HENNING

MANKELL

MÓZG KENNEDY’EGO

przełożyła Ewa Wojciechowska

Tytuł oryginału: Kennedys hjärna

Copyright © by Henning Mankell, 2005

Published by agreement with Leopard Förlag, Stockholm, and Leonhardt & Høier Literary Agency A/S, Copenhagen

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Copyright © for the Polish translation by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Wydanie I

Warszawa

Spis treści

- Dedykacja

- Część I Zaułek Chrystusa

- 1

- 2

- 3

- 4

- 5

- 6

- 7

- 8

- Część II Niosący światło

- 9

- 10

- 11

- 12

- 13

- 14

- Część III Papierowy profil

- 15

- 16

- 17

- 18

- 19

- 20

- 21

- Posłowie

- Przypisy

- Biogram autora

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Dla Ingmara i Ellen

Część I

Zaułek Chrystusa

Porażkę należy ukazać w jasnym świetle,

nie starać się jej pogrzebać,

bo dzięki porażkom stajemy się ludźmi.

Niczego nie pozostawi za sobą,

kto nie pojmie swoich porażek.

Aksel Sandemose

1

Katastrofa nadeszła jesienią i dopadła Louise Cantor bez jakiejkolwiek zapowiedzi. Nadciągnęła bezszelestnie, nie rzucając cienia. Louise ani przez chwilę nie przeczuwała tego, co miało niebawem nastąpić.

Poczuła się tak, jakby dała się zwabić w zasadzkę zastawioną na nią w jakiejś ciemnej uliczce. Tym samym została brutalnie oderwana od ukochanych starożytnych ruin i ciśnięta w rzeczywistość, która jej nigdy nie pociągała. Nagle znalazła się w świecie, w którym nikogo nie interesowały greckie wykopaliska z epoki brązu.

Dotychczas Louise niemal nie wyściubiała nosa z głębokich wykopów. Najczęściej siedziała w kucki nad potłuczonymi wazami i starała się je poskładać w całość. Kochała swoje ruiny tak mocno, że nawet nie dostrzegła, kiedy świat wokół niej legł w gruzach. Była archeologiem, który niebawem miał powrócić z przeszłości i stanąć nad grobem, jakiego nie spodziewał się zobaczyć nawet w najstraszniejszych koszmarach.

Tragedia runęła na nią znienacka, wywaliła jęzor w jej twarz, nie wypowiadając najmniejszego słowa ostrzeżenia.

W wieczór poprzedzający jej wyjazd do Szwecji, gdzie miała wziąć udział w seminarium o grobowcach z epoki brązu, Louise Cantor dotkliwie skaleczyła się w lewą stopę, nastąpiwszy w łazience na skorupę z ceramicznej wazy. Odłamek pochodził mniej więcej z V wieku przed Chrystusem. Rana krwawiła obficie, a spadające na podłogę czerwone krople przyprawiały Louise o mdłości.

Wciąż jeszcze przebywała na Peloponezie, w pobliżu miasta Argos. Nadszedł wrzesień i sezon wykopaliskowy powoli się kończył. Louise czuła już podmuchy wiatru zapowiadające rychłe nadejście zimy. Suche, ciepłe powietrze przepełnione zapachem korynckich rodzynek i tymianku pojawiało się coraz rzadziej.

W końcu krwawienie udało jej się zatrzymać i kiedy odcinała kawałek plastra, z zakamarków jej pamięci wychynęło pewne wspomnienie.

Zardzewiały gwóźdź przebił mi stopę. Nie tę, którą przed chwilą rozcięłam, ale drugą, prawą. Miałam wówczas pięć lub sześć lat. Brązowy gwóźdź zagłębił się mocno w piętę, przebijając skórę, mięso i trafiając na kość, zupełnie jakby ktoś próbował nadziać moją nogę na pal. Wrzeszczałam wniebogłosy i byłam pewna, że w tamtej chwili cierpiałam tak samo jak mężczyzna wiszący na krzyżu w pobliskim kościele, do którego czasem wiodły mnie samotne zabawy.

Naostrzone pale czają się wszędzie, pomyślała, oczyszczając ceramiczną skorupę z zaschniętej krwi. Kobieta w każdej chwili swojego życia narażona jest na jeżące się w pobliżu kolce, czyhające na wszystko, co ona stara się ochronić.

Utykając, przeszła z łazienki do części domu stanowiącej jednocześnie jej sypialnię i miejsce do pracy. W jednym kącie stały trzeszczący fotel bujany oraz adapter. Fotel dostała w prezencie od staruszka Leandrosa, nocnego stróża. Biegał po wykopaliskach już jako dziecko. Był biedny, ale niezwykle interesował się tym, co działo się w pierwszych stanowiskach archeologicznych zakładanych przez szwedzkich badaczy w latach trzydziestych. Obecnie wszystkie noce w stróżówce przy wzgórzu Mastos raczej smacznie przesypiał, mimo to wszyscy stawali w jego obronie. Był dla nich jak duch opiekuńczy, bez którego wszystkie prace na wykopaliskach zostałyby narażone na niepowodzenie. Tymczasem, w miarę upływu lat, Leandros zmienił się w bezzębnego i coraz częściej niedomytego anioła stróża.

Louise Cantor usiadła w bujanym fotelu i przyglądała się zranionej stopie. Uśmiechnęła się na myśl o starym stróżu i o swoich kolegach z pracy. Większość znanych jej szwedzkich archeologów nie uznawała żadnych autorytetów, władze traktowała jako kolejną przeszkodę w ich pracy. Dawni bogowie, którzy wieki temu stracili jakiekolwiek znaczenie, niestety nie mogli mieć wpływu na to, czy w jakimś odległym szwedzkim urzędzie zostanie wydana zgoda na badania archeologiczne. Biurokracja w tej dziedzinie była jak system tuneli z mnóstwem wejść i wyjść, które prowadziły donikąd. Koniec końców decyzje, które wreszcie docierały do dyszących z gorąca, rozkopanych greckich grobowców, najczęściej i tak bywały niezrozumiałe. Archeolog rozpoczynający wykopaliska zawsze liczy na mnóstwo szczęścia, rozmyślała Louise. Nigdy nie wiadomo, czy znajdzie to, czego szuka, oraz czy szuka tego, co chce odnaleźć. Jeśli mu się uda, oznacza to, że fortuna była łaskawa. Mimo to nigdy jednak nie ma całkowitej pewności, że dostanie pozwolenie na kontynuację prac i fundusze na dalsze zagłębianie się we wspaniały zrujnowany świat. A nuż z wymienia nagle przestanie płynąć mleko? Louise uznała to za osobisty wkład w żargon archeologów. Uważała różnego rodzaju urzędy za dojne krowy.

Spojrzała na zegarek. W Grecji był kwadrans po ósmej, a więc w Szwecji było o godzinę wcześniej. Sięgnęła po telefon i wystukała numer telefonu syna, który mieszkał w Sztokholmie.

Długo wsłuchiwała się w rozbrzmiewający w słuchawce sygnał, a kiedy w końcu włączyła się automatyczna sekretarka, Louise przymknęła oczy. Głos nagrania wpływał na nią kojąco. „To automatyczna sekretarka. Więc wiesz, co robić. Powtarzam po angielsku. This is an answering machine and you know what to do. Henryk”.

Louise nagrała wiadomość. „Nie zapomnij, że wracam do domu. Lecę na dwa dni do Visby, gdzie mam dać wykład na temat epoki brązu. Potem przyjadę do Sztokholmu. Kocham cię. Do zobaczenia wkrótce. Może jeszcze później zadzwonię. Jeśli nie, odezwę się już z Visby”.

Wstała z fotela i przyniosła z łazienki odłamek naczynia. Skorupę znalazła jej najbliższa współpracownica, pilna studentka z Lund. Można tu było znaleźć miliony podobnych odłamków. Przykład ceramiki attyckiej, jak oceniała Louise, fragment donicy wykonanej przez kogoś tuż przed okresem, kiedy zaczął dominować kolor czerwony, zatem pochodzącej mniej więcej z V wieku przed naszą erą.

Louise lubiła układanki z kawałków ceramiki, wyobrażała sobie całość, jaką kiedyś tworzyły i której zapewne nigdy nie uda się odtworzyć. Tę akurat skorupę zamierzała dać Henrykowi w prezencie. Położyła ją na spakowanej walizce, która czekała już tylko na zamknięcie suwaka.

Jak zwykle przed podróżą czuła niepokój. Ponieważ z trudem radziła sobie z narastającym zniecierpliwieniem, postanowiła zmienić plany na wieczór. Zanim skaleczyła się skorupą, zamierzała popracować przed snem nad odczytem, który miała wygłosić w Visby. Ostatecznie jednak wyłączyła lampkę na biurku, nastawiła płytę i zapadła w bujany fotel.

Zawsze kiedy słuchała muzyki, u sąsiada zaczynały szczekać psy. Zwierzaki należały do Mitsosa, starego kawalera i posiadacza koparki. Był on również właścicielem niewielkiego domu, który wynajmowała. Większość z jej współpracowników mieszkała w Argos, ona jednak wolała być blisko wykopalisk.

