Zofia Nałkowska

MIĘDZY ZWIERZĘTAMI

OPOWIADANIA I FRAGMENTY

Copyright © by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Wstęp, wybór i opracowanie:

Copyright © by Hanna Kirchner, MMXIII

Wydanie I

Warszawa

WSTĘP

Nasi krewni

1

Wyodrębnione z dorobku świetnej pisarki teksty o zwierzętach nabierają dziś nowego znaczenia. Niosą w sobie jakiś doniosły przekaz, nierozpoznany dotąd przez czytelników i egzegetów twórczości Zofii Nałkowskiej. Czytamy je teraz w kontekście nowej wiedzy o współmieszkańcach planety i powolnego, lecz uparcie rosnącego protestu moralnego przeciw odziedziczonemu po długich wiekach straszliwemu okrucieństwu człowieka wobec zwierząt.

Nałkowska zmienia status swoich zwierzęcych bohaterów w świecie ludzi i proponuje nowy kodeks zachowań w stosunku do nich. A to dziś wszystkim czującym ich krzywdę jest specjalnie bliskie. Zobaczmy, w jaki sposób to robi i jaki związek mają jej portrety zwierząt z wiedzą tej przenikliwej badaczki ludzkich psychik.

Jaka zatem jest geneza i rola motywów zwierzęcych w literackim świecie Nałkowskiej? W którym momencie długich dziejów istnienia zwierząt w kulturze, a zwłaszcza w literaturze, znalazła się autorka ze swoją opowieścią?

Była typowym dzieckiem miasta, córką pary intelektualistów. Dawna ziemiańska genealogia ojca była mglistym majakiem przeszłości, pozbawionym znaczenia. Nie opisywała przecież miejskich pieszczochów, rasowych psów i kotów służących za ozdobę buduarów i wiodących „światowe życie”, jak wspomniana przelotnie prześliczna i wytworna suczka Gaja (Rodzeństwo). Osoby jej zwierzęcych opowieści pochodzą przeważnie z rolniczo-leśnego skrawka Mazowsza między Wołominem i Kobyłką, w okolicach Warszawy. Tam bowiem ojciec Zofii, z tęsknoty za ostatnim domem rodzinnym, we Wrotkowie pod Lublinem, na stromej skarpie rzeki Bystrzycy, zapragnął go odtworzyć. Na jednym z trzech lesistych wzniesień stanowiących spłachetek gruntu nabyty przez niezamożną rodzinę Nałkowskich wiejski cieśla postawił w 1895 roku drewniany domek. Rodzina mówiła o tym miejscu: Górki. Na stoku pod domem urządzono tarasowaty ogród, dalej rozciągała się podmokła łąka zwana trytwą, a za nią jaśniał staw okolony drzewami. Wokół były gospodarstwa chłopskie z ich zwierzętami, w okolicznych lasach dzika zwierzyna.

Nałkowscy mieszkali tam przez kilka lat. Dziewczynki, jedenastoletnia Zosia i siedmioletnia Hania, uczyły się w domu i z zapałem poznawały otoczenie wraz z domami sąsiadów. Gdy przyszedł czas nauki w mieście, trzeba było wynająć tam mieszkanie, na Górki zaś wracać tylko w porze wakacji. A tam, w miejscu budzącym nieodmiennie zachwyt i miłość Zofii: „Był dom, był las, trochę zwierząt – a poza tym już tylko psychologia”. Napisała tak o Górkach dorosła już i uznana pisarka w sławnej powieści Dom nad łąkami (1925). W owym zdaniu zawarła właściwie formułę swej twórczości: natura i wgląd w świadomość żyjących w niej ludzi, człowiek wobec natury i kultury – w sobie i w otaczającym go świecie. Zestawienie zwierząt i psychologii warto zapamiętać.

Zwierzyniec „domu nad łąkami” narastał z latami i zmieniał się w czasie. Były tam osobniki udomowione – psy, koty, były też nieoswojone, dzikość skrzywdzona i kaleka, przygarnięta z lasu. Znalezione zajęcze dziecko, uchroniony przed garnkiem zagłodzony zając, więziony w ciemnicy chłopskiej komórki, sowa z odstrzelonym skrzydłem, jeż. A potem, daleko od Górek, inne jeszcze obiekty poznania, opieki i miłości.

Po nagłej śmierci Wacława Nałkowskiego w 1911 roku, żona i córki przebyły cztery lata w tej skromnej, wiejskiej siedzibie, w ciężkiej żałobie i pogłębiającym się ubóstwie, w złym czasie trosk, chorób i życiowych klęsk. Wyobraźmy sobie w tym krajobrazie trzy kobiece sylwetki w powiewnych, secesyjnych sukniach. Trzy piękne panie zimą sunące na łyżwach po zamarzniętym stawie, nawet przy księżycu... Czarnowłosa Anna ma w 1911 roku zaledwie 49 lat, Zofia „bella bionda”, jak mówili na nią Włosi, autorka kilku już książek cieszących się rozgłosem, ma lat 27, jej siostra Hania, młoda rzeźbiarka, zaledwie 23. W trudzie i bólu życia pociechą jest im twórczość – prace geograficzne matki, pisanie i lektura Zofii, sztuka jej siostry – i dookolne piękno natury oraz domowe zwierzęta, aktorzy powszedniej dramaturgii. Kiedy zawodzi nietrwała miłość, kiedy po roku żałoby Zofia ma poczucie „jak gdyby najprawdziwsze z życia było to nasze sieroctwo i samotność w pustym domu pośród śniegów i mrozu” (Dzienniki, 30 I 1912¹), to przecież z wolna utrwala w dzienniku chwile ponownej symbiozy z urodą tego miejsca na ziemi. W pół roku po śmierci ojca pisała: „Wszystko tu stało się obce, wrogie, straszliwe. To miejsce, gdzie kiedyś byłam najszczęśliwsza. Nie poznaję najdroższych dawniej kątów i widoków. Drzewa bezpańskie, rosnące dalej, zwierzęta jak dawniej wesołe, ludzie obcy” (7 VI 1911). Trochę później, jesienią, czuje, że przywraca jej pogodę ducha wbrew wszystkim złym zdarzeniom „widok tkwiących twardo w powietrzu zielonych igieł sosnowych, mgieł jesiennych na łące w księżycu, uśmiechu szeroko rozwartej psiej paszczęki [...]”. Zbliża się czas, gdy nie tylko upodobanie, ale też całą uważność skupionej obserwatorki ofiaruje zwierzętom. Sprzyjał temu właśnie tamten czteroletni pobyt na Górkach, czas stałej bliskości z naturą.

W domu uczonego geografa dzieci słyszały często o „historii naturalnej”, jak zwano wówczas nauki przyrodnicze. Wiek XIX imponująco je rozwinął, tak jak biologię, antropologię i psychologię. Córki Nałkowskiego wyniosły z domu szacunek do czujących stworzeń, ciekawość ich zachowań i usposobień, nakaz opieki i wrażliwości na ich krzywdę. Przyjaciółka Zofii od dziewczęcych lat, Zosia Villaume, żarliwa miłośniczka zwierząt, umacniała dodatkowo w młodziutkiej Nałkowskiej czujność na cierpienia otaczających człowieka stworzeń. To jej słowa czytamy we fragmencie powieściowego debiutu pisarki, Kobiet (1906).

Fascynacje zwierzętami, rodzimymi i egzotycznymi, budziły i podsycały wówczas w młodych czytelnikach książki popularyzujące nauki przyrodnicze, takie jak biologa i pioniera ekologii polskiej, Bohdana Dyakowskiego, czy też pisarza i pedagoga, Adolfa Dygasińskiego, autora licznych opowieści ze świata zwierząt. Popularyzator teorii Darwina, więc też ostro zwalczany, ukazywał zwierzęta jako indywidualności, co było wówczas, u początku XX wieku, prawdziwą nowością. Od wieku XIX trwa szeroka ekspansja kolonializmu, mnożą się wyprawy odkrywcze i myśliwskie, egzotyczna fauna wkracza do literatury, dość wspomnieć powieści Kiplinga czy W pustyni i w puszczy Sienkiewicza, Biały kieł Londona i mrowie innych. Wprawdzie przedwcześnie dojrzała Zosia Nałkowska, „wunderkind”, mając szesnaście lat czytała raczej Nietzschego niż książki dla młodzieży. Ale wówczas właśnie nauka i kultura, a także filozofia, przygotowały grunt dla stopniowej zmiany postrzegania miejsca zwierząt w świecie, istoty „zwierzęcości” i bliskości tych bytów i człowieka.

2

A kiedy to zwierzęta wbiegły, wpełzły, wleciały do piśmiennictwa, do kultury? Były tam od zawsze, jako starsi od człowieka mieszkańcy planety, jego protoplaści. W tej sprawie Biblia wyjątkowo zgadza się z nauką (choć w Genezis są dwie różne, nieco sprzeczne opinie co do tego pierwszeństwa). Karol Darwin w swoim skądinąd bluźnierczym dziele O powstawaniu gatunków dopiero w 1859 roku uzmysłowił ten fakt. Cały ów „park jurajski” prehistorycznych mieszkańców Ziemi stworzył pierwsze społeczności i wspólnoty (gromady, stada) i po raz pierwszy przeszedł cykl narodzin i śmierci. Biblia, święta klechda ludzkości, o początkach życia na Ziemi rzecze, iż Stwórca dał pierwszemu człowiekowi władzę nad wszelkim stworzeniem zamieszkującym ziemię, wodę i powietrze. Służenie człowiekowi miało być racją istnienia tych bytów. Bóg przelał na Adama cząstkę swej mocy kreacyjnej, aby ten nazwał zwierzęta, czyli nadał im tożsamość.

