Krystyna Janda

MOJA DROGA B.

Copyright © by Krystyna Janda, MMXIII

Wydanie II

Warszawa

Moja droga B.! Ostatnio z powodu zupełnie zapchanej drogi donikąd, bo mój dom stoi przy drodze, której kresem są Skierniewice, czyli „nikąd”, znalazłam sobie całkowicie bezsensowny skrót, to znaczy objazd, ale za to kompletnie bezludny. Jadę godzinami do Warszawy i z Warszawy, bezkresnymi polami zawianymi śniegiem, małymi śliskimi drogami, błotami, zmagam się z deszczami, wiatrami i samotnością, a w nagrodę nie uczestniczę w chamskim, brutalnym wyścigu, kto kogo, obowiązującym na zwykłej drodze, prowadzącej do „matki karmicielki”, czyli Warszawy. Powiesz mi, że mogę jeździć pociągiem albo kolejką, tak jak Ty. Owszem, moja droga, tylko że kiedy ja wsiadam do kolejki albo pociągu, ludzie mnie zaczepiają, nie mówiąc już o tym, że chcą, żebym im coś załatwiła, bo przecież znam wszystkich. Ciekawe, jak sobie z tym radzi pan Zbigniew Bujak albo pan Aleksander Hall, których wielokrotnie widziałam wsiadających do pociągu w Milanówku; oni to dopiero muszą się nasłuchać. A Ty, moja kochana, możesz sobie jeździć, czym chcesz, od rzeźbiarek, nawet bardzo zdolnych, nikt niczego nie chce, chyba że pokażesz się kilka razy w telewizji, ale wiem, że czujesz do tego wstręt, i doskonale Cię rozumiem.

Wracając do moich baranów: wczoraj jechałam moim wietrznym, zaśnieżonym skrótem, czyli objazdem, i zobaczyłam pochylonego nad rowerem, dyszącego, samotnego starego mężczyznę. Nie zatrzymywał mnie, stał i ciężko oddychał, niczego ode mnie nie chciał, minęłam go i pojechałam dalej. Byłam spóźniona, śpieszyłam się, czekają na mnie, telewizja, radio, publiczność, pomyślałam. Nie mogę się zatrzymywać przy każdym starym człowieku i pytać, co mu jest, tłumaczyłam sobie z egzaltacją. Po chwili dopadły mnie natrętne myśli. Ten człowiek umierał! To był początek zawału! Powinnam była się zatrzymać. To bezradny staruszek, jest tu sam, w pobliżu nie ma żadnych zabudowań. Nikt mu nie pomoże. Na tle nieba, dyszący ciężko, wyglądał niesamowicie. W domu czeka na niego stara żona. Są biedni. Stał nad czarnym zardzewiałym rowerem. Ciekawe, czy ma dzieci? Może jest samotny, umrze i nikt go nawet nie będzie żałował. Powinnam wrócić. Nie chcę, boję się. Przecieżmam telefon. Mogę zadzwonić. Jakie są te alarmowe numery? Pogotowie! Ale co im powiem? Że w polu, w zamieci śnieżnej, gdzieś pod Warszawą, chyba umiera człowiek? Do kogo zadzwonić? Męża nie ma w Polsce. Boże! Przecież kiedy dochodzi do jakiejkolwiek konfrontacji z życiem, ja też jestem zupełnie samotna! Zaczęłam zawracać. Może leży i jest już nieprzytomny? Moim obowiązkiem jest go ratować, zanim przyjedzie pogotowie. Uciskać serce, rytmicznie, mocno, i wtłaczać powietrze w jego stare usta. Brzydzę się, nie zrobię tego. Nie potrafię. Boję się. Boże, gdzie ja właściwie jestem? Jak się nazywa ta miejscowość, to miejsce, w którym życie kazało mi zdawać egzamin? Pogotowie nie przyjedzie od razu. Co z nim zrobię sama? Jechałam coraz szybciej. Nie widzę go. Leży, pewnie leży. Muszę wypatrywać przewróconego czarnego roweru. Przyśpieszałam. Nie widziałam go. Byłam pewna, że to tutaj. Zatrzymałam samochód i wysiadłam. Cisza. Biało. Pusto. Wietrzno. Nikogo. Panie Boże, dziękuję Ci, że go nie ma. Że nie umarł. Odjechał. Zobaczyłam ślady kół rowerowych. Pofalowana, charakterystyczna linia. Był pijany. Jak dobrze.

Moja B., może moja opowieść śmieszy Cię i nudzi, wydaje Ci się nieważna i przesadzona, ale czy rozumiesz, jak ważny był ten egzamin? Jak dziękowałam Bogu, że wróciłam? Czy rozumiesz, że dzięki temu mogę dalej spokojnie żyć i być sobą? Z drugiej strony, łaskawy los nie egzaminował mnie dalej, nie kazał mi obmywać jego stóp, ale to tylko dlatego, że jestem szczęściarą i że zawsze mi się jakoś udaje, tak już w życiu mam. A wtedy, dzięki temu, że wróciłam, mogłam spokojnie, denerwując się już tylko spóźnieniem, niezmieniona, pojechać do Warszawy, spotkać się z kamerami, ludźmi, publicznością! Droga B., opisałam to zdarzenie, bo wydaje mi się ważne, a Ciebie przepraszam za pewnie nudny list, ale mnie on był potrzebny. Całuję. Dziś sylwester, trzy dni temu papież otworzył drzwi do nowego tysiąclecia i nie musimy już chodzić dookoła, jak powiedział jeden z moich znajomych. Jutro, pierwszego dnia 2000 roku, o szóstej rano, cały świat zacznie się modlić o pokój na świecie. Boże, co będzie dalej?

Twoja K.

Moja droga B.! Życzę Ci wszystkiego dobrego w nowym, dwutysięcznym roku. Dużo szczęścia!

Leżę w łóżku w Szwarcwaldzie, czyli Czarnym Lesie, w Niemczech. Jest dziewiąta rano, sobota, pierwszy stycznia dwutysięcznego roku, pierwszy dzień nowego, ostatniego roku w tym tysiącleciu. Koło mnie leży mój mąż, w drugim pokoju moje dzieci. Od szóstej rano ludzie wszystkich wyznań na całym świecie modlą się o pokój na ziemi. Kończy się najbardziej dramatyczne, jak mówią, najokrutniejsze stulecie w dziejach ludzkości. Urodziłam się w szczęśliwym momencie, w kraju, który już nie pamięta drugiej wojny światowej, i na moich oczach totalitarny system, dławiący ten kraj, się skończył. Żyję w wolnym państwie, które, jak się wydaje, zmierza w dobrą, optymistyczną stronę. Zdobyłam powodzenie, sławę i takie pieniądze, że starcza mi spokojnie do pierwszego, a więcej właściwie nie chciałabym mieć, bo to kłopot i niewola, no, może tylko trochę więcej. Moje nazwisko widnieje w encyklopediach filmowych całego świata, ale nie to jest ważne, tylko radość z pracy. Leżę, cisza, wszyscy śpią po sylwestrowej nocy. Patrzę na mój telefon komórkowy, który mam pod ręką. Nikt nie zadzwonił z życzeniami noworocznymi. W pamięci telefonu znajduje się czterysta nazwisk ludzi, z którymi jestem w stałym kontakcie. Przed północą dostałam dwa tekstowe pozdrowienia od prawie zupełnie nieznajomych osób, szefa Nokii, uroczego pana Grzegorza Możdżyńskiego, i od państwa Bochenków z Katowic. On jest wybitnym kardiochirurgiem, który niedawno uratował życie dwóm bardzo znaczącym ludziom w moim życiu, Andrzejowi Wajdzie i Ernestowi Bryllowi, ona wspaniałą dziennikarką, kobietą, człowiekiem. Nie zadzwonił, nie odezwał się nikt więcej. Wcześniej, wieczorem, córka i jedna z przyjaciółek. Jeszcze dwa dni temu grałam w Warszawie Marlenę, oklaskiwało mnie wielu ludzi. Przychodzili do garderoby, wzruszeni. Płakałam.

