Paweł Potoroczyn

LUDZKA RZECZ

Copyright © by Paweł Potoroczyn, MMXIII

Wydanie I

Warszawa

Marysi i Staśkowi

Pogrzeby w Piórkowie miały więcej życia niż wesela, kinematograf i elektryczność. Z tą różnicą, że wesela były dla proszonych gości, kino daleko i za biletami, a prądu nie było wcale. Na pogrzeby wraz szedł, kto żyw. I jak tu zresztą pogrzeb opuścić, mus – kiedy bliskich chowają, kiedy wroga – no, uciecha sama. Dla chłopów do gorzałki sposobność doskonała, okazja babom w odświętnych chustkach do skargi i wynarzekań, swatne kawalery dziewuchom poubranym w co najlepsze, a i Mordze co łaska parę groszy. Dla Kazimierza – żniwa. Nie, bez pogrzebów nie dałoby się żyć.

Jak kto chciał, mógł niczym Wawrzyniec Kominek na ślub pierworodnego nie pójść, bo mu się inna synowa widziała, na chrzciny wnuka się obrazić, bo mu dali Józef, a nie po dziadku; mógł Wawrzyniec mieć ludziom za złe i z chałupy nie wyjść, bo albo zimno, albo mokro, albo gorąco, ale pogrzebów, choćby i chciał, opuścić nie mógł, bo kościół był na jednym końcu wsi, a cmentarz na górce, na drugim. Najpierw weselny orszak przeciągał z lewa na prawo, potem kondukt z prawa na lewo, i już. Tak to się koło ludzkiego żywota na prostą drogę pod oknami przekładało, wzdłuż piórkowskich płotów.

Dokładnie wtedy, kiedy pękło serce Jana, chowali partyzanta. Partyzant był prawdziwy, z AK, i naprawdę zginął. Ludzie wystarali się o deski, a ksiądz Morga zamiast tabliczki świętej pamięci taki a taki, żył tyle i tyle, przybił do trumny smyczek.

Strzelaninę przy trzech wierzbach słyszał cały Piórków. Różni wtedy strzelali po lasach i piórkowscy znów modlili się, żeby tylko żaden Niemiec nie zginął. Za pierwszego zabitego szwaba Zerbst zastrzelił księdzu parobka, ostatniego młodego i silnego chłopa we wsi, do którego przewracały oczami wszystkie piórkowskie panny. Za drugiego kara była sroższa – piórkowskie panny pojechały na roboty do Rzeszy. Niby niedaleko, bo Rzesza zaczynała się wraz za buczyną, ale nie wróciła żadna. To znaczy, jedna potem wróciła, ale już nie panna.

Za ostatniego tylko pozabierali lampy naftowe, bo Zerbst i tak go nie lubił.

No więc strzelaninę słychać było wszędzie – od trzech wierzb pięknie się niosło w obie strony, nad buczyną, nad krostkowymi łąkami, piaskarnią, dalej niepojętym sposobem mijało kolonię Siwe, gdzie nikt nigdy nic nie słyszał, i dobiegało do Zatylnej. Bardziej to z odległości przypominało pukanie wielkanocne kapiszonowe albo strzały z bata niż bitwę. Trzeba było wiedzieć, do którego wiatru ucho przyłożyć.

Kazimierz wiedział, chyba nawet wiedział coś więcej, bo zaczął szykować karawan z samego rana, kiedy zabity partyzant nie był jeszcze tak całkiem zabity, jeszcze czyścił buty i zawijał onuce. Kazimierz nawet w najgorsze roztopy czyścił cały drajem tak, że można się było przejrzeć w jego czerni. Także Jasiu w najgorsze błocko czyścił oficerki na błysk.

Nie wiadomo, czy tamtego poranka, przeglądając się w ich czarnym świetle, Jasiu Smyczek zobaczył przeznaczenie, którego nie widział Kazimierz w czarnych lustrach karawanu, czy też to Kazimierz ujrzał Smyczkową śmierć, której nie rozpoznał Jasiu. A może Smyczek oglądał to, co było, kiedy Kazimierz widział, co będzie, albo może patrzyli na to samo, tylko z dwóch różnych stron karawanu? Na koniec obaj pociągnęli po łyku karbidówki i każdy poszedł w swoją stronę, Kazimierz do stajni, Smyczek na wojnę.

Ciało Smyczka przywieźli do Piórkowa na ciężarówce, rzucili pośrodku drogi między cmentarzem i kościołem, wedle Kaczorowej chałupy, prosto w ciepłe, wiosenne błoto. Zanim się ludzie zbiegli, nadjechał Zerbst i nie wysiadając z samochodu, przywołał księdza Morgę. Coś mu tam po ichniemu nawrzeszczał, pomachał pistoletem i tyle go widzieli.

Błota było tamtej wiosny co niemiara. Wąskie, drewniane koła karawanu zapadały się po osie. Po płaskim jeszcze szło ciągnąć, ale pod górkę, zwłaszcza koło podtopionych krostkowych łąk, Kazimierz, ksiądz i Wanda piekarzowa musieli zsiadać z kozła i pomagać wypchnąć drajem z bagiennych kolein. Dobrze, że tylko skrzypce wieźli, one lekkie, ze stukilowym Smyczkiem i solidną trumną chyba by nie dali rady. W kolonii, kto mógł, wyległ przed chałupę. Nikt nigdy nie widział, żeby Siwi głowy odsłaniali na widok trumny albo nieboszczyka, a tu proszę, samym tylko skrzypcom czapkowali, a niejeden jeszcze znak krzyża uczynił. Było ciepło, przymrozki nie zdążyły osuszyć ziemi, nim spadły pierwsze wiosenne deszcze. Było za ciepło i mimo że Zerbst zakazał księdzu chowania partyzanta, nie można tego było odkładać.

Kiedy ksiądz Morga pośrodku wsi, wedle Kaczorowej chałupy, oznajmił, że i tak Jasia pochowa, na piórkowskich padła groza. Bo niby jak, kiedy Zerbst zakazał? Pochować bez tabliczki, w niepoświęconej ziemi, bez nazwiska na grobie to i grzech, i niegodziwość, bo ani Jasiu przybłęda, ani samobójca. Pod nazwiskiem też pochować nie godzi się, bo starych ojców Zerbst niechybnie zastrzeli albo i jeszcze pół wsi z dymem puści, jak w Bołtuciach, że wiedzieli, a nie donieśli.

Strach ludzka rzecz, a księża robota chować umarłych. Nakryli Jasia kapą a przykazali małej Zosi Kaczorowej, by psy i ptaki odganiała. Naradzali się osobno, chłopi i baby, dumając nad tym, z czego zbić trumnę, w co ubrać nieboszczyka, czy ciało ma umyć piekarzowa, czy ślepa Walerka, skąd wziąć gromnicę i komu przypadną oficerki. Piórkowscy radzili, a Morga podreptał do Zatylnej, odmówił różaniec z piekarzową i Kazimierzowi powiedział, że już czas.

Wanda zasłoniła lustra, przyodziała posiwiałą od mąki czerń, co od pogrzebu piekarza nie opuściła skrzyni. Z drugiej izby przyniosła zmatowiałe skrzypce i kuferek z mondurem dla Jasia. Kazimierz zawiesił w kryształowych oknach nakrochmalone firanki, ksiądz położył skrzypce w karawanie, pomógł Wandzie usiąść na koźle i pojechali po Smyczka.

Nim dotarli do wsi, ślepa Walerka skończyła myć Smyczka i Wandzie zostało już tylko ubieranie. Czysty i uczesany, z grudką piórkowskiego błota w uchu, której starowina nie mogła zobaczyć, leżał na rzeźnickim stole w nieużywanej od śmierci Walerego masarni, zimnicy bez okien, gdzie lód wyrąbany z lutego stawu chłodził aż do Bożego Ciała albo i dłużej. Mógł mylić, z zamkniętymi oczami, z szeroko rozrzuconymi ramionami, okryty w pasie czystą lnianą serwetą. Tylko dwa otworki, w mostku i splocie słonecznym, nieduże, jakby raczej z bliska strzelano, bordowosine jak wyciśnięte dojrzałe czyraki, patrzyły śmiertelnie poważnie na bieloną powałę. Inaczej mógłby kto pomyśleć, że Smyczek pokrzepia się snem po miłości z Wandą albo drzemie, czekając na nią, aż skończy pacierz. Jasiu był uśmiechnięty, jakby sam nie dowierzał, że taka ilość życia może wysypać się przez takie małe dziurki.

