Gerbrand Bakker

NA GÓRZE CISZA

Przełożyła Jadwiga Jędryas

Wydawca dziękuje za wsparcie finansowe
Dutch Foundation for Literature

Tytuł oryginału: Boven is het stil

Copyright © 2006 by Gerbrand Bakker and Cossee Publishers, Amsterdam

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIV

Copyright © for the Polish translation by Jadwiga Jędryas, MMXIII

Wydanie I

Warszawa

Spis treści

- I

- 1

- 2

- 3

- 4

- 5

- 6

- 7

- 8

- 9

- 10

- 11

- 12

- 13

- 14

- 15

- 16

- 17

- II

- 18

- 19

- 20

- 21

- 22

- 23

- 24

- 25

- 26

- 27

- 28

- 29

- 30

- 31

- 32

- 33

- 34

- 35

- 36

- 37

- 38

- 39

- 40

- 41

- III

- 42

- 43

- 44

- 45

- 46

- 47

- 48

- 49

- 50

- 51

- 52

- 53

- 54

- IV

- 55

- 56

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

I

1

Wyniosłem ojca na górę. Posadziłem go na krześle, a potem rozłożyłem łóżko na części. Siedział na krześle jak parominutowy cielak, jeszcze zanim wyliże go matka: z niekontrolowanie rozchybotaną głową i oczami, które prześlizgują się po przedmiotach. Zdarłem z materaca pościel, prześcieradło i ochraniacz, sam materac i poprzeczki stelaża łóżka oparłem o ścianę, a szczyty stelaża odłączyłem od boków. Próbowałem w miarę możliwości oddychać przez usta. Pokój na górze – mój pokój – opróżniłem już wcześniej.

– Co robisz? – zapytał.

– Przeprowadzasz się – odpowiedziałem.

– Chcę zostać tutaj.

– Nie.

Pozwoliłem mu zatrzymać łóżko. Jedna jego połowa już od przeszło dziesięciu lat pozostaje zimna, ale na pustym miejscu wciąż królują poduszki. W pokoju na górze ponownie skręciłem łóżko: tył i szczyt do boków. Pod nogami umieściłem podkładki. Założyłem czyste powłoczki na poduszki i zaścieliłem łóżko świeżą pościelą. Potem ruszyłem z ojcem po schodach. W chwili, w której uniosłem go z krzesła, wbił we mnie wzrok i nie oderwał go aż do momentu, kiedy położyłem go do łóżka, a nasze twarze prawie się ze sobą zetknęły.

– Sam umiem chodzić – dopiero wtedy oświadczył.

– Nie, nie umiesz – odparłem.

Przez okno zobaczył rzeczy, których się nie spodziewał.

– Wysoko leżę – stwierdził.

– Tak. Będziesz mógł teraz wyglądać na dwór i widzieć więcej niż tylko niebo.

Cuchnie stęchlizną pomimo zmiany pomieszczenia i odświeżenia pościeli; on cuchnie stęchlizną i wilgocią. Uchyliłem jedno z dwóch okien i zablokowałem haczykiem. Na zewnątrz panował trzaskający mróz i spokój, jedynie na najwyższych gałęziach krzywej osiki w ogrodzie od ulicy wisiało parę pogniecionych liści. W oddali dostrzegłem dwóch rowerzystów przejeżdżających groblą. Gdybym zrobił jeden krok w bok, on też mógłby ich zobaczyć. Nie ruszyłem się.

– Wezwij lekarza – odezwał się ojciec.

– Nie – odpowiedziałem.

Odwróciłem się i wyszedłem z pokoju.

Na moment przed tym, jak zamknąłem za sobą drzwi, krzyknął:

– Owce!

W jego poprzedniej sypialni na podłodze zalegał kurz, zajmując powierzchnię nieco mniejszą od prostokątnego łóżka. Opróżniłem sypialnię – dwa krzesła, szafki nocne, toaletkę matki wyniosłem do salonu. Pod wykładzinę w kącie pokoju wcisnąłem dwa palce. „Nie przyklejaj” – przypomniało mi się, jak wieki temu zastrzegła matka dokładnie w chwili, kiedy ojciec ze słoikiem kleju w prawej dłoni i z pędzlem do kleju w lewej zamierzał uklęknąć, a my już zdążyliśmy nawdychać się ostrych wyziewów. „Nie przyklejaj, bo za dziesięć lat chcę nową wykładzinę”. Teraz jej spód kruszył mi się w palcach. Zrolowałem ją i wyniosłem na zewnątrz, gdzie – stanąwszy na środku podwórza – nie wiedziałem, co z nią począć. Wypuściłem rulon z rąk, tak jak stałem. Nadspodziewanie głośne uderzenie wystraszyło parę kawek, które poderwały się z drzew okalających podwórze.