Zasnęła w fotelu, ale po chwili przebudziła się, gwałtownie się wzdrygając. Nagle poczuła, że nie chce spędzić tej nocy sama. Ściszywszy muzykę, zadzwoniła do Vassilisa. Obiecał jej, że następnego ranka odwiezie ją na ateńskie lotnisko. Ponieważ samolot Lufthansy wylatywał do Frankfurtu o bardzo wczesnej godzinie, musieli wyruszyć już o piątej. Louise doszła do wniosku, że skoro i tak tej nocy się nie wyśpi, lepiej będzie, jeśli ktoś dotrzyma jej towarzystwa.

Spojrzała na zegarek i stwierdziła, że Vassilis powinien być jeszcze w biurze. Jedna z ich nielicznych kłótni dotyczyła jego zawodu. Louise musiała przyznać, że rzeczywiście zachowała się wtedy nieładnie, mówiąc mu, że biegły rewident to „najbardziej łatwopalny” z zawodów. Dokładnie zapamiętała słowa, które wówczas wypowiedziała. Była to zupełnie niezamierzona złośliwość. „To najbardziej łatwopalny zawód na świecie. Tak suchy i pozbawiony życia, że w każdej chwili może zająć się ogniem”.

Vassilis wydał się zaskoczony, początkowo posmutniał, by ostatecznie wpaść w złość. W tamtej chwili Louise zrozumiała, że Vassilis nie spotyka się z nią tylko i wyłącznie dla seksu. Sama spędzała z nim wolny czas na przekór temu, a być może właśnie przez to, że wcale nie interesował się archeologią. Po tamtej kłótni, gdy jej słowa tak go dotknęły, że wystraszyła się nie na żarty, iż właśnie przez to Vassilis zerwie z nią znajomość. W końcu jednak udało jej się go przekonać, że nie mówiła poważnie.

– Przecież dzisiejszy świat opiera się na dokumentach księgowych – podsumowała wówczas. – To nasza współczesna liturgia. A biegli to nasi nowi kapłani.

Louise usłyszała w słuchawce ciąg krótkich sygnałów. Zajęte. Zakończyła połączenie i zaczęła się bujać w fotelu.

Vassilisa spotkała zupełnie przypadkowo. Ale czyż nie wszystkie najważniejsze spotkania w życiu są dziełem przypadku? Jej pierwszą miłością był rudowłosy mężczyzna, który parał się polowaniem na niedźwiedzie, budował domy i co jakiś czas zatapiał się w morzu melancholii. Podrzucił ją samochodem, kiedy wracając od przyjaciółki z Hede, spóźniła się na autobus do Sveg. Emil po prostu nadjechał rozklekotaną ciężarówką. Louise miała wówczas szesnaście lat i dopiero zaczynała odkrywać świat. Emil odwiózł ją do domu, a potem – było to wczesną zimą 1967 roku – spędzili ze sobą pół roku. Kiedy Louise udało się wyswobodzić z jego niedźwiedzich objęć, przeniosła się ze Sveg do Östersund, rozpoczęła naukę w gimnazjum i po jakimś czasie postanowiła zostać archeologiem. W Uppsali, dokąd trafiła na studia, spotkała kolejnych mężczyzn, na każdego z nich wpadając przez przypadek. Aron, jej późniejszy mąż, który był ojcem Henryka i który spowodował, że zmieniła nazwisko z Lindblom na Cantor, dostał miejsce obok niej w samolocie z Londynu do Edynburga. Louise zmierzała na uniwersyteckie stypendium, żeby wziąć udział w seminarium o archeologii klasycznej, Aron wybierał się do Szkocji na ryby. I właśnie tam, wysoko nad chmurami, po prostu zaczęli rozmawiać.

Odegnała wspomnienia związane z Aronem, bo zawsze wprawiały ją w złość, i ponownie wybrała numer. Wciąż zajęte.

Odkąd się rozwiodła, nie mogła przestać porównywać wszystkich napotkanych mężczyzn do Arona. Robiła to bezwiednie, jakby w jej głowie odcisnął się jakiś wzorzec. Każdy, kto się nią interesował, był za niski, zbyt wysoki, nudny lub niewystarczająco utalentowany, krótko mówiąc, Aron zawsze w tych zawodach zwyciężał. Do tej pory nie udało jej się poznać nikogo, kto zdołałby wymazać z jej pamięci obraz Arona jako idealnego partnera. Czasem wprawiało ją to w rozpacz, niekiedy w złość, ponieważ czuła się tak, jakby były mąż dalej sterował jej życiem, mimo że nie miał już do tego prawa. Kiedy byli razem, wciąż ją zdradzał i okłamywał, a gdy wszystko zaczęło wychodzić na jaw, po prostu zniknął, zupełnie jak szpieg, który w obliczu rychłego zdemaskowania zwija manatki i wraca do swych mocodawców. Louise przeżyła szok, nie podejrzewała, że Aron miał na boku inne kobiety. Okazało się nawet, że jedną z nich była jej przyjaciółka, też archeolog, całe życie poszukująca świątyni Dionizosa na wyspie Tazos. Henryk był wtedy jeszcze mały, a Louise pracowała na uniwersytecie jako zastępca jednego z wykładowców. Ciężko wspominała okres, gdy próbowała na nowo poskładać do kupy swoje życie, które niespodziewanie rozpadło się na kawałki.

Aron niemal zmiótł ją z powierzchni ziemi, tak jak wybuch wulkanu może unicestwić całą społeczność, jednego człowieka, ceramiczną wazę. Louise często myślała o sobie, przyglądając się fragmentom jakiegoś antycznego naczynia i próbując wyobrazić sobie niemożliwą do zrekonstruowania całość, jaką kiedyś tworzyły. Aron nie tylko roztrzaskał ją na kawałki, ale też schował część odłamków, żeby utrudnić jej odtworzenie własnej tożsamości, jej jako człowiekowi, kobiecie, archeologowi.

Porzucił ją bez ostrzeżenia, zostawiając jedynie krótki, niedbale napisany list, w którym oświadczał, że ich małżeństwo właśnie dobiegło końca, że nie ma już siły, prosi o wybaczenie i żywi wielką nadzieję, że Louise nie nastawi przeciwko niemu ich syna.

Po siedmiu miesiącach bez wieści otrzymała list nadany w Wenecji. Louise rozpoznała po charakterze pisma, że Aron był pijany, kiedy go pisał. Widocznie postanowił się odezwać w trakcie jednego ze swoich ciągów alkoholowych – pełnych wzlotów i upadków, w które wpadał zazwyczaj raz na tydzień. Pisał więc łzawym tonem, użalał się nad sobą i pytał, czy Louise nie zechciałaby do niego wrócić. Dopiero wówczas, trzymając w dłoni poplamiony winem list, zrozumiała, że to naprawdę koniec. Nie chciała być znów z Aronem i jednocześnie bardzo tego pragnęła, nie miała jednak odwagi na taki krok, bo wiedziała, że ten mężczyzna znów zniszczy jej życie. A człowiek może podźwignąć się z ruin tylko jeden raz, myślała. Nie da się tego zrobić ponownie, to zdecydowanie zbyt wiele. Odpisała mu więc, że ich małżeństwo dobiegło końca. Wciąż łączył ich Henryk, ale to od niego i ich syna zależało, w jakich będą stosunkach. Louise nie zamierzała się do tego mieszać.

Potem minął niemal rok, nim Aron znów się odezwał. Pewnego razu po prostu zadzwonił i w stale rwącej się rozmowie telefonicznej wyjaśnił, że obecnie przebywa w Nowej Fundlandii, gdzie wraz z grupą informatyków tworzy jakąś sieć. Louise nie mogła się oprzeć wrażeniu, że jej były mąż wpadł w sidła jakiejś sekty. Tłumaczył się mętnie, że wraz z innymi zajmuje się przyszłością archiwizacji danych, że całe doświadczenie ludzkości da się zawrzeć w ciągach zer i jedynek. Mikrofilmy i magazyny z piętrzącymi się w nich dokumentami miały odejść do lamusa. Od teraz to komputery gwarantowały, że doświadczenie całych pokoleń nie pójdzie w niepamięć. Louise zastanawiała się potem, czy te jego komputery nie zaczną z czasem magazynować i przetwarzać swoich własnych doświadczeń. Rozmowa się rwała, coś trzeszczało na linii, więc nie zrozumiała wiele z tego, co mówił, choć musiała przyznać, że tym razem był trzeźwy i nie uderzał w płaczliwy ton. Na koniec wspomniał, że chciałby odzyskać litografię przedstawiającą jastrzębia atakującego gołębia, którą kupili na początku małżeństwa, wybrawszy się pewnego dnia do galerii. Jakiś tydzień później Louise wysłała mu obraz. W tym samym czasie odgadła, że Aron, mimo że zachował to przed nią w tajemnicy, nawiązał kontakt z Henrykiem.

Eksmąż zawsze był obecny w jej życiu. Czasem Louise z rezygnacją dochodziła do wniosku, że już nigdy nie uda jej się wymazać z pamięci jego twarzy i zerwać więzi, przez którą odrzucała każdego poznanego mężczyznę.