Ubrać zabitego naśmierć stukilowego chłopa trudniej niż rozebrać zaciągniętego do domu pijaka, to i umęczyła się Wanda serdecznie. Najtrudniej szło z butami i już myślała, że pochowa Jasia tak, jak się urodził, boso. Ale mondur ci leżał na nim tak, że nie mogła mu tego zrobić, pojmując, iż piękna śmierć jest tyleż warta, co piękne życie, a pogrzeb jest tylko dalszym ciągiem wesela, o ile żeni się i umiera piękna miłość. O ile naprawdę umiera.

Pod chałupą zebrali się już piórkowscy, czekał ksiądz, chłopi z trumną, no i Kazimierz. Baby w czarnych chustach, każda z odświętną torebką, zawodziły Dobry Jezu, Morga bezcennym gwoździem do podków przybijał smyczek do trumny, Kaczor ustalał, kto poniesie chorągiew, kto krzyż, a kto skrzypce, które Kazimierz właśnie wydobył z karawanu.

Wanda odwinęła płócienne onuce, obmyła Smyczkowi stopy olejem z kaganka i oficerki same wsunęły się na Smyczkowe nogi. W pośpiechu i nędznym świetle założyła lewy but na prawą nogę, a prawy na lewą i tak już musiało zostać. Na koniec wetknęła mu w dłoń białą chusteczkę o koronkowych brzegach, postrzępionych jak tamto zdjęcie. Jasiu był gotów do drogi. Wanda nie uroniła jednej łzy.

Smyczka, którego trup w wiosennym błocie miał służyć ku przestrodze, cała wieś przyszła odprowadzić, nawet z Zatylnej przyszli, tylko z kolonii Siwe nikogo nie było. Wawrzyniec Kominek, co ludziom miał za złe i go nigdy w kumy nie prosili, pospołu ze swoim pierworodnym Wawerkiem, z którym od zapowiedzi słowa nie zamienił, ułożyli ciało w trumnie, bo im tak Morga kazał. Dziwowali się, że Smyczek ma buty na opak założone, ale po cichu, każdy sobie czyli. Może też pomyśleli, że to obyczaj jaki w Zatylnej albo gdzie dalej, skąd Wanda pochodziła. Obyczaj ludzka rzecz, u każdego inny i nie Kominków sprawa dochodzić dlaczego. Sapnęli, dźwignęli, wieko zawarli i lekko, nie do końca gwoździami przyłapali, żeby się łatwo w kościele na katafalku dało rozewrzeć.

– Ano, szkoda – westchnął Wawrzyniec – porządne buty. I tyle go Wawerek usłyszał na następne dziesięć lat.

I jechał Smyczek z fasonem, w mondurze, środkiem wsi, jak jaki książę albo marszałek. Koła karawanu z gracją mieliły wiosenne błoto, mieszając brudną wodę z końskim gównem, przeszłość z przyszłością, los i proroctwa. Krochmalone firanki przesłaniające górną połowę kryształowych okien, białe jak ośnieżone szczyty gór, przyćmiewały chłopską filcową elegancję. Idący za karawanem w kondukcie przeglądali się w jego tylnych drzwiach, zwierciadle ostateczności, a potem pierwsze krople deszczu spadły na zmatowiałe skrzypce.

Nie wiadomo, co było najpierw, cmentarz czy Piórków. W Zatylnej mówili, że cmentarz, a dopiero potem chałupy dookoła pobudowano, dla wygody, żeby bliżej było. W Piórkowie powiadali, że najpierw był kościół, potem wieś, a na końcu cmentarz. W kolonii Siwe mawiali, że najpierw to był tylko sracz-wychodek za Kaczorową chałupą i straszny smród, a wieś zaczęła się dopiero, jak Siwi, jeden w drugiego tędzy cieśle, Jana na wysokiej dzwonnicy zawiesili. A jeszcze dziedzic mówił i nawet pokazywał Mordze jakieś dokumenty, że najpierw Radeccy kościół ufundowali dla siebie i dla swoich kmieciów, a miejsce wybrali suche i malownicze, i na górce, żeby się dzwon dobrze niósł i żeby niedaleko od dworu i blisko do wsi było, a chłopstwo zbiegłe z Korony i tutejsze ongiś wyzwolone chałupy dobudowało. Morga nie mówił nic, bo przyszedł na gotowe. Cmentarz tylko ogrodził i sobie pomnik na zaś postawił, bez napisów jeszcze, ale wszyscy wiedzieli.

Kondukt najpierw ruszył w prawo, do kościoła, w ciszy, w której, zdawało się, słychać było rzadkie krople deszczu z jękiem padające na skrzypce. Drajem na przedzie, potem chorągiew, dalej Morga z brewiarzem, a za nim w pierwszym szeregu Wanda z ojcami Jasia po obu stronach. Wanda nie płakała, patrzyła przed siebie wzrokiem, który przebijał czerń chorągwi, którego nie mogły zatrzymać plecy Morgi ani czarne lustra karawanu, ani wrota kościelne żelazne. Czy patrzyła w przód, czy nazad, modliła się czy klęła, może siedziała nad kajetem, gdy Smyczek zakładał kolejną płytę na patefon, jeszcze raz rodziła ból i jeszcze raz, i jeszcze raz, może znów wyciągała poduszkę spod głowy piekarza, a może tylko zastanawiała się, co piórkowscy powiedzą, oficerki na opak założone ujrzawszy. Ojcowie Jasia, za starzy, żeby ich śmierć dziwiła, mieli oboje na twarzach ten sam cierpliwy i wyrozumiały uśmiech następnych w kolejce, przed których wcisnął się niecierpliwy młokos. Niosący chorągiew Kaczor, jak jaki mistrz ceremonii, choć srodze wystraszony, żeby z tego czego nie było, miał minę najważniejszego uczestnika wydarzenia. Piórkowscy zachodzili w głowę, czy z oddziału Smyczka się kto ostał i czy, nie daj Bóg, przyjdzie. A może się i oddział rozwiąże, bo czasy takie, że trudno swoich wykarmić, a cóż dopiero leśnych. Morga w myślach wadził się z Panem złoczyńców, cudzołóżców i straceńców, szafarzem talentów.

Deszcz ustał, za chwilę wyjrzało słońce i zaczęło pochylać piórkowskie płoty, nad Zatylną mozolnie wygięło tęczę i utopiło ją we stawie. Zadarte wiosenne chmury odchodziły za horyzont jak postawione kołnierze jeńców wziętych zimą. Okna chałup, jedno po drugim, przekazywały sobie obrazki z pogrzebu. Na końcu konduktu nieokiełznana dzieciarnia bawiła się w akowców i gestapo.

Sędziwy Głowacki Franciszek, piekarz, schodził długo i kłopotliwie. Przed samymi świętami czeladnicy zażądali podwyżki, a chytrzejszy jeden nawet wyzwolenia, bo mu się własna piekarnia w Bołtuciach widziała.

– Sztrejk – powiedzieli. – Albo dacie opłatkowe, a z Nowym Rokiem po groszu od bochenka na trzech, albo se sami te worki dźwigajta.

I nie popuścił Franciszek, naurągał, a mądrala to i batem dostał. Zawziętość taka go wzięła, że mimo lat sam chwycił półmetrowe worki mąki i dalej kłusować z nimi przez podwórze, od spichrza do piekarni. Zawziętość ludzka rzecz i jak wszystko, co ludzkie, swoją cenę ma. Za czwartym workiem podźwigał się Franciszek i jak stał, tak obalił się na klepisko.

Biegnie Wanda, patrzą czeladnicy, czapki na tył pustych łbów zsunięte, niepewne to i już o sztrejku pamiętać nie chce, jednemu tylko świst bata w duszy gra, ale i on nad piekarzem klęczy pochylony. Posłała Wanda, kto był pod ręką, po felczera do Białobrzegów, Franciszka do izby przenieść kazała i lejcami zaczęła sprawiedliwość wymierzać. Sprawiedliwość było aż w Piórkowie słychać.

– Krew go zalała – powiedział felczer, Franciszka zbadawszy. – Nagła krew go zalała, żyłka w głowie mu pękła. Długo tak nie pociągnie, ale ja Wandzie we wszystkim chętnie pomogę, znam się na tym i owym, więc jakby co…

Czy Franciszek był za stary, czy Wanda jakich sposobów się imała, dość, że potomstwa nie mieli. Ale poza tym Wanda żoną była przykładną. Młodsza od piekarza może i o czterdzieści lat, dbała o niego jak o rodzonego ojca. Starowna i uczciwa, czego więcej trzeba w latach, kiedy żądze są tak mizerne, że można się do nich przyzwyczaić, swędzenie raczej niż rozpalone żelazo. I Franciszek odpłacał jej dobrocią, traktował jak dziedzic świętej pamięci dziedziczkę, nie żałował nafty, gdy Wanda chciała w zimowe noce czytać stare kalendarze. Kupił jej nawet patefon.