Podłogę w sypialni wyłożono płytami pilśniowymi, szorstką stroną na wierzch. Szybko przejechałem po nich odkurzaczem, a potem – bez przecierania papierem ściernym – za pomocą szerokiego płaskiego pędzla zamalowałem je ciemnoszarą farbą do podłóg. Gdy kończyłem malować ostatnie płyty przy drzwiach, zauważyłem owce.

Siedzę teraz w kuchni, czekając, aż podłoga wyschnie. Dopiero wtedy będę mógł zdjąć ze ściany ponury obraz przedstawiający parę czarnych owiec. Skoro chce patrzeć na owce, wbiję gwóźdź w ścianę przy oknie i zawieszę mu obraz. Drzwi kuchenne są otwarte i drzwi do pokoju też; z miejsca, w którym siedzę, rozróżniam majaczący za toaletką i dwiema szafkami nocnymi obraz, ale jest już tak ciemno i niewyraźnie, że choć wysilam wzrok, nie mogę dopatrzyć się na nim owiec.

2

Pada, a silny wiatr zdmuchnął z osiki ostatnie liście. Listopad nie jest już ani chłodny, ani rześki, przestał być też spokojny. Sypialnia rodziców stała się teraz moją. Pobieliłem ściany i sufit i drugi raz zagruntowałem płyty pilśniowe podłogi. Krzesła, toaletkę matki i dwie szafki nocne wyniosłem na górę. Jedną szafkę postawiłem obok łóżka ojca, a resztę rzeczy wstawiłem do pustego pokoju obok jego sypialni. Do pokoju Henka.

Krowy już od dwóch dni stoją w oborze. W czasie dojenia robi się nerwowo.

Gdyby okrągła pokrywa cysterny mleczarskiej była otwarta, dziś rano wytrysnęłaby z niej jak z gejzera połowa mleka, tak gwałtownie kierowca hamował przed zrolowaną wykładziną, która wciąż leży na podwórzu. Kiedy wszedłem do zlewni, stał, przeklinając cicho pod nosem. Kierowców cysterny jest dwóch, to był ten starszy, ponury. Wydaje mi się, że jest mniej więcej w moim wieku. Jeszcze parę lat kursowania, a potem emerytura.

Moja nowa sypialnia, nie licząc łóżka, jest zupełnie pusta. Zamierzam pomalować jeszcze stolarkę – listwy przypodłogowe, framugi okienne i drzwi. Być może na ten sam kolor co podłogę, ale jeszcze nie zdecydowałem. W głowie mam niebieskoszary kolor jeziora IJssel w słoneczny dzień, gdy w oddali zbierają się chmury burzowe.

To musiał być koniec lipca, początek sierpnia, gdy przepływali tędy kajakami dwaj chłopcy. Nieczęsto się to zdarza, szlaki kajakarskie omijają moje gospodarstwo. Docierają tutaj tylko co ambitniejsi kajakarze. Ci obnażyli swoje torsy; było ciepło, mięśnie ich ramion i barków lśniły w świetle słońca. Stałem przed domem, trochę z boku, niewidoczny, i zauważyłem, że próbują się nawzajem wywrócić. Wiosła pluskały w wodzie wśród nenufarów. Przedni kajak ustawił się w poprzek kanału i utknął czubkiem w brzegu. Jeden z chłopców spojrzał w moim kierunku.

– Popatrz no tylko – zwrócił się do drugiego, piegowatego rudzielca z opalonymi na czerwono ramionami. – Dla tego gospodarstwa czas się zatrzymał. Leży sobie przy tym szlaku, ale równie dobrze mógłby to być rok tysiąc dziewięćset sześćdziesiąty siódmy albo tysiąc dziewięćset trzydziesty.

Rudy chłopak przyjrzał się uważnie mojej zagrodzie, drzewom, kawałkowi ziemi, na której akurat pasły się osły. Nadstawiłem uszu.

– Tak – odezwał się po kilku chwilach – i te osły, one dopiero są archaiczne.

Chłopiec w przednim kajaku wyswobodził się z brzegu i ponownie obrócił dziób w kierunku jazdy. Powiedział coś do towarzysza, coś, czego nie zrozumiałem, bo właśnie krwawodziób zaczął swoje trele. Późny krwawodziób; przeważnie z końcem lipca nie ma tu już ani jednego. Rudy chłopak ruszył powoli śladem kolegi; wciąż nie spuszczał wzroku z moich dwóch osłów. Nie miałem dokąd się ruszyć – z bocznej, pustej strony domu nie było nic, czym mógłbym się zająć. Stałem tak nieporuszony, wstrzymując oddech.