Ponownie wybrała numer Henryka. Zawsze kiedy dopadał ją ból wywołany wspomnieniem Arona, chciała usłyszeć głos syna. Rozmowa z nim wpływała na nią kojąco i odpędzała gorycz. Ponieważ znów włączyła się automatyczna sekretarka, Louise postanowiła zadzwonić dopiero z Visby.

Za każdym razem, kiedy Henryk nie odbierał telefonu, Louise dopadał irracjonalny lęk i przez kilka sekund przed jej oczami przewijały się obrazy ofiar wypadków, pożarów i ciężkich chorób. Jej syn był ostrożny i nie podejmował niepotrzebnego ryzyka, mimo że sporo podróżował i lubił wyruszać w nieznane.

Louise wyszła na zewnątrz i zapaliła papierosa. Od strony domu Mitosa dobiegał radosny męski śmiech. Poznała po głosie, że to Panayiotis, starszy brat właściciela domu. Panayiotis wygrał kiedyś na loterii i od tego czasu, ku zgryzocie całej rodziny, wiódł beztroskie i wesołe życie. Louise uśmiechnęła się na myśl o tym pogodnym mężczyźnie i głęboko zaciągnęła się dymem. Dawno temu postanowiła, że rzuci palenie w dniu swoich sześćdziesiątych urodzin.

Była sama na dworze, otaczała ją ciemność, a nad jej głową rozpościerało się rozgwieżdżone niebo. Chłodny wiatr ustał, oddychała więc ciepłym, łagodnym powietrzem. A więc w to miejsce dotarłam, pomyślała. Przyjechałam tu aż z dalekiego Sveg, z pełnego melancholii regionu Härjedalen, by pochylać się nad grobowcami z epoki brązu. Porzuciłam chłód i śniegi, wybierając upał i gaje oliwne.

Zgasiła papierosa i weszła z powrotem do domu. Bolała ją stopa. Stanęła na środku pokoju, zastanawiając się, co ze sobą począć. W końcu jeszcze raz wystukała numer do Vassilisa. Sygnał był już wolny, ale przyjaciel nie odbierał.

W umyśle Louise twarz Vassilisa zlała się w jedno z twarzą Arona. Oszukuje mnie, myślała. Traktuje mnie jak przedmiot, bez którego z powodzeniem może się obejść.

W przypływie fali zazdrości wybrała numer komórki, którą Vassilis zawsze nosił w kieszeni. Tego telefonu też nie odebrał, a po chwili kobiecy głos poprosił ją po grecku, żeby zostawiła wiadomość. Louise zagryzła usta i nie odezwała się ani słowem.

Zasuwając walizkę, zdecydowała, że wykorzysta wolny czas na zakończenie tego bezsensownego związku. Zamknę tę księgę przychodów i rozchodów, stwierdziła w myślach, tak samo jak przed chwilą zamknęłam torbę. Wyciągnęła się na łóżku i wbiła wzrok w nieruchomy wentylator, zagłębiając się w rozmyślaniach. Jak w ogóle mogłam się z nim zadawać? Nagle poczuła wstręt – nie do Vassilisa, ale do samej siebie.

Chwilę potem wentylator wciąż trwał w bezruchu, a gwałtowna zazdrość całkowicie przeminęła. Psy już nie szczekały. Jak zwykle kiedy stała w obliczu ważnej decyzji, Louise spojrzała z dystansu na siebie i sytuację, w której się znalazła.

Oto Louise Cantor, jesienią 2004 roku. Oto jej życie, czarno na białym, a raczej czerwono na czarnym, bo to najczęstsza kombinacja kolorów na naczyniach, które każdego dnia wykopuje z tej greckiej ziemi. Louise Cantor ma pięćdziesiąt cztery lata, mimo to nie przeraża jej widok własnej twarzy i swojego nagiego ciała w lustrze. Wciąż jest pociągająca, wygląda młodo, a mężczyźni nadal ją zauważają, nawet jeśli już się za nią nie oglądają. A ona sama? Za kim się ogląda? Czy potrafi patrzeć już tylko w dół, w ziemię, która wciąż nęci ją i zmusza do poszukiwania kolejnych śladów przeszłości? Louise Cantor właśnie zamknęła książkę pod tytułem „Vassilis” i już nigdy więcej jej nie otworzy. Nie pozwoli mu nawet, żeby odwiózł ją jutro rano na lotnisko.

Podniosła się z łóżka, sięgnęła po książkę telefoniczną i odszukała numer lokalnej korporacji taksówkowej. Odebrała jakaś przygłucha kobieta, więc Louise musiała niemal krzyczeć, zamawiając kurs. Rozłączywszy się, mogła już tylko liczyć na to, że taksówka przyjedzie. Ponieważ Vassilis zapowiedział się na wpół do czwartej w nocy, zamówiła samochód na trzecią. Potem usiadła przy biurku i napisała list: „Drogi Vassilisie! Między nami koniec, już wszystko minęło. Nic nie trwa wiecznie. Czuję, że zmierzam w nowym kierunku. Przykro mi, że jechałeś na próżno, dzwoniłam. Louise”. Skończyła pisać i dokładnie przyjrzała się tekstowi. Czy zmieni zdanie? Już jej się to zdarzało. Napisała w przeszłości niejeden list pożegnalny, który nigdy nie został wysłany. Nie tym razem, postanowiła. Wsunęła kartkę do koperty, zakleiła ją, po czym po ciemku wyszła na dwór i spinaczem do bielizny przypięła list do skrzynki pocztowej. Potem przez długi czas przewracała się na łóżku, aż w końcu wypiła lampkę wina i wbiła wzrok w opakowanie tabletek nasennych, nie mogąc się na nie zdecydować.

Taksówka podjechała pod dom za trzy trzecia. Louise czekała przed furtką przy akompaniamencie ujadania psów Mitosa. Zapadła się w miękkim siedzeniu i zamknęła oczy. Poczuła, że może zasnąć dopiero teraz, kiedy rozpoczęła swą podróż.

Dotarli na lotnisko tuż przed świtem. Louise ani przez chwilę nie spodziewała zbliżającej się katastrofy.

2

Louise odprawiła swój bagaż u na wpół jeszcze śpiącej obsługi Lufthansy i udała się w stronę kontroli bezpieczeństwa. Wtedy wydarzyło się coś, co wywarło na niej ogromne wrażenie.

Po jakimś czasie doszła do wniosku, że być może powinna była potraktować to jako omen, rodzaj ostrzeżenia. Jednak tamtego dnia nic takiego nie przyszło jej na myśl, po prostu spostrzegła kobietę siedzącą na kamiennej posadzce. Otaczała ją sterta bezkształtnych tobołów i staromodnych walizek obwiązanych sznurkami. Kobieta płakała, zastygła w bezruchu. Jej poorana zmarszczkami twarz zwrócona była gdzieś w przestrzeń. Zapadnięte policzki świadczyły o znacznych brakach w uzębieniu. To pewnie Albanka, pomyślała Louise. Mnóstwo kobiet z Albanii szukało pracy w Grecji, podejmując się jakiegokolwiek zajęcia, bo niewiele to i tak więcej niż nic, a Albania to biedny kraj. Nieznajoma miała głowę owiniętą szalem, nie była jednak muzułmanką. Był to zwykły szal, jaki w tej części świata nosiły stare kobiety. Nikogo z nią nie było. Kobieta po prostu siedziała na ziemi, pogrążona we łzach. Wyglądała tak, jakby jakaś fala wyrzuciła ją na ląd właśnie w tym miejscu, roztrzaskując cały dobytek i życie w drobny mak, pozostawiając jedynie nic niewarte szczątki.

Louise Cantor stanęła w miejscu. Potrącali ją spieszący się dokądś ludzie, lecz ona nie poddawała się im, jak skała chłostana wiatrem. Wyżłobione tunele zmarszczek na śniadej twarzy nieznajomej powodowały, że jej skóra wyglądała jak zastygła lawa. Louise przyszło na myśl, że w twarzach staruszek tkwi pewien rodzaj piękna. Czas ściera z nich warstwę po warstwie, pozostawiając jedynie cieniutką skórę, na której widać doświadczenie całego życia. Spod oczu kobiety biegły w dół po policzkach dwie bruzdy, w których płynęły łzy.

Nawadniają cierpienie, o którym nic nie wiem, pomyślała Louise. Mimo to jestem pewna, że noszę w sobie cząstkę tej nieznajomej kobiety.

Nagle staruszka podniosła głowę i ich spojrzenia na moment się skrzyżowały. Jednak nieznajoma pokręciła tylko powoli głową, co Louise odczytała jako sygnał, że jej pomoc, cokolwiek miałaby oznaczać, nie jest potrzebna. Ruszyła więc dalej, w stronę kontroli bezpieczeństwa, i wbiła się w tonący w zapachu oliwy i czosnku tłum trącających się łokciami ludzi. Odwróciła się, by jeszcze raz spojrzeć na płaczącą staruszkę, ale tę zasłoniła już kurtyna pchających się pasażerów.

Louise od dzieciństwa prowadziła pamiętnik, w którym zapisywała warte zapamiętania zdarzenia. To jedno z nich, pomyślała. Kładąc torebkę na taśmie, formułowała w myślach słowa. Włożyła telefon komórkowy do niebieskiego plastikowego koszyczka i przeszła przez bramkę, w magiczny sposób oddzielającą dobrych ludzi od złych.