Wstałam. Chodzę po uśpionym domu naszych przyjaciół. Za oknami biały, nieprawdopodobnie piękny pejzaż. Patrzę na sypiący śnieg. Niemcy, pół godziny od granicy Szwajcarii, krok od granicy Francji. Pierwszy dzień roku kończącego dwudziesty wiek. Czego mogę sobie życzyć? – przychodzi mi do głowy pytanie z piosenki Marleny Dietrich, śpiewanej przeze mnie w spektaklu, który grałam niedawno... Zaznać paru chwil słodyczy, z tortu szczęścia choćby okruch zjeść, zaznać paru chwil słodyczy i nie przyzwyczajać się... Tak, moja droga B., nie przyzwyczajać się. Jestem szczęśliwa, jestem dzieckiem szczęścia, ale nie wolno myśleć, że tak będzie zawsze, trzeba się starać, pomagać szczęściu. Nie wierzyć w los, szczęście trzeba sobie wypracować, zasłużyć na nie, stworzyć je. Czego mogę sobie życzyć? Niczego. Żeby nie bolało, jak będę umierać, myślę z goryczą, a poza tym ważni są w tej chwili tylko inni, mam życzenia dotyczące wyłącznie innych, dzieci, świata, rodziny. Ja szczęśliwa już byłam. O cholera! Co za nastrój! Co za dzień! Poza tym co dla mnie dziś znaczy szczęście? Szczęście kiedyś znaczyło sukces, ekspansję, dynamikę, ruch, nowości, zmiany, nawet dramatyczne, i wtedy telefon dzwonił bez przerwy. Teraz szczęście to spokój, poczucie bezpieczeństwa, brak wątpliwości, harmonia, powtarzalność, mądrość i stabilizacja. Telefon milczy. Po co to wszystko piszę? Dlaczego się nad tym zastanawiam? Bo nie zadzwoniłaś. Wiem, składałaś mi życzenia przed wyjazdem do Niemiec, ale to nie to samo. Nikt nie zadzwonił. A może to moja wina? Moja. Tak, moja. Zastanawiam się nad tym i uświadamiam sobie, że nie można być z każdym, nie można być wszędzie, nie można robić wszystkiego, rozumieć wszystkiego. Coraz częściej życie to świadoma eliminacja i tak jest dobrze! Za chwilę obudzą się moi bliscy. Mąż i dwóch synów, dziesięcio- i ośmioletni, Boże! Ile jeszcze koszul do uprasowania, jajecznic do usmażenia, historii do opowiedzenia, rozmów do odbycia, choinek do ozdobienia. Jeśli zrobię choćby tylko tyle, nie zmarnuję życia. To wystarczy.

Moja droga B., zadzwonię do Ciebie, dopiero jak wrócę, chcę być z nimi sama.

Twoja K.

PS Przed chwilą zauważyłam, że mój telefon jest wyłączony. Nie pamiętam, czy wyłączyłam i kiedy.

Droga B.!... Każdy ma problemy! Czy wiesz, ile cierpień, nieszczęść, rozpaczy jest wszędzie dookoła Ciebie? Zastanów się, czy Twoje zwykłe problemy, bo nie są one, przepraszam Cię, specjalnie oryginalne, to kłopoty, które ma każdy, a więc czy to wszystko jest warte aż takiej depresji i poczucia wyjątkowej niesprawiedliwości losu? Czy nie przesadzasz? Spójrz na siebie i na ten świat z lotu ptaka! Do cholery! Pomyśl, przynajmniej trzy czwarte ludzi na tym świecie ma gorzej niż Ty!

Spotkałam dziś kobietę z zapuchniętymi, zaczerwienionymi od płaczu oczyma, sprzedawała mi owoce. Zapytałam, co się stało i czy można jej pomóc, tak to już jest, dopiero bezpośredni kontakt z czyimś nieszczęściem człowieka mobilizuje, wiesz, co mi odpowiedziała? Że dziękuje, ale ona po prostu płakała... tak sobie, że lubi płakać i akurat jej się przed chwilą zdarzyło, że nie miała klientów, no to siadła i płakała. Masz pojęcie! Myślałam, że śnię, kiedy mi to wyjaśniała z uśmiechem. Może powiedziała mi o tym, bo jestem osobą znaną, niemniej tak to wytłumaczyła. Płakała z zachwytu nad światem, oczywiście ujęła to trochę prościej. Stałam zdumiona i zachwycona. Że też ja wcześniej na to nie wpadłam! Natychmiast przyszło mi na myśl, że właściwie, jak się nad tym zastanowię, to ja też lubię płakać. Płacz jest rozładowaniem, oczyszczeniem, uspokojeniem. Oczywiście, są płacze z nieszczęścia i rozpaczy, są z samotności i smutku, są takie, które stanowią reakcję na upokorzenie i krzywdę, są płacze z bezsilności i lęku, wiadomo, to banał, ale za każdym razem płacz przynosi ulgę. Słuchaj B., to rewelacja. Płaczmy, B., pozwólmy sobie na płacz! Wiesz, mnie też kilka razy zdarzyło się płakać z zachwytu. Nie dlatego, że ktoś mi opowiedział wzruszającą historię, nie dlatego, że spotkałam się z czymś przejmująco smutnym; wtedy zresztą najczęściej chcemy ruszyć do działania, pomocy, reagować. Wielokrotnie płakałam w kinie czy czytając książkę, wszyscy płakaliśmy, i chwała tym, którzy te książki czy filmy zrobili, ale mnie zdarzyło się zapłakać abstrakcyjnie, filozoficznie, egzystencjalnie. B., płacz! Ale najpierw zachwyć się światem! Pomyśl, ilu ludzi nie jest zdolnych do łez. Zrozum, jacy są przez to nieszczęśliwi i ubodzy, często o tym nie wiedząc. B., pomyśl i płacz! Wyobraź sobie, siadasz w fotelu, zamykasz drzwi od pokoju, żeby Cię, broń Boże, nikt nie widział, bo Ci zacznie przeszkadzać, zamykasz oczy i MYŚLISZ, ZDAJESZ SOBIE SPRAWĘ, UŚWIADAMIASZ SOBIE I... ZACHWYCASZ SIĘ. Uświadamiasz sobie, jakim jesteś okruszkiem, pyłkiem, chwilą, i zachwycasz się, że jesteś, że jest świat i cud istnienia, i płaczesz, kochana, po prostu płaczesz. Będzie Ci bardzo przyjemnie, zaręczam. Płacz sobie, daję Ci taką szansę w prezencie.

B., to jest moja odpowiedź na Twoje wielkie, nieważne we wszechświecie problemy. Całuję Cię i idę sobie popłakać, bo moje dzieci znowu nie pościeliły łóżek i wydaje mi się, że ich nie wychowam tak, jak bym tego chciała. Pa. Do następnego listu.

Twoja K.

Droga B.! Piszę do Ciebie, ponieważ znów mówisz, że nie chce Ci się już żyć, a ja przeczytałam ostatnio, gdzieś w jakiejś poczekalni, artykuł o tym, że prawie nikt nie potrafi żyć chwilą teraźniejszą. Że tylko przeszłość i przyszłość się dla nas liczy. Że nikt nie umie się cieszyć chwilą, kontemplować czy zastanowić się nad momentem, który właśnie przemija.