Zapełniły więc od razu najstarsze wierzenia i religie, mitologie starożytnych Greków i Rzymian, zamieszkały w wyobrażeniach i przesądach prymitywnych plemion, a potem wszelakich ludów, przypisujących im magiczną moc. Wcielały lęki człowieka przed zagrażającymi mu siłami Natury. Tu zatem zwierzęta miały pozycję dominującą. Człowiek ustępował im w sprawności zmysłów i mięśni, w sile i zdolności do lotu. Pragnął im dorównać, choćby w sferze symbolicznej, poprzez kostium i maskę zwierzęcą, przez umowne, magiczne upodobnienie.

Ludzkość żyła więc od zarania w symbiozie ze zwierzętami. Starożytni wręcz zdefiniowali człowieka jako zwierzę obdarzone rozumem (Seneka). Wobec tego rzec można, iż łowca uprawia swoisty kanibalizm, żywiąc się podobnymi sobie, tak jak większy drapieżnik spożywa mniejszych współbraci. Istota ludzka, ubóstwiwszy jedne zwierzęta, inne składa im w ofierze całopalnej.

Domenę symboli, mitów i magii w kulturze zawłaszczyły właśnie owe byty niższe, bezrozumne, pozbawione duszy według teologów chrześcijańskich. One symbolizują wszelkie przymioty złe i dobre człowieka, w mitologii grecko-rzymskiej nawet mądrość (pająk Arachne, sowa, wąż). Pies Cerber stróżuje u wejścia do Hadesu. Imaginacja człowieka deleguje zło na stwory zwierzoludzkie, wilkołaka, wampira, diabła z atrybutami capa. Kreuje faunę fantastyczną: centaura, sfinksa, gryfa, jednorożca, smoka i inne monstra.

Gwiazdozbiór niebieski, znaki zodiaku i horoskopy to magiczny zwierzyniec. Religie hinduistyczne zaznajomiły nas z pojęciem reinkarnacji – wymiany wcieleń duszy między człowiekiem i zwierzętami. Godła, symbole, emblematy ludzkich instytucji oraz społeczności to wizerunki animalne, jak na przykład orzeł Polaków. Mowa nasza to olbrzymi zwierzyniec, to z niego wzięty słownik wyzwisk i pochlebstw, porównań i porzekadeł, pieszczot i potępień, zdradzający wzajemność antropologii i zoologii.

Zwierzęta są naszym środowiskiem naturalnym, przenikają do każdej, realnej czy myślanej, strefy istnienia człowieka. Pomyślmy tylko: to nasz pokarm i odzienie, to narzędzia i ozdoby, to ich futra grzeją i kładą nam się pod nogi. Z ich ciał rodzi się muzyka, bo dostarczają strun, rogów czy włosia na smyczki, one służą do eksperymentów medycznych, niegdyś – do wiwisekcji... Od niedawna dają nam też swoje serca. Dosłownie. Tadeusz Różewicz, autor wstrząsającego wiersza Świniobicie, powiedział w wywiadzie: „W swoim czasie profesor Religa przeszczepił człowiekowi serce świni. Pytanie: co świnia dawała ludzkości, a co ludzkość świni, to dla mnie problem moralny”².

Taki jest pożytek z zabitych. A żywe? Są stróżem i obrońcą, przewodnikiem niewidzących, siłą pociągową, machiną wojenną, zawodnikiem sportowym, błaznem i akrobatą, żywym celem w tańcu śmierci na corridzie. Potrafią wpłynąć na bieg historii, jak rzymska wilczyca i gęsi kapitolińskie. Towarzysze samotnych i bezdomnych są naczyniem bezwarunkowej i bezgranicznej miłości i wierności.

Zwierzęta to piękno, doskonałość i wdzięk, to natchnienie pisarzy i ludzi sztuk wszelakich. Ptaki, posłowie niebios, to stworzenia metafizyczne, uskrzydlona poezja. Zwierzyniec kultury nie ma granic. Ma też swoje osobne gatunki literackie. To prastara bajka zwierzęca, wiodąca swój ród od mitycznego Ezopa, żyjaca do dziś, by wspomnieć Folwark zwierzęcy Orwella czy Zwierzęcą zajadłość Barańczaka. Średniowiecze stworzyło bestiarium – zwierzęcą alegorię z chrześcijańskim morałem ku nauce, jako zwierciadło ludzkich cnót i przywar.

Mimo tej odwiecznej symbiozy człowieka i zwierzęcia filozofowie i uczeni wciąż ponawiają pytanie: co niepodważalnie odróżnia człowieka od innych stworzeń? Chrześcijaństwo jedynie człowiekowi przyznało duszę nieśmiertelną. To zaś u niektórych fizjologów epoki Kartezjusza, opętanych pychą rozumu, skutkowało doktryną o mechanicznej istocie organizmu zwierzęcia. Jest ono maszyną, nie czuje i nie cierpi. Niewyobrażalna aberracja!

Nie trzeba było jednak sankcji teologów i filozofów, by człowiek od zarania dziejów traktował zwierzęta z bezgranicznym okrucieństwem. Czasem tylko dla bezinteresownej radości zabijania. Jeśli rodzaj ludzki, jak mówi Pismo Święte, został skazany na cierpienie za grzech pierworodny, to zwierzętom przypisane zostało męczeństwo bez winy. Stwórca, a co za tym idzie Kościół, pozostał obojętny na ich ból, ogłosiwszy ustami proroków, że świat animalny to wielka spiżarnia człowieka. Ryba, tajemny znak rozpoznawczy chrześcijan, jest zatem jedynie pamiątką cudownego napełnienia połowem sieci rybaków.

To, co zwierzęce, postrzegane bywa jako ziemskie, nieczyste, grzeszne, kierowane nierozumnym popędem zmysłów, podczas gdy człowiek, obdarzony duszą nieśmiertelną, Stwórcy podobny, wyróżnia się życiem duchowym, zdolnością do uczuć wyższych. Czyny podłe i grzeszne to „zezwierzęcenie” człowieka, to „bestialstwo”. Nie ma w języku ludzi nazwy na zło manifestujące się w czynach człowieka wobec zwierząt.

Wielki malarz i teolog, Jerzy Nowosielski, nasz, ludzi, stosunek do zwierząt uważał za „straszliwy, po prostu straszliwy. A przecież są to istoty, które nas bardzo przypominają, posiadają podobne odruchy emocjonalne i nawyki, podobne sposoby komunikowania się nie tylko między sobą, ale również z nami – przecież nawiązują prawdziwy kontakt uczuciowy z ludźmi. […] I nagle skazujemy te istoty, tak bardzo do nas podobne, na status istot przeznaczonych do obozu koncentracyjnego, na ubój, na rzeź”.

Ubolewał, że „chrześcijaństwo zupełnie zagubiło tajemnicę cierpienia zwierząt – jeden z kluczy do zrozumienia tajemnicy zła, […] że wygasło poczucie grzechu i krzywdy w stosunku do zwierząt traktowanych wyłącznie jako przedmiot użytkowy, źródło produkcji mięsa”³.

Artysta wyraża nasz dzisiejszy niepokój i bunt wobec sytuacji zwierząt „poddanych człowiekowi”. Długa wszakże była droga do takiej świadomości i do dziś nie jest ona powszechna. Zofia Nałkowska zajmuje godne miejsce w szeregu tych, którzy tę nową świadomość budowali.

3

Pisarka zaczęła uważniej przyglądać się swojej zwierzęcej gromadce w okresie, gdy teoria ewolucji, przyspieszony rozwój nauki oraz naturalizm filozoficzny i literacki zaczęły podważać utrwalone postrzeganie świata zwierząt. Zaczęto nawet wykryte w nim prawa stosować do społeczeństwa: zasadę walki o byt i doboru naturalnego. Odkryto zjawisko zachowań instynktowych, tożsamych u zwierząt i ludzi, i antagonizm tych sił z regułami kultury.

W epoce Młodej Polski, której Nałkowska była córką najmłodszą, szczególnie eksponowany był popęd rozrodczy, Chuć, postrzegany jako fundament istnienia. Artyści ówcześni łączyli pomyślnie ten hołd dla Natury z kultem Nagiej Duszy, czyli Absolutu. W utworach tej epoki symbolika zwierzęca była niebywale rozpowszechniona. Szczególnie często stosowano ją w przedstawieniach Kobiety, wcielenia podstępnej, zgubnej dla mężczyzn energii seksualnej i grzechu. Płeć żeńska ukrywa się wtedy w kostiumie całego korowodu zwierząt budzących lęk, a także obrzydzenie.

Ale to niejedyna wizja Natury w owym czasie. Dla niektórych artystów to źródło radosnego witalizmu, afirmacji istnienia. To błogosławiony azyl, inspiracja twórcza. Taką też funkcję pełnią u nich zwierzęta, zwłaszcza u tych twórców, którzy wnieśli do sztuki polskiej owego czasu kult świętego Franciszka, Biedaczyny z Asyżu, głoszącego ideę braterstwa ludzi ze zwierzętami. Romanista ze Lwowa, Edward Porębowicz, opowiedział o nim w książce Święty Franciszek z Asyżu (1899), a poeta, Leopold Staff, przełożył dzieło zakonnika poety – Kwiatki św. Franciszka z Asyżu (1910). Przyszły święty, założyciel zakonu franciszkanów, chciał go w swojej pokorze nazwać: bracia mniejsi. Tak jednak zwiemy do dziś tę czeredkę ptasio-zwierzęcą, którą Franciszek uświęcił swoją miłością, wyprowadzając ją tym samym z chrześcijańskiej teodycei. Nurt franciszkański w kulturze przyczynił się także do zmiany postaw wobec świata zwierzęcego.

W prozie młodej Nałkowskiej sadowi się jej mały zwierzyniec w 1913 roku. Boryka się ona wtedy z powieścią, która miała odmienić bardzo ozdobną, artystowską poetykę jej poprzednich książek. Skupiała się w nim na ogół na przygodach i cierpieniach niezwykłych indywidualności kobiecych, artystek życia, niemogących się odnaleźć w pospolitej i okrutnej rzeczywistości. Powieść Węże i róże (1915) jeszcze nie była radykalną przemianą, choć przy całym swoim rozjątrzonym estetyzmie wynosi na piedestał skromną, cichą, na wskroś prawą i wrażliwą Marusię – skrzywdzoną i tragiczną żonę i matkę.