W sklepie wolnocłowym kupiła dla siebie butelkę whisky Tullmore Dew, a dla Henryka dwie butelki retsiny. Potem usiadła przy odpowiednim wyjściu i przerzuciwszy zawartość torebki, z żalem stwierdziła, że zostawiła pamiętnik w domu. Miała go przed oczami – leżał na stoliku przy łóżku, tuż obok zielonej lampki. Wyjęła więc program konferencji i zaczęła pisać na odwrocie strony. Płacząca kobieta na lotnisku w Atenach. Staruszka o twarzy wyglądającej jak ruina odkopana po tysiącu lat przez wścibskiego, nieznającego umiaru archeologa. Dlaczego płakała? Uniwersalne pytanie: dlaczego ludzie płaczą?

Louise zamknęła oczy, zastanawiając się nad tym, co mogły skrywać tobołki i zniszczone walizki kobiety. Pustkę, przyszło jej na myśl. Była w nich pustka lub popiół pozostały po dawno już wygasłych ogniskach.

Gdy zaproszono pasażerów do samolotu, Louise gwałtownie się przebudziła. Przydzielono jej miejsce przy przejściu, obok mężczyzny, który zdawał się odczuwać lęk przed lataniem. Louise postanowiła, że prześpi cały lot do Frankfurtu i dopiero na trasie do Sztokholmu zje śniadanie.

Kiedy dotarła na lotnisko Arlanda i odszukała swój bagaż, wciąż czuła zmęczenie. Lubiła myśleć o zbliżającej się podróży, ale sama droga ją wyczerpywała. Gdzieś w głębi Louise czuła, że kiedyś w trakcie podróży dopadnie ją atak paniki. Dlatego od wielu lat zawsze miała przy sobie opakowanie środków uspokajających, na wypadek gdyby jej obawy się potwierdziły.

Odnalazłszy drogę do terminalu krajowego, ponownie nadała bagaż, tym razem nieco mniej niewyspanej kobiecie, i znów usiadła przy swoim wyjściu. Przez otwarte nieopodal drzwi wdarł się do środka powiew chłodnego jesiennego wiatru. Louise zadrżała z zimna, obiecując sobie, że kiedy tylko znajdzie się w Visby, kupi sweter z grubej gotlandzkiej wełny. Gotlandia i Grecja, rozmyślała. Tu i tam hoduje się owce. To łączy te miejsca. Gdyby na Gotlandii rosły gaje oliwne, różnica między nimi byłaby naprawdę niewielka.

Zastanowiła się, czy jeszcze raz zadzwonić do Henryka. Pewnie śpi, stwierdziła w myślach. Syn często zamieniał ze sobą noc i dzień, wolał pracować w świetle gwiazd niż w promieniach słońca. Zamiast tego wystukała numer do ojca, mieszkającego w Ulvkälla, sporo dalej na północ, nieopodal Sveg, na południowym brzegu Ljusny. On dla odmiany prawie nie sypiał, Louise wiedziała, że może do niego dzwonić o każdej porze dnia i nocy. Mimo że robiła tak bardzo często, nigdy nie udało jej się obudzić go telefonem. Dokładnie tak pamiętała go z dzieciństwa – jako olbrzyma, który raz na zawsze pożegnał się z Morfeuszem i nieustannie przy niej czuwał.

Wybrała jego numer, ale rozłączyła się zaraz po usłyszeniu pierwszego sygnału. Doszła do wniosku, że i tak nie wiedziałaby, co powiedzieć. Wrzuciła telefon do torebki i pomyślała o Vassilisie. Nie zadzwonił ani nie nagrał żadnej wiadomości. Bo i po co miałby to robić? Louise skarciła się w myślach, mimo to poczuła lekkie rozczarowanie. Zaraz jednak odegnała od siebie tę myśl, stwierdziwszy, że szkoda tracić czas na wątpliwości. Z domu wyniosła naukę, że nie należy rozpamiętywać powziętych decyzji, nawet jeśli okażą się one całkiem chybione. Najważniejsze, by umieć zachować dobrą minę, nawet do bardzo złej gry.

Kiedy koła samolotu uderzyły o płytę lotniska w Visby, od strony morza wiał silny wiatr. Chłodny powiew szarpnął płaszczem Louise, kiedy pochylona spieszyła się w stronę budynku lotniska. Wewnątrz czekał na nią mężczyzna z tabliczką z jej imieniem. W drodze do miasta przyglądała się koronom drzew tak mocno tarmoszonym przez wiatr, że zdawało się, iż za moment stracą resztki jesiennych liści. Pory roku toczą właśnie dramatyczną walkę, pomyślała. Walkę, która z góry jest już rozstrzygnięta.

Hotel o nazwie Strand leżał na wzgórzu wznoszącym się tuż za portem. Louise dostała pokój bez widoku na rynek miasteczka. Zawiedziona, zeszła do recepcji i poprosiła o zamianę. Dostała inny, nieco mniejszy, ale za to z oknem na właściwą stronę. Stała przy nim dłuższą chwilę, zamyślona. Co takiego widzę? Co mam nadzieję zobaczyć przez to okno?

Co jakiś czas powtarzała słowa swojej prywatnej mantry: Mam pięćdziesiąt cztery lata. Do tego miejsca dotarłam. Dokąd teraz zmierzam i kiedy moja droga się skończy?

Na chodniku przed hotelem jakaś starsza pani bezradnie szarpała smycz, na której końcu opornie człapał pies. Louise poczuła, że w tej chwili przypominała bardziej to zwierzę niż nieznajomą w jaskrawoczerwonym palcie.

Tuż przed czwartą po południu wybrała się do leżącego tuż nad wodą budynku uczelni. Znajdował się blisko, więc zdążyła jeszcze przespacerować się po opustoszałym porcie. Fale wściekle atakowały kamienne molo. Morze miało tu inny kolor niż w Grecji. Tutejsze wody są bardziej dzikie, pomyślała Louise. Surowsze. To młode, porywcze morze wyciąga nóż ostrych fal na widok każdego statku i portu.

Silny wiatr, który wciąż wiał, stał się jeszcze bardziej porywisty. W oddali majaczył zbliżający się do portu prom. Louise była punktualna, uważała, że należy unikać zjawiania się przed czasem, tak samo jak spóźniania się. Na miejscu powitał ją sympatyczny mężczyzna z blizną po zajęczej wardze. Był jednym z organizatorów konferencji. Przedstawił się i przypomniał, że on i Louise już się kiedyś spotkali, wiele lat temu. Louise jednak tego nie pamiętała. Rozpoznawanie ludzi po latach było sztuką, której nie posiadała, wiedziała o tym od zawsze. Twarze się zmieniają, rozmyślała. Często wręcz nie do poznania. Uśmiechnęła się jednak przyjaźnie do gospodarza i zapewniła, że go pamięta. Tak, pamięta go doskonale.

Wkrótce w nijako urządzonej sali konferencyjnej zebrało się dwadzieścioro dwoje uczestników spotkania. Każdy zajął miejsce za tabliczką ze swoim imieniem i nazwiskiem. Najpierw podano kawę i herbatę, a potem łotewski profesor nazwiskiem Stefanis łamaną angielszczyzną rozpoczął konferencję, opowiadając o ostatnich znaleziskach ceramiki minojskiej, która okazała się wyjątkowo trudna do opisania. Louise do końca jego przemowy nie zrozumiała jednak, co było tak trudne do ustalenia. Ceramika minojska to ceramika minojska, koniec kropka, podsumowała w myślach.

Po niedługim czasie Louise zorientowała się, że w ogóle nie słucha prelekcji. Myślami wciąż krążyła po Peloponezie, wdychając zapach rodzynek i tymianku. Rozejrzała się po sali, starając się ocenić, kto uważnie słucha wykładu, a kto, tak jak ona, myśli o niebieskich migdałach. Nikogo z tych ludzi nie znała, nie licząc mężczyzny, który twierdził, że kiedyś już się spotkali. Byli to reprezentanci krajów nordyckich i bałtyckich, paru z nich, podobnie jak Louise, pracowało na co dzień w terenie.

Nagle doktor Stefanis skończył przemawiać, zupełnie jakby sam siebie zmęczył swoją kiepską angielszczyzną. Po grzecznościowych oklaskach odbyła się krótka dyskusja, a potem, po kilku praktycznych informacjach dotyczących dnia następnego, zakończono spotkanie. Kiedy Louise wychodziła z budynku, zaczepił ją jakiś nieznajomy mężczyzna, pytając, czy da się sfotografować dla jakiejś lokalnej gazety z kilkoma innymi uczestnikami konferencji. Zgodziła się, podała mu swoje nazwisko, a po grupowym zdjęciu ruszyła w stronę hotelu, smagana silnymi podmuchami zimnego wiatru.

