem. Podczas gdy on ekscytował się przyszłością Polski, inni obstawiali, kiedy poleci ze stanowiska powiązany z prawicą komendant wojewódzki i kto przyjdzie na jego miejsce.

Siedemdziesiąt osiem godzin nauki o Polsce podczas kursu okazało się psu na budę. Za to od połowy maja młodego aspiranta śledczego nieprzerwanie uczono realizmu służbowego, i dlatego przed południem rozmyślał sobie tylko o meteorologii.

Szczękał zębami, ledwie wyszedł spod starej pierzyny. Miał wolny dzień i chciał go spędzić przyjemnie, lecz wystarczyło spojrzeć za okno na obwodzącą Stare Miasto ulicę, nazwaną w euforii niepodległości imieniem patriotycznego masona Łukasińskiego, na mokre, owrzodzone przez czas mury dawnych budowli fortecznych, a potem na starą fosę i okopy przypominające kolorem gnojówkę, żeby mu się wszystkiego odechciało. Jeszcze wczoraj, kładąc się spać, inaczej sobie wyobrażał sobotę.

– Pan zostawi w spokoju, pan zamknie to fencter, panie Maciejewski! – Do sublokatorskiego pokoju załomotała dbająca o zdrowie lokatora pani Tyla Kacowa, szurając o podłogę przydeptanymi pantoflami. – Pan malarię tu wpuszcza! A gezunt to droższe od pana cygareta!

Zgasił. Zresztą i tak prawie dopalił. Tyla Kacowa szła dalej korytarzem, tym razem głośnymi krzykami przyzywając syna Chaimka. Zyga nie mógł się nadziwić, że chociaż baba codziennie psioczy tak samo, to jej utyskiwania nie są złamaniem szabasu, ale żeby on, gojski lokator, miał nagrzane, to już jest. Normalnie przytuliłby się plecami do ściany, tej, za którą jest piec w kuchni gospodarzy, i wmówił sobie, a raczej swojemu ciału, że czuje ciepło. W sobotę musiał marznąć na całego.

– Matka cię szuka, nie słyszałeś? – rzucił za siebie.

Czternastoletni Chaim Kac, siedzący w nogach rozgrzebanego łóżka, jeszcze nie naoddychał się zapachem papierosa i nie nacieszył „Ikacem”. Nie przeszkadzało mu, że gazeta jest przedwczorajsza, za to ile w niej fotografii! Niedowierzając, oglądał budowę mostu między Anglią i Szkocją na rzece tak szerokiej, że nawet Wieprz nie mógłby się z nią równać. Potężne Tatry były całe w świeżym śniegu, no i Chaimek wreszcie zrozumiał, dlaczego w ostatnich dniach zrobiło się tak zimno. A został mu jeszcze poćwiartowany trup kobiety w walizce oraz szajka międzynarodowych fałszerzy! W takiej chwili matka miałaby go nakryć? To byłoby zupełnie głupio. Z niemą prośbą w oczach położył palec na ustach.

A Zyga znowu uchylił okno, sięgnął po drugiego papierosa i próbując telepatycznie pobudzić myśli Kaców, skupił się na tym, że przecież on, jako goj, mógłby rozpalić w piecu i wszyscy byliby tym usatysfakcjonowani. Niestety nie wypadało, a rodzice Chaimka prędzej do rozpalenia ognia w szabas zawołaliby za odżałowaną złotówkę chrześcijańską dziewczynę, niż poprosiliby o to za darmo swojego sublokatora.

Znów zaczęło siąpić. Papieros mało smakował w wilgoci, a krople spadające z okapu okiennego denerwowały. Piękne okno na tym poddaszu, na rogu Żydowskiej i Łukasińskiego! W sam raz, żeby ustawić karabin Maxima i z nudów kosić zmokniętych przechodniów, przemykających wzdłuż szańca dawnej twierdzy Zamoyskich…

Nim dokończył papierosa, na korytarzu odezwały się kroki cichsze i ostrożniejsze niż pani Tyli.

– Ja mam do pana taką uniżoną prośbę, panie Maciejewski… – Aspirant usłyszał najpierw pukanie, potem głos gospodarza.

Otworzył drzwi do połowy, nie chcąc mimo wszystko zdradzić kryjówki Chaimka.

– Panu zimno, nam zimno, ale pan wie, co to znaczy szabas! – westchnął stojący na progu Abram Kac, w samej kamizelce, zapewne żeby w ubranym w dwa swetry Maciejewskim wzbudzić odruch współczucia. – Pan jest katolik i panu wolno rozpalić dziś w piecu.

– Skoro pan sobie życzy, to z przyjemnością rozpalę – udał stoicyzm Zyga, chociaż oczyma wyobraźni już widział, jak leży na łóżku, przy ciepłej ścianie, z książką, a zanim przyjdzie wieczór…

Niestety nie minął kwadrans, odkąd piec zaczął grzać, gdy do mieszkania przy ulicy Żydowskiej zastukał policjant.

– Panie aspirancie – zasalutował Maciejewskiemu – jest pan wzywany, by stawić się na komendzie u pana komisarza Hejwowskiego!

– Poczekajcie na dole, już idę. – Zyga westchnął ciężko. Ledwo zaczęło się robić ciepło, a teraz wymarznie na komendzie!

Zamknął drzwi i zabrawszy na chwilę Chaimkowi gazetę, obwiódł ołówkiem fragment jego zdaniem szczególnie istotny i wychowawczy.

– To przeczytaj – nakazał – i naucz się na pamięć, git?

– Dobrze. – Chłopak kiwnął głową.

Wogóle dola funkcjonarjuszów policji w Polsce nie jest do pozazdroszczenia. Policjanci licho płatni, narażeni ustawicznie na śmierć lub kalectwo, walczą nietylko z własną nędzą i z przestępcami, ale przedewszystkiem z biernością i złą wolą społeczeństwa. W Anglji nikt nie ośmieli się przeciwstawić poleceniu służbowemu policjanta, gdyż wie, że za policjantem stanie w razie potrzeby cała ulica jak jeden mąż. U nas wypadki odbijania aresztowanych przez przygodnych przechodniów są na porządku dziennym. Zapomina się o tem, że policjant jest stróżem bezpieczeństwa spełniającym swój ciężki obowiązek w interesie państwa i społeczeństwa.

Gdy Maciejewski wyszedł, Chaimek Kac ziewnął, włożył do ust ołówek jak papierosa i powrócił do bardziej pasjonującego tematu:

Zbrodniarz udusił lub otruł kobietę, aby później w najpotworniejszy sposób na 8 części pociąć jej ciało i rozrzucić je do rozmaitych miejsc ustępowych…

*

Dawny klasztor przy Kościuszki nawet w lecie był przeraźliwie zimny, co dopiero paskudną polską jesienią. Zapewne dlatego po ubogich pannach klaryskach zepsuci hojnością Zamoyskich franciszkanie nie wytrzymali tu długo. Potem przyszło wojsko, a na koniec w grubych murach ulokowano Komendę Powiatową Policji Państwowej. Maciejewski słyszał od starszych stażem, że dało się tu wytrzymać tylko w karnawale, bo przylegający do budynku gmach kościoła, zmieniony na resursę obywatelską, musiał być wtedy należycie ogrzany. Zyga służył w Zamościu zbyt krótko, żeby zobaczyć tutejszy karnawał, więc póki co marzł w swoim tak zwanym gabinecie, wysokiej na cztery metry, lecz ciasnej klitce przy tylnym wejściu, gdzie po ścianach od rzeki pełzła lepka wilgoć.

Jedyna zaleta komendy brała się z jej usytuowania. Aspirant Maciejewski, wracając do swojego sublokatorskiego pokoju przy Żydowskiej, najpierw na rogu ulicy mijał „Centralną”, gdzie dwa razy w tygodniu stać go było na obiad. W pozostałe dni od razu skręcał w Bazyliańską, a tam najpierw był bar z wyszynkiem Hersza Wildera, zaraz obok piwiarnia „U Władzia” i knajpa pana Łosia. Tam ratował się przekąskami, tylko krzywo na niego patrzono, jeśli nie zamówił nic więcej. Jeżeli kończyły się pieniądze, lądował w taniej herbaciarni Lufta Ruwina, której jedno okno wychodziło na kamienicę Zygi, a drugie na magazyny w dawnych umocnieniach fortecznych. Tu mimo podejrzanej klienteli było najbardziej przytulnie, bo chociaż nie minął miesiąc w Zamościu, gdy w Maciejewskim rozpoznano tajniaka, to równocześnie był już sąsiadem i nie uprzykrzała mu konsumpcji ani chewra, ani dziwki. Te ostatnie musiały się u Ruwina pokrzepiać dla zdrowia, skoro prowadzały klientów w podmokłe kacze doły po dawnych fosach, zaraz za okalającą Stare Miasto ulicą Łukasińskiego. A jeśli do zapłaty dorzuciło się im małą wódeczkę, dbały o dyskrecję. Maciejewski miał dwadzieścia sześć lat i wbrew wykładom z higieny oraz z zachowania się w służbie i życiu prywatnym miał też swoje męskie potrzeby.