Wanda, piękna a żyzna, leżała odłogiem i nie wydawała się z tego powodu nieszczęśliwa. Wieś tego nie rozumiała od dnia, gdy Franciszek przywiózł pannę młodą z goszczyńskiego odpustu, aż po dzień, w którym powaliła go nagła krew. Biedna, piękna Wanda też tego nie rozumiała, aż zawitał do niej Smyczek z kolędnikami.

Mężatek Jasiu nie ruszał, chyba że się która sama prosiła, ale i to daleko od rodzinnej wsi. Co innego panny, druhny, Żydóweczki, a już młode Cyganki to zwłaszcza, a jakże, wtedy jakoś zawsze w okolicy można było wypatrzyć tabor. Że byli, poznawało się po wypalonych trawach ich ognisk na krostkowych łąkach, po ciepłym popiele na pastwiskach wedle buczyny. Że będą, można było poznać po bocianach, do dwóch niedziel po ptakach pojawiał się pierwszy tabor. Że znikną, można było poznać po minie Zerbsta.

Jasiu ledwo stał na nogach, raczej pląsał, i Gwiazda Betlejemska chybotała się nad jego głową jak ciągnąca ku ziemi kometa. Zdaje się, gwałtownie wytrzeźwiał, Gwiazda znieruchomiała, ogień ci w nim krzepnie, blask ciemnieje. Śmierć cicho gwizdnęła z zachwytu. Turoń widocznie wstrzymał dech, bo mu para z gęby przestała lecieć. W jasnym prostokącie drzwi, jak w ramach obrazu, kolędnikom ukazała się Matka Boska. Jeśli miał kiedy Smyczek widzenie, to właśnie wtedy. A Wanda przyjrzała mu się z uwagą, bo wyglądał, jakby świecił.

I co, że mężatek w zasadzie Jasiu nie ruszał, a jakaż z Wandy mężatka. Franciszek nie mógł ruszyć żadną kończyną, oddychał tylko, przełykał, podnosił i opuszczał powieki, ukazując martwe oczy, puste i matowe, jak powleczone parafiną. Była Wanda zacną żoną, to myślała, że tylko jej roboty od tego nieszczęścia przybędzie, a roboty bała się najmniej. Zmęczonej przyrodzie było zaś doskonale obojętne, czy sędziwy piekarz kładł się przy swojej kobiecie na kolejną jałową noc, czy też utrudzona niewiasta kładła się w drugiej izbie, nie mogąc znieść cuchnących odleżyn. Ale przyroda nie zna grzechu, grzech ludzka rzecz, choć przyroda do niego popycha i jak powiadają, zaczyna się tam, gdzie ona kończy.

Grzeszne były wizyty Jasia, o których gadali i w Piórkowie, i w Zatylnej, że przychodzi, do młyna po mąkę jeździ, z Żydem Hahamem się targuje, piekarza czyści i obmywa, z boku na bok i z pleców na brzuch przewraca tylko po to, żeby pod wieczór parę chwil z Wandą przy kuchennym stole posiedzieć. Grzeszne były dźwięki patefonu dobiegające z rozświetlonych okien, wymykające się kominem i szparami we drzwiach, melodie, których Jasiu słuchał jak zaczarowany, patrząc na Wandę liczącą pieniądze lub zapisującą coś w gęsto kratkowanych kajetach. Grzeszny był już sam ruch, jakim Wanda kręciła korbką patefonu. I cóż, że podług ich naiwnych mniemań skoro nie było piekarza, to i grzechu nie było. W Piórkowie to nie Pan sumienia sądził i odpuszczał, ale piórkowscy.

Nie zaniedbał Jasiu łobuzerki i z nastaniem wiosny jakby mniej czasu spędzał za kuchennym stołem. Już wówczas Wanda co wieczór wystawiała patefon w oknie otwartym na oścież, chcąc go muzyką zwabić pod swój dach, bo i ona niewinna nie była i także samo na Smyczka patrzyła, zwilżona, znad kratkowanych kajetów. A Jasiowi jeszcze inne melodie w głowie szumiały.

W Palmową Niedzielę wrócił Jasiu z kolonii Siwe prawie nieżywy. Właściwie nie tyle Jasiu wrócił, ile go Siwi wrócili, a chciała Opatrzność, że do Wandy bliżej im było niż do Smyczkowej chałupy, więc go na jej progu zostawili półżywego. Ze skóry to tylko buty Jasiu miał całe, resztę Smyczka pokryły siniaki i strupy, bo w kolonii obcych nie bardzo lubili. Po prawdzie, nikogo nie lubili, bo każdy był obcy.

Takim go Wanda na progu znalazła, z kościoła wróciwszy. Starsza od Smyczka, już raczej kobyła niż klacz, pierwszych odkryć dokonała, rozbierając obitego do nieprzytomności chłopa. Dotknęła go tu i ówdzie, no z ciekawości raczej niż z pożądania, a Jasiu odpowiedział. Dotknęła znów, a w odpowiedzi usłyszała zachęcające mruknięcie. Położyła się koło niedobitka i objęła całym ciałem. Sądząc, że Jasiu niewiele czuje, a jeszcze mniej zapamięta, zebrała się na odwagę, splotła dłonie na Smyczkowym przyrodzeniu i wraz usłyszała swoje własne mruknięcie – czegoś takiego Wanda jeszcze nie widziała, nawet wątpiła, czy Jasiowa odpowiedź potrafi zmieścić się w kobiecie.

Przez tydzień okrągły jak bochenek piekarnia nie piekła chleba, inne płomienie inny zaczyn rozgrzewały, wzbierało i rosło coś, czym nakarmić wprawdzie nie można, ale i bez czego wszystko inne nie ma smaku. Żądza ludzka rzecz, po ludzku się rodzi i po ludzku umiera, a po drodze tak samo dręczy i jest zadręczana.

Może Smyczek nie pamiętać tego ciepła pełznącego oddechem pod pierzyną, tego zapachu chleba i pokory, może nie pamiętać lipnącego potu, naderwanego ucha i bólu połamanych żeber. Ale nie zapomni po kres swych dni, co usłyszał od Wandy pierwszego z owych siedmiu dni stworzenia. Czegoś takiego Smyczek nigdy przedtem nie słyszał, bo w Piórkowie o miłości gadał tylko Morga, podniośle a nudno.

Rozszczepili się, kiedy w sieni zostały już tylko kiszone ogórki.

Gdy w następną niedzielę Wanda zajrzała do drugiej izby, pożółkły i zarośnięty piekarz wciąż tam był, jak drzewo zasadzone przed wiekami, które dlaczegoś to zapomniano wyciąć, mimo że spróchniałe, że zasłania światło, martwy pień w ogrodzie wiatrów. Odkrycie obecności Franciszka przypominało odkrycie innego świata, kontynentu goryczy bez przyszłości i bezradności bez wyjścia. Wokół wypalonej świecy poniewierały się pokurczone ćmy. Nad łóżkiem piekarza, jak baldachim, zawisła pajęczyna, całun bezszelestnie utkany przez wiosenne pająki, nieodróżnialny kolorem i materią od siwizny piekarza. Łudząco martwy wzrok pokrytych parafiną oczu stwarzał pewną nadzieję, którą rozpraszał słaby oddech, zauważalny nie poprzez ruch klatki piersiowej, lecz przez nieznaczne falowanie pajęczyny zwieszającej się z zagłowia łóżka w pobliżu ust. Wanda cofa się odruchowo. W pokoju za nią legowisko pełne prawdziwego grzechu i prawdziwego szczęścia, w pokoju przed nią barłóg cierpienia i beznadziei, esencji życia, namiastki śmierci. Izba szczęścia i izba Prawa, prawda natury przeciwko prawdzie wiary.

Długo, bardzo długo Wanda krąży między Genesis i Apokalipsą. Mając do wyboru zło i zło, wybiera uzasadnienie. Żegna się krzyżem, wyciąga poduszkę spod głowy Franciszka i kładzie mu ją na twarzy. Żegna się jeszcze raz i cicho wychodzi.