Zobaczył mnie. Pomyślałem, że odezwie się do drugiego chłopca – jego usta się rozchyliły i odwrócił głowę. Jednak nic nie powiedział. Patrzył i nie zdradził przyjacielowi mej obecności. Po jakimś czasie wpłynęli w kanał opperwoudzki, a masa rozerwanych żółtych nenufarów zwarła się za nimi na nowo. Wyszedłem na drogę, by odprowadzić ich wzrokiem. Po paru minutach nie mogłem już dosłyszeć ich głosów. Odwróciłem się i spróbowałem popatrzeć na moją zagrodę ich oczami.

– Tysiąc dziewięćset sześćdziesiąty siódmy rok – mruknąłem i pokręciłem głową.

Dlaczego właśnie ten rok? Jeden chłopak wymówił rok, drugi – piegowaty ze spalonymi ramionami – go dojrzał. Był to bardzo gorący dzień, popołudnie, zbliżała się pora zaganiania krów. Nieoczekiwanie poczułem ciężar własnych nóg i popołudnie stało się bez wyrazu, puste.

3

Wciągnięcie stojącego zegara po schodach to piekielnie trudne zadanie. Wykorzystuję do tego długie, gładkie deski, kapy i kawałki gumowej pianki. W szafce zegara brzęczy i postukuje. Jego tykanie doprowadzało mnie do szału, a z drugiej strony zatrzymywanie go na noc wymagało zachodu. W połowie schodów muszę odpocząć parę chwil. Może jego tam, na górze, też doprowadzi do szału, choć oczywiście wciąż ma ten swój obraz z owcami, który pozwala mu się uspokoić.

– Zegar? – mówi, gdy wchodzę do sypialni.

– Tak, zegar.

Ustawiam go tuż za drzwiami, naciągam wahadła i popycham wskazówkę. Momentalnie pokój wypełnia się czasem, oddalającym się powoli w rytmie tykania. Kiedy się zamknie drzwi, ojciec widzi, która jest godzina. Rzuciwszy okiem na tarczę zegarową, oznajmia:

– Głodny jestem.

– Ja też czasem jestem głodny – odpowiadam.

Zegar spokojnie tyka dalej.

– Zasłony są zaciągnięte – odzywa się nagle.

Podchodzę do okna i rozsuwam zasłony. Już nie pada, a wiatr trochę przycichł. Woda w kanale stoi wysoko i przelewa się przez groblę.

– Muszę iść do wiatraka – mówię do siebie i do szyby. Może nawet do ojca.

– Co?

– Nic.

Uchylam okno i zaczepiam haczyk, myśląc o pustym miejscu w salonie.

W kuchni smaruję sobie parę kromek masłem i kładę na nich ser. Pochłaniam chleb, ledwie mogę się doczekać. Kiedy kawa wciąż jeszcze przecieka przez ekspres, już stoję w salonie. Jestem sam, będę to musiał zrobić sam. Kanapę przesuwam na jednej z kap, których użyłem do wniesienia zegara. Ciągnę ją przez sień do komory. Dwa fotele przenoszę przez drzwi wyjściowe na zewnątrz i stawiam przy drodze. Resztę rzeczy również przenoszę do komory. Komodę muszę najpierw zupełnie opróżnić, zanim udaje mi się ją przesunąć. Wtedy wreszcie jestem w stanie wcisnąć palce pod wykładzinę. Ta była droższa, nie kruszy się pod palcami. Kiedy ją zwijam, zastanawiam się, czyby nie zostawić kawałka dywanu, czy jeszcze mi się do czegoś przyda. Nic mi nie przychodzi do głowy. Rolka jest zbyt ciężka, by ją podnieść, ciągnę ją po żwirowej ścieżce i mostku w kierunku drogi. Kiedy wracam, mój wzrok pada w sieni na telefon. Dzwonię do gminy, by zawiadomić, że mam do wywiezienia odpady o dużych gabarytach. Kawa paruje na podgrzewającej płytce ekspresu.

Po drodze do wiatraka obserwuję, co już w minionych dniach widziałem, a co budzi mój niepokój. Chmarę ptaków, które nie zmierzają z północy na południe, ale rozlatują się we wszystkie strony świata i nie przestają krążyć. Słychać jedynie łopot ich skrzydeł. Chmarę tworzą ostrygojady, wrony i mewy. Właśnie to jest dziwne, jeszcze nigdy nie widziałem, by te trzy gatunki ptaków latały razem. Jest w tym coś złowieszczego. Czy może już wcześniej je widziałem, lecz nie odczułem z tego powodu niepokoju? Wpatrując się dłużej, dostrzegam, że to cztery gatunki – pomiędzy dużymi mewami srebrzystymi latają też sporo mniejsze mewy śmieszki. Przelatują między sobą w tę i we w tę, nie tworzą oddzielnych grup; sprawiają wrażenie zdezorientowanych.