U Ruwina aspirant zdążył nawiązać pewne kontakty z sutenerami, zaczął rozumieć coś z jidysz, a dzięki Spisowi imion żydowskich, jednej z nielicznych książek, jakie posiadał Abram Kac, nauczył się alfabetu hebrajskiego i czytał trochę w jidysz. Uśmiechnął się zatem, kiedy wraz z policjantem minęli afisz reklamujący specyfik na odciskes, brodawkes i zgrubiałą skórę ojf di podeszwes¹. Ale towarzyszącego mu funkcjonariusza nic nie śmieszyło. Zachowywał urzędową godność.

– O co właściwie chodzi, posterunkowy? – zapytał zaciekawiony mimo wszystko Maciejewski, kiedy minęli synagogę.

– To sprawa kryminalna, podobnież w sam raz dla pana aspiranta – odparł policjant. – Pan komisarz Hejwowski na pewno wie, co robi.

Zyga po raz pierwszy w swojej policyjnej karierze wszedł do komendy od frontu. Jako tajniak musiał przemykać się od tyłu, gdzie zaraz za zamykanymi na klucz tylnymi drzwiami miał swoją klitkę. Na zapach pleśni nie pomógłby nawet „Tępigrzyb”, cudowny preparat Franciszka Lenerta z Krakowa. Maciejewski zwrócił uwagę na reklamę, bo miał ringowego przyjaciela o niemal identycznym nazwisku. Teraz był on już aplikantem adwokackim, a Maciejewski zwykłym aspirantem.

Podkomisarz Józef Hejwowski siedział za biurkiem w mundurze zapiętym na wszystkie guziki i haftki, a za jego plecami widoczne było ciemne okno wychodzące na wnętrze dawnego kościoła, obecnie resursy. Stała pusta i zimna, do karnawału jeszcze ponad dwa miesiące, a wtedy również gabinet kierownika Wydziału Śledczego zrobi się ciepły dzięki zabawom urzędników zamojskiej socjety. Jeżeli Maciejewskiemu zostałoby wyznaczone siedzieć przy tym oknie i obserwować gości, nie miałby nic przeciwko temu. Przynajmniej wygrzałby się za wszystkie czasy.

– Panie komisarzu, melduję się – powiedział, zdejmując kapelusz.

Zabrzmiało to niemal z entuzjazmem, chociaż Zyga nie spodziewał się, że kierownik przydzieli mu poważną sprawę. Już pół roku ostentacyjnie nie ufano aspirantowi, wyolbrzymiając niewielką protekcję, dzięki której niedoszły prawnik i bokserski mistrz okręgu dostał się do Głównej Szkoły Policji. Szczególnie Hejwowski, który w pierwszych dniach polskiej niepodległości organizował w Zamościu komisariat, krzywo patrzył na nowego oficera, być może przysłanego po to, aby wysadzić z siodła starego wygę. Maciejewski wzajemnie nie cenił przełożonego, który powinien był rządzić raczej wydziałem administracyjnym.

– Wezwałem pana w pański wolny dzień, ale to nie zajmie wiele czasu. – Hejwowski zmierzwił wąsy kciukiem i palcem wskazującym. – Niech pan siada. I niech pan na to spojrzy.

Przed Zygą, ledwie zajął miejsce na krześle na wprost zwierzchnika, wylądowała jasnobrązowa skórzana rękawiczka. Była cała w ziemi, to pierwsze zwracało uwagę, ale kiedy aspirant ostrożnie, tak jak go uczono na kursie, wziął do ręki dowód rzeczowy, zauważył ślady zakrzepłej krwi. Zajrzał do wnętrza i odczytał monogram A.W.

– Tę rękawiczkę znaleziono w ogrodzie zoologicznym tydzień temu. Tutaj – podkomisarz przesunął w stronę Zygi cienką teczkę – znajdzie pan dotychczasowe materiały tego, nazwijmy to, dochodzenia. Sprawa jest delikatna i pan ją delikatnie zamknie, bo nie lubię zajmować się bzdurami.

Aspirant przejrzał szybko najpierw protokół, w którym przyjmujący zgłoszenie przodownik Badzian opisał dowód rzeczowy w postaci rękawiczki oraz spisał zeznania Bolesława Lesmana, notariusza, który w przedmiocie rozpoznał własność Anny Wołkońskiej, uczennicy Gimnazjum im. Konopnickiej. Dalej dzielnicowy potwierdził fakt, iż wyżej wymieniona od poniedziałku 18 października nie pojawiła się w szkole, opuściła również zajmowaną stancję. Wreszcie podkomisarz Hejwowski dołączył notatkę z rozmowy z rejentem Lesmanem, dopytującym się, jakie w związku z jego doniesieniem poczyniono kroki urzędowe.

Maciejewski zamknął teczkę. Uczennica najlepszego zamojskiego gimnazjum i notariusz. To pachniało high lifem, tym bardziej o swojej wartości przekonanym, na im większej siedzącym prowincji. I Hejwowski pewnie zapragnął pozbyć się balastu. Należało przynajmniej spróbować się bronić, stanowczo!

– Pan jest pewien, że to ja powinienem zająć się dochodzeniem, panie komisarzu? – zapytał Zyga dla formalności. Służył w policji już pół roku i chociaż starsi mundurowi wciąż nie traktowali go poważnie, to czas płacenia frycowego minął. Tak przynajmniej sądził Maciejewski. – Sam pan komisarz powiedział, że to delikatna sprawa, a ja przecież nie mam orientacji w tutejszym towarzystwie. W Zamościu dotąd poznałem tylko speluny i prostytutki.

– Za to byłeś pan na uniwersytecie. – Stary glina z obrzydzeniem odsunął od siebie teczkę personalną podwładnego. – Nie mam w całym wydziale lepszego inteligenta od pana, nawet jeśli pan na to nie wygląda, aspirancie Maciejewski. Jest sobota, to jak się pan dobrze zakręcisz, do jutra zamkniesz pan dochodzenie i znów zajmiesz się pan tym, co należy.

– Doniesienie złożono tydzień temu, a pan komisarz dotąd nie wydał mi w tej sprawie żadnego polecenia. – zauważył aspirant. – Nic nie wiedziałem aż do teraz. Proszę powiedzieć, czego pan ode mnie oczekuje.

Hejwowski z ciężkim westchnieniem splótł ręce. To wróżyło jakąś z jego złotych myśli. I faktycznie przeczucia nie zawiodły Zygi.

– Pana na szkoleniu w stolicy uczono różnych rzeczy – zaczął podkomisarz – ale nikt panu pewnie nie powiedział, że póki zwierzchnik pana nie zauważa, to jest to najlepszym probierzem dobrej służby – pouczył z przekąsem. – A teraz tak samo ja, jak i pan komendant Przygoda, oczekujemy takich rezultatów, żebyśmy wciąż nie musieli pana nadmiernie zauważać.

*

A zatem dopiero teraz policja zajęła się moim doniesieniem!

Rejent Lesman był domyślny. Siedział pod rozłożystą palmą w saloniku pełnym kwiatów oraz klatek z kanarkami, gilami, czyżykami i niepokoił Zygę tylko pozornie łagodnym spojrzeniem. Był niski, fotel ogarniał go ze wszystkich stron, tak że notariusz mógłby się w nim schować, a mimo to aspirant Maciejewski, okręgowy mistrz bokserski wagi średniej, nie czuł się wcale panem sytuacji.

– Prowadzono rutynowe czynności tytułem ustalenia faktów, panie sędzio. – Policjant uciekł się do tytułu grzecznościowego, ale na rejencie nie zrobiło to wrażenia. – Dziś przejąłem tę sprawę jako wywiadowca kryminalny.

– I mam mówić z panem o tym ab ovo? – sarknął Lesman, zakładając nogę na nogę.