Łatwo powiedzieć, jeszcze łatwiej napisać. Ale jak to zrobić?! Wszyscy żyjemy w takim tempie, tak dokądś pędzimy, coś doganiamy, z czymś się ścigamy, że zauważenie chwili jest właściwie niemożliwe, a co dopiero życie nią. Na dodatek ścigamy się z szarością, doganiamy w końcu i tak codzienność, pędzimy do minimum. To nic wielkiego wymaga tyle wysiłku! Wszyscy mówią: „czas transformacji”. Będzie lepiej. Kiedyś we Francji, czekając w gigantycznym korku, powstałym z powodu przebudowy skrzyżowania dwóch autostrad, przeczytałam wielki napis adresowany do kierowców: NIE DENERWUJ SIĘ, TWOJE DZIECI BĘDĄ MIAŁY DZIĘKI NASZEJ INWESTYCJI LEPSZE ŻYCIE. I rzeczywiście przestałam się złościć. Na razie codzienność i pośpiech nas wyszarza, utrudza, odejmuje nam wrażliwość. B., a może, skoro narzekasz, że już nic nie czujesz, że żyjesz z najwyższym trudem, zatrzymaj się, popatrz na zachód słońca, trudno, niech Twoje dzieci później mają gorzej, ale wypij spokojnie poranną kawę, a dopiero potem pędź na zatracenie. Ja śpieszyłam się zawsze i zawsze lubiłam skrót, żeby potem móc poleżeć, poczytać, pozastanawiać się, czyli żyć chwilą, która trwa. W stosowaniu skrótów doszłam do niebywałych wyników, zdarzyło mi się, że w czasach, kiedy były kartki na mięso, ominęłam wykupienie mięsa i włożyłam do lodówki kartkę; zawsze uwielbiałam ludzi, którzy dużo wiedzą i są mądrzy, bo to skraca czas. Ale też zawsze miałam świadomość, że mimo iż słanie łóżka co rano wydaje się czynnością niepotrzebną, tak samo jak ładne nakrywanie do stołu, należy to robić, żeby żyć chwilą. Słuchaj, B., wczoraj moja fryzjerka powiedziała mi tak:

– Wie pani, dziś rano szłam do pracy. Spojrzałam na trawę, była taka zielona. Pomyślałam: Boże, to już jesień, znowu rok, którego nie zauważyłam, Daria ma już trzy latka, zaraz będzie miała cztery, a ja nawet tego nie spostrzegłam. Rozpłakałam się. Chciałam wrócić do przedszkola, gdzie ją zostawiłam, przyjrzeć jej się. Czy ja jestem głupia?

B., piszę do Ciebie z powodu jej wyznania i Twoich narzekań, że już nie masz siły. Całuję Cię. Zauważ, ktoś o Tobie myśli, ktoś do Ciebie napisał, czytaj, to jest ta chwila, delektuj się nią. Żyj.

PS Moja młoda znajoma opowiada mi, że jej mąż, grafik komputerowy, pracujący w biurze reklamy, kiedy robi się dużą kampanię jakiegoś produktu, w ogóle nie wraca do domu. Wcale się nie widują. Nie żyją. On przesypia się chwilę na kanapie w pracy albo – jeśli kanapa jest zajęta przez innych młodych na dorobku – pod komputerem, na wykładzinie, jak to określa, prysznic mają na miejscu, śniadania im donoszą. Młodzi to teraz dopiero mają trudno. Brakuje im czasu, żeby się kochać, nie mówiąc o przeczytaniu wiersza. Całuję Cię –

Twoja K.

Moja droga B.! Dziś tak mi źle, że muszę do Ciebie napisać. Co to była za noc! Wiatr wiał jak oszalały, wściekał się, szalał, ryczał, gwizdał, darł się rozdzierająco. Był tak wściekły, jakby chciał rozwalić, roztrzaskać ten świat. I miał rację.

Jestem we Włoszech, na lodowcu znajdującym się na wysokości 3300 metrów. Już świt. Całą noc, zadziwiona tym tak gwałtownym wiatrem i śnieżycą, nie zmrużyłam oka. Przed chwilą mój telefon wyświetlił mi tekstową wiadomość z Polski. Dziś w nocy zmarł Jacek Janczarski... Patrzę na ekran telefonu, na to absurdalne zdanie, ciągle, jak zaczarowana, i wciąż nie mogę uwierzyć, że to prawda. Za co? Po co? Dlaczego? Jakim prawem! Z jakiej winy? Z jakiego pieprzonego powodu, do cholery? Patrzę w okna, przed chwilą jeszcze rozsadzane burzą śnieżną, siedzą cichutkie, nagle potulnie czekają, nawet nie dyszą, nie okazują, że są umęczone tą nocą, a tak się skarżyły, tak jęczały, tak narzekały i płakały całą noc. Aaaa! Gówno mnie obchodzą cholerne włoskie jakieś okna, co one wiedzą o moim polskim życiu? O Jacku? Nie żyje! Dlaczego? Protestuję! Nie zgadzam się! Ogolę się na łyso! Zjadę na oślep przez burzę i wiatr z lodowca, głową w dół, po stromych ścianach, po lodzie. Nie, położę się i nie wstanę, aż mnie do tego nie zmuszą, albo wskoczę zaraz do pustego o tej porze basenu i będę pływać tak długo, dopóki nie zasłabnę i nie zemdleję. Ta śmierć budzi we mnie absurdalną chęć samookaleczenia, destrukcji, złość, a zamiast żalu czuję tylko wściekłość i sprzeciw.

Czy go znałam? Nie, właściwie tak naprawdę to go nie znałam. Przybiegłam kiedyś do niego, bo mieszkał blisko wytwórni filmowej, i krzyknęłam:

– Pisz szybko jakieś najgłupsze słowa do piosenki, które ci przychodzą do głowy, są potrzebne za dziesięć minut w filmie, Jurek Satanowski czeka przy klawiaturze, żeby do nich coś równie beznadziejnego skomponować!

– Jak się nazywa film? – zapytał tylko.

– Przesłuchanie – odpowiedziałam.

– O co tam chodzi? – rzucił, siadając do maszyny.

– No, przesłuchują mnie – odpowiedziałam.

I już pisał....

Zgadnij, kotku, co mam w środku,

co się dzieje w duszy mej.

Przytul główkę swej malutkiej,

trochę dobrej, trochę złej...

Wiem, że kiedyś bardzo lubił słuchać, jak opowiadam, mówił, że cała jestem jedną zabawną anegdotą, i to on przed laty namówił mnie na pisanie felietonów do „Szpilek”, których był przez chwilę redaktorem naczelnym. Jemu, czerwona jak burak, ze zwiniętej, zmiętoszonej kartki, po cichu, do ucha, czytałam pierwsze swoje wypociny. Ale tak naprawdę nie znałam go. Ale był mi potrzebny, świadomość, że gdzieś tam jest, że można być takim człowiekiem jak on, stała się niezbędna do życia.

Zapytał kiedyś, jaki jest mój ulubiony wiersz. Bez wahania powiedziałam, że Pieśń miłosna J. Alfreda Prufrocka Eliota, a szczególnie fragment:

Nie! Nie jestem Księciem Hamletem, nikt mnie nie brał za niego;

Jestem członkiem orszaku, tym, który

Uroczystości dodaje powagi,

Zagra w dwóch lub trzech scenach.

Doradzi księciu, jest do usług,

Skwapliwie spełnia polecenia,

Jest polityczny, przezorny, dbały o każdy szczegół,

Pełen wzniosłych maksym, ale trochę tępy,

Czasem, zaiste, prawie śmieszny.

Prawie, czasem, Błazen.

Starzeję się... starzeję...

Niedługo mankiety u spodni podwinę.

Może sobie rozdział zrobię z tyłu głowy?

Czy ośmielę się zjeść brzoskwinię?

Będę przechadzał się wzdłuż morza w spodniach

z białej flaneli.

Słyszałem śpiewy topielic.

Nie sądzę, aby kiedyś miały śpiewać do mnie.

przeł. Władysław Dulęba

Jacek słuchał, potem, po chwili ciszy, w której ja wstydziłam się, że nagle recytuję jakiś wiersz, a nigdy tego nie robię, to mnie żenuje, wiersze są jak wyznania miłosne, czyta się je i słucha ich w samotności, bo tak jest lepiej, powiedział: „To jest o mnie”.

Nie znałaś go, moja B., żałuj, kiedy zna się ludzi takich jak on, to wciąż ma się nadzieję i wiarę. A tak jej mało.

Dobrze, że napisałam ten list. Teraz mi lepiej. Idę wziąć burzę za mordę, a swoją drogą nie dziwię jej się, każdy czasem chciałby roztrzaskać ten świat i porządek rzeczy, na jaki jesteśmy skazani. Ale co może taka włoska, nawet lodowcowa, burza?

Twoja K.

PS A Ty, Jacku, pisz tam sobie dalej, tak jak chcesz, o małym człowieczku, którego zawsze lubiłeś najbardziej, za to, że ma wady i śmieszności, lubiłeś człowieka zwykłego, codziennego, z błędami. Mam nadzieję, że anioły też nie są doskonałe i dostarczą Ci, tak jak my, materiału do anegdot. Całuję Cię.