Za życia, za tamtego życia, jak sam mawiał, Jasiu był postrachem bogatych gospodarzy, panien i ich kawalerów. Najwyższy w całej okolicy, z dwoma nożami w cholewach królował na dożynkach i zabawach. Chyba jako jedyny w Zatylnej pił wódkę na borg i pieścił dziewuchy uparcie odmawiające wszystkim innym kawalerom. Ukradł automobil w Jędrzejowie i nieprzyuczony dojechał nim aż do Krostek. Myśląc, że auto się popsuło, rozebrał je do ostatniej śrubki, popatrzył, podumał, potem złożył do kupy, nalał benzyny i z wielkim fasonem, porywając po drodze w Białobrzegach fotografa, zajechał po Wandę. Nim na patefonie skończyła kręcić się pierwsza płyta, pod piekarnią stał już policmajster.

Z więzienia Smyczek wyszedł inny jakiś, odmieniony, przetrącony jakby. Cała wieś wyległa, żeby zobaczyć przybysza, który wolnym krokiem schodził drogą z górki od strony cmentarza. Pełną wiatru, szeroko rozpiętą lnianą koszulę zamienili mu na kaftan, podgarbili, ostrzygli, wyuczyli dreptania i picia bez zakąski. Niósł ze sobą czarny futerał, kształtu coś jak piórkowskiej baby w miniaturze, nieduże to, mała głowa jakby bez szyi i szyja bez głowy, duże cyce i rozłożysty zad bez nóg. Pokłonił się ojcom, przywitał z sąsiedztwem, księdza jak należy w rękę ucałował, poprosił – naprawdę poprosił! – o konia, po czym na oklep pokłusował do Zatylnej, przycisnąwszy ramieniem czarne pudło.

Najbliższy telegraf był w Bołtuciach, telefon chyba w Częstochowie, ale piekarzowa Wanda już znała nowinę i już biegła mu na wprost, z zakasanym fartuchem, ubielona, jedną ręką podtrzymując spódnicę, drugą próbując podczas biegu okiełznać piersi wylewające się z koszuli.

O więzieniu Smyczek powiedział tylko, że było w Tarnowie. Skrzypce, przyznawał, ukradł pijanemu lichwiarzowi.

– Powiedzcie, Smyczku, gdzieście się nauczyli grać – pytali piórkowscy.

– U Cyganów – odpowiadał Jasiu, uśmiechał się jakoś tak na czarno, stroił instrument, pociągał smyczek kalafonią, stawał w małym rozkroku na lekko ugiętych kolanach i już było po nim – szedł prosto w objęcia swojego własnego Pana, szafarza talentów, Pana złoczyńców, cudzołóżców i straceńców.

I było w tej muzyce wszystko, czym Smyczek słynął, zanim ktokolwiek nazwał go Smyczkiem, było o wybitych zębach osiłków z kolonii Siwe, były druhny dupcone po krzakach wokół weselnego domu, pot i przekrwione oczy, smak gorzałki. Grywał rozwiązłe tanga i surowe mazury, piękne jak pogrzeb chłopskiego senatora. Kiedy indziej brzmiał wyszukanymi zdaniami, wolnymi od gramatycznych błędów, a w jego walcach kandelabry przeglądały się w pałacowych parkietach, po czym nagle targał trzema wierzbami i zaś skrzypił kołami karawanu na piaszczystej drodze do Broniszewa.

W dziewięć grzesznych miesięcy potem piekarzowa urodziła martwego chłopca. Przez te dziewięć miesięcy Jasiu najpierw grał Wandzie, potem jej chciwemu dźwięków brzuszysku, wreszcie grał dla chleba, którego już nikt nie chciał u Wandy kupować. Chodził ze swymi skrzypcami do Krostek, do Bołtuciów, do Częstochowy, był nawet w Krakowie i w Kielcach. W Tarnowie – nie, za żadne pieniądze. Grał na weselach i pogrzebach, w kościołach i na kirkutach, na chrzcinach, w domach schadzek i na odpustach, a potem jeszcze i dziedzicowi na melankolię. Grał wszędzie tam, gdzie ich grzech nie zagłuszał muzyki. Skrzypce były kradzione, prawda, ale muzyka była Smyczka, a Smyczek był Pana i Pan się tego nie wypierał, inaczej byłby Smyczek zginął od pioruna albo choroby, albo od żmii, a nie od Niemca. Zresztą, czy może grzech od Pana pochodzić?

Ludzie znów zaczęli piec chleb po domach. W rok po śmierci piekarza z trzech czeladników został pięknej Wandzie jeden, a i to niemowa, trzymany raczej z litości niż z potrzeby. Ludzie woleli swój własny chleb, kwaśny jak ich uczucia, jak oni sami w kolorze ziemi. Taki to był odwet jak ich małe, płaskie bochenki, niewyrośnięty. Zawiść ludzka rzecz. Grzech i inne żywioły, jakie są zazdrość i plotka-obmowa, szkaradnie rozpętane na długie miesiące zawisły nad szczęśliwym domem.

Nie przyszło Wandzie łatwo wyspowiadać się po śmierci piekarza. Na wszelki wypadek w tamtą Wielkanoc w ogóle nie zjawiła się w kościele. W Wielką Sobotę ze święconym posłała przygłupiego niemowę i wróciła do Smyczka, tyle już wydobrzałego, że mu przez ten kwadrans, co Wanda święcone szykowała, już zaczęło jej brakować. W niedzielę zaś oznajmiła Jasiowi, że się piekarzowi zmarło. Nie dochodził Smyczek, co i jak. Zmarło się, to się zmarło, i już. Ludzka rzecz. Miał widać Franciszek pisane. Tyle w nim życia było, co w zakopcowanych ziemniakach.

Piórkowscy też myśleli, że dobrze się stało, bo pora i czas już były dla piekarza, i dobrze, że człowieczej męce też przychodzi kres, bo to zawsze jest jakaś nadzieja, i jeszcze dlatego dobrze, bo dawno tak uczciwie zasłużonego pogrzebu nie było.

Morga nie mógł uwierzyć. O harcach ze Smyczkiem słyszał, ale co innego ludzkie gadanie, a co innego spowiedź święta. Był środek tygodnia, w kościele nie było nikogo prócz Wandy, księdza i może jeszcze Ducha Świętego. Wanda mówiła powoli i wyraźnie, a nie było w jej głosie bojaźni ani skruchy, tylko zakłopotanie. Morga słuchał, nerwowo kręcąc się w konfesjonale, jeszcze nim doszła do kiszonych ogórków. Kiedy wyznała, jak odszedł piekarz, proboszcz zerwał się i łopocząc sutanną, wybiegł z konfesjonału. Wanda, wciąż na kolanach, wodziła za nim wzrokiem, w miarę jak Morga, na zmianę to łapiąc się za głowę, to czyniąc znak krzyża, przybliżał się i oddalał.

– Nieszczęsna! – wołał. – Mężobójczyni!

Wanda w końcu wstała z kolan.

– Czy to grzech jaki skrócić męki?

– Czyje?! Jawnogrzesznico, czyje? Twoje czy twego dobroczyńcy?

– Tego, kto cierpi – bardzo spokojnie odpowiedziała Wanda.

– Od tego jest Pan, grzeszy, kto ubiega jego wyroki! – grzmiał Morga. Zdyszany przysiadł w otwartym konfesjonale, stułą otarł pot z czoła.

– A jakaż to różnica, czy Pan ludziom skraca męki, czy oni sami?

– A taka, że Pan skraca męki z miłosierdzia dla człowieka, a ty, niewiasto, z miłości do gacha. Ludzie może ci to wybaczą, Kościół nie!

W Wandę jakby inny duch wstąpił, siła jakaś, z którą Morga zadarł, a której istnienia chyba nie podejrzewał. Nachyliła się nad nim tak blisko, jak tylko na to pozwalał konfesjonał, niemal wsadziła głowę do środka, aż proboszcz cofnął się, żeby ich czoła się nie spotkały, i wparł plecami w ścianę. Nie bojaźnią i nie skruchą, lecz rozczarowaniem zabrzmiało jej pytanie.

– To z miłosierdzia można zabić, a z miłości można tylko umrzeć?

– I jeszcze bluźnisz, przeklęta! – Morga już miał w zanadrzu gotowy werdykt, werdykt, który unosił się w powietrzu jak zapach świec i kadzidła, jak drobiny kurzu w strumieniu światła padającym z witraża. – Nie ma dla ciebie rozgrzeszenia, nie ma i nie będzie!

Wanda cofnęła się o krok, poprawiła chustkę na głowie, jeszcze raz spojrzała księdzu w oczy, bez strachu i bez większej wiary, że pojął, jak piękna potrafi być siła wiodąca do upadku.