Zwierzęta zjawiły się w tej powieści jak zapowiedzi. Nieruchoma, budząca lęk sowa Wunia z jadalni na Górkach, tu symbol mądrości, to atrybut Ernestyny, malarki, rzeźbiarki, intelektualistki, komentującej w imieniu autorki różne powieściowe sprawy, spisującej „dziennik myśli”.

Jeszcze inny emblemat zwierzęcy zawarty jest w tytule i ma związek z ważnym przesłaniem utworu. Zwierzę i kwiat splecione ze sobą w herbie jednego z rodów florenckich objawiły się pisarce jako symbol czy też metafora nierozłącznych sił świadomości człowieka: rozumu i uczucia. Uczucia poniekąd intelektualnego, sprzęgniętego z myślą badawczą. Wąż tutaj to nie Szatan, jak w Edenie, tylko symbol mocy poznawczej człowieka.

Takim właśnie badawczym i miłującym jednocześnie spojrzeniem ogarniała Nałkowska swój zwierzyniec. Cykl szkiców, nowel, powiastek, opowiadań – nie wiadomo jak je nazwać, takie w nich bogactwo form narracyjnych – zatytułowanych Moje zwierzęta. Powieść dla dorosłych dzieci, a pisanych na marginesie Węży i róż w 1913 roku, drukowała pisarka w prasie w 1914 roku. Uzupełnione o dalsze utwory ukazały się w książcę, też pod tytułem Moje zwierzęta, już w drugim roku Wielkiej Wojny. Trzeba było wtedy opuścić Górki, gdzie wkrótce mieli stacjonować rosyjscy żołnierze, i rozstać się z domową menażerią.

W tym samym 1915 roku Nałkowska zaczyna ogłaszać w prasie oryginalne miniatury psychologiczne pod nazwą Charaktery, wskrzeszając piękną tradycję tego gatunku, rodem jeszcze z Teofrasta, a potem z osiemnastowiecznych moralistów, przedstawiała w nich cechy i zachowania zwykłych ludzi, może każdego. Pamiętajmy, że portrety zwierzęce były pierwsze i mogły stać się szkołą obserwacji i analizy „świata poza mną”, jak nazwała pisarka przełom w swej twórczości. Co więcej, uchwyciła w tych obrazkach przejawy psychiki zwierząt, ukazała swoich animalnych bohaterów jako osobowości.

Napisała zatem nowoczesne bestiarium, które nie jest już alegorią ludzkich postępków, cnót i wad demonstrowanych przez zwierzęcych aktorów. Można by powiedzieć, że u Nałkowskiej jest odwrotnie – zwierzęta próbują mówić o sobie, używając, siłą rzeczy, rekwizytorium pojęć dotyczących ludzkiego gatunku. Jak się obejść bez antropomorfizacji, jeśli inny język nie jest nam dostępny? Nałkowska „uczłowiecza” zwierzęta także po to, by uchwycić powinowactwa z nami. Przy tym jednak bada sposoby komunikowania się zwierząt między sobą i z ludźmi oraz przejawy psychiki zwierzęcej.

Odczytuje jej sygnały z zachowań, mowy ciała, dźwięków, jest to więc psychologia behawioralna. Udowadnia, jak precyzyjny i bogaty jest język tej komunikacji. Czasem go przekłada żartobliwie na język ludzkich zachowań i pojęć, częściej opisuje.

Pisarka wplata w obrazki codzienności zwierzęcych domowników nutę ciepłego, subtelnego humoru i zdaje się wierzyć, że dzieli go ze swymi pupilami. Humor rodzi się tu często z kontrastu między pospolitymi zdarzeniami zwierzęcego żywota, a ich heroikomicznym ujęciem. Realistyczna obserwacja w zderzeniu z sentencjonalnym, „filozoficznym” stylem komentarza rodzi efekt humorystyczny, ale też sugestię równości partnerów dialogu (Półmordek), pozbawia przy tym relację człowiek–zwierzę płaskiej ckliwości.

W swoim zwierzęcym teatrzyku Nałkowska stoi wśród zmieniających się obrazów jak iluzjonista uruchamiający laterna magica. Obserwuje, komentuje, udziela głosu zwierzętom, daje wyraz własnym emocjom. Jest też wyobrażoną partnerką dialogu z psim mędrcem i sceptykiem Morusem.

W sytuacji zależności człowiek–zwierzę Nałkowska deklaruje jasno rozumiejącą przyjaźń, opiekę i odmowę łańcucha, symbolu przemocy i niewoli. Nie chce być posiadaczką zwierzęcia, o swojej ukochanej charcicy Dianie mówi: „Ona jest moim psem, a ja jestem jej człowiekiem”. Wzajemność, partnerstwo w bycie, dobrowolność uczuć.

Pośród obrazków dramatycznych przygód, cnót, obyczajów i nałogów małego zwierzyńca, pojawia się znienacka uczony wykład psa Półmordka o sądach filozofów na temat zwierząt, mający uświadomić szczeniaka Boya o łączności duchowej ze światem ludzkim, wobec którego powinien uważać się za „ogniwo w tym samym rozwojowym łańcuchu organizmów”. Brawurowy popis erudycji autorki niesie też w sobie jej wyznanie wiary. Fakt, że te uwagi wygłasza zwierzę, ma swoją wymowę. Wysoki ton polemiki przełamuje żarcik: zarzuty pod adresem Schopenhauera, skądinąd bliskiego Nałkowskiej filozofa, kończą się kpinką z tytułu fundamentalnej jego pracy: Świat jako wola i wyobrażenie.

I znów górnolotne wywody Półmordka ściąga na ziemię ingerencja „młodszej panienki”, która przystrzyga modnie baki swojego ulubieńca: „Panowie tylko tak teraz noszą!”. Upokorzony w przytomności ucznia psi erudyta, pewny przy tym oszpecenia, salwuje się ucieczką (Czy Boyutek rozumie życie?). Z kolei rozmowa psów o odwiecznym antagonizmie gatunków, czyli psa z kotem, to pokaz uprzedzeń względem „innego” i dorabiania mu wobec tego rysów demonicznych (Pies i kot). W Konfrontacji dzikiego z oswojonym sieje grozę w sercach stworzeń udomowionych sowa z odstrzelonym skrzydłem. Jej złowieszcza nieruchomość na przybitej do ściany sosnowej gałęzi, groźne porykiwanie i nagłe zogromnienie, gdy nastroszy bojowo pióra, trzymają resztę zwierząt na pożądany dystans. A jednak czułość człowieka budzi miłosny odzew w dzikim ptaku.

Autorka Moich zwierząt miała sławną poprzedniczkę w literaturze francuskiej. Wielka Colette, wspaniała stylistka, autorka słynnych Klaudyn i wielu późniejszych świetnych książek była też aktorką music-hallu i skandalistką. Jednak wśród zgiełku paryskiego życia podtrzymywała swój wizerunek outsiderki, dzikiego dziecka z lasów rodzimej Burgundii, złączonego tajemną więzią z Naturą. Otaczała się zawsze zwierzętami, poświęciła im wiele stron swej wyrafinowanej prozy. W 1904 roku ogłosiła Dialogues des bêtes, domniemane rozmowy jej czarnego buldożka imieniem Toby i kota Kiki, ulubieńca pana Willy, literata i dziennikarza, swego pierwszego męża. Rok później wyszło wydanie rozszerzone: Sept dialogues des bêtes.

Nałkowska przeczytała dziełko Colette dopiero jesienią 1917 roku, w oryginale. Po lekturze zanotowała w dzienniku: „śliczna książka, z ducha podobna do Moich zwierząt, tylko ładniejsza”. Po latach krytycy będą nazywali Nałkowską: „Colette polonaise”.

Colette wybrała formę scenicznego dialogu, Nałkowska – opowiadania. Pisarka francuska stworzyła autoportrety dwóch gatunków domowych zwierząt, w scenerii miasta i wsi. Jest to niezwykła mieszanka naturalistycznej dosadności ze wszystkimi turpizmami życia zwierząt, z ich seksualnością, odruchami instynktu, z ich niewinnym okrucieństwem mięsożernych drapieżników, ich lękami i ekstazą oraz teatralnej podniosłości, poetyckich apostrof i hymnów do natury. Osobnym wątkiem jest frenetyczna miłość psa i kota do Dwunożnych, właścicieli, czuła, wybaczająca, niemal erotyczna, bliska ubóstwieniu. Czytelnik polski ma szansę porównania bestiariów obu autorek dzięki wydaniu pełnemu Dialogów Colette (napisała ich później jeszcze kilka) w nowym polskim tłumaczeniu⁴, po stuleciu z okładem od niezdarnego przekładu z 1911 roku paryskiego Polaka, Kazimierza Woźnickiego.

Toby i Kiki Colette to jednak zwierzęta salonowe, mimo iż krótkonogi buldożek z nosem jak trufla to urodzony w stajni prostaczek z gminu. Za to kot Kiki to pogardliwy, wyniosły arystokrata, powołujący się na swój boski rodowód. Zwierzęta Nałkowskiej są skromniejsze, bliższe ziemi, realistyczne. Ich skupiona, życzliwa obserwatorka nie poważa się na tak zuchwałe budowanie z wyobraźni iście ludzkiej świadomości zwierząt. Zbliża ją na pewno do francuskiej autorki zdolność do głębokiego zniknięcia w życie wewnętrzne zwierząt i solidarnej więzi z nimi.