Ptaki w klatkach zaczęły się przekrzykiwać, jakby miały w tej sprawie coś do dodania. Dopiero spoglądając ku nim, Zyga dostrzegł w mieszkaniu subtelne ślady kobiecej i artystycznej ręki: kilka subtelnych pejzaży pani Lesmanowej wstydliwie ukrytych za roślinami. Jej pędzel rozmazał w różne odcienie zieloną farbę, pewnie dlatego notariusz nawet ich nie zauważał.

– Nie, panie sędzio. – Maciejewski wyjął z kieszeni notes i wieczne pióro, jedyny przedmiot zbytku, jaki posiadał. – Chciałbym wiedzieć, dlaczego powziął pan przypuszczenie, że ta rękawiczka należy do Anny Wołkońskiej. Czy pan ją zna?

– Znam. – Notariusz powoli, bardzo powoli kiwnął głową. Ostry nos zanurzył się między szczyty staromodnie podkręconych wąsów. – Ojciec tej panny, Konstanty Wołkoński, bywał moim klientem.

– Chyba nawet lekarze niezbyt często znają rodzinę pacjentów, co dopiero notariusze… – Maciejewski zadbał, by poprzez oddzielający ich niski okrągły stolik z szydełkowaną serwetą rejent widział ruch pióra. I że stalówka kreśli w notesie znak zapytania. – Panie sędzio, Zamość to pierwsze miejsce mojej służby, zupełnie obce, więc jeśli mam panu pomóc…

– Słucham?! – Rejent poruszył się, zdenerwowany. A może zrobił to tylko z powodu arogancji młodego policjanta? – Mnie pomóc? Jak to!

– To pan sędzia zabiegał, aby policja zainteresowała się tą sprawą. Sprawą zaginięcia panny Wołkońskiej. I właśnie pan sędzia uczynił to, mimo że na ogół podobne doniesienia składa najbliższa rodzina.

– Pan sugeruje, że byłem kimś w rodzaju bliskiej osoby Anny Wołkońskiej? – Notariusz poderwał się z fotela. Zrobił krok w stronę Zygi, zawahał się i zwrócił ku najbliższej klatce z kanarkiem. Uniósł rękę, postukał palcem w poidło. Ten gest widocznie go uspokoił. Znów spojrzał na policjanta swoimi niebieskimi oczami. – Panie aspirancie, uporządkujmy fakty, odniosłem jedynie rękawiczkę. Proszę wybaczyć, że nie do biura rzeczy znalezionych, takiego w Zamościu nie mamy. Natomiast funkcjonariusz, do którego się zgłosiłem…

Kiedy tak stojąc przy klatce z kanarkiem, porządkował fakty i między wierszami udowadniał brak kompetencji przodownika Badziana, nie wydawał się już takim mikrusem. Niby Maciejewski, gdyby się podniósł, przysłoniłby go własnym cieniem, ale za Lesmanem stał jego urząd i stosunki, za Zygą jedynie blaszka z orłem i napisem Służba Śledcza.

Tymczasem całą uwagę notariusza pochłonęły trele kanarka. Ptak zawisł uczepiony pazurkami na kracie klatki, a Lesman najpierw pozwolił dziobnąć się w palec, potem pogłaskał żółty brzuch ptaka. Co bez wątpienia było bardziej pasjonujące niż udzielanie audiencji tajniakowi.

– Czy pan sędzia widywał Annę Wołkońską? – zapytał Maciejewski z dyplomatycznym spokojem.

– Dwu-, może trzykrotnie w mojej kancelarii. – Lesman zostawił kanarka i usiadł. – Za jej pośrednictwem pan Wołkoński niekiedy przekazywał mi dokumenty.

– A w szkolnym ogrodzie zoologicznym?

– Być może, to wszakże miejsce publiczne.

Aspirant, który z miejsc publicznych w Zamościu do tej pory prócz kina poznał głównie domy publiczne, spojrzał na notariusza, starając się nie okazać podejrzliwości. Lesman nie mówił mu całej prawdy, bo czy gdyby naprawdę prawie nie znał Anny Wołkońskiej, domyśliłby się, czyją rękawiczkę wyjął z pyska lwiątka? Z drugiej strony, gdyby miał coś istotnego do ukrycia, to czy zaniósłby ją na policję?

– Pan sędzia martwi się o nią? – Zyga spróbował z innej beczki.

Spojrzenie Lesmana, dotąd niemal wyzywające, rozwodniło się w błękicie jego oczu, zupełnie jakby w głębi duszy odetchnął z ulgą, chociaż nie chciał tego okazać.

– Martwię się – przyznał nieco pobladły, jakby z wysiłku. – Byłoby szkoda, gdyby spotkało ją coś złego.

*

Pani Madlerowa nie przyjmuje! – usłyszał wywiadowca kwadrans później od służącej.

Przytomnie najpierw włożył nogę za próg, nie dając zatrzasnąć sobie drzwi przed nosem, i wyjął znaczek służbowy.

– Aspirant Maciejewski w sprawie urzędowej do pani dyrektor – zaanonsował się na tyle głośno, że musiało go być słychać także na pokojach.

Osiągnął skutek, bo otworzyły się jedne z trojga drzwi w korytarzu i stanęła w nich drobna, czarno ubrana kobieta. Mogła mieć równie dobrze lat trzydzieści kilka, jak czterdzieści, poważnego wyglądu dodawały jej czarne włosy gładko zebrane w niski kok.

– Przyjmę pana, Katarzyno. – Pani Madlerowa wskazała pokój, z którego wyszła.

Maciejewski oddał płaszcz i kapelusz służącej, po czym znalazł się w wyemancypowanym gabinecie z regałem pełnym książek z dziedziny biologii, fizyki i pedagogiki oraz drugim z literaturą. Bardzo patriotyczną i zasadniczą, uznał Zyga, przebiegając wzrokiem po grzbietach. Prawie jak u wychowującej go ciotki, tylko ciotka wolała swojską literaturę, a egzotyczne wyprawy Ferdynanda Ossendowskiego po prostu ją odrzucały.

– Ogląda pan biblioteczkę? – zapytała dyrektorka, co zabrzmiało wprawdzie kurtuazyjnie, ale też widok policjanta z książką w ręku mógł zadziwiać.

– Z ciekawości. – Uśmiechnął się. – Dotąd byłem tylko w jednym w mieszkaniu nauczycielki. Uczyła mnie muzyki, więc trzymała głównie nuty – powiedział z lekką tremą, bo po raz pierwszy od ćwiczeń na kursie wywiadowców zastosował wstęp zmiękczający. – Niepokoję panią dyrektor w związku z Anną Wołkońską, uczennicą pani szkoły – wyjaśnił, siadając.

I tu skończył mu się repertuar wabienia świadka. Na biurku pani Madlerowej oprócz starannie ułożonych kajetów uczennic nie było nawet popielniczki i maszynki do papierosów, do czego przywykł u ciotki. W dodatku panowała tu sterylna czystość. Żeby chociaż poddała mu wątek w stylu: „A cóż zmalowała Wołkońska?”!

Niestety pani Madlerowa zapytała sucho:

– Czym mogę panu służyć?

– To nie jest jeszcze śledztwo – uprzedził. – Zgłosił się do nas świadek, którego informacje sugerują, że Annę Wołkońską mogło spotkać nieszczęście. Od jak dawna nie chodzi do szkoły?

– Od tygodnia. Dokładniej można to sprawdzić w dzienniku uczniowskim. Trzy dni temu wysłałam list do jej ojca w sprawie tych nieobecności. Mieszka w majątku w Horobudach, a to wprawdzie niedaleko, lecz jesienią sam pan wie, jak wyglądają drogi. Może wystarczy poczekać na odpowiedź? – rzuciła. I jakby zawstydziła się urzędniczej obojętności, bo dodała natychmiast: – Bywają różne powody zrywania nauki przez panny w tym wieku. Staramy się być delikatni i dyskretni.

– Uważa pani, że może to okazać się potrzebne w tej sprawie? – Położył na biurku notes i pióro, co chyba uzmysłowiło dyrektorce szkoły, że może to nie śledztwo, ale jednak naprzeciwko siedzi funkcjonariusz.

– Anna Wołońska nie należała do wzorowych uczennic – nie bez wahania powiedziała Madlerowa. Zyga otworzył notes. – Jednakże jeszcze nikt związany z naszą szkołą nie miał do czynienia z policją.

– Nikt nie jest zainteresowany tym, żeby zaszkodzić opinii pani zakładu naukowego. – Miało to zabrzmieć wytwornie, lecz zabrzmiało ironicznie. – Chcemy tylko wiedzieć, co stało się z pani uczennicą – ciągnął – zwłaszcza że znaleziono jej rękawiczkę ze śladami krwi, a panny Wołkońskiej od tygodnia nikt nie widział. Zostałem wyznaczony, aby osobiście się tym zająć, z całą dyskrecją i z całą powagą, proszę pani.