– Od tego jest Pan, grzeszy, kto ubiega jego wyroki – powiedziała, po czym zaciągnęła Mordze zasłonę w konfesjonale jak kurtynę dzielącą piekło i raj na dwa małe czyśćce. Wyhaftowany na zasłonie smutny Chrystus patrzył w ślad za Wandą, jak wychodząc z kościoła, odwróciła się w stronę ołtarza, by klęknąwszy, szybko uczynionym znakiem krzyża pojednać się ze swoim rozczarowaniem.

Próbował i Smyczek pojednania. Błysnął nożem zza cholewy, kiedy Morga pochówku odmówił noworodkowi. Że nieochrzczone, że w grzechu poczęte, ale najbardziej, że w futerale na skrzypce, bo to święty sakrament, nie zaś cygański obrządek. Kazimierz zgodził się darmo jechać na cmentarz, bo nie miał Smyczek nawet na dziecką trumienkę, jaką tylko na wymiar robią, a co dopiero na pogrzeb. Wanda, gorączkująca w połogu, nie szlochała, kiedy Smyczek układał dziecko w futerale, nie płakała, kiedy futerał umieszczał w karawanie przestronnym i widnym jak świąteczna izba, patrzyła tylko, patrzyła jeszcze długo potem, jak drajem zniknął na piórkowskiej drodze. Wanda, nucąc jednego ze Smyczkowych mazurów, ułożyła w kolebce skrzypce.

– Posłuchajcie, księże – syknął Smyczek, odcinając długim, prostym nożem kolejne guziki od księżowskiej sutanny, jak w jakiej wyliczance. – Odmówiliście mnie ślubu, kobiecie mojej komunii odmawiacie, ojców moich z kolędą omijacie, mnieście z ambony zapowiedzieli, że u siebie nie pochowacie, ale dziecko? Ono niewinne. Straszna rzecz duchowną osobę zarżnąć, ale zarżnę, wołajcie zaś organistę…

Morga, który jeszcze jako kleryk bolszewikom stawał i lękliwy bardzo nie był, w mgnieniu krótkim jak błysk noża pojął, że to nie Smyczek mówi, ale Smyczkiem sprawiedliwy głos powiada.

– Dlaczego ślubu odmówiłem, to ty już dobrze wiesz – powiedział. – Schowaj, Smyczku, nóż. Ja tobie to szaleństwo wybaczam, boś rozum potracił, ale kara Boska cię nie minie. Dwieście lat czyśćca masz jak amen w pacierzu. Egzekwie urządzę i bękarta ci przyjmę do siebie, ty zaś i twoja ladacznica grzechu zaniechacie, każde pójdzie precz swoim bezdrożem, nawet nad jego grobem się nie spotkacie, chyba że nad własną mogiłą. Klątwa na was i hańba, póki Morgi u ołtarza. Zgodzisz się, pochowam, nie zgodzisz – będziesz musiał mnie zabić i nie będzie miał ci kto dziecka pochować, a mnie, Morgę, jeszcze na ołtarze wyniosą.

Potem piękna Wanda dostawała od Smyczka odkrytki, czasem listy, czasem w listach nawet fotografie. W Piórkowie Jasiu pojawił się tylko raz, na Wielkanoc. Mondur ci na nim leżał, jakby Smyczek był dla niego stworzony. Mówił mało i krótko, sąsiadom kłaniał się z daleka, poszedł na cmentarz, światełko zapalił. O Wandę nie zapytał, pomny księżowskiego wyroku, nawet w stronę Zatylnej nie spojrzał. W Lany Poniedziałek do dnia poszedł broniszewską drogą i tyle go piórkowscy widzieli. Powiadali, że po tym, jak Jasiu swego pierworodnego w futerale na skrzypce pochował, ksiądz dał mu list do dziedzica z Olszan, a dziedzic dał mu list do generała albo ministra, albo prezydenta, i że Jasiu może nawet oficerem zostanie, ale to nic pewnego.

Wtedy Wanda znów zaczęła piec chleb, najpierw sama, z jednym niemym czeladnikiem, potem najęła jednego ucznia i jeszcze jednego. Znów zaczęli przyjeżdżać i przychodzić ludziska z Piórkowa, kolonii, z Broniszewa i Olszan, nawet z Białobrzegów, razem tyle, że Wanda murowaną chałupę pokryła blaszanym dachem. Policzyli jej piórkowscy, że chleb smaczny, że zaradna i że na obcego nie spojrzała, nawet na dziedzica, choć dziedzic był piękny i smutny, a baba była gorąca jak piec kaflowy. Wszystkiego dojrzała sama, rugała uczniów, budziła ich nad ranem do roboty, podlewała kwiaty w oknach i wycierała biały, mączny kurz ze świętych obrazów i fotografii, z których Smyczek pilnował porządku. Ta ulubiona: Wanda, Jasiu i błyszczący automobil na tle piekarni, potem Jasiu, ledwie rozpoznawalny w głębi pałacowej sali, panie w sepiowych sukniach i panowie we frakach na pierwszym planie, i jeszcze to małe zdjęcie o brzegach w nieregularne ząbki, w mondurze, zdjęcie, którego Wanda trochę się bała.

Dbała o grób, sumiennie posyłała ucznia z chlebem dla ojców Jasia. Często się modliła, ale nadal nie chodziła do komunii. Za to do piórkowskiego kościoła zajeżdżała bryczką i obcym przedstawiała się „Smyczkowa jestem”. Nawet Zerbstowi tak się przedstawiła.

Zawsze kiedy Kazimierz szykował karawan, u nas albo w Zatylnej, albo w Piórkowie, albo nawet w Broniszewie, ktoś umierał. Dzieciaki Uklejów miesiącami biegały do stajni, rano, za dnia i pod wieczór, jak dziadek Stefan dogorywał na suchoty, dziedzica nie wskazawszy, bo pierwsze na świat przyszły bliźniaki. Poród odbierała ślepa Walerka, wraz po jej wyjściu nikt nie wiedział, który jest starszy, i ona też tego wiedzieć nie mogła.

– Pierwszy – powiadała – był ten, co głośniej krzyczy.

I co miała począć Uklejowa, kiedy obaj darli się pod niebiosa? Musiał Stefan Opatrzność wyręczyć i sam dziedzica wskazać, ale, mądry, obiecał, że dopiero na łożu śmierci.

Kiedy zapadł na suchoty, rodzina od łoża nie odchodziła, potomstwo w tę i nazad biegało, a gospodarka marniała. Za pierwszym razem Stefan księdza z sakramentami w te słowa odprawił: „Jeszcze Kazimierz dla mnie nie zaprzągł”. Innego poranka dzieciaki z wrzaskiem prosto ze stajni po Morgę poleciały, bo Kazimierz, w rzeczy samej, zaprzęgał, ale nie dla Stefana, zaś dla zielarza, bo do Białobrzegów daleko. Zielarz Stanisławski tego ranka jeszcze śniadanie spożywał, kiedy Kazimierz już się do drogi szykował, żeby na czas zdążyć. I nie pomogła Stanisławskiemu homeopatia w czeskiej Pradze wyuczona, bo Kazimierz już był w drodze, a muchomor sromotnikowy (Amanita phalloides) w jajecznicy, i kolubrynna Hannelore już pulchne łapki zacierała, i kupcy już stali pod drzwiami porządnej kamienicy w białobrzeskim rynku, a w piecu płonął rękopis traktatu, co to mu Stanisławski poświęcił dwadzieścia albo trzydzieści najlepszych lat życia, a Hannelore kawał zdrowia.

– Do roboty, psiekrwie – powiedział Stefan swoim dwóm synom, dwóm zięciom i zniecierpliwionemu księdzu na widok karawanu ciągnącego do Białobrzegów. – Bo po pół morgi dam, a resztę choćby ślepej Walerce zostawię. A księdza za fatygę przepraszam, sam poproszę.

Posyłali więc dzieciaki do stajni, ale ukradkiem, aż do zimy, kiedy Uklejowym nicponiom zleciało na ślizgawce i w drodze do Zatylnej minęły się z Kazimierzem. Zawróciły i na skróty, przez kolonię, przez zamarznięte stawy i łąki, przez płytki śnieg i buczynę siną od mrozu dobiegły do domu. Ksiądz Morga, w karakułowej czapce i filcowych butach, właśnie wychodził, starannie składając stułę.

Ale myli się, kto myśli, że ludzie nie lubili Kazimierza, że obchodzili go jak kostuchę lub spluwali trzy razy przez lewe ramię. Pewnie, ten i ów przeżegnał się ukradkiem, ale wszyscy podziwiali jego wykwintny drajem, klepali po ramieniu i prosili na wódkę. Ile w tym było naiwnego przekupstwa, a ile człowieczej zgody na udział w loterii, to przecież nie wiadomo. Umierać ludzka rzecz, cała reszta stworzenia zdycha albo pada.