Kiedy wreszcie dotarła do pokoju, od razu zasnęła na łóżku. Po jakimś czasie zbudziła się, nie wiedząc, gdzie jest. Jej wzrok spoczął na leżącej na stole komórce. Przyszło jej na myśl, że powinna zadzwonić do syna, ale po chwili zdecydowała, że zrobi to po kolacji. Wyszła na rynek i ruszyła przed siebie, natrafiając na mieszczącą się w piwnicy restaurację. Mimo że było w niej niewielu gości, jedzenie okazało się smaczne. Po wypiciu paru lampek wina poczuła rozgoryczenie z powodu rozstania z Vassilisem, szybko jednak odegnała tę myśl, próbując się skoncentrować na czekającym ją nazajutrz wykładzie. Zamówiwszy kolejną lampkę, przebiegła w myślach przygotowany tekst. Prelekcję napisała już jakiś czas temu i powtarzała ją tyle razy, że potrafiła ją wygłosić niemalże z pamięci, bez pomocy notatek. „Opowiem państwu o czarnym kolorze ceramiki. Czerwony tlenek żelaza w procesie wypalania, pod wpływem braku tlenu, zmienia kolor na czarny. Dzieje się tak w ostatniej fazie tego procesu, wcześniej powstaje wspomniany tlenek żelaza i naczynie zmienia kolor na czerwony. Tym samym kolor czerwony i czarny wpływają na siebie nawzajem”.

Louise poczuła działanie alkoholu, zrobiło się jej ciepło, a w głowie zaszumiały łagodne fale. Uregulowała rachunek, a kiedy znalazła się na ulicy, doszła do wniosku, że chciałaby, żeby już było jutro.

Wyjęła komórkę z kieszeni i zadzwoniła na telefon stacjonarny Henryka. Znów odezwała się automatyczna sekretarka. Zdarzało się, że syn, kiedy miał jej do przekazania coś bardzo ważnego, nagrywał dla niej specjalną wiadomość. Czuła się wówczas tak, jakby dzieliła tę wieść z całym światem. Tym razem ona mu się nagrała, informując, że jest już w Visby i niebawem do niego przyjedzie. Potem spróbowała dodzwonić się na komórkę, ale i tak nie udało jej się z nim połączyć.

Poczuła dreszcz niepokoju, jednak tak lekki, że prawie go nie zauważyła.

Tej nocy spała przy uchylonym oknie. Koło północy obudziły ją krzyki pijanych chłopaków wołających do stojącej pod latarnią dziewczyny, która najwyraźniej była dla nich niedostępna.

Nazajutrz o dziesiątej Louise wygłosiła wykład o attyckiej glinie. Mówiła o dużej zawartości w niej żelaza i dygresyjnie wspomniała o bogatej w wapń glinie z Koryntu, z której wyrabiano naczynia białe, a czasem nawet zielone.

Mimo że większość uczestników konferencji poprzedniego wieczoru spożyła późną, solidną i obficie zakrapianą kolację, Louise udało się skupić ich uwagę. Mówiła tak długo, jak sobie zaplanowała: dokładnie czterdzieści pięć minut, a kiedy skończyła, nagrodzono ją gromkimi brawami. W trakcie późniejszej dyskusji nikt nie zadał jej pytania, na które nie umiałaby odpowiedzieć. Gdy nadeszła pora przerwy na kawę, Louise z zadowoleniem doszła do wniosku, że godnie odwdzięczyła się organizatorom konferencji za zaproszenie.

Wiatr nieco ustał, więc nalała sobie kawy do kubka i wyszła na dwór. Usiadła na ławce i postawiła kubek na kolanie. Nagle poczuła, że zawibrował jej w kieszeni telefon. Była pewna, że to oddzwania Henryk, ale na ekranie komórki wyświetlił się numer Vassilisa. Louise zawahała się chwilę, ostatecznie jednak nie odebrała, podejrzewając, że rozmowa może zakończyć się gwałtowną kłótnią. Było jeszcze wcześnie, a Vassilis, kiedy miał gorszy dzień, potrafił być niemiłosiernie zrzędliwy. Louise postanowiła, że porozmawia z nim po powrocie do Grecji.

Wsunęła komórkę do torebki, dopiła kawę, po czym zdecydowała, że ma już dość tej konferencji. Była wprawdzie pewna, że następni prelegenci mają do powiedzenia sporo ciekawych rzeczy, lecz ona nie zamierzała ich słuchać. Energicznie wstała z miejsca i odszukała mężczyznę z blizną. Skłamała, że nagle zachorował jej bliski przyjaciel, którego życiu co prawda nic nie zagraża, ale sprawa jest na tyle poważna, że Louise jest zmuszona odwołać swój udział w dalszej części programu.

Po jakimś czasie miała pożałować tych słów i zadręczać się, że gdyby ich wówczas nie wypowiedziała, nie wywołałaby wilka z lasu.

Tamtego dnia nad Visby świeciło jesienne słońce. Gdy tylko wróciła do hotelu, Louise poprosiła recepcjonistkę o pomoc w zmianie rezerwacji biletu i już po chwili miała miejsce w samolocie, który startował o trzeciej po południu. Ponieważ pozostało jej sporo czasu, pospacerowała jeszcze dookoła murów otaczających centrum miasteczka, wstępując po drodze do dwóch sklepów z ubraniami. Przymierzyła dwa zrobione na drutach swetry, ale żaden jej się nie spodobał. Zjadła obiad w chińskiej restauracji i zdecydowała, że nie będzie już próbowała dodzwonić się do Henryka, tylko zrobi mu niespodziankę. Syn dał jej kiedyś klucz do mieszkania oraz przyzwolenie na wizyty bez zapowiedzi. Oznajmił jej wówczas, że nie ma przed nią nic do ukrycia.

Kiedy o odpowiedniej porze dotarła na lotnisko, zauważyła w kiosku wydanie lokalnej gazety ze zdjęciem grupy archeologów, które zrobiono dzień wcześniej. Kupiła egzemplarz, oderwała stronę ze zdjęciem i schowała ją do torebki. Chwilę później ogłoszono, że jej samolot ma awarię i że pasażerowie będą musieli zaczekać na następną maszynę, która dopiero leci do Visby ze Sztokholmu.

Louise nawet się nie rozzłościła, poczuła jedynie narastające w niej zniecierpliwienie. Ponieważ nie było żadnego innego lotu, na który mogłaby zdobyć bilet, wyszła na zewnątrz, żeby zapalić. Przeszło jej przez myśl, że popełniła błąd, nie odbierając telefonu od Vassilisa. Powinna była stawić czoła jego wściekłości i zranionemu ego. Najwyraźniej nie umiał pogodzić się z jej nagłą decyzją. Mimo to nie oddzwoniła.

Lot odbył się z blisko dwugodzinnym opóźnieniem, więc do Sztokholmu dotarła po siedemnastej. Złapała taksówkę na lotnisku i kazała się zawieźć prosto do mieszkania Henryka w dzielnicy Söder. Po drodze utknęli w korku spowodowanym jakimś wypadkiem. Dużo później Louise przyszło do głowy, że może jakaś nieznana siła próbowała ją wówczas zatrzymać, jak najbardziej opóźnić, oszczędzić. Tamtego dnia jednak niczego nie przeczuwała. Mocno zniecierpliwiona stwierdziła tylko, że Szwecja coraz bardziej przypomina jej Grecję, jej nieustające korki i ciągłe spóźnienia.

Henryk mieszkał przy Tavastgatan, spokojnej uliczce położonej niedaleko jednej z najruchliwszych arterii w dzielnicy. Dotarłszy na miejsce, Louise odkryła, że kod do bramy jest ciągle ten sam: data bitwy pod Hastings, 1066. Rozległo się ciche brzęczenie i drzwi ustąpiły. Henryk mieszkał na ostatnim piętrze, dzięki czemu miał z okien widok na pokryte blachą dachy i wieże kościelne. Kiedyś, ku przerażeniu Louise, syn oznajmił, że jeśli stanie się na parapecie jednego z okien, w oddali można dostrzec wody cieśniny Norrström.

Zadzwoniła dwukrotnie, ale nikt nie otworzył. Gdy w końcu weszła do mieszkania, natychmiast zaskoczył ją panujący w nim zaduch.

W jednej chwili ogarnął ją strach. Poczuła, że coś jest nie tak. Wstrzymała oddech i nasłuchiwała. Z przedpokoju widziała kuchnię. Nikogo tu nie ma, stwierdziła. Zawołała Henryka, lecz odpowiedziała jej cisza. Niepokój minął. Powiesiła płaszcz na wieszaku i zrzuciła buty. Na podłodze w przedpokoju nie było ulotek reklamowych ani żadnej poczty, pomyślała więc, że Henryk nigdzie nie wyjechał. Weszła do kuchni i rzuciła okiem na zlew. Był pusty, nie piętrzyły się w nim brudne naczynia. Ku jej zdziwieniu pokój dzienny okazał się wysprzątany, na biurku nie leżały żadne papiery. Rozglądając się dalej, Louise uchyliła drzwi do sypialni.

Henryk był pod kołdrą. Jego głowa ciężko spoczywała na poduszce. Leżał na plecach, jedna ręka zwisała nad podłogą, druga spoczywała na klatce piersiowej.

Od razu zrozumiała, że syn nie żyje. W desperackiej próbie uwolnienia się od tej myśli krzyknęła na cały głos. Henryk jednak niczego nie mógł usłyszeć. Leżał tu, ale już go nie było.