Trzeba też przyznać, że w pierwszej serii Moich zwierząt jest nieco podobna do Colette, bo obie sięgają po konwencję bajki zwierzęcej. Nałkowska równie świetnie opisuje naturalne zachowania zwierząt, ale wyposaża je ponadto w umiejętności i atrybuty czysto ludzkie. One rozmawiają ze sobą, toczą monologi wewnętrzne, mają cechy charakteru dość wyrafinowane: „Morus ma słuszność, Półmordek jest istotnie zmanierowany”, „Półmordek słusznie mówi o sobie, że jest wrażliwy i subtelny”, „Morus ma wiele zalet, ale i dużą wadę, że jest próżny” itd. Pisarka czyni to żartobliwie, by dowartościować zwierzęcych aktorów, a są to głównie psy, najbardziej udomowione, najbliższe człowiekowi.

Zabiegi te znikają zupełnie w drugiej serii gawęd. Pisarka nie będzie już suflować zwierzętom treści ich życia wewnętrznego i przekładać jej na ludzką mowę. Uszanuje ich autonomiczną zwierzęcość. Będzie się jej uczyć i pomału tworzyć słownik zwierzęcego języka. Treścią niektórych późniejszych opowiastek stanie się fascynujący opis budowania relacji między opowiadającą i zwierzęciem. Oboje są równoprawnymi bohaterami tej małej dramy.

Osobisty zwierzyniec Nałkowskiej to malał, to przyrastał. Zapewne w 1921 roku nabyła pisarka wierzchowca, wydając na niego honorarium za książkę, jakby to była najpilniejsza potrzeba. W powojennym szkicu Koń i ślizgawka⁵ podała, że były to pieniądze za Romans Teresy Hennert, ale przeczy temu fakt, że już na początku 1922 roku opublikowała rytmizowaną prozę Górki, w której opisuje przejażdżki na owym koniu. Musiał to być dochód za powieść Hrabia Emil (1920) lub za Torfowiska (1922), pierwszą wersję Domu nad łąkami.

W każdym razie było to spełnienie marzenia piastowanego od dzieciństwa, kiedy to mała Zosia zawieziona została do Łubienicy, majątku dzierżawionego przez jednego z krewnych. „Tam też po raz pierwszy siedziałam na żywym, prawdziwym koniu – wielkim siwku w szare kółka i z białym ogonem”, wspominała w latach dwudziestych w szkicu Mała ojczyzna⁶. A po wojnie wyznała: „Nie omijałam żadnej sposobności wszelkich jazd. W Tworyczewie (także dzierżawa) […] chętnie chodziłam na pastwiska i wdrapywałam się na pasące się konie, by na oklep wracać z nimi do stajni, zdana na wszelkie ich protesty i nieuprzejmości. Pominę milczeniem, ile razy spadłam z konia […].

Wyjeżdżałam na siodle w piękne lubelskie okolice Szczebrzeszyna [mieszkała tam przyjaciółka, Zofia Villaume], obserwując [przestrzegając] prawa jazdy i porozumiewając się z koniem na mocy ustalonych zasad jeździeckiego konwenansu. Jeździłam zawsze bez styka [kijka] i w wierzchowcu szanowałam jego drażliwość i poczucie honoru. […] Po dziś dzień przedmiotem mej wiernej sympatii i podziwu jest raczej sam koń – jego uroda, jego charakter, a także jego los” (Koń i ślizgawka).

Własnemu rumakowi nadała osobliwe, jak na konia, imię Pomidor. Przemierzając z nim leśne i polne drogi wokół Górek, doznawała niestety manifestacyjnej niechęci konia do dźwigania kogoś na grzbiecie. Opisała to z autoironicznym humorem w Domu nad łąkami. Po niespełna roku musiała się rozstać z tym hippicznym luksusem, bo nie było jej stać na utrzymanie konia (jak podaje w powojennym wspomnieniu), albo też nie sposób było zabrać go na nowe miejsce życia.

W 1922 roku, po ślubie z Janem Gorzechowskim, bohaterem konspiracji niepodległościowej, żołnierzem Legionów Piłsudskiego (pseudonim Jur), w wolnej Polsce dowódcą żandarmerii, pisarka pociągnęła za mężem na kresy II Rzeczpospolitej, bo tam pełnił służbę. Mieszkali najpierw w podwileńskiej wsi Zameczek, a potem w Grodnie. Pojechała z panią Zofią ukochana jej charcica Diana, od 1919 roku najbliższa zwierzęca przyjaciółka. Gorzechowski otaczał się psami sposobnymi do łowów, więc towarzyszył mu wyżeł Joke, syn nieodżałowanego Ralfa, zmarłego nagle jeszcze w Warszawie. Przy małżonku Nałkowska poznała rytuały myśliwskie, „szlachetną i dostojną” rozrywkę panów, czyli polowanie – ceremoniał zabijania zwierząt. Ona zaś zwiedzała mickiewiczowskie krajobrazy, z Dianą u boku, obserwując z czułością wśród pól i łąk chłopskie zwierzęta: konie, krowy, owce, kotka przydrożnego... „I pomyślałam: wszystko jedno, gdzie jestem, skoro wszędzie są zwierzęta”, zapisała w szkicu W namiocie (druk pt. My i zwierzęta, „Romans i Powieść”, dodatek do tygodnika „Świat” 1925, nr 51–52).

Niewielki już zwierzostan Nałkowskiej w Zameczku i Grodnie był jej pewnie znaczną pociechą w obcym otoczeniu, samotności i rozczarowaniach nieudanego, jak się okazało, związku. Wiodła tam życie oficerskiej żony w cieniu koszar, oderwana od swego literackiego środowiska i od rodziny, zapoznana. A z biegiem lat wyzuta z tak wielkiej niegdyś, niespotykanej miłości swojego mężczyzny. Sarenka grodzieńska, Basia, obca wśród domowych psów i ludzi, stała się wkrótce raną pamięci.

Z początku nie było też jak zastąpić Pomidora. Jesienią 1922 roku pani Zofia skarży się w dzienniku: „Nawet konno jechałam raz tylko”. Za to w trzy lata później, gdy do zgryzot małżeńskich dołączył się jeszcze lęk o utratę słuchu, znów zwierzę darzy ją pociechą: „Znalazłam sposób, aby przez dwie godziny dziennie zapominać o sobie i swojej zmorze. Na dużym, jasnym kasztanie, który nazywa się Igor, jadę w towarzystwie życzliwego majora Sitka i porucznika Golasa […] w zorane na rozległych pagórkach pola […], w rozkoszne gaje dębów, bzów i leszczyn, okrywających w głębi stoki niemeńskiej doliny. […] Nie jeździłam konno tak dawno, że muszę przejść znowu okres inicjacji” (19 IX 1925), „[…] z rzeczy ważnych były dalsze konne wyjazdy […]. I idzie pode mną ten najmilszy, wielki Igor o wspaniałym, tłustym karku – i tak daleko jest z niego do ziemi, tak wszystko dobrze z tej jego wysokości widać. Idzie grzecznie, chociaż jest żywy i byle czego się lęka, słucha wszystkich moich zapragnień, galopuje tak równo, tak się stara dobrze mię zrozumieć, taki jest wygodny w kłusie” (3 X l925).

W momencie najcięższego kryzysu małżeńskiego Nałkowska uciekła z Grodna, zostawiając tam nawet Dianę. Schroniła się w niezawodnym azylu „domu nad łąkami”. Pod nieobecność Diany próbowała zająć jej miejsce w sercu pani Zofii przybłąkana suczka, nazwana Nidą.

Po ostatecznej już decyzji, że zostaje w Warszawie, pisarka wróciła ze wzmożonym zapałem do pracy literackiej (choć i „na wygnaniu” jej nie zaprzestała). Zebrała osiem powiastek zwierzęcych, tych pisanych jeszcze w 1915 roku, a drukowanych już w Polsce niepodległej (jak na przykład Z cyklu: „Moje nowe zwierzęta”. Jak się oswaja zająca za pomocą królika, „Słowo Polskie”, Lwów, 1920 nr 376, 378, 382, 384), upamiętniających pupili z Górek i tych nowych, o zwierzętach z Zameczka i Grodna. Znalazły się w tomie dzielonym z pisarką Marią Jehanne Wielopolską, też miłośniczką zoologu, zatytułowanym wymownie Księga o przyjaciołach (1927).

Opowiedziała o małym i dużym zającu, o psiej piękności, łagodnej suce Kani, nałogowo jednak duszącej kury, o kocie Blutku, którego niezwykłe futro tak pięknie harmonizowało z sierścią Kani i o ich niełatwym obcowaniu. Znalazły się tu: szkic W namiocie, opisujący pejzaże i zwierzęta Zameczka, opowieść o charakterze umiłowanej charcicy i o jej towarzyszu, wyżle Joke’u – Diana, wreszcie przejmujące epitafium dla Basi – Sarna.

Zaraz po ukazaniu się książki Nałkowska dopisuje następne opowieści o bliskich zwierzętach. Najpierw Suki („Tygodnik Ilustrowany” 1927, nr 43), podzielone potem na dwa teksty: Nida i Powrót Diany. W miesiąc później poszło do druku we lwowskim Trzecim Almanachu „Świata Kobiecego” opowiadanie Szczęście zwierząt (1928), a w końcu 1927 roku ukazała się w „Polsce Zbrojnej” (nr 352) Tekla.

Opublikowany w 1934 we Lwowie tom Między zwierzętami zgromadził utwory Nałkowskiej z dwóch poprzednich książek oraz dwa wspomniane wyżej teksty o sukach. Zamykająca książkę medytacja Przy kominku, która była też ostatnim tekstem zbioru Moje zwierzęta, została rozbudowana o wspomnienie późniejszych utraconych przyjaciół. Jednakże wzmianka o sarnie Basi zmieniła tragiczny finał jej życia w baśniową wizję pomyślnej ucieczki.