Drajem był ciężki, bardzo ciężki. Pomyślany był dla poszóstnego zaprzęgu i brukowanych ulic Wiednia, nie dla pary mierzynków i wiejskiej drogi, na której deszcze piszą swoją historię błota i nieurodzaju. Kawałek bajki o gazowych latarniach, opowiadanej wąsatym chłopom w swojskich futrzanych czapach pośród worków żyta i ziemniaków.

Karawan był ciężki jak rodzinny grobowiec dziedzica i wytworny jak jego fortepian. I jak inaczej, kiedy jego pierwszym pasażerem był nie kto inny, tylko sam arcyksiążę Ferdynand. Mistrz Martin Moelius, MMM, drei M, powoźnik królów i cesarzy, zbudował swój ostatni wehikuł z najlepszego słowackiego dębu i rumuńskiego jesionu. Dał resory z niemieckiej stali wsparte brazylijskim kauczukiem i wstawił szyby z czeskiego kryształu. Byrdywy dla szóstki koni kazał zrobić z czarnych strusich piór, a ogłowie ze skóry hipopotama, a jakże, u Hermèsa, w Paryżu.

Jak każdy artysta pragnął, by jego dzieło przetrwało wieki – cesarzy, mody i automobile. Przez dwa lata, dzień po dniu, od świtu do nocy Mistrz Martin komponował, rzeźbił i malował z pasją równą budowniczym katedr i, w gruncie rzeczy, w podobnym celu: świątynie miały unieśmiertelnić piękno, Martin chciał upiększyć śmierć. W czasie gdy świat hołdował sztuce chwilowej jak ideał piękna, mistrz Moelius z niepohamowaną ambicją studiował staroświecki motyw podróży, drogi, tej samej jak ta za oknem, w tle renesansowego portretu, tylko bardziej ostatecznej. Pycha ludzka rzecz i jak każdy brak umiaru gotowa przyprawić o szaleństwo.

Ostatni karawan z herbem cesarstwa nie powstał na zlecenie Pałacu. Mimo zamówień na landa i karoce płynących ze wszystkich dworów, od Madrytu do Sankt Petersburga, mistrz Martin budował swoją ostatnią katedrę, poświęcając jej cały czas, wszystkie oszczędności oraz rzemieślniczą reputację. Nie potrafił rozwiać podejrzeń bardzo zmęczonego pana intendenta i Tajnej Kancelarii, spędził więc parę dni w areszcie.

– Nie wiem kogo i nie wiem kiedy – powtarzał przesłuchującym go urzędnikom. – I nie wiem, skąd wiem, ale wiem na pewno, że wkrótce będzie potrzebny.

Wreszcie, po tygodniu, trafił im do przekonania.

– Jesteście w błędzie, panowie, i zwróćcie uwagę na rozmiar waszej pomyłki. Trzy są filary majestatu monarchy: tron, nawa i katafalk, a wszystkie równie istotne dla powagi państwa. Dla ludu nie jest bez znaczenia ani porządek atrybutów władzy, ani ich proporcje. Panowie właśnie usiłujecie zachwiać ich równowagę i podważyć zasadę równie ważną jak tron czy nawa. Dla poddanych śmierć suwerena musi być tak samo dostojna, piękna i niedostępna jak korona, jak defilady, jak narodziny następcy tronu. A teraz, za pozwoleniem, muszę już wracać, bo nie zdążę na czas.

Zwolniony, mistrz Moelius co prędzej zamalował cesarski herb, żeby nie drażnić przemęczonych urzędników Tajnej Kancelarii. Na jego miejscu umocował niewielką mosiężną tabliczkę, którą sygnował wszystkie swoje pojazdy. Arcyksiążę Ferdynand odbył swą ostatnią podróż przez Wiedeń pochylonych głów majestatycznie i dostojnie, spowity w białe kalie i trzy finezyjnie splecione litery M.

Kazimierz Melus odmówił podpisania volkslisty, uprzejmie tłumacząc Zerbstowi w płynnej niemczyźnie, że Moelius jest nazwiskiem duńskim. Jego ojciec, Mistrz Martin, jedenaste dziecko pastora, urodzony we Frederiksborgu, poznał matkę Kazimierza, córkę piórkowskiego kowala Madeja, we Wiedniu, gdzie zawędrował pieszo przez całe Niemcy w poszukiwaniu chleba innego niż buchalteria, na którą próbował wykierować go wielebny Moelius. Próbował swych sił jako falarz w Dreźnie i ryngmacher w Ratyzbonie, ale powołanie odnalazł dopiero na zamku w Wartburgu, gdzie w słynnej powozowni Waltera i Johanna Bubberbrassów zbudował swój majstersztyk, miniaturową karocę dla małego Ferdynanda, arcyksięcia, pierwszą i na długie lata jedyną zabawkę, która wywołała uśmiech na licu chorowitego dziecka.

W ciągu zaledwie roku pracy nad miniaturą zdobył – z pominięciem surowych niemieckich ustaw cechowych – mistrzowskie papiery, a nadto wdzięczność Habsburgów i zamówienia Ministerstwa Wojny.

Madejównę zawiodła do metropolii kolej warszawsko-wiedeńska, ściślej, pan maszynista tej kompanii. Niecnie uwiódł („A we Wiedniu panna byłaś?”), wykorzystał i porzucił podług powracającego wówczas do łask kanonu literackiego. Madejównie spodobało się w kolejarzu wszystko: surdut i czapka pana maszynisty, pozłacany zegarek na dewizce, starannie przycięte wąsy, a nade wszystko skórzany sakwojaż, oczywisty atrybut dalekich podróży. Panu maszyniście, cóż, panu maszyniście po prostu spodobała się jedyna ładna panna na białobrzeskim rynku. Dość ładna, by zwrócić uwagę kolejarza, dość zaradna, by w trzecim miesiącu ciąży poznawszy Mistrza Moeliusa, bez większych skrupułów wyjść za niego za mąż na tydzień przed rozwiązaniem. I mądra dość, by nakłonić go do usynowienia bękarta. I z pewnością wierna – przez następnych dziesięć lat nie opuściła przybycia jednego pociągu szlaku warszawsko-wiedeńskiego, czekając na dworcu jak na białobrzeskim rynku, w kokonie spódnic i zapasek, w chuście na głowie, gotowa do każdej następnej podróży z panem maszynistą, jeśliby los nadarzył jaką.

Nie nadarzył.

Kazimierz, dziecko kolei żelaznej, owoc miłości i demona drogi, wzrastał w warsztacie, a wkrótce w manufakturze, pośród powozów i uprzęży. Towarzyszył matce w jej rytualnych marszach na dworzec, najpierw dwa razy w tygodniu, potem co dwa dni, wreszcie codziennie, w miarę jak przybywało pociągów, którymi mogło nadciągnąć wąsate kolejarskie szczęście z pozłacanym zegarkiem.

Nie rozumiejąc celu tych wypraw, chętnie brał w nich udział dlatego, że towarzyszyło im bliskie euforii podniecenie matki, udzielające się i jemu, a może przede wszystkim dlatego, że w drodze na dworzec matka zawsze opowiadała mu o Zatylnej, o Piórkowie, Białobrzegach, o kuźni i wibrującym dźwięku kowadła, o błocie po kolana i o zaspach po pas. O niezwykłości tych miejsc przekonywał go ciepły głos matki, głos, jakim nigdy nie mówiła w domu, i egzotyczne światło rozjaśniające jej twarz jak odblask słońca świecącego w nieistniejącej krainie.

Zawsze na kwadrans przed przybyciem pociągu (nigdy nie wiadomo) stawali w tym samym miejscu, na końcu peronu, gdzie cumowały parowozy. Wyłaniając się z obłoków syczącej pary, matka sama podchodziła do lokomotywy i nikogo o nic nie pytając, zaglądała do jej wnętrza. Wkrótce znali ją wszyscy kolejarze, zawiadowcy i bagażowi. Opowiadali sobie różne wersje jej przygody, mniej lub bardziej bliskie prawdy. Czasem kłaniali jej się, częściej pokazywali palcem jak wariatkę, zarykując się ze śmiechu, najczęściej zaś po prostu kręcili na jej widok głowami w zwięzłym „daj spokój, kobieto”. W drodze powrotnej matka, milcząc, ćwiczyła spadanie z huśtawki, a Kazimierz liczył zachody jej słońca. W wieku czterech lat znał się na zegarku.