Trafił wreszcie w ton, który spodobał się Madlerowej, a może tylko uznała, że i tak jest między młotem a kowadłem. W wyciągniętym z szuflady biurka notatniku miała kilka stron zapełnionych drobnymi nauczycielskimi szykanami, jakie spotkały Annę Wołkońską od początku roku szkolnego za lenistwo, spóźnienia i nierówny charakter.

– Nie uczę w ostatniej klasie – powiedziała, zamykając kajecik – tylko dwa razy w miesiącu mam na lekcjach przyrody pogadanki higieniczne, bo sam pan rozumie, że profesor Miler jako mężczyzna nie może mówić o pewnych rzeczach… – Nawet się nie zarumieniła, ale jako dyrektorka musiała sobie pewnie radzić i z trudniejszymi tematami. – Zauważyłam jednak, jak bardzo Anna zmieniła się od zeszłego roku. I wcześniej była lekkomyślna i samolubna, ale przynajmniej zdawała się rozumieć nakładane na nią upomnienia. – Sięgnęła do szuflady biurka po album. – To ostatnie zdjęcie klasowe.

Na fotografii w dwóch rzędach stały lub siedziały na podłodze uczennice w wykrochmalonych kołnierzykach, niektóre w miękkich szkolnych rogatywkach założonych nieco na bakier, by ładniej spod nich wyglądały zaczeski, modne fryzury na pazia albo warkocze. Maciejewski był pewien, że zlokalizował Annę Wołkońską w grupce trzech przytulających się do siebie panien. Nawet workowate szkolne stroje nie były w stanie ukryć biustów, a ułożone w poważne kształty usta zmysłowych pozaszkolnych poszukiwań.

– To ta uczennica. – Dyrektor Madlerowa wskazała palcem.

Omal nie zapytał: „Jest pani pewna?”.

Anna Wołkońska była jedną z niewinniejszych postaci na fotogramie. Wprawdzie bez szkolnego kołnierza i dekolt sukienki odsłaniał jej dziewczęcą szyję, lecz stała skromnie za nauczycielami, wśród obojętnych, może nawet wystraszonych przed obiektywem koleżanek. Ciemne oczy patrzyły wprost bez żadnej gry, twarz również była nieruchoma, fala włosów spływała na lewe ucho po prostu uroczo i zupełnie niewinnie.

– Kiedy zrobiono tę fotografię? – Maciejewski spojrzał badawczo na panią Madlerową.

– Pod koniec zeszłego roku – odparła, wyraźnie doceniając sens pytania. – Pan się domyśla, że ono nie oddaje obecnej prawdy o osobie?

– O ile jakiekolwiek zdjęcie oddaje prawdę o osobie – zauważył, ciągnąc dobrą passę. – Ci nauczyciele na fotografii, rozumiem, mogliby mi coś o Wołkońskiej powiedzieć?

– To profesor Miler. – Wskazała uśmiechniętego wąsacza w sportowym garniturze. – Wraz ze mną wykłada przyrodoznawstwo. Niezwykle zasłużony społecznik, a wcześniej peowiak i legionista. To on polecił ojcu Anny jako korepetytora swojego ucznia z gimnazjum męskiego, Leszka Skrzywosza, bo nie radziła sobie z przedmiotami ścisłymi. To oczywiście ja, a to pani Kornikow-Raczewiczowa, uczy francuskiego i prac ręcznych. – I w głosie Madlerowej, i w belferskich pozach na fotografii widoczna była pewna rezerwa. – Tu ksiądz Jerin, katecheta, a za nim profesor Aleksander Szawul, nauczyciel muzyki. – Jej palec spoczął na łysym mężczyźnie o rasowej twarzy. Kilku podobnych Zyga widział już w „Dzienniku Inwigilacyjnym”, poszukiwanych za bigamię i oszustwa. – Pan Szawul to nasza wielka duma. Wybitny muzyk, kiedyś baletmistrz operetki wiedeńskiej. Żadna szkoła w naszym województwie nie może poszczycić się taką sławą. A to pan Młodożeniec. – Palec dyrektorki już ciężko spoczął na młodym człowieku o masywnej szczęce zakapiora, jednak ubranym przyzwoicie. – Podobno poeta jak rejent Lesman i też nie da się tego czytać, może mu przejdzie z wiekiem. Ważne, że nasze dziewczęta uczy języka polskiego bez zarzutu.

Pupil dyrektorki i niezrozumiany poeta funkcjonariuszowi śledczemu od razu się spodobali. Szawul jako murowany kandydat na uwodziciela, a Młodożeniec jako potencjalna ofiara nastoletniej femme fatal.

– Gdzie spotkam tych panów, pani dyrektor?

– Profesora Szawula chociażby dziś w „Stylowym” – powiedziała ze współczuciem. – Wdowiec, dwie córki, musi dorabiać taperką w kinoteatrze, bo budżet szkoły w dzisiejszych czasach… A jeśli chodzi o innych, proszę przyjść w poniedziałek do gimnazjum, do pokoju nauczycielskiego. Bardzo proszę dyskretnie, tak jak dzisiaj, po cywilnemu. I byłabym wdzięczna, gdyby pan nie przebywał na korytarzu podczas pauz.

Kiedy służąca zamknęła za nim, wywiadowca ponownie wyjął pióro i nierównym charakterem pisma, który nie znalazłby uznania w oczach dyrektor Madlerowej, skreślił w notesie kilka punktów, znaków zapytania oraz zrobił jeden przypadkowy, chociaż efektowny kleks. Notes kupił u Estery Bokser przy Solnej, która miała wprawdzie na wystawie trochę podręczników szkolnych i lektur, ale powiększała obroty papierem i drobną konfekcją. Maciejewskiemu spodobało się głównie nazwisko właścicielki, ale kajetu pilnie potrzebował, skoro służbowego nie dostał. „Papier jest państwowy, panie aspirancie, więc nie do gryzmolenia ani czyszczenia butów czy broń Boże, do sracza. Kartek używać się będzie dwustronnie. Dostaniecie jedną ryzę na rok, a jak wam wyjdzie, to już wasza głowa, co zrobicie”, tak zapowiedział mu pierwszego dnia służby w Zamościu podkomisarz Hejwowski.

I chociaż wedle procedur aspirant Maciejewski powinien był wrócić na komendę i sporządzić notatkę z rozpytania, udał się prosto do kina.

*

Dawny kościół franciszkanów górował nad Bramą Lwowską i wschodnią częścią Starego Miasta. Ale mimo to w sobotni wieczór nie cisnęłaby się do niego ponad setka ludzi, gdyby nie afisze Trędowatej i oświetlony żarówkami szyld kinoteatru „Stylowy” nad szerokim wejściem.

Maciejewskiego, mimo że zapłacił za bilet podobnie jak reszta publiczności, w trzech czwartych damskiej, miłosne perypetie Smosarskiej i Mierzejewskiego niewiele obchodziły. Z natrętną uwagą przypatrywał się za to ukrytemu w cieniu taperowi. Co jakiś czas światło z ekranu wydobywało spotniałą łysinę, zadarty nos albo długie palce, przemykające po klawiszach pianina. Jak na gust Zygi instrumentacja Szawula była zdecydowanie lepsza niż teatralne miny Smosarskiej. Jednocześnie aspirant nader plastycznie potrafił sobie wyobrazić, co palce muzyka mogły wyrabiać na innego rodzaju instrumentach, choćby na budzących się ku erotyzmowi ciałach jego uczennic.

Dyrektor Madlerowa scharakteryzowała go lakonicznie, lecz ze wszech miar dodatnio. Zyga miał ponadto własne spostrzeżenia i notatki. Nie otarł się wprawdzie o lepsze towarzystwo zamojskie, lecz profesor jako stały i niewylewający za kołnierz bywalec „Centralki” nie umknął jego uwadze. No i co były baletmistrz operetki wiedeńskiej robiłby w prowincjonalnym, malarycznym Zamościu, gdyby nie ciągnął się za nim jakiś odór tajemniczego skandalu?

Szawul grał coraz bardziej zapamiętale. Smosarska, udająca nieszczęsną Stefcię Rudecką, miała już złamane serce i spazmowała, a on przenosił na klawisze wszystkie jej omdlenia. Im bardziej palce tapera marzyły o dotknięciu zimnego, obłego kieliszka, tym bardziej dramatyczna była skazana na zagładę miłość młodej guwernantki i całkiem miłego, lecz życiowo głupiego młodego ordynata. Nikt jednak w „Stylowym” nie spojrzał nawet na muzyka, który tym bardziej powinien być wdzięczny za uwagę początkującego szpicla. A jednak wdzięczny nie był.