Moja droga B.! Czy wiesz, że ta mała, miła pani, przyszła cesarzowa Japonii, poroniła? Biedactwo! A już ostatnio uśmiechała się szerzej, chodziła pewniej i patrzyła ludziom w oczy, wydawała się wreszcie nie tak zalękniona. Od jakiegoś czasu wszystkie kretyńskie gazety i telewizje krzyczały, że jest w ciąży, stało się, udało się, a ona i mąż uśmiechali się, skromnie spuszczali głowy. Sekundowałam im w tej ciąży jak nikt i nagle, wczoraj, klęska, tragedia, koniec. Co ona teraz musi biedna przeżywać, jak jej musi być źle! Chciałabym móc do niej zadzwonić. Biedactwo!

Najpierw pokazywali jego w sztuczkowych spodniach i żakiecie, następcę tronu, który nie może znaleźć żony. Potem ją, miłą, w dżinsach, uśmiechniętą, absolwentkę dwóch uniwersytetów angielskich, wybrankę, nadzieję na potomka i szczęście rodziny cesarskiej. Później świat długo widywał ich razem, uśmiechniętych, jego w sztuczkowych spodniach, ją w kimonie, i wszyscy zastanawiali się, czy jest dobrą żoną, czy nie zanadto zeuropeizowaną i wykształconą, oraz nad tym, jak ona się właściwie czuje w tym kimonie. Od kilku lat obojgu sztucznie uśmiechniętym, jemu w sztuczkowych spodniach, a jej zalęknionej, towarzyszył wiecznie komentarz: „Ciągle nie!... Jeszcze nie!... Oto ta, co nie może!... Kobieta, która nie może mieć dzieci!!!”. Czytał to i oglądał ją cały świat, a ona była coraz smutniejsza, z coraz bardziej wykrzywionymi na siłę w uśmiechu ustami. Niedawno radość, nagłe szczęście, wczoraj poronienie.

Wzięłam do ręki książkę Medycyna chińska, zaczęłam szukać: poronienie, dlaczego? Jak mu zapobiec? O co tu chodzi? Gdzie lekarstwo? Okazało się, że to dusza, że to z jej czi nie jest dobrze. Od początku to wiedziałam. Chińska medycyna, czytałam, nie oddziela ciała od duszy. Jedno jest od drugiego zależne. Cała medycyna zachodnia, która jest ofiarą Kartezjusza, lub jeśli kto woli, wszystko mu zawdzięcza, oddziela absolutnie ciało od duszy i leczy tylko ciało albo tylko duszę, a tę w znikomym stopniu, bo nie umie (komentarz mój)... W medycynie chińskiej funkcje ciała i umysłu są nierozerwalne i stanowią wyraz chi. Chi to jądro, motor życia. To życie. Wszystko – działanie zmysłów, myślenie, odczuwanie, trawienie, zdolność do ruchu i rozmnażanie – to chi. Jest podstawą, tajemnicą i cudem. Pytam więc, co się dzieje z czi przyszłej cesarzowej? Coś jest nie tak, od początku to czułam, widziałam to na zdjęciach.

Jedna z moich przyjaciółek, lekarka, powtarzała mi zawsze: głowa, najważniejsza jest głowa, i opowiadała historię o trzech braciach chorych na gruźlicę, z których dwóch przeżyło, a jeden zmarł. „A dlaczego zmarł?” – pytała zawsze moja znajoma. A dlatego, że jednocześnie przeżywał zawód miłosny! Proste. Duszy od ciała nie da się oddzielić! Biedna, smutna, nieszczęśliwa cesarzowa.

Moja B., dlaczego do Ciebie o tym piszę? Bo po pierwsze, od razu Ty mi przyszłaś do głowy, po drugie, kiedyś Twoje wyznania dotyczące macierzyństwa wprawiły mnie w osłupienie, po trzecie, nie masz dzieci i pewnie już mieć nie będziesz, a to wszystko razem to Twoja osobista sprawa i Twój własny wybór, w odróżnieniu od małej nieszczęsnej cesarzowej. I na tym polega niesprawiedliwość, że jej potomstwo zupełnie nie jest jej osobistą sprawą. To właśnie wpędza mnie w taką depresję. Rozkrzyżowują ją ciągle nagą przed światem i krzyczą: „Nie może! To ta, co nie może... Wy możecie, jesteście lepsi albo, jeśli też nie możecie, nie jesteście gorsi...”. Ohyda. Pewnie zobaczę ją znów, gdzieś, niedługo, obok swojego męża, niezdradzającego żadnych uczuć, jak na Japończyka i przyszłego cesarza przystało. Zobaczę, jak kiwają śmiesznie i nieśmiało małymi rączkami, pozdrawiając i przepraszając lud Japonii. Nie wiem, czego pani życzyć, pani cesarzowo. Życzę wszystkiego, wszystkiego dobrego albo tego, żeby pani może lepiej już nie była tą cesarzową? Mam koleżankę, kochaną B., ona nie chce mieć dziecka, nigdy nie chciała, i wie pani... ona może sobie na to pozwolić, a gdyby pani wiedziała w dodatku, jakie są jej argumenty w tej sprawie!? Twierdzi, że nie jest przygotowana, że nigdy do tego nie dorosła, że ma takie problemy ze sobą samą, iż nie może wziąć odpowiedzialności także i za dziecko. Czy pani sobie wyobraża coś takiego? To wszystko głowa! Ona też ma coś z głową, tylko w całkiem odwrotną stronę niż pani! To tyle. Pozdrawiam.

A teraz pozdrawiam i Ciebie, moja B., mam nadzieję, że mimo wszystko jesteś szczęśliwa. A zresztą radźcie sobie same, moje dzieci kaszlą i mam nadzieję, że to zwykłe kartezjuszowskie przeziębienie, a nie rezultat jakichś kłopotów duchowych.

Całuję, Twoja K.,

matka trojga dzieci, będących rezultatem świadomego wyboru i – jak u cesarzowej – ogromnych starań, tyle tylko, że zakończonych powodzeniem. Ale świat o tych zmaganiach nie wiedział.

Droga B., to nie jest list dla mężczyzn i mam nadzieję, że żaden go nie przeczyta. Jestem aktorką, w grudniu kończę czterdzieści siedem lat, moja twarz i ciało to mój warsztat pracy, powinnam o siebie dbać, żeby dobrze wyglądać. I powinnam mieć świadomość, że jak się starzeję, to robię publiczności przykrość, bo to ludziom uświadamia, że i oni się starzeją, i nie będą chcieli mnie oglądać, żeby sobie nie przypominać niepotrzebnych rzeczy.

Wszystko to wiem. Ale cóż, mogę tylko powiedzieć, że się staram. Od czasu do czasu, jak mi się przypomni. Ale żyję za szybko, śpię za mało, pracuję za dużo, nie mogę zrezygnować z wielu „postarzających” przyjemności, bo nie mam silnego charakteru i właściwie robię wszystko, żeby wyglądać jak najgorzej. Z drugiej strony, moja droga B., nie mogę się oprzeć myśli, że jaki się kto urodził, to taki jest i nic na to nie poradzi, choćby nie wiem jak się starał. Jeden ma krótkie nogi i nie da się ich przedłużyć, druga ma brzydką cerę i rzadkie włosy już od dzieciństwa, a trzecia jest fantastyczna od stóp do głów, mimo że w tym kierunku nic nie robi.

B., w Milanówku mieszka najpiękniejszy alkoholik świata. Kiedyś stałam za nim w kolejce w sklepie. Nigdy nie widziałam piękniejszego kształtu dłoni, ładniej sklepionego czoła, bardziej wyrafinowanej linii nosa. Oczu. Nieprawdopodobna harmonia, klasa, sublimacja. Jestem pewna, że zrobił i robi wszystko, co można, żeby zniszczyć swoją urodę, i równie pewna, że nigdy mu się to nie uda. Bo tak ma. A inni tak nie mają. Ja na przykład tak nie mam, a za to nie piję prawie w ogóle, ale na urodę nie ma to, niestety, wielkiego wpływu. B., wiem, że moim obywatelskim obowiązkiem jest o siebie dbać, że kino moralnego niepokoju, którego byłam gwiazdą, się skończyło, a razem z nim zapotrzebowanie na aktorki brzydkie, nieefektowne i zaniedbane, że weszliśmy w czasy kapitalizmu i komercji, a tym samym tylko piękne i wypoczęte mają rację bytu. Wiem, ale... brak mi czasu! B., posłuchaj, wymyśliłam cały system, „jak dbać o siebie, nie tracąc czasu”, przyznaję jednak, że wyniki są mizerne.