Wiatrak to mały żelazny model firmy Bosman. Po jednej stronie jego żelaznego ogona widnieje napis „Bosman Piershil”. Po drugiej stronie – „NL nr 40832”. Dawniej myślałem, że to numer egzemplarza, ale okazało się, że patentu. Ten typ wiatraka na polderach sam szuka wiatru, kiedy ogon ustawia się prostopadle do ramion, i dopóty się kręci i pompuje wodę, dopóki nie złoży się go wzdłuż szyny prowadzącej, by znalazł się równolegle do skrzydeł. Teraz jednak rozkładam ogon za pomocą pręta przymocowanego w tym celu do końca ogona. To wspaniały smukły wiatraczek; ma w sobie coś amerykańskiego. Właśnie z powodu tej inności i tego, że dno kanału jest wybetonowane, a także dlatego, że tak bardzo lubiliśmy zapach smaru, dawniej często przychodziliśmy pod niego z Henkiem w lecie. Tutaj było inaczej. Co roku z Bosmana przyjeżdżał pracownik, by sprawdzić wiatrak, i nawet teraz, choć minęły lata, odkąd po raz ostatni pojawił się tu przedstawiciel Bosmana, wciąż wszystko w wiatraku chodzi jak w zegarku. Przyglądam się jeszcze chwilę, jak woda kipi w kanale.

Wracam, nadkładając drogi, i liczę owce. Wciąż są wszystkie. Wszystkie dwadzieścia trzy plus tryk. Zady samic są czerwone; niedługo zabiorę tryka. Z początku rozbiegają się przede mną, ale gdy podchodzę bliżej do ogrodzenia od strony grobli, ruszają za mną. Staję tuż przy ogrodzeniu. Zatrzymują się w odległości jakichś dziesięciu metrów ode mnie. Stoją w szeregu i wszystkie na mnie patrzą, z baranem o kwadratowym łbie pośrodku. Czuję się niezręcznie.

Na podwórzu widzę nasiąkniętą deszczem wykładzinę i postanawiam i ją przenieść na pobocze drogi.

Zanim pójdę wydoić krowy, jeszcze chwilę grabię żwirowe ścieżki w ogrodzie od frontu. Powoli zapada zmierzch. Dwaj chłopcy z sąsiedztwa, Teun i Ronald, siedzą pod wykładziną – drogą wykładziną – którą częściowo rozwinęli i zarzucili na dwa krzesła. Dzień czy dwa dni temu zjawili się koło siódmej wieczorem we frontowych drzwiach. Trzymali w górze wydrążone czerwone buraki cukrowe i fałszując, śpiewali jakąś piosenkę. W delikatnej poświacie bijącej od buraków ich rozemocjonowane twarze były jeszcze bardziej czerwone. Dałem im po batoniku Mars. Teraz każdy z nich ma ze sobą latarkę.

– Hej, Helmer! – wołają przez dziurę, którą wycięli – nożem? – w wykładzinie. – To nasz domek!

– Piękny! – odkrzykuję, opierając się na grabiach.

– I mamy też światło!

– Widzę.

– I tutaj jest powódź!

– Woda już opada! – uspokajam ich.

– Będziemy tu spać.

– Chyba nie – mówię.

– Chyba tak – odpowiada Ronald, młodszy.

– Coś mi się nie wydaje.

– Za chwilę pójdziemy do domu – słyszę, jak Teun wyjaśnia cicho bratu. – Nie mamy tutaj nic do jedzenia.

Patrzę w górę, na okno sypialni ojca. Jest już ciemne.

4

– Chcę, żeby przyszedł Mikołaj – mówi.

– Mikołaj? – Po śmierci matki w tym domu przestało się obchodzić mikołajki. – Dlaczego?

– Bo to miłe.

– A jak to sobie wyobrażasz?

– No, normalnie – odpowiada.

– Normalnie? Skoro chcesz, żeby przyszedł Mikołaj, musisz kupić prezenty.

– No.

– Aha. A jak je chcesz kupić?

– Ty je musisz kupić.

– Dla siebie też?

– Tak.

– To już wiem, co dostanę.