– Pan profesor Szawul? – zapytał po projekcji Zyga Maciejewski, okazując swój znaczek służbowy, na co podziwiany przezeń pianista cofnął się ze wstrętem, jakby uczyniono mu afront. – Aspirant Maciejewski z Wydziału Śledczego.

Stali na rogu przy „Stylowym”, w miejscu niebrzydkim, jednak tragicznym, podobnie jak gra tapera. Wszystko, co w Zamościu mogło być warte oglądania, mieli za plecami. Po prawej pusty plac autobusowy, po lewej coraz gorsze kamienice i herbaciarnię Ruwina, przed sobą Bramę Lwowską i celę, gdzie cierpiał nieszczęsny wolnomularz Walerian Łukasiński, który zawiązał sprzysiężenie oficerów pragnących po ludzku i sprawiedliwie traktować swych żołnierzy. Niejeden kierownik w policji odrodzonej Rzeczpospolitej powinien brać z niego przykład, jak nieraz myślał Zyga, no ale fakty były takie, że Łukasiński wyszedł na tym fatalnie. Dalej długo, długo nie rozciągało się nic, co przypominałoby miejską zabudowę, bo położone w oddaleniu zamojskie Nowe Miasto zdecydowanie nie zasługiwało na taką nazwę.

– Policja do mnie? O takiej porze? – Szawul zrobił minę jak Smosarska na fotosie. Trudno zgadnąć, czy bardziej smutną, czy obrażoną. Po czym nagle zmienił front. – Zaraz, zaraz… To pan jest tym nowym wywiadowcą?

Tajniak nie spodziewał się zostać obiektem zainteresowania, po chwili jednak zrozumiał, skąd pojawił się ten przypływ sympatii. Zyga sam chętnie by coś chlapnął, zwłaszcza że ledwie wyszedł z nagrzanego ludźmi i emocjami „Stylowego”, z miejsca zaczął marznąć. Z profesorem było inaczej: on wypić bezwzględnie musiał, chociażby z nieznajomym.

– Czym zatem mogę panu służyć? – Szawul pierwszy nie wytrzymał milczenia. Poprawił nerwowo melonik i rękawiczki.

– Interesuje mnie Anna Wołkońska.

– Pana?! – zakpił muzyk, ale Zyga puścił to mimo uszu. Był zbyt zaabsorbowany przeliczaniem w pamięci zawartość swojego portfela.

*

„Centralka” nie należała do miejsc, w których przyzwoity człowiek, jak profesor Aleksander Szawul, pokazałby się z gliną. Kluby Rodziny Urzędniczej i Obywatelski też były pełne plotkarzy. Maciejewski z miejsca wybrał „Restaurację Pocztowo-Autobusową”, do której mieli dwa kroki, a w dodatku był to lokal tani i demokratyczny. Bez pianina, ale z wyszynkiem.

Nie zdejmując okryć, usiedli przy stoliku w głębi sali. Ostatni autobus z Zamościa zdążył dawno odjechać i nieszczególnie miał kto tu przesiadywać. Szoferzy zazwyczaj wstępowali na szybkie piwko przy barze po ostatnim kursie, potem przychodziła pora na mechaników, by wreszcie knajpa, ożywiona w ciągu dnia dzięki pasażerom i kieszonkowcom, na godzinę przed zamknięciem mogła zapaść w letarg.

– Dlaczego Anna Wołkońska interesuje policję? – zapytał profesor łagodnie, wręcz melancholijnie. Jego palce, zanim kelner przyniósł kieliszki i zakąskę, wygrywały na obrusie neurotyczną melodię. Teraz, gdy Szawul wypił, spokojnie spoczywały na blacie.

– Bo dawno nie pokazała się w szkole, panie profesorze. I ktoś jest o nią niespokojny – dodał Maciejewski, z pełną przykrością świadom, że była to raczej kwestia godna detektywa z powieści dla kucharek.

– Myślę, że niepotrzebnie. – Szawul skinął na kelnera, co aspirantowi wydało się obiecujące. Najwyraźniej profesor zaczynał płynąć i obojętniał na to, w czyim towarzystwie przyjmie lekarstwo. W kasie chorych czy w szpitalu też nie wybiera się przecież współtowarzyszy cierpienia. Pytanie tylko, komu przyjdzie zapłacić za tę kolejkę. Fundusz operacyjny Zyga miał wyznaczany przez Hejwowskiego, zatem nader oszczędnie. – Takie jak ona mają coś z kota, proszę pana. Nawet z wysoka spadają na cztery łapki.

– Nie lubi pan swojej uczennicy?

– Przeciwnie, bardzo ją lubię! – Szawul zaprotestował z gestykulacją maestra. – Leniwa i zepsuta pannica, dlatego urocza na swój sposób. Sam mam córkę w tym wieku, proszę pana, i kocham ją, ale obowiązkowość i staranie, by nikogo nazbyt nie zmartwić, uroku ani tajemniczości mojej pierworodnej nie przydają. Za to wyjdzie za nudziarza i będzie im obojgu jak w puchu. Anna zaś takimi dylematami w ogóle nie zaprzątała sobie ślicznej główki, panie… przodowniku?

– Aspirancie – poprawił go Zyga.

– Jest pan bardzo młody jak na oficera. Pan nie ma chyba jeszcze trzydziestu lat, prawda? Więc jest pan wykształcony! Teraz to zaczynam w panu dostrzegać! – Muzyk chlapnął kolejną wódkę z miną szczęśliwego odkrywcy. – Niech pan powie! Przecież nie rozmawiamy urzędowo, tylko tak… jak to mężczyźni… zapoznajemy się przy kieliszeczku.

Ta kolejna zmiana frontu rozpytywanego była kłopotliwa. Maciejewski doskonale radził z nim sobie, zanim Szawul zażył zbawczy alkohol. Teraz wymykał się, a co gorsza, nabierał cech sympatycznego kompana. Znacznie milszego niż przodownicy Badzian i Szac, którzy ewidentnie mieli przykazane, aby po przyjeździe wybadać Zygę przy wódeczce. Nie miał wprawy w piciu, za to miał instynkt, więc szybko zrobiło mu się niedobrze. Badzian przestał wtedy traktować byłego sportsmena jak mężczyznę, za to Szac nabrał doń serdecznych uczuć. Cholera wie, co gorsze!

Profesor znów zawezwał kelnera, a ten, chociaż początkowo usypiał wraz z knajpą, nagle nabrał ochoty do pracy, widocznie węsząc napiwek.

Maciejewski wypił, zakąsił śledziem i zaraz się zmartwił. Inwestował wprawdzie w pierwsze swoje samodzielne dochodzenie, niestety dochodzenie o tak wątłych podstawach, że każdy rozsądny policjant nie poświęciłby mu więcej niż godzinę. Tak, każdy rozsądny policjant właściwie odczytałby sugestię kierownika Hejwowskiego. Dziewucha gotowa się znaleźć cała, zdrowa i w dodatku niezdrowo podekscytowana, że z jej powodu powstało takie zamieszanie.

– Studiowałem – powiedział niechętnie tajniak. – Jak na zamojską komendę powiatową jestem rzeczywiście bardzo wykształcony.

Kelner przypłynął już nie z dwoma kieliszkami, ale z karafką. Szawul, chociaż to on był zaproszony, nalał do kieliszków.

– Myślę, panie aspirancie, że jeszcze rozsmakuje się pan w Zamościu. To bardzo interesujące miasto dla przegranych albo pasjonatów.

– W kinie grał pan jak pasjonat – pochwalił Maciejewski – nie jak przegrany.

– Jest pan miłym człowiekiem, panie aspirancie. Ja chyba też. Nie myli się pan, mam coś na kształt pasji. – Muzyk dzielił zdania, jakby nie stawiał kropek, ale radykalne kreski taktowe. – Ale przede wszystkim mam długi, dwoje dzieci na utrzymaniu… I nie mam już siły, żeby się gryźć z takimi, co nie tylko grają z pasją, ale w dodatku mają perspektywy. Sam się pan przekona, że to bardzo akuratny stan ducha: nie mieć siły.

– Anna Wołkońska – przypomniał Zyga.