A zatem:

1) Odpoczywam w wannie z maseczką na twarzy. Jakąkolwiek. Wchodzę do wanny i buch! Maseczka. Któregoś dnia przeczytałam na pudełku, że można ją stosować co dwa tygodnie. Nieważne!

2) Idę do kosmetyczki jedynie wtedy, gdy muszę coś przemyśleć, nad czymś się zastanowić. Nie zauważam, co ona ze mną robi, ale wychodzę od niej z rozwiązanym problemem, koncepcją roli, strategią działania.

3) Kupuję sobie coś nowego tylko wówczas, jeśli moja droga wiedzie obok sklepu. Biorę od razu dwie sztuki, żeby zaoszczędzić trochę czasu w przyszłości, a ponieważ od lat podobają mi się takie same rzeczy, nie sądzę, by za rogiem czekała na mnie sukienka mojego życia.

4) Ubieram się w dwa kolory, w związku z tym wszystko do wszystkiego pasuje i nie tracę czasu na zastanawianie się, w co się ubrać.

5) Kupuję wszystko za małe, w rozmiarze 36, jak przed dwudziestu laty. Dzięki temu muszę być taka sama „na grubość”, jak to określają moje dzieci.

6) Myję twarz szczotką, żeby było szybko i dokładnie.

7) Farbuję włosy tylko wtedy, kiedy muszę zrobić porządek w szafie lub przeczytać scenariusz lub sztukę.

8) Kiedy robię mizerię, smaruję twarz skórkami z ogórka, tak jak to robiła moja babcia.

9) Kiedy muszę się uczyć czegoś na pamięć czy powtórzyć rolę, idę na manikiur albo pedikiur. Zdarzyło mi się też „zagrać” moje monodramy w solarium.

10) Kiedy rodzę dzieci w późnym wieku, podobno odnawiam się biologicznie.

Jak widać, robię, co mogę. Ale przede wszystkim, i Ty, B., wiesz o tym najlepiej, kocham się śmiać. Całuję Cię, moja droga, stara B.

Twoja K.

Droga moja B.! Coś Ci opowiem. Jak wiesz, często chodzę do fryzjera. To jeden z moich obowiązków zawodowych. Nienawidzę tego, tak jak nienawidzę czasu spędzanego u manikiurzystki i kosmetyczki. Trudno, staram się ograniczać do minimum czas temu poświęcany, zawsze się wtedy czegoś uczę albo czytam. Niestety często zdarza mi się jakieś niespodziewane wyjście, nieprzewidziany wcześniej wywiad przed kamerą czy szybka sesja zdjęciowa do czegoś tam i muszę odwiedzić fryzjera natychmiast. Dojazd do Warszawy zajmuje mi godzinę, korzystam więc często z licznych zakładów fryzjerskich w moim ulubionym miasteczku, w którym mieszkam. Otóż kiedy przyjeżdżam do salonu fryzjerskiego w Warszawie, nawet nie umówiwszy się wcześniej, witają mnie tam zawsze z uśmiechem, przepraszają, że muszę trochę poczekać, proponują kawę, gazetę, mówią, że ładnie wyglądam, choćbym wyglądała okropnie, że schudłam, że dobrze mi z tym itede. Fryzjerka myje mi delikatnie głowę, wmasowuje odżywkę, informując, jakich produktów używa, doradza, jakie brać witaminy dla poprawienia kondycji włosów, komplementując mnie jednocześnie, że mam je w świetnym stanie, pyta, gdzie byłam na wakacjach, jak zdrowie moje, męża, dzieci, jest uśmiechnięta, miła itd., itd.

Kiedy wchodzę do fryzjera w moim ukochanym miasteczku, w którym zakładów jest chyba z osiem, po prostu zagłębie zakładów fryzjerskich, nie wiadomo dlaczego zresztą, bo nikt do nich nie chodzi, fryzjerka czyta gazetę i nawet nie drgnie, kiedy staję w drzwiach. W salonie zwykle nie ma nikogo. Pytam, speszona niechętnym przyjęciem, czy mogłabym się uczesać, a wtedy ona, odgryzając kęs bułki i nadal nie ruszając się z miejsca, z pełnymi ustami, pyta:

– A jak?

– Zwyczajnie – odpowiadam. – Chciałabym umyć głowę i ułożyć włosy przy użyciu szczotki.

Wtedy ona wskazuje ruchem głowy, żebym poszła do umywalki, powoli kończy jeść, w drodze do mnie wygląda przez okno, by zobaczyć, co się dzieje na ulicy, na której, jak to w małym miasteczku, nie dzieje się nic, i zaczyna mnie drapać i urywać mi głowę, czyli myć włosy. Po czym mnie prowadzi do lustra, najczęściej źle oświetlonego, w którym wyglądam jak maszkara; na dodatek odbija się w nim szyba, a za nią cała ulica, i oczywiście każdy przechodzący może mnie sobie, taką wstrętną, obejrzeć. Fryzjerka mówi:

– Boże, jak pani źle wygląda, chora pani czy co? – I zaczyna rozczesywać moje biedne włosy, szarpiąc je i wyrywając bez litości. Następnie słyszę uwagi w rodzaju: – Oj, lichutkie te włoski, lichutkie, byle jakie, i po co toto trzymać? Obcięłaby je pani w pioruny.

Nieśmiało mówię, że są mi potrzebne do roli. Na co ona pochyla się i mówi:

– Niech pani złapie moje włosy, widzi pani, to są włosy! Od urodzenia takie mam. Mnie uczesać to sztuka, nawet koleżanki nie chcą. – I ze zdwojoną pasją zaczyna się znęcać nad moimi, głowa odskakuje mi jak piłka, a ona mówi, mówi i mówi bez chwili wytchnienia. Że ją głowa boli, że ma niedobre wyniki badań krwi, że jej zmienniczka to brudas i obibok, że ludzie to teraz zwierzęta, mówi, co myśli o aktualnym rządzie, telewizji i lekarzach. Potem pyta, kto jest mężem X, Y, Z i czy to prawda, że dziecko Z jest z tym i z tym, a R., T. i J. ona po prostu nie cierpi, jak są w telewizji, to zmienia program, M. to się tak utuczyła, że powinna się wstydzić, bo taka z niej była fajna babka. Lakieruje moją fryzurę tak, że mnie oślepia na dobre dziesięć minut, nie zauważa, że nie odezwałam się przez cały czas ani słowem, i bierze za te wszystkie usługi – co prawda, to prawda – połowę ceny warszawskiej. Ale cóż z tego, skoro po wizycie u niej muszę brać leki uspokajające i nie mam odwagi stanąć przed kamerą.

Twoja K.

Droga B.! Mówisz coraz częściej, że jesteś sama. Co to znaczy sama? Trochę mnie to wkurza, po pierwsze, za często to mówisz, po drugie, co przez to rozumiesz, co chcesz powiedzieć, tak naprawdę? Słuchaj, B., masz trochę skomplikowany charakter, jesteś niewątpliwie interesującym człowiekiem, niespokojnym, kobietą, która ma wymagania w stosunku do życia i chce robić rzeczy interesujące, da się z Tobą pogadać, masz wielu przyjaciół. Nie jesteś sama. To prawda, nie spotkałaś mężczyzny, który by z Tobą na dłuższą metę wytrzymał, to znaczy, nie spotkałaś naprawdę miłości życia lub oczekiwałaś za każdym razem (a były dwa) za dużo. Ale nie o tym chcę mówić, bo problem jest skomplikowany i na kolejną długą nocną rozmowę.