Był piątek, 17 września. Louise Cantor stoczyła się w czarną otchłań, która wypełniła jej ciało. Wybiegła z mieszkania, nie przestając krzyczeć. Ci, którzy ją wtedy słyszeli, zeznali później, że jej wrzask brzmiał jak wycie cierpiącego zwierzęcia.

3

Do ogarniętego chaosem umysłu Louise przedarła się tylko jedna myśl. Aron. Gdzie on się podziewa? Czy w ogóle jeszcze żyje? Dlaczego nie ma go przy niej? Henryk był ich dzieckiem, tego Aron nie miał prawa się wyprzeć. Eksmąż oczywiście nie zjawił się, nigdy się zresztą nie zjawiał. Był jak cienka smuga dymu, której nie dało się złapać, na której Louise nigdy nie mogła się wesprzeć.

Po jakimś czasie uświadomiła sobie, że nie pamięta tych pierwszych paru godzin, które nastąpiły po znalezieniu martwego Henryka. Wiedziała tylko to, z czego zdali jej relację sąsiedzi. Jeden z nich otworzył drzwi właśnie w chwili, gdy się potknęła i spadła ze schodów. Potem pojawił się wokół niej tłum, ratownicy medyczni, policjanci. Mimo że gwałtownie oponowała, wprowadzono ją z powrotem do mieszkania. Nie chciała tam wracać, wmawiała sobie, że wcale nie znalazła tam martwego syna, że on po prostu gdzieś wyszedł i zaraz wróci. Policjantka o twarzy dziecka gładziła ją po ramieniu, niczym matka pocieszająca córeczkę, która upadła i zraniła się w nogę.

Louise jednak nie płakała z powodu rozbitego kolana. Była zdruzgotana, bo umarł jej syn. Policjantka ponownie się przedstawiła, miała na imię Emma. Louise przyszła do głowy absurdalna myśl, że to staroświeckie imię znów stało się modne. Właściwie wszystkie te imiona są znów aktualne, rozmyślała, nawet moje, którego kiedyś używała tylko arystokracja i które potem przeniknęło do niższych warstw społeczeństwa. Dziś jest dostępne dla wszystkich. Jej ojciec Artur uparł się na to imię, a potem w szkole dzieci jej dokuczały. Wtedy w Szwecji panowała królowa imieniem Louise. Była strasznie stara i wyglądała jak uschnięta wierzba. Louise nienawidziła swojego imienia przez całe dzieciństwo i długo potem, aż do czasu, kiedy dobiegł końca jej romans z Emilem, gdy wyzwoliła się z jego niedźwiedzich objęć i znów była wolna. I właśnie wtedy imię Louise stało się nagle niezwykłe i intrygujące.

Wszystkie te chaotyczne myśli kłębiły się w jej głowie, a policjantka imieniem Emma cały czas poklepywała ją po ramieniu, zupełnie jakby wybijała rytm katastrofy albo uosabiała czas, który spokojnie mijał.

Jedną z niewielu rzeczy, które Louise zapamiętała z tamtych chwil, był obraz, który ni stąd, ni zowąd stanął jej przed oczami. Wyobraziła sobie, że czas jest jak powoli odpływający statek. Stała na nadbrzeżu, a zegar odliczający życie tykał coraz wolniej. Została sama, wydarzenia tego dnia przebiegały gdzieś obok. To nie Henryk zmarł, lecz ona sama.

Co jakiś czas miała ochotę uciec i uwolnić się od tego przyjaznego poklepywania. Powiedziano jej później, że jej krzyk był przerażający. W końcu komuś udało się wmusić w nią tabletkę uspokajającą, która uczyniła Louise otępiałą. Zapamiętała, że w pewnej chwili ludzie kręcący się po małym mieszkaniu zaczęli poruszać się w zwolnionym tempie, jakby ktoś puścił źle zmontowany film.

Kiedy pogrążała się coraz głębiej w czarną otchłań, przez głowę Louise przemknęło również kilka chaotycznych myśli o Bogu. Właściwie nigdy z Nim nie rozmawiała, przynajmniej nie zdarzyło się to, odkąd przestała być nastolatką i przeszła poważny kryzys wiary. Stało się to po tym, jak pewnego grudniowego ranka, tuż przed świętą Łucją, jej koleżankę z klasy przejechał pług śnieżny. Wtedy po raz pierwszy Louise poczuła, że śmierć może uderzyć tuż obok. Tamta śmierć pachniała wilgotną wełną, spowita była śniegiem i przenikliwym chłodem. Pamiętała, że nauczycielka się rozpłakała i już sam widok łkającej jak dziecko surowej na co dzień wychowawczyni sprawił, że idylla dzieciństwa zadrżała w posadach. Na ławce, w której zwykle siedziała ta zabita dziewczynka, postawiono płonącą świeczkę. Traf chciał, że było to miejsce obok Louise. Dopiero wtedy zrozumiała, że koleżanki już nie ma, że śmierć oznacza, że kogoś już nie ma i to wszystko. Dopiero potem dotarła do niej i od tej pory napawała przerażeniem świadomość, że śmierć strzela na oślep. Louise zadawała sobie te pytania i nagle zrozumiała, że nie kieruje ich do siebie, ale właśnie do Boga.

On jednak nie odpowiadał, mimo że robiła wszystko, by zwrócić na siebie Jego uwagę, urządziła nawet mały ołtarzyk w szopie na drewno. Bóg okazał się niczym nieobecny dorosły, który odzywa się do dziecka tylko wtedy, kiedy ma na to ochotę. W końcu doszła do wniosku, że właściwie w Niego nie wierzy, a to, co odczuwała wobec Niego wcześniej, było czymś na podobieństwo platonicznej miłości do niedostępnego, starszego od niej o wiele lat chłopca.

Bóg nie zagościł w życiu Louise aż do teraz, ale i tym razem milczał. Została całkiem sama. Była już tylko ona, klepiąca ją po ramieniu policjantka oraz jacyś ludzie porozumiewający się przyciszonymi głosami, poruszający się w zwolnionym tempie, najwyraźniej szukający czegoś, czego do tej pory nie zauważyli.

Nagle wokół zapadła zupełna cisza, jakby ktoś przeciął taśmę z dźwiękiem. Głosy otaczające Louise zamilkły, lecz po chwili ich miejsce zajęły szepty, które wypełniały jej głowę i powtarzały raz po raz, że to, co się dzieje, nie może być prawdą. Henryk przecież po prostu leżał sobie w łóżku i spał. Nie był martwy. To niemożliwe, by nie żył. Przecież Louise przyjechała specjalnie po to, żeby go odwiedzić.

Jakiś ubrany po cywilnemu policjant o zmęczonych oczach poprosił ją, żeby poszła za nim do kuchni. Potem zrozumiała, że mężczyzna zrobił to po to, by nie widziała, jak wynoszą ciało Henryka. Usiedli przy stole. Położywszy otwartą dłoń na blacie, Louise poczuła nieuprzątnięte okruszki.

Henryk nie może być martwy, przecież stół jest cały w okruchach!

Policjant musiał się dwukrotnie przedstawić, zanim jego słowa dotarły do Louise. Nazywał się Göran Vrede^1. Tak, pomyślała, to bardzo stosowne w tej sytuacji, tak się właśnie czuję, kiedy tylko dopuszczam do siebie myśl, że to się dzieje naprawdę.

Mężczyzna zadawał jej pytania, na które ona odpowiadała swoimi pytaniami, a on z kolei próbował udzielić jej na nie odpowiedzi. Rozmowa przypominała chodzenie w kółko.

Pewne było jedynie to, że Henryk nie żyje. Göran Vrede oznajmił, że nic nie wskazuje na to, aby w tym zdarzeniu brały udział osoby trzecie. Potem zapytał, czy Henryk na coś chorował. Louise wyjaśniła mu, że jej syn nie chorował właściwie nigdy, nie licząc okresu dzieciństwa, ale i wówczas nie odnotowano niczego nietypowego. Odkąd był dorosły, nawet się nie przeziębiał. Policjant sporządzał notatki w niewielkim notesie. Louise przypatrywała się jego grubym palcom, zastanawiając się, czy są na tyle sprawne, żeby doszukać się prawdy.

– Ktoś go zamordował – powiedziała.

– Nie ma śladów przemocy – odparł Vrede.

Louise chciała zaprotestować, ale nie miała już sił. Dłuższą chwilę siedzieli w milczeniu, aż w końcu policjant zapytał, czy Louise ma do kogo zadzwonić. Nie czekając na odpowiedź, podał jej swoją komórkę. Louise wystukała numer do ojca. Odkąd nie było przy niej Arona, nie miała nikogo innego. Wsłuchiwała się w przemijające jeden po drugim sygnały, lecz nikt nie odbierał. Być może ojciec poszedł do lasu i rzeźbi, pomyślała. Tam nie mógł go dosięgnąć telefon. A co, jeśli krzyknę odpowiednio głośno? Czy wtedy mnie usłyszy? W tej samej chwili odezwał się jego głos.

Kiedy Artur odebrał, Louise od razu się rozpłakała, zupełnie jakby nagle cofnął się czas, a ona znów była małą, bezbronną, szukającą pocieszenia dziewczynką.

– Henryk nie żyje – wykrztusiła po chwili.

Ciszę przerywał tylko jego ciężki oddech. Ojciec miał płuca wielkie jak miechy i potrzebował ogromnej ilości powietrza, by je napełnić.