– Oj, jaki pan jest nudny! – Wódka widocznie na tyle wzmocniła odwagę muzyka, że glina nie robił już na nim większego wrażenia. – Bardzo dobrze wypadała na moich lekcjach. Matka albo guwernantka wystarczająco zakatowały ją notacją nutową, by nie musiała się uczyć, zwłaszcza że muuuzyka – zaśpiewał wręcz Szawul – sprawiała jej przyjemność. Tańczyła na przykład w jednym z moich szkolnych przedstawień, w Jasiu i Małgosi.

– Małgosię, jak mniemam. – Maciejewski wyjął papierosy, ale Szawul odmówił. Zapalił więc sam.

– A domyśla się pan, po co tańczyła?

To dziwne pytanie zastanowiło Zygę, i to nie tylko dlatego, że było w nim coś podchwytliwego. Do tej pory zbierał jedynie urzędowe relacje, teraz pojawiło się w nich drugie dno. Lekko obleśne, zważywszy na wilgotne usta profesora muzyki, chciwie pijącego alkohol. Z drugiej strony Maciejewski już od rozmowy z notariuszem podejrzewał, że zaginiona nie należała do dziewcząt, które rodzice koleżanek zapraszają na podwieczorki i wspólne wakacje.

– Bo ją to bawiło? – Aspirant wypił bez smaku. – Tak jak pana poprawianie uczuć Smosarskiej?

– Zauważył pan? – Szawul otworzył szeroko oczy. – Takim jest pan koneserem?

– Takim jestem szpiclem.

– A ona była małą kokietką – podsumował profesor.

– Była? – przyszpilił go Zyga.

– Przecież jej tu nie ma! – Muzyk uśmiechnął się szeroko. – Od tygodnia. O takich osobach mówi się, że były. Za to pokąd była, więcej przykładała się do roli małej femme fatale niż do lekcji. Nauczycielki nie cierpią takich uczennic, ale nauczyciele owszem, zawsze to jakaś rozrywka obserwować słodkie minki i poczynania takiego dziewczątka. O, nikt z profesorstwa tego panu wprost nie powie, ale to bardzo zabawne czasem popatrzeć sobie na naszą młodzież jak na okazy zoologiczne kolegi Milera! – Zaśmiał się i wypił. – Skusiła na przykład na dawanie korepetycji jego pupila, Leszka Skrzywosza z sąsiedniego gimnazjum męskiego. Wybór miała spory, a jednak uparła się na takiego, który codziennie przed lekcjami chodzi modlić się do kolegiaty.

– A pana profesora nie ciągnęło?

– Do kolegiaty? – odparł dowcipnie. – Pan ma prawo zadawać mi takie pytania?

– Mam prawo odprowadzić pana do aresztu. – Urwał, bo po raz pierwszy zdarzyło mu się powiedzieć coś gliniarskiego. Nawet jeśli nie oznaczało to dobrego początku dochodzenia, na podobną okazję czekał już długo. – A gdyby miały z tego wyniknąć dla mnie przykrości, to dopiero rano, a może nawet w poniedziałek.

Kolejny wybuch śmiechu Szawula był na tyle głośny, że wypełnił całą salę restauracyjną. Maciejewski stłumił złość, że tak się wygłupił, muzyk zaś nalał sobie, chlapnął, po czym znów parsknął, najwyraźniej po kolejnym kieliszku dostrzegł w aspirancie dowcipnisia. Po chwili zjadł śledzia i to dopiero go uspokoiło. Wręcz spochmurniał.

– Pan się niezmiernie myli, młody przyjacielu, jeżeli pan sądzi, że posiedziałbym w areszcie chociażby godzinę. Ale nie gniewam się, nawet dostrzegam w panu nadzieję dla naszego wymiaru sprawiedliwości. – Już pod dobrą datą Szawul poklepał Zygę po ramieniu. – Dobrze, odpowiem panu w imię przyjaźni: nie ciągnęło mnie. Jeżeli trochę zdążył pan poznać się na ludziach, zauważył pan, że należę do tych, którzy chcą mieć swój kieliszek i swój święty spokój. Takie jak ona, nawet starsze o te pięć czy dziesięć lat, więc już kobietki pełną gębą, zawsze oznaczają kłopoty…

– Co pan ma na myśli? – przerwał mu Maciejewski, obracając swój w połowie pusty kieliszek.

– Że myli się pan również co do mnie, jeśli uważa mnie za duszę artystyczną. Może czasem tak wyglądam podczas gry, ale w życiu od dawna nie miewam już porywów ani afektów. U mnie tu – Szawul popukał się w skroń – ciągle hałasuje kasa sklepowa jak w domu towarowym przy tęgiej prospericie. Wdowiec z dwiema córkami musi być pusty i przyziemny. Dlatego wiem, że summa summarum dziwki są tańsze, młody przyjacielu. Pan też niech się tego trzyma. Zwłaszcza że nie płacą wam wiele.

Ulubiony profesor dyrektor Madlerowej dopił wódkę i z plaśnięciem nieco zbyt głośnym położył na stole banknot pięciozłotowy. Wyszedł, pożegnawszy się zdawkowym ukłonem.

*

Pan jest zmartwiony, pan wypije, panu przejdzie – zachęcił Luft Ruwin, nawet nie czekając na złożenie zamówienia. Od razu chwycił butelkę i napoleońskim machnięciem ręki zrobił miejsce aspirantowi. Prostytutki posłusznie ścieśniły się przy jednym stoliku.

Maciejewski usiadł z ulgą w znajomym miejscu naprzeciw kamienicy, w której przyszło mu mieszkać, pogrążony w myślach na tyle niewesołych, że kobietom ani się przyjrzał. Zarejestrował tylko ich obecność, jak zauważa się bezdomnego kundla. Dopóki taki pies nie wygląda na wściekłego, nikt nie zaprząta sobie nim głowy.

A Luft Ruwin wiedział, czego ludziom trzeba, podobnie jak jego młodszy brat czerpiący dochód ze sprzedajnych kobiet.

– Przy sobocie pan władza na pewno nie życzyłby sobie miłego towarzystwa? – upewnił się gościnny knajpiarz.

– Życzę sobie spokoju i wytchnienia – bez przekonania odparł Zyga.

– Podług pragnienia. Oto spokój. – Z hałasem postawił przed tajniakiem słuszny kieliszek, pewnie jeden z tych, z których pijali jeszcze carscy żołnierze. – A oto pańskie wytchnienie. – Z wprawą napełnił stakan cudownie oleistą, klejącą się do szkła monopolką. Porysowany blat został na oczach Maciejewskiego przetarty zaledwie rytualnie, lecz masywna popielniczka, z nasadzonym na nią uchwytem i pudełkiem zapałek, lśniła do nieprzyzwoitości.

Aspirant oparł się łokciami o swój ulubiony stolik i spoglądał na kieliszek z podejrzliwością. Już wypił z Szawulem, służbowo, bez najmniejszej chęci. Poprawiać i witać niedzielę kacem u Kaców?

Przeniósł wzrok na kurwy. Odpoczywały, nie zamierzając łowić tu gości, chciały jedynie ogrzać się trochę, zanim wystawią wdzięki na ulicy. Milczący facet w głębi lokalu, pojadający zimną gęsinę, też był przykładem dyskrecji, zwłaszcza że siedział tu służbowo jako jeden z pomocników Ruwina Młodszego. Nie wymienili z Zygą ukłonu, chociaż widzieli się nie pierwszy raz. I on, i knajpiarz prowadzący swój lokal o dwa kroki od mykwy, a o jedną przecznicę do synagogi, należeli do postępowych przedsiębiorców, czerpiących zyski i w szabas, i w chrześcijańską niedzielę.

Zyga sięgnął do kieszeni po notes, żeby spisać to wszystko, czego dowiedział się od profesora Szawula. Układanka stawała się ciekawa, wziąwszy pod uwagę duże powodzenie Anny Wołkońskiej.

Pełne niesmaku syknięcie faceta w głębi lokalu sprawiło, że dwie prostytutki wstały i wyszły. Najwyraźniej skończyła się ich przerwa przewidziana w umowie o pracę. Nieformalny kierownik zmiany popił gęsinę piwem prosto z butelki.

„Leszek Skrzywosz”, zanotował Maciejewski wiecznym piórem, które na dobry początek pracy podarowała mu ciotka. Przypomniał sobie, że nie odpisał już na dwa jej listy, ale zanim dopadło go poczucie winy, postawił przy Skrzywoszu wielki znak zapytania. Z zawijasów, jakimi katowali go nauczyciele kaligrafii, wyprowadził od pytajnika dwie linie. „Korepetytor”, zapisał przy jednej. „Romeo”, z kolejnym znakiem zapytania, odnotował przy drugiej.