Wczoraj, przypadkowo, jadąc samochodem, wysłuchałam długiego wywiadu z odwiedzającym właśnie Polskę Jackiem Kaczmarskim. Poetą, bardem Solidarności, tej Solidarności sprzed lat, i wtedy moim dobrym znajomym. Od jakiegoś czasu mieszka w Australii. Pomijając to, że z przyjemnością słuchałam znów, jak ktoś mówi ładnie i spokojnie po polsku, to zorientowałam się, że Jacek, nie będąc tutaj, nie uczestnicząc w ogólnym stylu bycia, wypowiadania się i naszych problemach, nie wie, że to jedna z rozgłośni radiowych, w których po wywiadzie ze znanym człowiekiem, na przykład na temat tego, co lubi jeść, zadaje się słuchaczom głupie pytania konkursowe w rodzaju: jaka potrawa nie udaje się żonie pana X, czekamy na telefony, nagrodą będzie książka kucharska i podróż dookoła świata... Mielone!!! Oczywiście, że mielone!!! Gratuluję. Otóż, nic nie wiedząc o tych radiach, na antenach których wciąż kłócą się albo udzielają wymijających odpowiedzi kolejni politycy, jak słabi uczniowie w klasie, o radiach, gdzie otwarte mikrofony dla wszystkich spowodowały, że wypowiadają się w każdej sprawie jacyś prymitywni mędrkowie, oszołomy, prowincjusze o faszystowskich poglądach, Jacek mówił po prostu jak człowiek. Jak ktoś, kto nie jest pewien, ale myśli, nie ma recepty, ale się nad nią zastanawia, a przede wszystkim nie boi się używać wielkich słów, wypowiadając się na temat obowiązków, wyborów moralnych, celów życiowych; po prostu wspaniałych, jednoznacznych, wielkich słów, których się od jakiegoś czasu wstydzimy. Ja też, jakoś w tych czasach wydają mi się pretensjonalne. Ale to nieważne. Moja miła, zastanowiła mnie w jego wypowiedzi jedna rzecz, wiążąca się z Twoimi problemami; Jacek odróżnił w tej rozmowie samotność od osamotnienia, które jest niewątpliwie straszne, jest tragedią. Powiedział: jestem sam w domu, na brzegu oceanu, tylko czasami bywam tam z kimś, tak się ułożyło, ale nie czuję się osamotniony. Często jestem sam i lubię to. „Co pan wtedy robi?” „Myślę – odpowiedział – po prostu myślę”. B., jak ja lubię myśleć! Ty też, nie kłam, a poza tym nie jesteś osamotniona, masz wielu przyjaciół, znajomych, jesteś im potrzebna, stanowisz miłe towarzystwo, a jeśli chcesz tego więcej, to się o to postaraj, to nietrudne, inni też tego pragną. Konkludując: obie lubimy samotność, chwilę wyciszenia, czas dla siebie – to najbardziej twórcze momenty w życiu. Pamiętasz ten wiersz Poświatowskiej:

nie jestem sama

ze mną jest woda

która patrzy moimi oczyma

uśmiecha się moimi ustami

i nasłuchuje

tysiąca słów złotych słonecznych

uskrzydlone słowa

ptactwo pierzaste

chmury was nade mną

jak pocałunki

garniecie się do rąk do ust.

I wszystko płonie

rozsypane w słońcu

nie jestem sama

ze mną jest trawa

której każde źdźbło

powtarza kształt moich palców

Twoja K.

Droga B.! Wiem, że masz duszę artysty, każdy ma, i wiem, że czujesz się wyjątkowa, oryginalna, prawie każdy tak się czuje. Wiem też, że nie czujesz się stara, co lubisz podkreślić strojem, ale to nie ma nic wspólnego z zarządzeniem waszego szefa i Twoją reakcją na nie. Zachowujesz się tak, jakby to zarządzenie, nie, zalecenie, było skierowane przeciwko Tobie osobiście. Macie obowiązek wyglądać w miejscu pracy „godnie”, jak to, może nie najszczęśliwiej, określono.

Popieram. W końcu przestań marudzić, nikt nie każe Ci nosić nudnych, jak to nazwałaś, szarych mundurków, ale przyznasz, że Twoja koleżanka, paradująca po biurze w obcisłym sweterku i legginsach (o cholera, obce słowo), czyli elastycznych rajstopach, to był szok – dla mnie też. Wiemy, że ona czuje się fantastycznie i uważa, że ma piękne nogi, a nikt tego nie zauważa, więc łapie czas już za koniuszek ogona, ale to naprawdę przesada. Zresztą z nią to zupełnie inna sprawa, moim zdaniem, jej się któryś z waszych kolegów po prostu podoba albo się zakochała, maluje się ostatnio też trochę przesadnie, zauważyłaś? Poświatowska napisała w jednym z wierszy: „odkąd ciebie poznałam, noszę szminkę w kieszeni”... Wracając do waszego szefa, ma rację, ja też nie złożyłabym żadnego poważnego zamówienia w waszym biurze, gdyby to ona mnie obsługiwała w tych rajstopach. A teraz Twoi koledzy: są nadzwyczajni, zdolni, to prawda, ale to przesada, żeby chodzili w pracy w T-shirtach, cholera, znowu obce słowo, w podkoszulkach, zgoda, nikt nie żąda krawatów w biurze architektonicznym, ale niechby przynajmniej koszule...

Macie szanować klientów, miejsce i samych siebie. Mówisz, że z kolei seledynowy garnitur architekta Waldka i krawat w nenufary odstraszyłby każdego klienta, ale, kochana, to już jest zupełnie inna kwestia, kwestia gustu pana Waldka, i masz rację, że w jakimkolwiek innym biurze, urzędzie, miejscu pracy ten gust byłby tylko jego problemem, natomiast w biurze zajmującym się urodą rzeczy, tak to nazwijmy, gust pana Waldka nie zgadza się z ogólnie akceptowanym stylem, jaki lansujecie (czy to obce słowo, czy nie? Jak myślisz?). Waldek jest za ten garnitur do zwolnienia, zgadzam się z tobą absolutnie. Ale B., kochana, zdenerwowana tym, że szef ogranicza Twoją wolność osobistą, B., moim zdaniem, Ty ubierasz się do pracy świetnie, no, może czasem zdarzy Ci się ubrać trochę za bardzo wieczorowo, artysta wszakże ma podobno prawo do wszystkiego, do najdziwniejszych zachowań i dzikich ekstrawagancji, od tego jest artystą, tylko że artyści rzadko pracują w biurze, które ma jednak charakter usługowy. Ale wszędzie zdarzają się kolorowe ptaki – i takie osoby są najczęściej tolerowane, lubiane i akceptowane przez otoczenie, nawet najbardziej konwencjonalne, ale tu chodzi o coś zupełnie innego, nie o brak szacunku dla miejsca pracy, co zarzuca wam wasz szef, i ma rację. Przestań! Ludzką słabością jest chęć podobania się za wszelką cenę i każdy realizuje to, jak umie i jak rozumie, inni są po prostu niewychowani i nie rozumieją takich rzeczy, dla jeszcze innych tylko wygoda się liczy. A jeśli chodzi o Twoją koleżankę w legginsach, to ta pewnie myśli, że szef zazdrości jej po prostu zgrabnych nóg i makijażu, co jest o tyle uzasadnione, że wasz szef jest kobietą. Całuję Cię, kochana. Nie denerwuj się, jestem z Twoim szefem myślami.

Twoja K.

Droga B.! Trzy dni obserwowałam naprawdę niezwykłą kobietę, filozofkę. Leżałam uwięziona z powodu choroby w pewnym pokoju hotelowym we Wrocławiu. Z okna mogłam dokładnie obserwować mieszkanie w domu po przeciwnej stronie bardzo ruchliwej ulicy, a w tym mieszkaniu spokojne życie pewnej pani. Z mojego łóżka byłam w stanie szczegółowo śledzić wszystkie działania tej zdumiewającej kobiety i jej męża, a czyniłam to coraz bardziej zafascynowana. Cóż za zdumiewające życie!

Rano, kiedy się budziłam, jego już nie było, a ona siedziała w oknie. Ubrana, z włosami zakręconymi co dzień w świeże loki, siedziała w oknie i w skupieniu, nieporuszona, obserwowała świat, nie uczestnicząc w jego biegu, jak bogini.