Nie zamierzałem tak długo z nim rozmawiać. Chciałem tylko na chwilę zajrzeć i szybko zniknąć. Tykanie stojącego zegara wypełnia pokój. Czworobok światła słonecznego w kształcie okna pada na szafę, a światło odbija się od obrazu z owcami, który teraz wygląda mniej ponuro. Dziwny obraz. Czasem wygląda, jakby przedstawiał zimę, innym razem lato lub jesień.

Kiedy mam zamknąć za sobą drzwi, woła:

– Pić.

– Mnie też się czasem chce pić. – Zdecydowanym ruchem zamykam za sobą drzwi i schodzę po schodach.

Tylko kanapa powróciła do salonu. Na najniższej półce wbudowanej bieliźniarki w mojej sypialni znalazłem duży kawał tkaniny. Może to kupon materiału, z którego matka zamierzała uszyć sukienkę, choć jest na to raczej za duży. Ładnie wygląda na kanapie. Podłoga jest pomalowana na szaro; gdy drzwi sypialni są otwarte, kolor gładko przepływa ponad pomalowanym tak samo progiem. Komoda stanęła w innym miejscu, puste regały na książki – na górze. Wszystkie kwitnące rośliny doniczkowe wyrzuciłem na kompost. Niewiele się ostało. Jak pojadę po farbę, będę musiał poszukać żaluzji albo rolet; na widok ciężkich ciemnozielonych zasłon w sypialni i salonie brakuje mi tchu i mam niejasne poczucie, że nie wynika to tylko z tego, iż już od lat nie były trzepane. Resztę zawartości wbudowanej bieliźniarki w sypialni przeniosłem na górę, a własne ubrania zniosłem na dół.

Kręcą się tu koty. Dzikie koty przybłędy. Czasem pojawiają się trzy lub dwa, parę miesięcy później jest ich dziewięć lub dziesięć. Niektóre kuleją lub brakuje im ogona, inne (większość właściwie) są wyliniałe. Zupełnie nie można się połapać, ile ich jest, więc się człowiek nie dziwi, gdy napotyka ich dziesięć, a tym bardziej dwa. Ojciec rozwiązywał problem kotów w ten sposób, że wrzucał miot do jutowego worka, dokładał kamień i ciskał worek do kanału. Dawno temu wsadzał do worka jeszcze jakiś gałgan, który moczył w płynie stojącym w szafce na trucizny. Nie wiem, co to był za płyn. Chloroform? Jak mógł jednak zdobyć butelkę chloroformu? Trzydzieści lat temu można było go zwyczajnie kupić? W stodole wisi srebrzystoszara szafka z trupią czaszką i skrzyżowanymi piszczelami i od lat nie ma już w niej żadnej trucizny. Ja trzymam w niej farby.

Zeszłej wiosny zobaczyłem, jak obchodzi stodołę z miseczkami mleka. O nic nie zapytałem, tylko głęboko westchnąłem, na tyle głęboko, żeby to usłyszał. W ciągu paru dni doprowadził do tego, że młode kociaki, wszystkie razem, piły z jednego spodeczka. Wyłapał je i wsadził do worka. Nie jutowego – tych już nie mieliśmy. Był to papierowy wór po paszy. Mniej więcej metrowym sznurkiem przywiązał worek do tylnego zderzaka opla kadetta.

Siedem lat temu przeszedł egzamin – musiał przedłużyć prawo jazdy. Nie poszło mu w wielu testach i go nie zdał. Od tej pory nie mógł prowadzić. A mimo to wgramolił się do auta. Drzewa okalające podwórze spowijała zielona poświata, a wokół pni kwitły narcyzy. Stałem w drzwiach stodoły i przyglądałem się, jak zapala samochód, który natychmiast wyrwał do przodu, aż wcisnęło go w fotel i uderzył głową o kierownicę. Następnie ruszył przed siebie, nie zaglądając przez ramię ani w lusterko wsteczne. Przez jakiś czas to powtarzał – podjeżdżał do przodu, wrzucał wsteczny (skrzynia biegów jęczała) i cofał, lekko kręcąc przy tym kierownicą. Do przodu, do tyłu i jeszcze raz, i jeszcze raz, aż chmura spalin zawisła między drzewami. Wylazł z samochodu, zdecydowanym ruchem odwiązał worek i chciał go rzucić na kupę gnoju. Aż trzy razy musiał podnosić worek z ziemi, by to zrobić – nie miał już dość siły w ramionach, by odpowiednio mocno się zamachnąć.

– I po krzyku – powiedział, kiedy wkraczał do stodoły.

Wytarł sobie czoło i zatarł dłonie w geście „no to mamy święty spokój”, co wywołało szorstki odgłos.