– Pan będzie niezdrów, jak pan nie wypije. I nie zakąsi – upomniał Luft Ruwin, stawiając na porysowanym blacie talerz ze śledziem w śmietanie. W drugiej ręce trzymał butelkę, gotów dolać.

Maciejewski rad nierad zrobił miejsce w kieliszku. Nowa porcja wódki łagodnie spłynęła po szkle.

„Do jutra zamkniesz pan dochodzenie”, powiedział Hejwowski i brzmiało to jak wyzwanie. Już wtedy Zyga nie miał wątpliwości, że to mu się nie uda, a teraz w dodatku nagle nabrał smaku na tę sprawę. Profesor Szawul uwodzący uczennicę, a potem ukrywający ją gdzieś poza miastem, to była niezła koncepcja, by młody wywiadowca kryminalny wybił się, nawet trafił do gazet. Niestety bez podstaw. Rówieśnik udzielający korepetycji już tak nie skandalizował, zalatywał bardziej szekspirowskim romansem, ale z drugiej strony był łatwiejszy do przyciśnięcia, a nawet do zaobrączkowania.

Aspirant zamknął notes i łapczywie pożarł wszystko, co przed nim stało. Dopiero teraz przypomniał sobie, że przez Hejwowskiego tego dnia zapomniał o obiedzie.

– Proszę dopisać – powiedział, wstając.

– Jak pan życzy – ukłonił się Luft Ruwin.

Zyga przeszedł wąską ulicę i zanurzył się w obmurowaną furtkę zewnętrznej klatki schodowej. Co dziesięć kroków wynurzał się z ciemności, by z wysoka zerkać na oblane wieczornym mrokiem stare fortyfikacje. Za nimi trwały erotyczne zmagania, z których czerpał korzyści Ruwin Młodszy.

Od drzwi dzieliło aspiranta już tylko jedno półpiętro. Obił się ramieniem o ścianę, zmęczony całodziennym szpiclowaniem i alkoholowym finiszem. Właśnie w takim stanie zastał go Abram Kac, stojący na schodach jak wyrzut sumienia z lampą naftową w ręku. Ktoś doniósł, że Zyga akurat będzie wracał?

– Ja mam do pana pretensje, panie Maciejewski – oznajmił z takim smutkiem, jakby kilka godzin temu powiedziano mu w synagodze, że mesjasz, owszem, pojawił się w Zamościu, ale wystarczyło mu przejść Żydowską, spojrzeć na brudne szyby i przepełniony śmietnik, by nieodwołalnie zrezygnować ze zbawienia narodu wybranego. – Był szabas, a pan obiecał palić w piecu, bo zimno, panie Maciejewski.

– Napaliłem przecież. – Aspirant westchnął ciężko.

– Emes, emes – potwierdził gospodarz. – Zgoda, napalił pan, ja nie mówię nie! Tylko potem poszedł pan sobie, a w piecu zgasło. I ziąb się zrobił, że nie wytrzymać! Musiałem zawołać szabesgojkę do pomocy, nie za darmo, pan wie. Ja pana lubię, panie Maciejewski, ale pan obiecał, a my marzli. Złotówkę pan jest winien, panie Maciejewski. Pan może dać teraz albo ja mogę do czynszu doliczyć. Ja pana lubię, to nie będę się upierał, żeby już zaraz pan dawał złotówkę, jak pan pewnie nie ma.

– Mam, panie Kac! – Zyga wyjął portfel. Nieszczęśliwie najmniejszym pieniądzem był w nim banknot pięciozłotowy, ten sam, który zostawił w knajpie tknięty na honorze profesor Szawul. Aspirant też miał coś na kształt godności, mimo że w „Pocztowo-Autobusowej” drobniakami odliczył należność. – Mam i daję to panu akonto kolejnych pańskich kłopotów ze mną. Tylko niech mi znowu pańska żona będzie dzwonić rondlami o szóstej rano albo pański Chaimek handryczyć się z matką, to ja panu te pięć złotych z gardła wyciągnę.

– Ja już nie mogę mieć do pana pretensji, panie Maciejewski. – Abram Kac z godnością złożył banknot na pół i wsunął do kieszeni kamizelki. – Ja teraz mam tylko podeptaną godność, a nawet dreszcze z tego zimna, i mnie jest smutno za pana, panie Maciejewski, bo kiedy pomyślę, jak będzie się pan czuł, jeśli ja z pana winy dostanę zapalenia płuc…

Przestał mówić, dopiero gdy Zyga zamknął się w wynajętym pokoju. Przez uchylone okno wpełzał do środka wilgotny ziąb. Maciejewskiemu gorzko odbiła się wódka, ale marzł jakby mniej.

*

Poniedziałek, 24 marca 1952 roku

Kiedy ulica Akademicka nie nazywała się jeszcze Stalingradzka, w przysadzistym gmachu starostwa czuć było głównie kancelaryjnym kurzem i atramentem. Przez noc spędzoną tu, na milicyjnym dołku, Zyga Maciejewski nawąchał się głównie smrodu szczyn i grzyba porastającego mury piwniczne. Jedzenia ani picia nie dostał.

Wezwany z rana na przesłuchanie przed ponure oblicze łysiejącego sierżanta, z jego oddechu zaczął zgadywać, co ten wtrząchnął na śniadanie i z czego wziął się zły humor funkcjonariusza.

– Siad, do kurwy nędzy! – zaprosił serdecznie milicjant, wskazując chybotliwe krzesło na wprost swojego biurka. – Imię, nazwisko, urodzony…

Zyga posłusznie rozpoczął urzędową spowiedź, nie spuszczając oka z wygiętej, spracowanej gumowej pałki, którą sierżant rytmicznie uderzał o blat, podczas gdy aresztant podawał personalia. Były znane przedstawicielowi władzy ludowej, więc milicjant niczego nie notował.

– I co jeszcze powiesz, gnoju pierdolony?

Jak na pytanie retoryczne było ono źle sformułowane i jeszcze kilka lat wcześniej Maciejewski odpowiedziałby równie kąśliwie. Ale nasiedział się już dość i przekroczył pięćdziesiątkę, a w tym wieku mężczyznom, nawet przy łagodniejszej władzy, przechodzi ochota, żeby kopać się z koniem. Nawet gdy jakieś bydlę mówi do dorosłego człowieka „gnoju”, zamiast na przykład „skurwysynu”.

– Przepraszam obywatela sierżanta, zaszła pomyłka.

– Sryłka, nie pomyłka! – Pała walnęła o biurko, papiery zadrżały. – Ja cię, chuju, nauczę! Ja was wszystkich, kurwa wasza mać, nauczę! Napadliście na funkcjonariusza! Wiecie, co grozi za napaść na milicjanta?

Odbicie nerek, połamanie żeber, niepłodność na skutek nieszczęśliwego upadku, mnóstwo rzeczy mogło grozić za napaść na milicjanta, o tym Maciejewski dobrze wiedział. Sam przed wojną nie zniżał się do używania kastetu, jeśli bił, to ręką, chociaż na ogół wolał tylko postraszyć. Jego następcy mieli znacznie mniej zahamowań.

– Nie był w mundurze. Myślałem, że chuligana biję – powiedział Zyga. Słowo w słowo to samo, co zeznał poprzedniego dnia.

Pałka gwizdnęła mu przed nosem. Milicjant, gdyby był mniej skacowany, może by trafił, ale Maciejewski zdążył się odsunąć. Przewaga trzeźwości zaprocentowała.

Sierżant zerwał się na równe nogi, gotów przesadzić biurko jak lekkoatleta. Dawny policjant był przygotowany, że oberwie, ale ból to nic. Gorsze to, co mogłoby pozostać na papierze.

Milicjantowi przeszkodziło niestety skrzypnięcie drzwi. Do gabinetu pewnym krokiem wszedł dobrze ubrany cywil, na którego widok sierżant opadł z powrotem za biurko. Przybysz obojętnie minął Maciejewskiego, poprawił czerwony krawat i przysunąwszy sobie krzesło, rozsiadł się na nim obok przesłuchiwanego.

– Czołem, towarzyszu! – Nie czekając na odpowiedź, rzucił kapelusz na blat.