Nie znamy powodów tej modyfikacji, zastosowanej również w samym opowiadaniu. Niezrozumiały jest też fakt pominięcia w tym zbiorze dwóch pozostałych utworów, Tekla i Szczęście zwierząt. Można tylko przypuszczać, że Państwowe Wydawnictwo Książek Szkolnych przeznaczyło utwory o „zwierzątkach” do dydaktycznej lektury dla dzieci i młodzieży, a wobec tego wymowa utworu Sarna wydała się zbyt niepokojąca. Trzeba było pewnie wywrzeć mocną presję na autorkę, by tekst „dostosowała”. Przypuszczalnie z tej samej przyczyny wydawca odrzucił pozostałe dwa teksty jako nieobyczajne, zatem wysoce niestosowne w takiej publikacji.

Nie wiemy, rzecz jasna, czy poważne przesłanie pozostałych opowieści o braciach mniejszych i wszystkie finezje myśli i stylu autorki trafiały do młodocianego odbiorcy. Recenzenci z tamtych lat też nie byli przygotowani do rozważania miejsca zwierząt między ludźmi jako tematu o doniosłym znaczeniu. Świat animalny zamieszkiwał powieści przygodowe, a więc popularne, książki dydaktyczne dla młodzieży lub pieściwe drobiazgi literackie, bagatelki. Toteż Moje zwierzęta nie doczekały się w ogóle omówienia, Księga o przyjaciołach miała tylko osiem recenzji, a Między zwierzętami dwie.

Czytelnik obecnego wydania znajdzie w nim pierwotną wersję opowiadania Sarna, jak również utwory pominięte w przedwojennym zbiorze. Znalazły tu miejsce zgodne z chronologią nie tyle ich powstania, ile biografii autorki. Tytuł pozostał ten sam, odautorski. Wydaje się, że ma podwójne znaczenie. Człowiek żyjący między zwierzętami i to, co dzieje się pomiędzy stworzeniami animalnego gatunku. Utwory tu zebrane potwierdzają takie rozumienie tytułu.

4

Jaki więc przekaz płynie z tej książki do nas dzisiejszych, inaczej niż kiedyś świadomych niedoli zwierząt? Co ważnego mówią te wdzięczne, wesołe, pełne ruchu „żywe obrazy” domowej, podwórzowej i leśno-polnej zwierzyny, namalowane ręką mistrzyni? A te inne, kontemplacyjne lub posępne?

Po pierwszym cyklu Moich zwierząt wyraźnie zmienia się tonacja i cel kolejnych miniatur. Pisarka nie oddaje już głosu zwierzętom, co było skądinąd sugestią o potrzebie ich samostanowienia. Poprzestaje na intuicyjnej komunikacji z niemym stworzeniem, ucząc się mowy jego ciała, odczytując znaczenie głosu.

Szczególne wzruszenie budzą w czytelniku opowieści o małym i o dużym zającu. Śledzimy z zapartym tchem ponawiane z bezbrzeżną cierpliwością starania opiekunki znalezionego w lesie zajęczego dziecka, by wzbudzić w zwierzątku ufność, by pozwoliło sobie pomóc. To drobiazgowe studium wyglądu i odruchów dzikuska, w którym najważniejsza jest jego bezbronna dziecięcość. Podzielamy uczucia narratorki, kiedy wyznaje: „zająca kochałam najwięcej z ówczesnych moich zwierząt. Taki był życzliwy i dobry i tak wiele miał do nas zaufania, i tak potrzebował opieki”.

W opowiadaniu Duży zając spotkanie z dzikością jest o wiele trudniejsze. Oto niewolnik, ofiara przemocy ludzi, co go „złapali i chowają” w ciemnościach – na sprzedaż, na pożarcie, ale na pół zagłodzony, za chudy do spożycia, zostaje ocalony w odruchu miłosierdzia dobrej pani. Nie możemy jednak pozbyć się myśli, że gdyby był tłuściejszy...

Ocalonego trzeba było nakarmić. Jednak zwierzę pamiętało o krzywdzie doznanej od ludzi i trwało w śmiertelnym przerażeniu. Przecież znów zostało uwięzione w pustym pokoju i osaczone ciągłą obecnością człowieka. Ileż trzeba było trudu, jakiej wytrwałości, ilu pomysłów, by dziki stwór zechciał przyjąć pokarm! Niestrudzona obserwatorka rejestruje każde mikrodrgnienie zwierzęcego ciała, każdy odruch świadomości. Uważność badawczego oka i empatia wrażliwego serca budują razem emocjonalną wymianę i spotkanie człowieka z szarakiem.

Chwilę kontemplacji zwierzęcia stają się źródłem radości, nawet szczęścia. Wydaje się, że pisarka osiąga tu wyższy stopień bliskości ze światem animalnym. Jest to obcowanie wzajemne, we wspólnocie uczuć i pragnienia aprobaty z obu stron. Zachowania instynktowe wzbogacają się o wyuczone, gatunek ujawnia nieskończoną ilość odmian indywidualnych – osobowości właśnie!

Skupiona uwaga, jaką Nałkowska darzy zwierzęta, owocuje szacunkiem do nich. Wyraża się to też w języku: jej zwierzęta mają twarze i nie zdychają, tylko umierają. Pisarka tęskni za ukochaną charcicą „jak za człowiekiem”, bo też żywi silne przekonanie, że „zwierzęta podobne są do człowieka”. I nie jest to u niej antropomorfizacja i płytka czułostkowość.

Sarny Basi nie dało się oswoić. Pisarka odtworzyła przejmujący dramat dziecka lasu, nieopisaną samotność i osobność zwierzęcia wzrastającego w niewoli, nawet bez wiedzy, czym jest zieleń i słońce. Gdy dano jej kąt w brzydkim, grodzieńskim ogródku państwa Gorzechowskich, zdawało się to wyzwoleniem dla niej. A jednak, mimo opieki i czułości, smakołyków i zgody na obgryzanie begonii w pokoju, sarna wciąż uciekała i ciągle ją łapano. Dziś spytalibyśmy: dlaczego? Czy zakładano, że już nie przetrwa sama w lesie? Czy był to odruch posiadaczy?

Pisarka rozumie przecież, że dławiono bezlitośnie w młodziutkiej sarence najgłębszy, instynktowy imperatyw wolności. Tworzy pełne żalu epitafium dla Basi, mówi do niej w myślach, wspomina, ogląda ślady jej istnienia i szaleństwa.

W zbiorze Między zwierzętami tylko jedna opowieść jest nowa, ta o dwóch suczkach, o tej przybłąkanej, która rozmiłowała się w pani na Górkach i postanowiła zostać jej psem, i o Dianie. Miłość Nidy była tak zniewalająca, że trzeba było przyjąć ten dar. Zaledwie w parę dni potem powróciła Diana, największe ukochanie Nałkowskiej spośród wszystkich zwierząt jej życia. Skoro zgodziła się na miłość nowego psa, to Dianę zdradziła. Odsunięcie Nidy, zabijanie uczucia w imię nakazu moralnego, pisarka odczuła jednak jako rzecz gorszącą.

Opowiadanie powstało z bieżącej notatki w dzienniku pisarki. Jest tam parę szczegółów pominiętych w utworze. O miejscu Diany w swoim życiu pisze ona tak: „Tradycja ośmiu lat współżycia, solidarności, świadomego wyboru, masę chwil wspólnie przeżytych, długie koleje losu, nawet wspólne łzy. Ileż razy w smutnych chwilach Grodna ona była mi tą jedyną bliską i niezawodną”. Przepowiada sobie, jak w opowiadaniu Powody, dla których Diana ma prawo do wyłączności uczuć, ale nie ukrywa przed sobą, że Nida też podbiła jej serce. „Kocham ją, cóż na to poradzić. Ale kocham także i Dianę – tylko inaczej, innym uczuciem, jak to się zwykle mówi w podobnych razach”. Zupełnie jak między ludźmi. I dodaje, zdziwiona: „Nie myślałam, by taki konflikt mógł stać się naprawdę przeżyciem”. A kiedy już Diana oswoiła się z nową sytuacją i miejscem i znów zaczęła czarować swoim urokiem, jej pani umacnia się jeszcze w swojej decyzji porównaniem obu suk: „Diana jest rasowa, piękna, zadziwiająca, niezwykła. […] A Nida jest zwyczajny, biały szpic, z czarnym noskiem i świecącymi oczami” (12 IX 1927).

Do krótkiej epoki podwileńskiego Zameczka w biografii Zofii Nałkowskiej przynależy też opowiadanie Tekla⁷, o ptaszku i dziwnej ludowej poetce. Jest to paralela ludzko-zwierzęca. Autonomiczna historia ptaszka nazwanego Maniusią, który dostał się do pokoju pisarki przez okno, niewiadomym sposobem, bo był widocznie okaleczony, niezdolny do lotu, i przeżył okres dobrobytu pod jej czułą opieką, kończy się tragicznie. Ptaszek jest zarazem tajemniczym katalizatorem opowieści o Tekli, kluczem do jej szkicowego psychologicznego portretu. W dzienniku Nałkowskiej znajdujemy parę słów o prototypie tej postaci: „Dziś wysłuchałam zwierzeń miłosnych mej służącej, półdzikiej Litwinki, która ma mi podyktować list do kochanka, «stichami». Jest godna, aby być zapisana – ale trudna, nieomal symboliczna, tak fizyczna i pierwotna” (7 X 1922). Jak widać, pisarka uporała się z tematem dopiero po pięciu latach, za to z prawdziwą finezją. Wydobyła wszystkie subtelne cechy tej dzikiej i wyzwolonej natury. Pod słowami kontemplacji tego kobiecego fenomenu możemy doczytać się jakiejś wspólnoty między dwiema tak różnymi osobami, tą prymitywną i tą wyrafinowaną – w poezji, w rozterkach miłosnych, w łączności ze światem zwierząt...