Chwilę trwało, nim ruszyłem się z miejsca. Powoli zbliżyłem się do gnojowiska. Worek wcale nie leżał na wierzchu, zsunął się i wynikło to nie tylko z siły ciążenia, ale ruchów w środku. Słychać było cichuteńkie popiskiwania i ledwie słyszalne drapanie. Ojciec pokpił sprawę, a ja mogłem to naprawić. Olałem to. Odwróciłem się i odszedłem na tyle daleko od gnojowiska, by nic więcej nie słyszeć, i pozostałem tam, dopóki wszystkie dźwięki i ruchy nie ustały.

Chce obchodzić Mikołaja, „bo to miłe”.

5

Nie wiem, o co tu chodzi, ale teraz z gałęzi na nagiej osice gapi się na mnie wrona siwa. Nigdy wcześniej nie widziałem tutaj wrony siwej. Jest piękna, ale naprawdę zaczyna grać mi na nerwach – ledwie potrafię przełknąć kęs. Przesiadam się na miejsce z widokiem na boczne okno. Wokół stołu stoją cztery krzesła i mogę usiąść, gdzie chcę, pozostałe trzy są nieużywane.

Zawsze siadam na tym, na którym dawniej siedziała matka, na krześle stojącym najbliżej zlewu. Ojciec siedział naprzeciw niej, plecami do okna od frontu. Henk siedział plecami do bocznego okna i mógł zaglądać do salonu, gdy drzwi były otwarte. Ja siedziałem plecami do drzwi kuchennych i często, z powodu światła, które wpadało przez okno zza Henka, widziałem tylko kontur jego postaci. Nie miało to znaczenia – naprzeciw mnie siedziała wierna kopia mnie samego i bardzo dobrze wiedziałem, jak wygląda. Wylądowałem więc znowu na swoim starym miejscu przy stole kuchennym i to mi nie leży. Wstaję, przesuwam talerz na drugą stronę stołu i siadam na krześle Henka. Teraz znowu jestem na widoku wrony siwej, która obraca swój łeb, by mnie lepiej dojrzeć. To jej gapienie się przypomina mi owce, które parę dni temu – wszystkie dwadzieścia cztery – wbiły we mnie wzrok. Ogarnęło mnie uczucie, jakby owce były mi równe, jakby to już nie zwierzęta się we mnie wpatrywały. Nigdy wcześniej nie miałem takiego poczucia – nawet przy moich dwóch osłach. A teraz ta dziwna wrona siwa.

Odsuwam krzesło, przechodzę przez sień do wyjścia i wstępuję na żwirową ścieżkę.

– A sio! – wołam. Wrona lekko przekrzywia łeb i przestawia jedną łapę. – Uciekaj! – krzyczę i dopiero wtedy rozglądam się spłoszony.

Cudaczny, podstarzały rolnik wrzeszczy na coś niewidzialnego przed otwartymi na oścież drzwiami.

Wrona siwa gapi się na mnie pogardliwie. Zamykam drzwi. Gdy w sieni powraca cisza, słyszę, jak ojciec coś mówi na górze. Otwieram drzwi na klatkę schodową.

– Co mówisz? – wołam.

– Wrona siwa – odkrzykuje.

– No i? – krzyczę.

– Dlaczego ją odganiasz?

Głuchy w każdym razie nie jest. Zatrzaskuję drzwi na klatkę schodową i siadam znów za stołem, na miejscu ojca, plecami do frontowego okna. Niewzruszony przeżuwam chleb, starając się nie rozumieć słów ojca, który zwyczajnie gada dalej.

W ciągu dziesięciu minut zająłem miejsce na każdym z krzeseł. Gdyby ktoś mnie obserwował, pomyślałby, że próbuję być tą czwórką, by nie musieć jeść samotnie.

Zanim pomalowałem stolarkę, pobieliłem ściany i sufit w salonie. Potrzebne były dwie warstwy farby, by pokryć białe prostokąty, które się ukazały po zdjęciu obrazów, zdjęć i haftowanych metryczek. Po tym, jak kupiłem farbę i nowy pędzel u malarza, zajrzałem do Castoramy, gdzie znalazłem drewniane żaluzje, które dokładnie pasują do okien w salonie i sypialni. Najwyraźniej wciąż aktualne są rozmiary, które obowiązywały pięćdziesiąt lat temu. Zanim je zamontowałem, zdjąłem z parapetów pozostałe rośliny doniczkowe i wyrzuciłem je na gnój. Teraz w obu pomieszczeniach jest pusto i szaroniebiesko, a światło wpada do środka w postaci poziomych pasów. Rano nie podnoszę żaluzji do góry, tylko ustawiam listewki pod odpowiednim kątem.