Pochłonięty doskonaleniem swych lawet i wasągów Mistrz Martin nie dociekał, nie chciał znać powodów kilkugodzinnych wędrówek pani Moelius wiedziony instynktownym przekonaniem, że nic nie trwa wiecznie, że wieczne jest tylko trwanie.

Rzeczywiście, kiedy Kazimierz miał dziesięć lat, matka z dnia na dzień przestała chodzić na dworzec, rdza dosięgła jej serca. Na końcu peronu, tam gdzie cumują parowozy, zobaczyła siebie z młodych lat, dziewczynę w chuście i z noworodkiem na ręku. „Daj spokój, kobieto” powiedziała do niej, po polsku. Złapała za rękę Kazimierza i zostawiła dziewczynę, dworzec, kolej żelazną, wszystkie niedoszłe podróże i część samej siebie w obłoku syczącej pary.

Mały Kazimierz na dobre uwierzył, że na świecie są tylko dwa miejsca, gdzie nadzieja i szczęście występują w eterycznej postaci obłoku syczącej pary albo wibrującego dźwięku kowadła – wiedeński dworzec i Piórków. Oba istniały siłą kaprysu, tego samego, który kluczy i plącze, miesza miasta i losy jak buty nie do pary, ustawione przypadkowo koło siebie książki, rozkład jazdy i bajkę. Oba wyrwano chłopcu niczym pierwsze mleczne zęby.

Stary człowiek, co pod koniec dnia nie pamięta pogody o poranku, z pewnością pamięta surowe zimy i letnie burze swego dzieciństwa. „To było tak niedawno, że jeszcze nie pamiętam”, powiada na swoje usprawiedliwienie. Dziecko, przesiewając czas przez kolejną grubą warstwę zabawek, pamięta wszystko, miejsce pobytu każdego ołowianego żołnierzyka i lalki zamkniętej za karę w ciemnym kącie spiżarni, jednocześnie wszystko zapominając. Dworzec i kuźnia, tak pięknie zapomniane, wracały na powierzchnię jak szczyty podwodnych skał – jeszcze długie lata Kazimierz, nie rozpamiętując niczego, wierzył, że pociągi na wiedeński dworzec przyjeżdżają wprost z Piórkowa. Pamięć ludzka rzecz, dokucza i uciążliwa jest jak kaleka w rodzinie, darmozjad otaczany troską, zgorzkniały i rozrzewniający zarazem.

Po śmierci Martina, czy można się dziwić, dożywająca swych dni matka (rdza serca nie była tu bez winy) przekonała Kazimierza do opuszczenia Wiednia. Manufaktura zbankrutowała, ponieważ wkrótce okazało się, że Kazimierz więcej wiedział o parowozach niż powozach, a ministerstwo płaciło obligacjami zamiast monetą. Tron się chwiał, wojna wygasała, na ulicach porykiwały automobile i socjaldemokraci. Kazimierz utrzymywał rodzinę, wożąc mieszczan na ich pretensjonalne cmentarze, ale jak przekonywała matka, ludzie umierają wszędzie.

Droga do Piórkowa, przez dwa fronty i przesądne, wielojęzyczne wojskowe patrole, z których każdy był gotów zarekwirować wszystko oprócz karawanu, położyła kres podróży starszej Madejówny. Nie rozwikławszy zagadki, czy protestancki ślub kwalifikuje do katolickiego sakramentu, pochowano ją wśród swoich. Piórkowscy przyszli jak na odpust licznie, nawet Kominek, nie żeby Madejównę odprowadzić, bo ją, prócz ojców Jasia, mało kto pamiętał, ale żeby na drajem popatrzeć, na lutra Kazimierza, strój jego cudaczny i takiż cylinder. Śmiechu było co niemiara.

Zerbst poniechał Kazimierza. Czy uznał, że jego austriacka metryka statystykom Rzeszy zupełnie wystarczy, czy wiedział, że w akcie kapitulacji Dania wynegocjowała dość łagodne przepisy rekwizycyjne, dość, że zostawił go w spokoju. Drajem nie zainteresował go wcale.

Zerbst nie był taki zły. Po prostu drapieżnik, zabijał, żeby żyć, prawdopodobnie bez większej przyjemności, tylko tyle, ile musiał, żeby przetrwać. Bliżej lub dalej, zawsze był jakiś Front Wschodni.

Na wojnie Zerbst już był, na tamtej wojnie, i nawet odniósł osobliwy sukces – przeżył. Rówieśnik, mniej więcej, Kazimierza, powołanie przyjmuje z ulgą, by nie powiedzieć – z radością. Byle dalej od ojca, tępego i brutalnego dozorcy w kamienicy Pfefferów, bogobojnej matki i jazgotliwych sióstr gnieżdżących się w oficynie. Zerbst, podówczas uczeń u kolońskiego zegarmistrza, dłubek o usposobieniu entomologa i temperamencie filatelisty, wieczorami rozmyślał o wojnie, z którą łączył nadzieję na własne łóżko i święty spokój. Zmobilizowany zaraz po Nowym Roku, w lutym jest już pod Verdun.

Niewybitnej postury i takiegoż zdrowia (kompleksja: wątła) został przydzielony do kompanii medycznej. Przez dziesięć długich miesięcy sprzątnął i spalił lub zakopał tysiące kończyn amputowanych w największym szpitalu polowym nowoczesnego świata. Nie czytając żołnierskich gazetek, zdobył solidną wiedzę o sztuce wojennej, wojennej medycynie i sytuacji na froncie: dłonie i ramiona – artyleria, nogi – pola minowe i cekaemy, im więcej nóg, tym szersze natarcie, im rzadsza wymiana ognia, tym mniej sprzątania.

Tamta wojna jeszcze składała się z długich okresów letargu, kiedy całymi dniami nie działo się nic. Poniedziałek oblegał wtorek, środa bombardowała czwartek, w piątek cały tydzień szedł do niewoli soboty, niedzielny rozejm. W licznych chwilach świętego spokoju Zerbst siadywał na pryczy i kreślił jakieś tajemnicze rysunki, skomplikowane mechanizmy zamknięte w prostych, anatomicznych kształtach. Olśnienie, jeśli wolno tak nazwać ulgę wieńczącą proces mozolnego odkrywania oczywistości, wisiało w powietrzu i pełzało po zarysowanych arkuszach w nędznym świetle lampy naftowej na długo przed końcem wojny.

Zdemobilizowany Zerbst (tyfus) przekonuje kolońskiego zegarmistrza i wkrótce w jego warsztacie zaczynają powstawać pierwsze protezy. Popyt jest duży. Czas odmierza dzwonek w drzwiach wejściowych, na zapleczu chronometr przegrywa z postępem.

Piórków znał trzy pory roku: siew, zbiory i przednówek, oddzielone od siebie długim wyczekiwaniem, dajmy na to, aż zacier dojrzeje, przecie to nic nie szkodzi, że się zajrzy do sieni i zamiesza gąsiorem choćby i pięć razy na dzień, a może się gorzałka i wzmocni od tego; albo żeby się zakoconym kozom porychliło, albo żeby stary Kominek co powiedział, albo żeby przynajmniej kto umarł.

Wiosna, kiedy Haham Gieskaner pożyczał na siew, już się w takim kalendarzu nie mieściła, zima była wtedy, gdy Kazimierz mocował do karawanu płozy własnego pomysłu. Latem i jesienią, które w Piórkowie występowały w duecie, młodzi się żenili i rodziły się dzieciaki.

W interesie Hahama ekonomia była jaskiniowo prosta. Po żniwach, kiedy pieniądze na wiana, wesela i wyprawki zyskiwały na wartości, kupował od piórkowskich ziarno za gotówkę. Na przednówku, kiedy ziarno rosło w cenę, pożyczał je pod zastaw następnych zbiorów, które odkupował za gotówkę. Interes był w tym, co zostało pomiędzy.

W Białobrzegach żyły trzy rodzaje Żydów – heroiczni, hedoniczni i paniczni. Heroiczni trudzili się szyciem ubrań i butów, leczeniem zębów, pisaniem podań i wyszynkiem, chodzili do synagogi, kochali dzieci. Paniczni chrzcili się i wyjeżdżali byle dalej, w asymilację pełną pogardliwych spojrzeń i samotnych Wigilii bez kolęd. Hedoniczni gadali o rewolucji, palili papieroski, patrzyli na Moskwę albo marzyli o Palestynie, zakładali partie i pili wódkę zupełnie jak normalni ludzie. To, co dla jednych było dramatem prozą, dla drugich było marnowaniem życia, stratą czasu, jak przedmowa, jak didaskalia, jak spis rzeczy. Ci pierwsi byli u nas w większości, ci ostatni jakby więcej byli. Jedni i drudzy pogardzali tymi pośrodku. Kto to mógł wiedzieć, że i ci, i tamci, nie cierpiąc się i wrzeszcząc, biegali dookoła komina?