– Henryk nie żyje – powtórzyła.

Usłyszała tylko, jak wydusił coś z siebie głośno. Być może powiedział: „Mój Boże”, albo po prostu przeklął.

– Co się stało? – zapytał.

– Siedzę u niego w kuchni. Przyjechałam do niego, to miała być niespodzianka, a on spał. To znaczy leżał w łóżku i był martwy.

Nie miała nic więcej do powiedzenia, oddała więc telefon Göranowi Vrede, który wstał, żeby przekazać jej ojcu wyrazy współczucia. Dopiero kiedy policjant zaczął mówić do słuchawki, do Louise dotarło po raz pierwszy, że Henryk rzeczywiście nie żyje. Że nie były to tylko słowa, obrazy czy jakieś makabryczne przywidzenie lub objaw jej własnego obłędu. Henryk naprawdę nie żył.

Göran Vrede skończył rozmawiać.

– Pani ojciec powiedział, że pił i nie może prowadzić, ale weźmie taksówkę. Gdzie on mieszka?

– W Härjedalen.

– I chce wziąć taksówkę? Przecież to z pięćset kilometrów!

– Mówił poważnie. Uwielbiał Henryka.

Niedługo potem zaprowadzono Louise do hotelu, w którym ktoś zarezerwował dla niej pokój. Dopóki nie zjawił się Artur, stale towarzyszyli jej jacyś ludzie, najczęściej policjanci w mundurach. Dostała kolejne otępiające tabletki i chyba udało jej się nawet na chwilę zasnąć, chociaż wcale nie była tego pewna. Podczas tych godzin śmierć Henryka spowita była mgłą. Jedynym, co Louise potrafiła sobie przypomnieć w trakcie oczekiwania na ojca, było wspomnienie, jak Henryk skonstruował kiedyś mechaniczne piekło. Nie umiała wyjaśnić, dlaczego myślała akurat o tym, półki z poukładanymi na nich wspomnieniami nagle się zawaliły i wszystko znalazło się nie na swoim miejscu. Cokolwiek próbowałaby sobie przypomnieć, jej umysł sięgał po coś zupełnie innego, całkiem nieoczekiwanego.

Henryk miał wtedy piętnaście lub szesnaście lat. Louise kończyła właśnie pracę nad doktoratem o różnicach między attyckimi grobowcami z epoki brązu a ceremonią pochówku w północnej Grecji. Był to czas, kiedy dręczyły ją silne wątpliwości co do wartości merytorycznej tej pracy i – w konsekwencji – wielu bezsennych nocy. Henryk przeżywał okres buntu, a z powodu braku ojca wszystkie swoje pretensje i żale wylewał na matkę. Louise zaczęła żywić poważne obawy, że jej syn wpadł w towarzystwo, w którym pojawiały się narkotyki. Na szczęście wszystko to jakoś minęło i pewnego dnia Henryk pokazał jej fotografię mechanicznego piekła, eksponatu jednego z muzeów w Kopenhadze. Oznajmił, że chce je zobaczyć, i Louise od razu wyczuła, że syn łatwo nie odpuści. Zaproponowała więc, żeby wybrali się tam razem. Była wczesna wiosna, a ponieważ Louise miała zaplanowaną obronę na maj, uznała, że i jej przyda się trochę wolnego.

Podróż bardzo ich do siebie zbliżyła. To wtedy po raz pierwszy wyszli poza granice układu matka–dziecko. Henryk był już prawie dorosły i żądał od niej, żeby tak właśnie go traktowała. Zapytał ją o Arona i właśnie wtedy opisała mu prawdziwą historię ich pełnego pasji związku, którego jedynym pozytywnym owocem był Henryk. Opowiadając mu o ojcu, nie wspomniała o kłamstwach, jakimi ją karmił, oraz o jego ciągłych ucieczkach od odpowiedzialności za dziecko, którego się spodziewali. Henryk słuchał w skupieniu, a pytania, jakie zadawał, świadczyły o tym, że miał je przygotowane od dawna.

Spędzili w Kopenhadze dwa wietrzne dni, brodząc po ulicach tonących w pośniegowym błocie, ale w końcu udało im się dotrzeć do miejsca, którego szukali. Odnalezienie mechanicznego piekła było jak tryumf zwieńczający wyprawę. Piekło skonstruował nieznany artysta na początku osiemnastego wieku, zapewne jakiś szaleniec. Było nie większe niż teatr lalek. Kiedy nakręciło się odpowiednie sprężyny, można było podziwiać, jak wycięte z blachy sylwetki diabłów zaczynały pożerać przerażonych ludzi spadających na dno piekła z umieszczonej powyżej poprzeczki. Wokół tańczyły wykrojone z żółtego metalu płomienie, a z boku podrygiwał Lucyfer z długim ogonem. Wszystko poruszało się do momentu, aż sprężyny się rozprężyły. Wtedy piekło na powrót zamierało. Mimo że mechanizm urządzenia był niezwykle kruchy i cenny i wprawianie go w ruch było zabronione, udało im się namówić pracownika muzeum, by nakręcił sprężyny. Nigdzie na świecie nie było niczego podobnego.

To wtedy Henryk zdecydował, że skonstruuje własne mechaniczne piekło. Louise nie potraktowała tego poważnie, wątpiąc w jego techniczne umiejętności. Jednak pewnego wieczoru jakieś trzy miesiące później Henryk zaprosił ją do swojego pokoju i zademonstrował dokładną kopię zabawki, jaką widzieli w Kopenhadze. Louise była zdumiona i zalała ją nieopisana fala goryczy z powodu Arona, który nie interesował się synem i nie wiedział, jaki jest utalentowany.

Louise nie miała pojęcia, dlaczego właśnie to wspomnienie wypełniało jej umysł, kiedy siedziała w hotelowym pokoju w towarzystwie czuwających nad nią policjantów i czekała na mającego się wkrótce pojawić ojca. W tamtych czasach odczuwała ogromną wdzięczność, że Henryk istnieje. Syn nadawał jej życiu sens i nie mogła się temu równać satysfakcja z napisania doktoratu lub dokonanie nawet nie wiadomo jak ciekawych archeologicznych odkryć. Doszła wówczas do wniosku, że jeśli w ogóle życie ma jakiś sens, to musi nim być obecność drugiego człowieka.

Lecz Henryk już nie żył. Płacz dopadał Louise falami, jak strugi deszczu niesione porywistym wiatrem, które atakują z impetem i szybko mijają. Czas przestał mieć jakiekolwiek znaczenie. Nie miała pojęcia, jak długo czekała już na Artura. Tuż przed jego przybyciem pomyślała, że Henryk nigdy świadomie nie zadałby jej takiego bólu, niezależnie od tego, jak źle byłoby mu na świecie. Czuła, że ona sama jest gwarancją tego, iż jej syn nigdy nie popełniłby samobójstwa.

Cóż więc pozostaje? Ktoś musiał go zabić. Próbowała to wytłumaczyć czuwającej przy niej policjantce. Wkrótce w pokoju pojawił się Göran Vrede. Ciężko opadł na krzesło stojące naprzeciwko Louise.

– Dlaczego? – zapytał.

– Co dlaczego? – zdziwiła się Louise.

– Dlaczego pani sądzi, że ktoś go zabił?

– Nie ma innego wyjaśnienia.

– Czy miał jakichś wrogów? Czy ostatnio spotkało go coś niezwykłego?

– Nie wiem. Ale cóż innego mogło się wydarzyć? Przecież on miał dwadzieścia pięć lat!

– Tego nie wiemy, natomiast pewne jest, że na miejscu zdarzenia nie znaleźliśmy żadnych śladów przemocy.

– Ale ktoś musiał go zabić.

– Nic na to nie wskazuje.

Louise nie odpuszczała, jak mantrę powtarzając, że ktoś zabił jej syna. Zamordował go z zimną krwią. Göran Vrede słuchał jej, trzymając w dłoni notatnik. Niczego jednak w nim nie zapisywał, co rozzłościło Louise.

– Dlaczego pan nie notuje?! – krzyknęła bezradnie. – Przecież panu mówię, co tu się stało!

Vrede otworzył notes, ale nie zaczął w nim pisać.

W tej samej chwili do pokoju wszedł Artur. Ubrany był tak, jakby przyszedł prosto z polowania. Miał na sobie gumowe kalosze i starą skórzaną kurtkę, którą Louise pamiętała jeszcze z dzieciństwa i która wciąż tak samo ostro pachniała tabaką, olejem oraz czymś, czego nigdy nie udało jej się zidentyfikować. Był blady i rozczochrany. Na jego widok Louise zerwała się z miejsca i podbiegła, żeby się przytulić. Marzyła o tym, żeby uwolnił ją od koszmaru, tak samo jak to robił, kiedy była małą dziewczynką i w środku nocy, wystraszona, wślizgiwała się pod jego kołdrę. Wiedziała wówczas, że może mu przekazać swój strach. Przez krótką chwilę poczuła ulgę, wierząc nagle, że wydarzenia z ostatnich godzin były tylko złudzeniem. Lecz kiedy Artur zaczął płakać, Henryk opuścił ją po raz drugi. Znów do niej dotarło, że syn już się nie obudzi.