W tym samym roku 1927 powstała opowieść Szczęście zwierząt. Jest to poniekąd suplement do historii powrotu Diany na Górki, gdy jest tam już Nida, nowa psia miłość pisarki. Z dziennika dowiadujemy się, że Diana: „Była bardzo zmęczona drogą z Brześcia [tam został przeniesiony służbowo z Grodna Gorzechowski] i zmartwiona rozstaniem z Jokiem, z którym w najbliższej przyjaźni żyła od sześciu lat, jako przyjaciółka, a od roku jako żona. Dziecko z tego małżeństwa, mieszana Zula, była też najbliższą jej osobą. Spośród tych psów wyrwana została i zjawiła się oto, zdezorientowana, niewiedząca, o co chodzi, ale niechcąca nikogo kłopotać swymi zmartwieniami” (12 IX 1927).

Wracając myślą do dawnego, minionego już życia w Grodnie, do opuszczonego małżeńskiego domu, w którym rezydowały psy, chart pani, wyżeł do polowań pana – i ich rozliczne dzieci, chciała może pisarka, samokrytycznie, oddać sprawiedliwość Dianie. W poprzedniej opowieści, tej o Nidzie, zdawała się szukać w wadach psiej przyjaciółki rozgrzeszenia za swoje uczuciowe odstępstwo. Teraz, z dystansu, zestawia niegodne rygory człowieka wobec zwierząt i nazywa je po imieniu. Co więcej, dostrzega nagle, zdumiona, gest solidarności Diany z psim bratem, opiekuńczej dobroci wobec Joke’a, miłości po prostu, dotąd wzbranianej ze względów rasowych. Pisarka nazywa to wprost: „rezultat zimnych rachunków ludzkich i przemocy”. Kiedy Diana broni umordowanego wyżła zasłaniając go swoim ciałem, i uniesioną łapą paruje cios z ludzkiej ręki, nie dba o karę. Autorka z całą szczerością, jakby w ekspiacji, ujawnia, że bicie Joke’a było w tym domu przyjętym środkiem pedagogicznym, a ona sama, choć temu przeciwna, też zamierzyła się na Joke’a, pozorując uderzenie smyczą. Diana zbuntowała się przeciw zasadom eugeniki i pozwoliła sobie na miłość. Z tego mezaliansu zrodziło się stworzenie tak pokraczne, że nikt nie chciał suczki Zulki wziąć do domu. Nałkowska każe nam pojąć, że było to dziecko miłości, więc nieczystość rasy i brak urody córki nie mąciły rodzicom szczęścia. Zgodnie dzielili z nią legowisko, miskę i uczucie.

W finalnej medytacji o zwierzętach życia, Przy kominku, Nałkowska pozwala sobie na anachronizm, dopisując do dawnego, z 1915 roku, tekstu, nekrologi ulubieńców z Górek i Grodna, Diany i sarny Basi, zmieniając posępny koniec jej życia w baśniowy happy end. W 1934 nie było od dawna Morusa ani sowy Wuni.

Kiedy zaś wojna obróciła w ruinę dotychczasowe życie, w latach twardej walki o przetrwanie w głodnej i chłodnej okupacyjnej Warszawie, nie było już zwierząt w kolejnych mieszkaniach pań Nałkowskich. Tęsknotę za nimi mogła pisarka zaspokoić tylko w domu przyjaciółki, Zofii Villaume-Zahrtowej, w Adamowiznie pod Grodziskiem. Były tam konie, kury, psy, koty, nawet pawie. I mnóstwo ptaków. Przed samym powstaniem warszawskim, gdy siostry Nałkowskie już tylko z wierną domownicą Genią, wypędzone z kolejnego domu, przytuliły się w kącie dawnej pracowni rzeźbiarskiej Hanny, w częściowo zrujnowanych domu na rogu Nowego Światu i Foksal, nawet w niewiarygodnej ciasnocie hołubiły dwa koty i... żółwia. Warszawa była wtedy pełna żółwi z Grecji z jakiegoś rozbitego niemieckiego transportu.

A po wojnie, w Łodzi, natychmiast znalazł się u pisarki dorodny pies Shocking i syjamska kotka Mia, której dzieci spały wtulone w psa. Po powrocie pani Zofii z Genią u boku do Warszawy, przybłąkał się do niej z ulicy skromny kundel, który otrzymał faraonowe imię dla podniesienia samopoczucia. Króciutki jego „charakter”, Ramzes, to ostatnie opowiadanie zwierzęce Zofii Nałkowskiej. Znalazło się pośród Charakterów ostatnich, cyklu drukowanego w „Przekroju”. Wzmianka w dzienniku pisarki mówi o tym, że do wznowienia tego gatunku skłonił ją pies redaktora naczelnego. Stronice dziennika zachowały niejedną maleńką nowelkę o spotkaniach ze zwierzętami, których pani Zofia szukała zawsze za każdym wyjazdem z Warszawy.

5

Realistyczne obrazki z życia zwierząt domowych, a raczej studia badawcze nad nimi i zaduma nad relacjami człowieka ze zwierzęciem, nie wyczerpują całości istnienia świata animalnego w twórczości Zofii Nałkowskiej. Zwierzęta pojawiły się w niej u początku i trwały w kolejnych książkach jako symboliczne memento o wspólnocie losu, narodzin i śmierci, dzielonych z człowiekiem. O problemie niezawinionego męczeństwa zwierząt. O niewoli. Kwestia ta, roztrząsana przez wieki w dziełach filozofów i teologów otwiera wręcz pierwszą powieść Nałkowskiej. W scenie na cmentarzu, gdy latem dwie dziewczyny leżą między grobami wśród leśnych goździków i rozmawiają o życiu i śmierci. Wtedy właśnie jedna z nich, Marta, powiada: „Wiesz, ja obłędu dostaję na myśl o bezpożyteczności cierpień w naturze... […] Pamiętam o męce ryb, żyjących dzień cały na powietrzu i rzucających się odruchowo jeszcze na patelni...”. Symboliczne obrazy zwierząt, znaki wróżebne, stają się paralelą losu ludzkiego. Umieranie postrzelonych na polowaniu zwierząt, wybijanie ryb ekrazytem, to analogia do trwającej właśnie wojny, wspólnota śmierci, tożsamość bólu (Hrabia Emil, 1920). Ryby będą wracać obsesyjnie w prozie Nałkowskiej. Łódź – pełna skrwawionych, umierających ryb – popłynie następnie z ciałem kobiety zastrzelonej przez kochanka, człowieka wojny (Romans Teresy Hennert, 1924). W tej samej powieści samobójczą próbę porucznika Lina poprzedza wspomnienie o śmierci jego psa, wyżła Ralfa, pełne dojmującego żalu. „Jest dusza – myślał Lin – jest dusza w człowieku i zwierzęciu”. Tak pożegnała pisarka swego psa.

W tej samej powieści jest inny, afirmacyjny, radosny obraz zwierząt, symboli witalności i piękna. To opis konkursu hippicznego w Łazienkach, naładowany iście filmową dynamiką, ciąg portretów końskich różniących się charakterem i grą ciała. Obrazy zwierząt tworzą wyraziste puenty kolejnych wątków powieści. Dodatkowy, metaforyczny komentarz do wydarzeń stanowi w utworze przeraźliwa gawęda ordynansa porucznika Gondziłła, poczciwego chłopca ze wsi, o sposobach skutecznego pozbawiania życia kota, który „jest trudny do zabicia”. Wojenny trening w zabijaniu, wrodzony instynkt morderczy albo po prostu powszechne okrucieństwo chłopów, którzy nigdy nie mieli litości dla zwierząt.

Powszechne, zwyczajowe przykłady męczeństwa zwierząt wynurzają się co chwila z opisów gospodarstw sąsiadujących z Domem nad łąkami (1925). W szwajcarskiej powieści o internacjonalnej gromadzie gruźlików i wygnańców Choucas (1927), tytułowe czarne kawki, które karmi narratorka (Nałkowska towarzyszyła na kuracji mężowi), symbolizują zlot chorych na gruźlicę i na swoje narody pacjentów. Szczur wynoszący przed oczy ludzi swoje martwe dzieci to symbol rzezi Ormian w 1915 roku, której pamięć towarzyszy bez końca umieraniu młodziutkiej panny Sossé.

Nieznośny lament psa Fitka uwiązanego na krótkim łańcuchu – linii jego życia – jest ciągłą udręką wrażliwej na cierpienie młodziutkiej Elżbiety, bohaterki Granicy (1935). Smutek morskich stworów oglądanych w ogromnym akwarium w czasie jej poślubnej podróży wydaje się Elżbiecie jakąś diagnozą egzystencji, uwięzienia w bycie. Własne dziecko, stworzenie ludzkie, przypomina jej tamtą rybę, „co oddychała, cierpiąc”. Myśli wtedy: „najważniejsze jest podobieństwo. […] świadomość jest więcej, ale nie jest czymś innym niż westchnienie tamtych ryb, albo modlitwa mureny”.

Autorka zaprasza zwierzęta także do fundamentalnej dyskusji filozoficznej księdza Czerlona z przyjacielem materialistą Karolem Wąbrowskim, skądinąd kaleką. Jest to konfrontacja wiary i wiedzy, wspomagana symboliką zwierzęcą.

Wyobraźnię księdza Czerlona zamieszkuje obraz tortur, jakim poddaje się rybę, nim przeobrazi się w pożywienie dla człowieka. Zwierzę, stworzenie boskie, według teologii chrześcijańskiej wyzbyte duszy, nie liczy się ze swoim niemym cierpieniem w rachunku egzystencjalnego zła. Ryba, z niemych niema najbardziej domaga się w udręczonej psychice księdza Czerlona jakby równouprawnienia z człowiekiem – w cierpieniu. Narusza podstawy jego wiary – ryba, symbol pierwszym chrześcijan! Znów pytamy o treść tego symbolu.

Dodajmy, że wątek ryb kulminuje w ostatniej przed wojną, nowatorskiej powieści Nałkowskiej Niecierpliwi (1939). Stawy w gospodarstwie rybnym to paralela losu bohaterów. Cykl narodzin, rośnięcia, mnożenia się i odłowu ryb symbolizuje tu raz jeszcze tożsamość bytu całego żywego świata, cierpienie, kochanie i umieranie.