Przyszedł Zerbst i zapowiedział, że nie będzie tolerował żadnych podziałów.

– Od tej pory – powiedział – wszyscy ludzie będą równi. Polacy, Żydzi i Cyganie, księża i komuniści, bez różnicy, wszyscy będą równi.

Zerbst umiał dotrzymać słowa.

Haham Gieskaner też. Kiedy sprany po pysku i wytargany za pejsy przez Czynastego obiecał mu nikczemne życie i zasraną śmierć, dotrzymał słowa. Dotrzymał słowa, kiedy przysiągł, że Zerbst jeszcze wdepnie we własne gówno. Że plagi nastąpią po sobie, szarańcza strachu po gradzie nienawiści, a nie będzie ich dziesięć, lecz tysiące – oto inna spełniona obietnica.

Haham kochał swoich synów, „wszystkich – jak powiadał, udając namysł – sześciu czy siedmiu”. Nauczył, ile tylko sam mógł nauczyć. Było tego akurat tyle, by którykolwiek z chłopców zapytany: „Kim chcesz być, jak dorośniesz?”, obowiązkowo odpowiadał: „Porządnym Żydem”. Najwięcej ojcowskich nadziei pokładał jednak w Dełesiu, czwartym czy piątym z kolei, któżby to spamiętał, który jako dziesięcioletni smarkacz omal nie doprowadził Hahama do apopleksji. Zapytany, kim chce być, po długim i szczerym namyśle powiedział: „Wiejskim głupkiem”. Kara go nie ominęła, ale wywołał dość zainteresowania, by Haham oddał go na kształcenie do domu białobrzeskiego rabina. Po paru latach rabin przegnał Dełesia, bo ten już nie tylko udzielał trudnych odpowiedzi na proste pytania, ale przeszedł do zadawania trudnych pytań i szydził z łatwych odpowiedzi.

– Ilu jest porządnych Żydów?

– Miliony.

– Skąd się biorą porządni Żydzi?

– Z dwunastu tysięcy każdego z dwanaściorga plemion Judy.

– Zaraz, zaraz, to razem sto czterdzieści cztery tysiące. A reszta? Nie jest Żydami czy nie jest porządna?

– Reszta zadaje głupie pytania.

– Czy porządny Żyd nie zadaje głupich pytań?

– Porządny Żyd się modli.

– Czy rabin jest porządnym Żydem?

– Skoro się modli i nie zadaje głupich pytań…

– Czy jak goj się modli i nie zadaje głupich pytań, to jest rabinem, czy tylko porządnym Żydem?

– Chyba ci jednak, Dełesiu, przyłożę.

– Czy jak porządny Żyd mówi, że przyłoży Dełesiowi, to mówi, czy przyłoży? I czy porządny Żyd może przyłożyć Dełesiowi?

Powoli zbliżał się do swego ideału. Nie pracował, bo go żaden porządny Żyd nie mógł znieść dłużej niż do wieczora, nie uczył się, bo Haham wprawdzie kochał, ale bez większych skutków finansowych – skończyło się na tym, że wyjednał Dełesiowi u dziedzica wstęp do biblioteki we dworze.

Od tej pory widywano go na broniszewskiej drodze, czasem na chłopskiej furmance, częściej pieszo; widywano, jak przemierzał krostkowe łąki, zawsze z książką, zamyślony lub gadający do siebie po polsku. Dełeś mówił jak swój, z synami dziedzica bawił się w Indian i kombojów, nosił się z chłopska, żadnej mycki, chałata, pejsów, prosty kij i torba przez ramię, to i zaczął wkrótce przypominać wiejskiego głupka. Nawet nie przypuszczał, że tym sposobem pracuje na odroczenie wyroku.

Zaczął pojawiać się i we wsi, wraz częściej bywał pod piórkowskim kościołem niż w białobrzeskiej synagodze. Pomyślał Morga, że może chce się żydek ochrzcić, bo Dełeś z uwagą słuchał o Nowym Testamencie, Trójcy Przenajświętszej i świętych sakramentach, wydawał się zainteresowany liturgią, szybko przyswoił liczne łacińskie słowa, znał pacierze, godzinki, wszystkie przykazania i prawdy, które każdy człowiek wiedzieć i wierzyć powinien pod utratą zbawienia. Może mógłby nawet do mszy służyć, łudził się proboszcz, jako żywy dowód Pana Wszechmogącego i bezmiernego miłosierdzia.

Pragnął Morga poprowadzić Dełesia ku Bogu prawdziwemu z pożytkiem dla chwały Pańskiej i jego, Morgi, pasterskiego rachunku, już czuł spływającą na Dełesia nagrodę łaski, a na niego, Morgę, łaskę nagrody i słyszał chóry anielskie triumfalnie zwiastujące odzyskaną duszę. Naiwność ludzka rzecz, powszednia jak chleb, jednych syci, innym uzmysławia głód.

Poniedługo Dełeś stracił zainteresowanie dla piórkowskiego kościoła, bo inne rzeczy już go zajmowały, zniecierpliwiony postanowił położyć kres nadziejom Morgi. Nie dał szansy księdzu proboszczowi, nie wytrzymał i któregoś dnia po prostu zapytał:

– Czy Trójca to dwójca i jedynca, czy dwie półtorce?

Co tu dużo gadać, Czynasty, chociaż z Siwych, pobudować się musiał w Piórkowie, bo mu w kolonii żyć nie dawali, takie to było podłe. I stworzenia nie szanował, i babę bił bez nijakiej potrzeby, i potomstwo głodem karał. Byłby Czynasty tamtej Palmowej Niedzieli nieprzytomnego Smyczka zarąbał, już biegł po siekierę, już wzniesiona siekiera wisiała w powietrzu, ale go widok Uklejowych nicponiów wracających na skróty z Zatylnej powstrzymał, wszystkich by nie powyłapał. Powiadali też, że z córką obcuje, ale nie na pewno.

Kary na niego nie było, aż podpalili Siwi chałupę Czynastemu po tym, jak sąsiada Szymka niedołęgę nocą ukrzyżował. Nim go Siwi rankiem znaleźli, wybroczył się docna, wśród pohukiwania sów i harcujących dzików, których ślady, jak diabelskie racice, zapamiętała kałuża skrzepłej krwi. Nie był bez winy Szymon, co bronę bolcami do góry na miedzy podłożył, bo nie lubił, jak mu Czynasty jego miedzą krowy przeganiał, brona trawą przerosła i Czynastego koń okulał, ale co innego brona, co innego koń, a co innego świętokradztwo i obraza boska.

Że święty krzyż poprzyhańbił, tego mu sąsiedztwo nie wybaczyli, ale że nie trafił Czynasty do kryminału, też zawdzięcza Siwym, którzy zawsze po swojemu karę wymierzają, a obcym słowa nie powiedzą, choćby i na spowiedzi. I Morga się nie dowiedział, jak to z Szymkiem niedołęgą było, choć go pogrzebał i ciało w trumnie widział. Coś tam po ludziach słyszał, ale pomieścić mu się w głowie nie chciało. Dopiero potem, jak na Czynastego chałupie zaczął się pojawiać klucz wiolinowy, znak niechybnej kary, piórkowscy i ich pasterz przejrzeli na przeklęte nasienie.

Póki co, pozwolili pobudować się pogorzelcowi, ale trochę za wsią, na cmentarnej górce, na kościelnym gruncie znaczy i z drugiej strony, żeby nie musieli go co dzień oglądać, słuchać wrzasków obijanej baby i dzieckiego lamentu. Wydumali, że jeśli prawda była, co o niedołędze gadają, to jak kto umie zbić solidny krzyż, co człowieka wytrzyma, to cieśla z niego tęgi, a cieśla zawsze się we wsi przyda. A jeśli nieprawda, bo za lichsze głupstwa już Siwi kura puszczali, to wart Czynasty pomocy, jak każdy, kto z kolonii uchodzi. Złego by chyba nie przegnali, bo kto by się został?

Redaktor prowadzący: Dariusz Sośnicki

Redakcja: Marianna Sokołowska

Korekta: Magdalena Stajewska, Donata Lam

Projekt okładki: Szymon Wójciak

Skład i łamanie: Tekst – Małgorzata Krzywicka

Żółkiewskiego 7a

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, Foksal 17

tel./fax (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.wab.com.pl

ISBN 978-83-7881-033-9

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Wydawnictwo W.A.B.
i Magdalena Wojtas / Virtualo Sp. z o.o.