Koło dziesiątej znikała i pojawiała się w kolejnym oknie, przebrana w fartuch do sprzątania, z chustką na lokach. Otwierała okno i solidnie, starannie, powtarzając te same ruchy, trzepała wszystko, co było w pokoju do wytrzepania. Obrus, jaśki, narzutę, dwa koce, serwetki itd. Potem trzepała swój fartuch i chustkę, a następnie dokładnie zamykała okno pokoju. Po chwili pojawiała się w oknie kuchni w celu ponownej kontemplacji świata. Około dwunastej spokojnie wkładała fartuch kuchenny i zaczynała gotować obiad. Zajmowało jej to czas do powrotu mężczyzny, przy czym w przerwach między mieszaniem w garnkach siadywała w oknie. Punktualnie o szesnastej trzydzieści wchodził do kuchni mężczyzna w płaszczu, kładł zakupy na stole i za chwilę mogłam oglądać przez okno pokoju, jak siada przy stole, a ona podaje mu obiad. Nie rozmawiali ze sobą, ona nie siadała, mówiła dopiero w kuchni, sama do siebie, kiedy odpakowywała zakupy. Nie była z nich zadowolona, ale tego jemu, podając drugie danie, nie okazywała. Po obiedzie on rozkładał gazetę, a ona sprzątała i zmywała. Jej jedzącej nie widziałam nigdy. Po przeczytaniu gazety on włączał telewizor, a ona siadała majestatycznie, rozluźniona, w oknie i obejmowała świat w posiadanie aż do późnej nocy.

Nigdy nie zauważyłam, żeby przyśpieszyła tempo swoich działań albo czymś się zdenerwowała, oprócz niezadowolenia z zakupów oczywiście. Co dzień rytuał się powtarzał i co dzień te same spokojne, pewne ręce tak samo, w takim samym rytmie robiły wszystko. Filozofka. Przez cały ten czas nie skusiło jej nic! Telewizja, spacer, książka, rozmowa, nic. Niebywałe. Ciekawe, o czym cały czas myślała, a może po prostu znajdowała się cały czas w stanie nirwany. Filozofka. Było nam razem dobrze przez te trzy dni, trzeciego zaczęłam się zastanawiać, co z praniem, to mogłoby zakłócić nasz wspólny rytm. Ale nie, co dzień było: okno, trzepanie, okno, obiad, sprzątanie i okno do oporu. Od tamtej pory często o niej myślę, uspokajam się przy tym.

Jadę znów do Wrocławia, poproszę o ten sam hotel i ten sam pokój. Jestem pewna, że ona jedna na tym zwariowanym świecie nie zrobi mi niespodzianki i będzie siedziała w swoim oknie, kiedy przyjadę. Czuję się z nią związana. Stała się jednym z niewielu punktów stałych w moim życiu.

Całuję Cię, kochana B., wytrzep sobie coś, na Ciebie też właściwie zawsze można liczyć, chociaż nawet pomidorową robisz za każdym razem inaczej.

Twoja K.

Droga B., jestem w podróży od sześciu dni, a wiesz, jak to lubię. Wyjazd z Warszawy automatycznie odcina mnie od wielu obowiązków i daje alibi do nicnierobienia. To jak ciąża albo pobyt w szpitalu, jesteś usprawiedliwiona. Nie ma mnie, wyjechałam, nagrywasz na sekretarkę, wrócę tego i tego i wtedy znowu sobą służę... a na razie zima, jak mówi Piotr Machalica.

Wczoraj w Wadowicach zjadłam kremówkę papieską, jak te ciastka teraz nazywają, te, o których papież mówił podczas ostatniego pobytu w Polsce, te, które zapamiętał z dzieciństwa jako nadzwyczajne. Otóż są zupełnie zwyczajne. Ale ani tamtej cukierni z jego wspomnień już nie ma, ani tamtych kremówek. Poszukują gwałtownie w Wadowicach dawnej receptury, bo przyjezdni z całej Polski chcą tych kremówek skosztować, ale na razie są zwyczajne, o czym z wdziękiem zawiadamia sprzedawczyni, za co jesteśmy jej wdzięczni, bo kto sprawdzi, że to nie ten smak wydawał się małemu Karolowi cudowny. Smak z dzieciństwa, magdalenki u Prousta, trzydzieści dwie strony opisu ich smaku, uwielbiam to czytać. Jadę przez Polskę, kruszę kremówką w samochodzie, czytam Portrety imion Iłłakowiczówny... Sześćdziesiąta druga strona... Karol...

Spojrzał po sobie smutnie i rzekł z prawdziwym bólem:

„I po co się tak nazywać, skoro się nie jest królem?!

Imię – wielkości, wielkość żąda niewygody.

Pokonywać mocarze, ujarzmiać narody,

uganiać się za sławą, w zawody iść o władzę

– nie moja to rzecz zgoła, onej nie poradzę!

Nie tędy moja droga, nie takiej chcę zapłaty…

Gdy można wdziać ubranie, po co »obłóczyć szaty«?

Gdy w życiu melon noszę i buty zakurzone,

po co mam dźwigać w godle miecz, berło i koronę?...”

No, ale ona nie wiedziała, kiedy to pisała, że, jak ja to mówię, papież zostanie Polakiem.

W Legnicy niespodzianka, piękny teatr, nawet zapach piękny, teatralny, kurzowy. Kocham takie teatry.

Dziś niespodziewanie na stacji benzynowej pod Ostrowem Wielkopolskim, na półce, za 3,50 perfumy „Być może”... Rozczuliłam się. Zapach „Być może”, który czułam w dzieciństwie od mojej babci i mamy, zanim go zmieniły na preferowany przez ciotkę „Soir de Paris”. Dziadek też używał kobiecych perfum „Carmen”, nie wiem, gdzie je kupował, ale mdlały od tego zapachu babcia, mama, ciocia i wszyscy ludzie w kościele, a pomieszany z silnym zapachem naftaliny sprawiał, że nawet na pasterce robiło się luźno koło nas.

„Być może”. Drżącymi rękoma, w pośpiechu, odkręciłam małą buteleczkę i natychmiast fala znajomego ciepła, czułości i wzruszenia ścisnęła mi gardło. Jak dobrze, jak bezpiecznie, a przy tym ta nazwa...

„Być może”... Ileż to obiecywało w dzieciństwie, jak uruchamiało wyobraźnię, tyle miało w sobie nadziei, optymizmu, tyle metafizyki i niedosłowności.

Jadę sobie przez jesienną Polskę, czytam wiersz Gałczyńskiego:

Tyle zgiełku. Tyle miast i bram.

Farby moje czas jak liście przemieni.

Ołtarz mój – samotny jak ja sam

– o jesieni moja, jesieni!

Pieniądze? Jak ćmy się rozlecą.

Sława! Nieraz płakał, kto ją miał.

Przyjaźń? Szukaj jej ze świecą

nocą, na wietrze, wśród skał.

Jadę, wącham zapach z otwartej małej buteleczki, zwykły, nieskomplikowany, patrzę sobie na tę Polskę niedzielną, jesienną, deszczową, na ludzi pod parasolami idących do kościoła, na drzewa, drogi wiodące do lasów, i zmieniam słowa „być może” na „wszystko być może”. Za dwa dni wracam do Warszawy, moja B., i wtedy do Ciebie wpadnę. Wiesz, przestanę zmieniać perfumy, zostanę na zawsze przy jednych, tych moich ukochanych, a niemodnych – żeby ułatwić dzieciom wspomnienia.

Całuję Cię nostalgicznie

Twoja K.

Droga B.! Jechałam wczoraj z moim mężem samochodem. On prowadził. Śpieszyliśmy się bardzo. Wiózł mnie na pociąg do Krakowa. Byliśmy trochę spóźnieni, zdenerwowani. Przed nami jechał od jakiegoś czasu samochód zakała, jego manewry były zdumiewające, decyzje nieprzewidywalne. Po jakimś czasie okazało się, że ten samochód prowadzi kobieta, i wtedy się zaczęło:

– No, baba! Oczywiście, że to baba, wiedziałem! Zobacz, zobacz tylko, jak ona jedzie. No nie, to jest nie do wytrzymania. Ciekawe, o czym ona myśli? A zjedźże, babo, na prawy pas, po co jedziesz lewym, aha, pewnie za siedem skrzyżowań będzie skręcała w lewo i już teraz się przygotowuje! Co to za babsko bezmyślne, powinni jej odebrać prawo jazdy!