Po raz ostatni wraca na mgnienie paralela zwierzęca w arcydziele Nałkowskiej, Medalionach (1946). W opowiadaniu Wiza była więźniarka obozowa zwierza się z przeżycia, które symbolizuje „zarażenie złem” u ofiar wroga. Pracowała w kuchni obozowej przy obieraniu kartofli, znalazła w jednym mysie noworodki. Chciała rzucić je psu na pożarcie... „Była we mnie taka ciekawość, jak w gestapowcu – jak to będzie wyglądało?...”. Warto zajrzeć do obu tych książek.

I tak Zofia Nałkowska uświadomione przez naturalistów i darwinistów pokrewieństwo doli człowieka i zwierzęcia ukazała poprzez skupioną obserwację, analizę psychologiczną i pytania filozoficzne. Była jedną z pierwszych, którzy temat zwierzęcy wprowadzili do dwudziestowiecznej cywilizacji „miasta, masy i maszyny” (jak zdefiniowali ją poeci futuryści). Jeszcze wróg tej urbanistycznej rzeczywistości, pisarz Jan Wiktor, zestawiał losy ludzi i zwierząt w obrazach sielanki prostego życia na łonie natury, przy czym postawę franciszkańską łączył z naturalistyczną dosadnością (Burek, 1925, Srogi pies i sentymentalny zając, 1928, Eros na podwórzu, 1932).

Po wojnie odnajdziemy światy zwierzęce i tajemnice ich związków z człowiekiem w utworach Ireny Krzywickiej, Heleny Boguszewskiej, Jarosława Iwaszkiewicza i jego żony Anny. Są one na różny sposób spokrewnione z powagą właściwego Nałkowskiej wglądu w „osoby” zwierząt, tak je bowiem postrzega. Czesław Miłosz rzucił kiedyś taką uwagę: „Jaki ten świat dziwny, niby zwierzęta nie mają duszy i rozumu, a jakie mają osobowości!”⁸. Jarosław Iwaszkiewcz zaś, we wstępie do wspomnień żony, nazwał najkrócej wspólnotę człowieka ze zwierzęciem, nie tę darwinowsko-biologiczną, ale istniejącą pond nią, opartą na tożsamości uczuć i sytuacji w bycie.

Nałkowską łączy ze zwierzętami wdzięczność za ich istnienie i przyjaźń z człowiekiem, za ich urodę, energię witalną, nieskończoną różnorodność gatunków i bogactwo osobniczych psychik. Obdarza je miłością i z niej płynącą empatią wobec ich cierpień. Głosi tożsamość bólu każdej czującej istoty, można by rzec, że wzywa do utworzenia moralnego pogotowia w obronie dręczonych z niewyobrażalnym okrucieństwem zwierząt, tych zależnych od ludzi, oswojonych i tych dzikich.

Człowiek bywa bestią straszliwszą od drapieżnika, równie bezlitosną wobec natury, jak wobec własnego gatunku. Toteż ruch obrony zwierząt przed ludźmi rodził się z wielkimi oporami dopiero w XIX wieku. Gdy wziął początek w Anglii w 1824 roku, Polska była o czterdzieści lat spóźniona. Ruch ten nabrał charakteru masowego blisko półtora stulecia później, w latach siedemdziesiątych XX wieku. Wtedy, jak zauważył Zygmunt Bauman, gdy zaczęto upominać się o prawa człowieka. To też wiele mówi o tożsamości naszej – człowieka i zwierzęcia – sytuacji na tej planecie.

Zofia Nałkowska na swoim jubileuszu pięćdziesięciolecia pracy twórczej połączyła raz jeszcze te dwa światy jako jeden przedmiot swojego umiłowania: „Najbardziej […] ukochaną istotą, poręczającą mi dobro rzeczywistości, jest dla mnie człowiek. Kocham również zwierzęta dlatego właśnie, że przypominają mi ludzi, że niejako dały im początek”.

Hanna Kirchner

OPOWIADANIA

Półmordek

Nie, nie, w żaden sposób nie mogę się zgodzić ze zdaniem Morusa – choć wiem, że tracę przez to wiele w jego oczach. Mam zresztą wrażenie, że i tak mnie trochę lekceważy. Ale nikt nie może ode mnie żądać, abym zmieniała swoje zdanie tylko dlatego, że Morus ma inne. Muszę być w porządku ze sobą – niezależnie od tego, jak się Morusowi będzie podobało na to zapatrywać.

Morus jest stary wyga. Morus jest nieufny względem wszystkiego, co nie jest chłodnym rozumowaniem. Morus nie rozumie uczucia. „Och, te wasze sentymenty” – uśmiecha się wzgardliwie, gdy tylko jest mowa o Półmordku.

Półmordek to duży, bardzo brzydki, a rzeczywiście do niemożliwości rozpieszczony pies podwórzowy, biało-czarny, kudłaty na pysku, z sierścią półdługą, twardą jak szczecina. Morda w połowie biała, w połowie czarna, zdradza pochodzenie w prostej linii od foksteriera (czym Półmordek w przeciwieństwie do Morusa nigdy się nie chełpi). O zmroku i w nocy widoczna jest tylko biała (lewa) połowa mordy, co nadaje zwierzęciu urok pewnej oryginalności.

Morus ma słuszność, Półmordek istotnie jest zmanierowany. Półmordek jest tak zmanierowany, że piszczy i stęka, gdy ma wygryźć sobie pchłę z ogona. Jeżeli mu przyjdzie podrapać się w ucho, to wydaje nieludzkie jęki, zgrzyty i westchnienia. Przed powzięciem jakiejś decyzji zawsze długo się waha i też przy tym postękuje. (Na przykład, gdy mu już koniecznie każą wyjść za drzwi).

Ale nie zgodzę się nigdy, aby Półmordek był zwierzęciem zepsutym. W gruncie rzeczy na pewno nie jest to zły pies. Razi tylko ową przesadą, z którą przystępuje do każdej sprawy.

Półmordek, nie bacząc na powierzchowność swoją i rozmiary, zwykł w porze jedzenia siadać na krześle przy stole. Idzie mu jedynie o towarzystwo zresztą, gdyż zostało ustalone, że nie jest łakomy ani interesowny.

1. Górki. „Dom nad łąkami”

Siedzi spokojnie, pogląda życzliwie po biesiadnikach. Niekiedy podnosi prawą przednią łapę i póty macha nią ku otaczającym, zakreślając łagodne półkola w pobliżu własnego ucha, póki się wreszcie ktoś nie wzruszy i żądanej dłoni mu nie poda. Wówczas Półmordek przytrzymuje ją swoją łapą i długo, czule, a ze smakiem, liże.

Gdy się zdarzy, że Półmordek wejdzie do jadalni i nie znajdzie dla siebie wolnego miejsca przy stole, wówczas wzdycha. Następnie po niejakim namyśle włazi na krzesło zajęte, wciskając się (bez uwagi na protesty) między osobę siedzącą i oparcie krzesła. Zresztą sposobem łagodnym, nigdy od razu, dźwigając po kolei każdą łapę z osobna. I stęka przy tym, i narzeka, jakby mu doprawdy kto kazał.

Boy

Smarkaty Boy, szpic biały jak mleko, nie liczy się z tym, że Półmordek nie zawsze ma ochotę do zabawy.

Mówiąc o Boyu, nie chcę wcale wspominać o jego historii z osiorami⁹. Boy przyrzekł wówczas poprawę i pragnę wierzyć, że się to naprawdę więcej nie powtórzy.

Półmordek jest bardzo do Boya przywiązany. Zresztą, jako natura marzycielska, nie ma tej lotności umysłu ani sprawności ruchów, co nieletni i lekkomyślny szczeniak. Boy z tego korzysta, wiecznie go obgryza, wiesza mu się zębami na uszach i w ogóle na wszelkie sposoby go nęka.

Półmordek słusznie powiada o sobie, że jest wrażliwy i subtelny. Nie odgryza się po prostu (jakby to niewątpliwie uczynił Morus), tylko stęka, huczy, molestuje, perswaduje. Jest przeciwnikiem kary cielesnej w wychowaniu. W ogóle hołduje nowym prądom i często źle na tym wychodzi.

– Mhu, mhu – – ahu, ahu – miaj, miaj – och, och, och – –

A Boy gryzie, zacietrzewia się coraz bardziej. Skacze, warczy, poszczekuje – aż uszy pękają.

I wreszcie wszystko to razem wylatuje za drzwi.

Morus

Morus jest to pies małomówny, znający sobie cenę i taktowny. Najstarszy w gronie moich zwierząt, rasy nieokreślonej, barwy czarno-brązowej. Morda szlachetna i ciężka – w typie wyżła, oczy złote, ogon puszysty. W ogóle – pies przyjemnej powierzchowności i nadzwyczaj miły w obejściu. Nie narzuca się nigdy. Między ludźmi przebywa tylko wtedy, kiedy nie da się tego już wcale uniknąć. Pozostaje czas jakiś, aby nie powiedziano, że stroni od towarzystwa, ulatnia się jednak przy pierwszej sposobności. Wychodzi zawsze po angielsku. Jest uprzejmy, ale lubi zachować dystans. Stąd budzi mimowolny szacunek.

Morus ma wiele zalet, ale i dużą wadę, że jest próżny. Przy okazji lubi – niby nieumyślnie – bąknąć mimochodem, że jeden z jego przodków był wyżłem. Gdy go przyprzeć do muru, nigdy nie wie, czy to był dziadek, czy wuj, czy może brat cioteczny.

– A ja, czy jestem rasowy? – zainteresował się nagle Boy.

Półmordek w krótkich słowach wyjaśnił mu, że więcej od pochodzenia znaczą zasługi osobiste, przy czym napomknął coś o szlachectwie duszy.