Wspinam się po schodach z pudełeczkiem pełnym gwoździ, młotkiem i dużą ciężką skrzynką na ziemniaki.

– Co robisz? – pyta ojciec.

Wyjmuję po kolei ze skrzynki wszystkie obrazki, zdjęcia i wyhaftowane metryczki i zaczynam je rozwieszać.

– Uważasz, że Mikołaj jest miły – mówię – a to też jest miłe.

– Co tam słychać na dole?

– Co niemiara – odpowiadam.

Wokół obrazu z owcami wieszam pierwsze zdjęcia, ale niebawem muszę przenieść się na drugą ścianę. Oprawione zdjęcie matki i Henka, krów olimpijek z rozetami (sto tysięcy litrów mleka), dziadków i mnie, metryczki naszych narodzin (nie jedna, ale dwie) i ślubu ojca i matki. Wśród obrazków znajduje się sześć przedstawiających grzyby, prawdziwa seria akwareli.

– Po co to? – pyta ojciec.

– Masz teraz na co patrzeć – mówię.

Gdy wszystko już wisi, jeszcze raz przyglądam się uważnie zdjęciom. Jedno przedstawia matkę siedzącą na krześle z podłokietnikami. Spoczywa w nim jako szacowna niewiasta, skromnie zwierając nogi, które nieznacznie przechyla w jedną stronę, przez co górna połowa jej ciała jest lekko skręcona, dłonie wstydliwie zwinięte na podołku. Patrzy na fotografa w sposób, który zupełnie do niej nie pasuje. Trochę uwodzicielsko i jednocześnie wyniośle, a wrażenie to jeszcze podkreślają te odgięte w bok nogi. Zdejmuję zdjęcie ze ściany i wkładam do pustej skrzynki po ziemniakach, razem z gwoźdźmi i młotkiem.

– Zostaw ją tutaj – odzywa się ojciec.

– Nie – mówię. – Zabieram ją ze sobą na dół.

– Są mandarynki?

– Chcesz mandarynki?

– Tak.

Odginam nóżkę ramki zdjęcia i stawiam matkę na kominku. Potem idę do bocznej kuchni po dwie mandarynki i niosę je na górę. Kładę je na szafce nocnej i podchodzę do okna. Wrona siwa wciąż siedzi na osice – widziana z tego okna zdaje się znajdować na tej samej wysokości co ja.

– Czy ta wrona na ciebie patrzy? – pytam.

– Nie – odpowiada ojciec. – Patrzy trochę niżej.

Nagle przypomina mi się, o czym zapomniałem. Schodzę na dół i wchodzę do kuchni. W kącie, obok biurka, stoi dubeltówka ojca. Podnoszę ją, zastanawiając się, czy jest naładowana. Nie sprawdzam. Dziwnie się czuję, trzymając ją w ręku. Dawniej nie wolno nam jej było dotykać, potem sam nawet nie chciałem. Wnoszę strzelbę na górę i opieram o bok stojącego zegara. Ojciec zasnął. Leży na wznak, głowa opadła mu na bok, strużka śliny spływa na poduszkę.

6

Matka była niebywale brzydką kobietą. Dla kogoś, kto jej nie znał, zdjęcie na kominku prawdopodobnie przedstawia pocieszny widok: kościstą chłopkę o wyłupiastych oczach i fryzurze w stylu „raz na kwartał do fryzjera”, usiłującą przybrać dystyngowaną pozę. Mnie zdjęcie nie bawi. To moja matka. Zastanawia mnie jednak, dlaczego ojciec, który, o ile nie śpi, z pewnością kontempluje atrakcyjny wizerunek samego siebie na zdjęciach sprzed lat – ją poślubił. A raczej – jako że już parę dobrych chwil przypatruję się jej zdjęciu i myślę o mężczyźnie na górze – zastanawia mnie, dlaczego to ona za niego wyszła.

Na kominku z czarnego marmuru poza tym nie zostało już wiele. Lichtarz z brązu z jedną białą świecą i stary pojemnik na rysiki z wymalowaną krową rasy lakenvelder z charakterystycznym białym pasem biegnącym przez brzuch. Wszystkie inne drobiazgi znajdują się w pudle, które wylądowało w pokoju Henka razem z resztą zbędnych rzeczy. Pokój Henka zmienił się w przechowalnię. Obok jego łóżka, które nigdy nie służyło za gościnne, stoją i spoczywają przeróżne rupiecie, których on nigdy nie zobaczył ani nie poznał; jego sypialnia przeobraziła się w jedną wielką galerię przeszłości, a wciąż żywy okaz muzealny w pokoju obok ciągle jeszcze uparcie oddycha. Oddycha i gada. Nawet teraz, tutaj, słyszę jego mamrotanie. Przemawia do wrony? Do zdjęć czy do sześciu akwarelowych grzybów?