Nikt nie był w stanie pocieszyć Louise, nieszczęście przygniotło ją całym swoim ciężarem. Artur próbował zachować zimną krew, chciał wiedzieć, co dokładnie się stało, i dlatego ponownie wezwano Görana Vrede. Policjant miał przekrwione ze zmęczenia oczy i tym razem nawet nie wyjął notesu. Artur poprosił go o relację. Louise odważyła się wysłuchać ponownie wszystkiego o śmierci Henryka, tym razem mając wsparcie ojca.

Vrede powtórzył to, co wcześniej powiedział Louise. Henryk znajdował się w łóżku, leżał pod kołdrą w niebieskiej piżamie. Kiedy znalazła go Louise, musiał być martwy od około dziesięciu godzin.

Najbardziej zaskakujący był fakt, że nie zidentyfikowano żadnych śladów włamania, użycia przemocy czy nagłego ataku. Rzeczywiście nic nie wskazywało na to, że do śmierci Henryka przyczyniły się osoby trzecie. Policja nie znalazła też listu pożegnalnego, który tłumaczyłby samobójstwo. Za najbardziej prawdopodobną przyczynę zgonu uznano więc jakiś defekt fizyczny, na przykład pęknięty tętniak w mózgu lub ukrytą wadę serca, ale to mieli niebawem potwierdzić lekarze. W tym momencie Vrede nie miał nic więcej do powiedzenia.

Słysząc strzępy rozmowy, Louise poczuła nagły niepokój. Coś jej się w tym wszystkim nie zgadzało. W jakiś sposób Henryk przemawiał do niej, mimo że już go przy niej nie było. Prosił ją, by była czujna.

Zaczynało już świtać, kiedy Göran Vrede skończył mówić i wyszedł. Artur poprosił go, żeby zostawiono ich samych. Pomógł Louise położyć się do łóżka, a potem wyciągnął się obok niej i wziął ją za rękę.

Louise nagle usiadła. W jednej chwili dotarło do niej, co Henryk próbował jej przekazać.

– On nigdy nie spał w piżamie – oznajmiła.

Artur podniósł się i stanął obok łóżka.

– O czym ty mówisz? – zapytał.

– Ten policjant powiedział, że Henryk miał na sobie niebieską piżamę, a ja jestem całkowicie pewna, że on nigdy nie używał piżam. Miał ich parę, ale nigdy ich nie zakładał.

Artur wpatrywał się w nią, najwyraźniej nic nie rozumiejąc z jej słów.

– Henryk zawsze spał nago – mówiła dalej Louise. – Jestem tego pewna, bo kiedyś mi o tym powiedział. Sypiał nago przy otwartym oknie, żeby się hartować.

– Wciąż nie rozumiem, dlaczego mi o tym mówisz.

– Jak to nie rozumiesz? Ktoś go zamordował!

Louise widziała, że Artur nie traktuje jej słów poważnie, ale nie miała już sił, żeby go przekonywać. Poczuła się całkiem bezradna i postanowiła zaczekać.

Artur usiadł na brzegu łóżka.

– Musimy się skontaktować z Aronem – powiedział.

– Niby dlaczego? – zdziwiła się Louise.

– Przecież to jego syn.

– Aron nigdy się nim nie interesował. Dawno temu zniknął z naszego życia. Nic mu do tego.

– Mimo to uważam, że jako ojciec ma prawo wiedzieć.

– Ale dlaczego?

– Bo tak. Takie jest moje zdanie.

Louise znów chciała zaprotestować, ale Artur chwycił ją za rękę.

– Nie rób tego jeszcze trudniejszym, niż jest – poprosił. – Wiesz, gdzie przebywa Aron?

– Nie mam pojęcia.

– Nie mieliście ze sobą kontaktu?

– Nie.

– Naprawdę?

– Parę razy zadzwonił, czasem przysyłał listy.

– Więc musisz mieć choćby najmniejsze pojęcie, gdzie mieszka.

– W Australii.

– To wszystko? Gdzie w Australii?

– Nie mam nawet pewności, czy dalej tam jest. Aron ciągle szuka nowych kryjówek, a kiedy tylko przestanie czuć się bezpiecznie, porzuca je. Jest jak lis. Nie podaje adresów, pali za sobą mosty.

– Musi być jakiś sposób, żeby go znaleźć. Wiesz, gdzie mieszkał w Australii?

– Nie. Ale kiedyś napisał, że chciałby mieszkać nad oceanem.

– Przecież cała Australia jest nim otoczona.

Artur nie powiedział ani słowa więcej na temat Arona, Louise wiedziała jednak, że ojciec nie poprzestanie, dopóki nie znajdzie jakiegoś sposobu, by dotrzeć do jej byłego męża.

Zapadała w krótkie drzemki, a kiedy się budziła, Artur wciąż był przy niej i czuwał. Czasem rozmawiał przez telefon lub szeptał coś do jakiegoś policjanta. Louise nie słuchała. Zmęczenie wzięło nad nią górę do tego stopnia, że nie była w stanie skupić uwagi na szczegółach. Odczuwała wyłącznie ból.

Nie wiedziała, ile czasu minęło, nim w końcu Artur zaproponował, żeby pojechali do niego do Härjedalen. Nie zaprotestowała, po prostu poszła za nim do samochodu, który ojciec w międzyczasie wynajął. Jechali w milczeniu. Artur wybrał drogę wzdłuż wybrzeża, nie tę, co zazwyczaj, wijącą się środkiem kraju. Po jakimś czasie minęli Ljusdal, Järvsjö i most na Ljusnie. Kiedy przejeżdżali przez Kolsätt, Artur ni stąd, ni zowąd wspomniał, że w tym miejscu kiedyś był prom. Zanim zbudowano mosty, ten, kto chciał dostać się do Härjedalen, musiał przepłynąć przez rzekę promem.

Jesień zabarwiła liście na jaskrawe kolory. Louise jechała skulona na tylnym siedzeniu, z niewidzącym wzrokiem wbitym w horyzont. Spała, kiedy dotarli na miejsce. Artur wniósł ją do domu i położył na łóżku.

Sam z kolei usiadł na stojącej obok czerwonej kanapie, pocerowanej i połatanej, znajdującej się tam od zawsze.

– Ja to wiem – odezwała się nagle Louise. – Wiedziałam to od początku. Jestem tego całkowicie pewna. Ktoś go zamordował. Zabił jego i mnie.

– Ty żyjesz – odparł Artur. – Ty z całą pewnością żyjesz.

Louise pokręciła głową.

– Nie – szepnęła. – Ja też jestem martwa. Masz przed oczami kogoś zupełnie innego. Nie wiem jeszcze, kto to, ale na pewno ktoś całkiem inny niż ja. Wszystko się zmieniło. A Henryk nie zmarł śmiercią naturalną.

Wstała i podeszła do okna. Na zewnątrz było już ciemno, a lampa zawieszona przy furtce kołysała się na wietrze, rzucając słabe światło. Louise widziała swoją twarz odbitą w szybie. Wyglądała tak samo. Ciemne, półdługie włosy z przedziałkiem. Niebieskie oczy, wąskie usta. Nawet jeśli wszystko w niej się zmieniło, jej twarz wciąż wyglądała tak samo.

Spojrzała sobie prosto w oczy.

Poczuła, że wewnątrz niej czas znów ruszył z miejsca.

Przekład: Ewa Wojciechowska

Redaktor serii: Filip Modrzejewski

Redakcja: Agata Krzemkowska

Korekta: Ilona Kuczmarz, Małgorzata Denys

Redakcja techniczna: Izabela Gołaszewska

Projekt okładki: Elżbieta Chojna

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki:

© CURAphotography / shutterstock.com

Zdjęcie autora: © Bernard Osser

Skład i łamanie: Tekst – Małgorzata Krzywicka

Piaseczno, ul. Żółkiewskiego 7a

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel. 22 828 98 08, 22 894 60 54

biuro@gwfoksal.pl

www.wab.com.pl

ISBN 978-83-7881-026-1

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Wydawnictwo W.A.B.

i Magdalena Wojtas / Virtualo Sp. z o.o.

Henning Mankell (ur. 1948) – jeden z najpopularniejszych pisarzy szwedzkich, dziennikarz i człowiek teatru. Stał się sławny dzięki kryminałom z komisarzem Kurtem Wallanderem. Cykl ten miał wiele ekranizacji telewizyjnych.

Książki Mankella są publikowane w czterdziestu dwu krajach i rozeszły się w milionach egzemplarzy. Nakładem W.A.B. ukazało się czternaście jego tytułów dla dorosłych, w tym powieści spoza serii o Wallanderze – Comédia infantil (2008), Chińczyk (2009), Powrót nauczyciela tańca (2011). W przygotowaniu są kolejne książki autora, m.in. powieść Włoskie buty.

Pisarz otrzymał wiele wyróżnień literackich, m.in. Europejską Nagrodę Literatury Kryminalnej „Ripper Award” (2008). Mankell odnosi sukcesy również jako twórca literatury dziecięcej i młodzieżowej, za którą został uhonorowany Nagrodą Astrid Lindgren (1996). Wydawnictwo W.A.B. opublikowało jego cykl książek o nastoletnim Joelu.