Morus przysłuchiwał się, jak zwykle, z pewnej odległości. Zrazu usiadł na zadzie, później dopiero zrobił parę drobnych kroków przednimi łapami i spokojnie legł brzuchem na ziemi. Z miną pełną poczucia własnej godności, z nosem utkwionym w powietrze, patrzył pobłażliwie na Półmordka swymi złotymi oczami. Niczym zresztą nie zaznaczał lekceważenia. I tak wiadomo było, co o tym sądzi. Jako najstarszy i w zębach najmocniejszy, przewodził nad wszystkimi. Ale rzadko korzystał ze swej przewagi.

Gdy Boy, znudzony morałami o zasługach osobistych, zaczął gonić kuraki, Półmordek westchnął i zajął się swoją toaletą. Przeczesał zębami ogon i przygładził łapą uszy, zagarniając od tyłu – jakby chciał naśladować wdzięk myjącego się kotka. Nagle spoważniał, w mgnieniu oka przybrał kształt zwiniętej muszli i zaczął się z całym impetem drapać w szyję.

Patrząc na Półmordka, Morus uśmiechał się wzgardliwie. Ostatecznie – nikt przecież nie będzie utrzymywał, że gryzienie pchły jest wielką przyjemnością. Ale po cóż zaraz ta poza przesadna, morda z zastygłym uśmiechem męczeńskim (od ucha do ucha) w niebo wyciągnięta, podczas gdy sztywna i pazurzasta tylna łapa skrobie konwulsyjnie w kudłach na piersi, a ku słońcu płynie przez zęby jęk cichy i beznadziejny.

„Każdy z nas nieraz znajdzie się w tej sytuacji – myśli Morus. – Po co zaraz wpadać w rozpacz? Starczy podrapać się i już. I spać dalej”.

2. Staw na Górkach

Sens życia

Jednego poranku wykryła się rzecz niewiarogodna, przejmująca zgrozą każde serce szlachetne. Półmordek skradł z kuchni i zjadł półtora kilo mięsa cielęcego. Nie kot, Hamilkar ponury i brązowy, który słynął z takich grabieży, ale właśnie Półmordek. Mięsa pokrajanego w kawałki na kotlety.

Nikomu nie przyszłoby nawet do głowy podejrzewać Półmordka. Ale los sam chciał wyświetlenia sprawy. Ilość mięsa i pośpiech, z jakim spożyte zostało, nie wyszły Półmordkowi na zdrowie. Toteż, przechadzając się niepewnym krokiem w okolicy drzwi kuchennych, niespodzianie dla siebie i z wielu względów wbrew interesom własnym, znaczną część ukradzionego mięsa zwrócił na jasny piasek ścieżyny. Ta okoliczność zdradziła go momentalnie. Kucharka ustaliła, jako biegła, winę Półmordka. Z bólem, ale bez żadnej wątpliwości.

Można wyobrazić sobie, jak cierpiał Półmordek moralnie po dokonaniu wyżej opisanego. Nieustające wyrzuty sumienia i wstyd palący mu policzki, w połączeniu z niestrawnością, pogrążyły go w stan, przy którym zwykła jego rzewność i melancholia mogły doskonale uchodzić za szał radości. Widząc tyle skruchy, przebaczono mu. Nikt go nie zbił. Mimo to za zbliżeniem się kogokolwiek wydawał z siebie straszne jęki, odwracał zbolałą głowę, wzdychał tak przepaściście, że kamień by się wzruszył.

Boy, powiadomiony o zdarzeniu, przybiegł w podskokach. Miał oczy świecące z uciechy, ogon roześmiany do rozpuku i rozdziawioną paszczę, mokrą i różową jak cacko, wykładaną ostrymi zębami.

Od razu zaczął dokazywać. Obgryzany przez Boya na przemian od strony uszów i ogona, Półmordek stękał tylko, opędzał się i huczał, wydając takie głosy, jak płaczące dziecko.

– Och, tylko nie dziś, nie dziś – –

– Cóż takiego? Bo to raz się komu zdarzy. Pamiętasz w zeszłym tygodniu moje osiory?

Półmordek odpowiedział ze smutkiem:

– Co mi tam będziesz głowę zawracał osiorami.

Przecież to nie ma nawet porównania z jego zbrodnią.

– Mój drogi, czyż idzie o osiory. Gorzej, że to była właśnie różowa kanapka panienki. A zresztą też nie powinienem był ich ruszać, bo przecież były przygotowane dla świń. Sam nie wiem, co mnie ugryzło, żem to zjadł. Pojęcia nie masz, jakie to było obrzydliwe w tym szafliku.

Boy spoważniał.

– I chciałem sobie tylko cokolwiek wypocząć na kanapce u panienki, bo mnie okropnie mdliło – – Och, te nudności! A później ta kanapka…

– Toś brzydko zrobił – stęknął pedagogicznie Półmordek.

Boy się uraził.

– Patrzcie go, mnie uwagi będzie robił o głupie osiory, a sam mięso z kuchni kradnie!

Półmordek ze smutkiem popatrzył na Boya.

– Postąpiłem bardzo źle – rzekł, wzdychając. – Ale któż jest bez winy. Błądzimy wszyscy. Cały urok życia – więcej powiem: cały sens życia polega na tym, że walczymy z instynktami, pokonywamy złe namiętności, występne żądze. Postąpiłem daleko gorzej niż ty, Boyu, bo jestem starszy i rozumiem życie.

Rodzeństwo

Kiedyś przyjechała do Boya w odwiedziny siostrzyczka jego i rówieśnica, śliczna Gaja. Gdy dwa szpice szybko biegały między nogami stołu, mogło się zdawać, że są całkiem jednakowe. Nawet trudno było odróżnić je od siebie. Woła się Gaję i ze specjalną uprzejmością, należną gościowi, częstuje się ją ładnym kawałkiem cukru. A tu morda się podnosi i po oczach od razu widać, że to szelma Boy tak chętnie korzysta z nieporozumienia.

W istocie rodzeństwo różniło się bardzo między sobą. Boy był to psiak tęgi, dobrze zbudowany, sprężysty i ruchliwy, z mocnymi łapami, z oczami świecącymi jak kasztany, z twarzą otwartą, szczerą, pełną humoru.

Gaja natomiast była delikatna i wysmukła, okryta sierścią niepokalaną i lśniącą, jak futro białego lisa, z ogonem długowłosym, puszystym, jak wielka biała pleureuza¹⁰. Łapki miała wąskie i biegając, wyrzucała nimi wysoko, co nadawało jej ruchom lekkość niewiarogodną.

Ilekroć raczyła się ułożyć – choćby przelotnie – na wałku od sofy, jedna jej łapka zwisała zawsze z takim niedbałym wdziękiem, jak rączka damy z poręczy loży.

Miała pyszczek drobniejszy i bardziej wydłużony niż Boy, oczy mniejsze i wąskie – jakby wciąż przymrużone. Gdy otworzyła mordkę, to całe wnętrze było niby wybite różowym, mokrym atłasem, a ostre ząbeczki świeciły jak małe ćwieki z porcelany.

Na przywitanie Gaja lekko warczała, gdyż nie lubiła się z każdym poufalić. Boy czuł się onieśmielony.

– Jakże się ma nasza mama, Lala? – zapytał.

– Zupełnie dobrze. Ale ja rzadko mamę widuję.

– Dlaczego?

– Nie mamy wiele czasu na utrzymywanie rodzinnych stosunków. Każda z nas ma własne swoje towarzystwo. Życie światowe tak absorbuje – –

I na tym koniec. Ale Boy nie wytrzymał długo. Po dłuższym milczeniu z lekka szczeknąwszy, ugryzł wytworną siostrę w tylną łapkę. Gaja odgryzła się błyskawicznie. I porozumienie familijne nastąpiło.

Zaczynało się zwykle od figlów: oba szpice stawały dęba, brały się za bary i z lekka, dla animuszu, powarkując, obgryzały sobie szyje i karki. Ożywienie rosło z każdą chwilą, zęby pracowały bez wytchnienia, zapasy były tak zażarte, że psiaki, nie wiedząc o tym, taczały się na czterech tylnych nogach od ściany do ściany, wędrowały od drzwi do okna i z powrotem, potrącały meble, przewracały krzesła, aż wreszcie jedno z nich traciło miarę i przez zapomnienie ugryzło w zapale za mocno. Natychmiast zaczynał się wrzask nie do opisania, w różowych gardłach gotowało się ze złości, jak w saganach¹¹, zęby gryzły zażarcie gdzie popadło. Po chwili w jednym kącie Boy kichał i spluwał, wyrzucając z pyska całe kłębki i motki białych kłaków Gai. Ona zaś w drugim kącie pokoju krztusiła się tak samo kłakami Boya.

W minutę później żale i pretensje wzajemne szły w zapomnienie i figle zaczynały się na nowo.

Redaktor serii: Adam Pluszka

Korekta: Adam Pluszka, Małgorzata Denys

Redakcja techniczna: Anna Hegman

Projekt okładki: Anna Pol

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki pochodzi z archiwum Hanny Kirchner.

Grupa Wydawnicza Foksal informuje, że dołożyła należytej staranności w rozumieniu art. 355 par. 2 kodeksu cywilnego w celu odnalezienia aktualnego dysponenta autorskich praw majątkowych do fotografii wykorzystanych na okładce. Z uwagi na to, że przed oddaniem niniejszej książki do druku poszukiwania te nie przyniosły rezultatu, Grupa Wydawnicza Foksal zobowiązuje się do wypłacenia stosownego wynagrodzenia z tytułu ich wykorzystania aktualnemu dysponentowi autorskich praw majątkowych, niezwłocznie po jego zgłoszeniu się do Grupy Wydawniczej Foksal.

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, Foksal 17

tel./fax (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.wab.com.pl

ISBN 978-83-7881-171-8

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Wydawnictwo W.A.B.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.