Rzeczywiście, miał rację, ona, ta pani, nagle też zaczęła się śpieszyć i postanowiła wyprzedzić wszystkich na drodze, ale zabierała się do tego co najmniej dziwnie; kiedy już była pierwsza, a przed nią przestrzeń, zrezygnowała i zaczęła zdumiewająco powoli jechać lewym pasem. Na dodatek po jakimś czasie zapragnęła nagle skręcić w prawo, aż całkowicie zablokowała wszystkich, stając w poprzek w korku. Wszyscy w nim utknęliśmy. Wysiadłam z samochodu. Podeszłam do niej, zapukałam w szybę.

– Słucham, o co chodzi? – zapytała uśmiechnięta.

– Moja droga, nie może pani tak jeździć. Musi się pani skupić. Mężczyźni patrzą. Oni mogą sobie pozwolić na słabość, my nie. Niech się pani zmobilizuje i postara. Trzymam za panią kciuki. Pozdrawiam.

Nic nie rozumiała. Odeszłam, zostawiając ją w osłupieniu. Korek zaczął się rozładowywać, zdążyłam w ostatnim momencie. Mąż patrzył na mnie usatysfakcjonowany.

– Powiedziałaś jej?!

– Tak.

Kiedy ruszaliśmy z mężem lewym pasem, ona spokojnie, konsekwentnie czekała na możliwość skrętu w prawo. Brawo, pomyślałam, co za konsekwencja. I wtedy zauważyłam, że kobieta uśmiecha się do mnie i macha mi zza szyby.

No i jak Ci się to podoba, moja B.? Musimy sobie pomagać, mobilizować się nawzajem. Podawać sobie rękę. Takie czasy.

Na dworcu mąż wsadził mnie do pociągu. W przedziale kilku panów zerwało się, by mi pomóc z walizką.

– Nie! Nie! – krzyknęłam. – Ona jest ciężka!

A potem zastanowiłam się, czy przypadkiem nie zwariowałam. Przecież oni są silniejsi. Już mi się całkiem wszystko pokręciło.

Całuję Cię. Twoja K., czasem kobieta

PS Wiesz, trudno mi to dopisać do tego listu, ale dziś rano wpakowało się w tył mojego samochodu swoim wozem jakieś obrzydliwe, bezmyślne babsko. Kiedy ją zapytałam, jak to się stało, czy mnie nie widziała, uśmiechnęła się przepraszająco i powiedziała:

– Nie wiem.

Moja droga B.! Zdarzyło się to w pociągu pośpiesznym relacji Poznań–Katowice, w niedzielę, cztery dni temu. Siedziałam w prawie całkowicie wypełnionym przedziale, czytając gazetę. Do przedziału tuż przed odjazdem pociągu wszedł niewidomy z plecakiem i zapytał mnie, czy może usiąść naprzeciwko mnie. Zdziwiona odpowiedziałam, że tak, że oczywiście, podnosząc się, żeby mu pomóc. Wtedy on precyzyjnie odłożył białą laskę na wąziutki kaloryfer, znajdujący się obok niego, położył plecak na półce, zdjął okulary i wyszedł, mówiąc, że przeprasza, ale idzie na chwilę do restauracyjnego. Wrócił z tekturką wielkości pudełka po butach, usiadł wygodnie, wyjął długopis i zaczął powoli pisać: SZANOWNI PAŃSTWO – tu postawił wykrzyknik – JESTEM BEZDOMNYM INWALIDĄ... Podniósł głowę.

– To pierwsza klasa, pani Krystyno? – zapytał. –Ooo, to za wysokie progi na moje nogi – skonstatował – ale trudno, idę na bezczelnego, najwyżej zaliczę Tarnowskie Góry, też miasto – i pisał dalej: ...KALEKĄ Z 75% UTRATĄ WZROKU...

Zadzwonił mój telefon. Bezdomny inwalida zerwał się na równe nogi. Kiedy zorientował się, że to tylko telefon, wyznał wszystkim w przedziale:

– Widzieliście!? Niedługo będę się bał własnego cienia. Wódka! Trudno, co poradzę? Lubię ten płyn!... – po czym zainteresował się moim telefonem, zapytał, czy może go obejrzeć, bo znajoma studentka radzi mu, żeby sobie kupił taki na kartę, ale on nie jest do tego przekonany. Wprawnie ponaciskał, pooglądał, dopasował do dłoni aparat i zapytał, ile płacę za abonament miesięczny, a usłyszawszy sumę, westchnął i powiedział: – Zobaczy się.

Miałam nieodpartą ochotę zapytać, co studiuje owa znajoma, ale powstrzymałam się, zamiast tego wyjęłam czarny flamaster i podałam mu. Był zachwycony.

– O, teraz to będzie super widać – cieszył się i zaczął poprawiać już napisane słowa: SZANOWNI PAŃSTWO! JESTEM BEZDOMNYM INWALIDĄ Z 75% UTRATĄ WZROKU... a potem dopisał: PROSZĘ ŁASKAWIE O WSPOMOŻENIE i DZIĘKUJĘ SERDECZNIE PAŃSTWU. – Pójdziemy, pół godziny pracy – (uśmiechnął się i zrobił do mnie oko) – i zobaczymy, co z tego wyniknie. Na obiad z zimnym piwem chyba wystarczy, dwadzieścia, trzydzieści złotych powinno być, no, może nie dziś, bo dziś niedziela, a nie powszedni dzień, zobaczy się, lubię piwo z lodem. – DZIĘKUJĘ PAŃSTWU SERDECZNIE podkreślił, następnie, po zastanowieniu, podkreślił także SZANOWNI PAŃSTWO. Wstał, uczesał się, patrząc w lusterko, poprosił mnie, żebym mu popilnowała plecaka, i sięgnął po laskę.

– Nagrzałaś mi się, malutka – powiedział do niej i wyszedł.

Wrócił po dziesięciu minutach z konduktorem, który chciał dopilnować, żeby niewidomy wysiadł na następnej stacji.

– Wysiądę, wysiądę – uspokajał zdenerwowanego młodego człowieka. – Niech pan idzie, niech pan się nie boi, wszędzie są ludzie.

Konduktor wyszedł.

– On to jest w porządku gość – skomentował bezdomny – tam jest taka druga, taka małpa, baba, ale i tak już ją Bóg pokarał, bo zezowata i ma krzywe nogi.

– Wszystko to mówił, ubierając się, poprosił jeszcze, żebym zmięła róg jego kurtki i sprawdziła, z jak dobrego jest materiału. Zapinając ją, stwierdził, że ma zepsuty zamek błyskawiczny przy rozporku. Zmartwił się, a potem roześmiał i oświadczył nam: – A co tam, pójdę do Praktycznej Pani, dam dwadzieścia złotych i poproszę, żeby mi któraś przyszyła, tylko żeby uważała i nie ukłuła mnie w strzałeczkę – śmiał się już na całego.

Wziął plecak, laskę, włożył okulary, pociąg zatrzymał się właśnie na jakiejś stacji i bezdomny, nie śpiesząc się, wyszedł z przedziału. Kiedy pociąg ruszał, ciągle słyszałam radosny śmiech dobiegający z peronu. Inwalida miał rację, wszędzie są ludzie.

Moja B., całuję Cię mocno, i nie mów mi więcej, że nie chce Ci się żyć, bo bluźnisz.

Twoja K., przebywająca obecnie na Śląsku

Redakcja: Wiesława Karaczewska

Korekta: Anna Sidorek, Małgorzata Denys

Projekt graficzny książki: Marek Goebel

Autorem fotografii wykorzystanych w książce jest Stefan Okołowicz

Projekt okładki: Martyna Baranowska

Skład i łamanie: Michał Olewnik

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, Foksal 17

tel./fax (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.wab.com.pl

ISBN 978-83-7881-082-7

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Magdalena Wojtas / Virtualo Sp. z o.o.