Milicjant poderwał się prawie na baczność, ale cywil łaskawie skinął, by usiadł i nie przesadzał z grzecznościami. Sięgnął lewą ręką po papiery zatrzymanego jak po swoje, a wtedy mankiet marynarki odsłonił ogromny zegarek z mniejszą tarczą sekundnika, zapewne pasówkę z kieszonkowej cebuli. Umieszczone zamiast cyfr godzinowych wypukłe litery układały się w rosyjski napis W pamiat’ kursa, a zdanie kończył skrót NKWD. Nieprzyjemny czerwono-żółty emblemat z sierpem, młotem i mieczem sprawiedliwości ludowej widniał na środku czarnego cyferblatu. Zyga nie wątpił, że tego czasomierza ubek używał w podobnych celach co on przed wojną policyjnego znaczka służbowego. Że pamiątka ukończonego kursu NKWD tykała i pokazywała godzinę, było tylko fantazyjnym dodatkiem, nadbudową, jak powiedziałby marksista leninista.

– Więc to jest ten Maciejewski, towarzyszu sierżancie? – Mężczyzna przyjrzał się zatrzymanemu nawet przyjaźnie, chociaż najwidoczniej inaczej go sobie wyobrażał.

– Tak jest. Ale nie było żadnych poleceń z waszego urzędu – zastrzegł się sierżant. – Dlatego prowadzę rutynowe…

– Rutynowe, rutynowe – przerwał mu ubek, kiwając głową. – Piszecie tu, że pobił milicjanta, no to dla mnie jasne, że sami chcecie go zgnoić. Słusznie, porządek musi być.

– Każę go odesłać na dołek, skoro macie do mnie sprawę. – Wiele wysiłku kosztowało sierżanta, aby zdobyć się na ton służbowy, nie służalczy.

– Nie odsyłajcie, ja tylko na chwilę, jak po ogień. Z polecenia towarzysza Mojskiego, rozumiecie. – Bezpieczniak urwał na chwilę, ale milicjant poczuł pismo nosem. Kropla potu spłynęła mu wzdłuż ucha. Musiała nieprzyjemnie łaskotać, jednak mundurowy nie dał nic po sobie poznać.

Maciejewski tym bardziej.

– Napisaliście wczoraj, że działał wraz z bandą – zauważył ubek, przeglądając kwity.

– Wszystkich mamy. Ten i czterech młodych łobuzów. I zeznania pobitego milicjanta. Zobaczcie, towarzyszu. – Milicjant wskazał mu kartkę maszynopisu, którą zapewne zamierzał postraszyć Zygę. – Wywołali burdę podczas meczu, sprowokowali nawet, gwoli ścisłości.

– A zatrzymany, gwoli ścisłości – bezpieczniak uśmiechnął się ironicznie – co na to mówi?

– Nie był w mundurze. Cywila biłem – wtrącił się Maciejewski, zanim sierżant zdążył odpowiedzieć. Nie umknęło jednak uwagi dawnego komisarza, że milicjant z tęsknotą spojrzał na pałkę.

– No, mówcie, mówcie – zachęcił go ubek. – Szczerze mówcie!

Zbyt szczerze to nie zabrzmiało, niemniej Zyga uznał, że jest w tym szansa.

– Mecz był od początku źle sędziowany – powiedział – a kiedy kibice Gwardii weszli na boisko, to poszły nerwy. Na widowni byli moi podopieczni z sekcji boksu Zrywu i nie pozwalałem im wdać się w żadną burdę, ale kiedy ten człowiek rzucił się na jednego z chłopaków, to jako trener i wychowawca, można powiedzieć, opiekun…

– Opiekun… – wtrącił się sierżant, wyraźnie chcąc zwrócić na siebie uwagę bezpieczniaka. Bez powodzenia.

– …znokautowałem go – dokończył Maciejewski.

Ubek cmoknął z dezaprobatą i spojrzał na swój pamiątkowy zegarek.

Niby każda droga jest dobra, żeby nie siedzieć na dołku i nie dać się spałować, ale zawierzyć los takiej świni? To nie był dobry pomysł. On pójdzie, a Zyga zostanie z wściekłymi mentami.

– Nie wiedziałem, że to milicjant. Myślałem, że jakiś chuligan – poszedł w zaparte.

– Tak żeście myśleli… – Absolwent kursu sowieckiej bezpieki pokręcił głową i uśmiechnął się do sierżanta.

Ten prawie przestał się pocić.

– Widzicie, towarzyszu, że kręci – powiedział, cmokając z obrzydzeniem, jakby wysysał drobinkę śniadania z dziurawego zęba.

– Przeciwnie, sierżancie Kulak. – Ubek w jednej chwili zmienił ton. Również wyraz jego twarzy stał się urzędowy i poważny jak u karawaniarza. – Na jego miejscu też bym pomyślał, że to był chuligan, nie milicjant. Ale mniejsza z moim zdaniem! My w urzędzie tak samo lubimy wiedzieć, co się w mieście dzieje, i według naszych sygnałów wrogiej prowokacji trzeba szukać gdzie indziej. Taki sędzia na przykład… Wiecie, kogo on sędziował przed wojną, jakie mecze, na czyją stronę?

Kulak nie odpowiedział i raczej nie dlatego, że przed wojną nie interesował się futbolem.

– Nie wiecie – ciągnął bezpieczniak – a warto sprawdzić i my już sprawdzamy. Bo czy taki sędzia, jeżeli świadomie nie zwracał uwagi na faule, nie działał z myślą wywołania niezadowolenia, może nawet zamieszek, i to właśnie podczas meczu, który grała milicyjna Gwardia z Lublina? Tymczasem wy trzymacie na dołku i pałujecie przyszłość zamojskiego boksu, a z tego znów może być wyłącznie niezadowolenie i brak zaufania do resortu. Nie tylko towarzysz Mojski lubi boks.

Zwalniając Maciejewskiego, sierżant Kulak złamał wszelkie procedury. Zyga wyszedł tak szybko, że na ulicy zdążył dogonić swojego wybawcę.

– Proszę pana…

– Co?! – Bezpieczniak obrócił się na pięcie w jego stronę.

– Kto to jest towarzysz Mojski? – spytał dawny glina. – Wolałbym wiedzieć, bo może będzie okazja podziękować – dodał dyplomatycznie. – Zwłaszcza że lubi boks.

– W dupie ma boks, a kto to jest, nie wasza jebana sprawa, rozumiecie? Cieszcie się, że bezpieczeństwo wyciągnęło z dołka was i waszych sportowców. Też zaraz wyjdą. Nie zawracajcie więc głowy, no chyba że koniecznie chcecie jeszcze coś powiedzieć.

Pierwsze, co zaświtało Maciejewskiemu, to czy ten towarzysz zna może majora Grabarza z lubelskiego UB. Ten powoli, bardzo powoli i boleśnie badał byłego komisarza w śledztwie, a potem równie niespodziewanie zwolnił, gdy Zyga przystał na pewną śliską, jednak jak na powojenne czasy rozsądną propozycję. I Grabarz, i ten tutaj mieli bezinteresowną skłonność do wulgaryzmów, znacznie większą niż przedwojenna ferajna. Mogliby być rodzonymi braćmi, jeśli o to chodzi. Maciejewski jednak nie to uznał za najważniejsze.

– Może tylko co do tego sierżanta… – zaczął ostrożnie, nie spuszczając wzroku z ubowca. Czekał na cień zainteresowania na jego twarzy i doczekał się. – Nie musiał pan robić z niego idioty właśnie przy mnie.

– Macie rację. – Bezpieczniak podrapał się w podbródek. – Nie musiałem, ale kurewską miałem ochotę.

Odwrócił się i omijając wyrwy w bruku, ruszył ulicą Przybyszewskiego w stronę górującej nad miastem wieży kolegiackiej. Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego ulokował się w dwóch kamienicach obok kościoła. Pobożni zamościanie, zanim wznieśli modły do nieba, musieli przejść obok piekła, co dobrze robiło na bogobojność. Maciejewski miał jednak na ten temat pewną teorię: chodziło o gust. Do jakiego miasta rzuciłyby go bowiem powojenne losy, ubowcy zawsze urzędowali w tych samych pomieszczeniach, które w popłochu opuściło gestapo.

Redaktor serii: Filip Modrzejewski

Redakcja: Katarzyna Arbaczewska-Matys

Korekta: Filip Modrzejewski, Marta Stochmiałek

Adiustacja: Katarzyna Jastrzębska

Motta obcojęzyczne w tłumaczeniu Marcina Wrońskiego

Projekt okładki: Krzysztof Rychter

Projekt typograficzny: Robert Oleś / d2d.pl

Logo cyklu: aorta.com.pl

Logo serii: Marek Goebel

Zdjęcie na I stronie okładki: © Jen Kiaba / Arcangel Images

Skład i łamanie: d2d.pl s.c., Kraków

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel. 22 828 98 08, 22 894 60 54

biuro@gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-1662-0

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.