Henk i ja urodziliśmy się w 1947 roku; jestem o parę minut starszy. Z początku myślano, że nie dożyjemy następnego dnia (24 maja), ale matka nigdy w nas nie zwątpiła. „Kobiety są stworzone do tego, by mieć bliźniaki”, miała wygłosić, gdy po raz pierwszy przystawiono jej nas do piersi. Nic a nic w to nie wierzę; to jedno z tych stwierdzeń, które wyłaniają się z ogółu wydarzeń i spostrzeżeń (oczywiście w tamtym okresie wypowiedziano wiele innych rzeczy), a które w miarę upływu czasu jako jedyne się ostają, podczas gdy najprawdopodobniej jest ono przeinaczeniem jakiejś wypowiedzi ojca lub lekarza domowego. Sama matka nie powiedziałaby za wiele.

Pamiętam coś, czego nie mogę pamiętać. Widzę jej twarz od dołu, ponad świetlistym, miękkim wybrzuszeniem. Brodę i przede wszystkim jej lekko wyłupiaste oczy, które nie są zwrócone na mnie, ale na jakiś punkt w oddali – na nic konkretnego, na pole, być może groblę. Jest lato i moje stopy czują dotyk innych stóp. Matka była małomówną kobietą, ale widziała wszystko. Ojciec gadał – i ledwie co dostrzegał. Przez życie torował sobie drogę krzykiem.

Ktoś puka w okno. W ogrodzie od frontu Teun i Ronald krzyczą i machają rękami. Podchodzę do drzwi.

– Helmer! Osły się zerwały! – ogłasza Ronald tonem, w którym słyszę, że marzyłby o tym, by osły zrywały się codziennie.

– Ciągle są na podwórzu – dodaje Teun tonem, w którym słyszę, że sam też usłyszał to, co jego braciszek rzeczywiście miał na myśli.

Chłopcy biegną przede mną, skręcają za róg domu.

– Spokojnie! – wołam za nimi.

Osły sterczą między drzewami, jakieś pięć metrów od uchylonej bramy. Sznurek, który zwykle utrzymuje bramę w takiej pozycji, by stykała się z betonowym słupem, zwisa luźno. Zgaduję, co się wydarzyło.

– Dobra – stwierdzam. – No to teraz zaprowadźcie je z powrotem na wybieg.

– My? – nie dowierza Ronald.

– Tak, wy.

– Czemu?

– Temu.

Teraz, gdy osły chodzą wolno, Teun i Ronald nagle zaczynają się ich bać. To tak jak z kranem: gdy jako dziecko się go odkręci, wydaje się miły i przyjemny do chwili, kiedy wpada się w panikę na widok bezmiaru wody, która się z niego leje, i nie ma się pojęcia, jak by to ustrojstwo z powrotem samemu zakręcić.

– Temu? – powtarza Teun. – A co to znaczy?

– To znaczy – odpowiadam – że wiem, że to ty otworzyłeś tę bramę, bo ci się nie chciało przez nią przechodzić, i że Ronald przylazł za tobą, i jeszcze szerzej ją otworzył.

– No – przyznaje Ronald.

Teun patrzy na niego ze złością.

– Do roboty – mówię. – Pchać.

– Pchać? Bramę?

– Nie, osły. – Podchodzę spokojnie do bramy, pociągam za nią i otwieram na całą szerokość.

Chłopcy nie ruszają się z miejsc i patrzą na mnie z niedowierzaniem i lekkim strachem.

W zimie osły często przez długi czas przebywają w swojej stajni, obok kurnika. Osły nie cierpią mieć mokrych kopyt. W boksie jest sucho, a na ziemi leży warstwa słomy. Pomieszczenie ma sześć metrów długości i pięć szerokości. Jest otwarte od frontu i wyposażone w okap. Osły mają boks cztery metry na pięć metrów, a na pozostałych dwóch metrach, z przodu, leżą bele siana i stoi wór owsa. Zwykle w skrzynce przechowuję parę buraków cukrowych i marchewek. Na półce leżą: duży nóż, zgrzebło, nóż kowalski, tarnik i skrobak do kopyt. Kiedy osły przebywają w stajni, nie ma dnia, by Teun i Ronald do nich nie zajrzeli. Sadowią się na beli siana albo w boksie, na ściółce ze słomy. Najchętniej tam przesiadują, gdy na dworze zaczyna się ściemniać, a ja zapaliłem już lampę. Raz znalazłem ich wyciągniętych jak dłudzy pod osłami. Zapytałem, dlaczego tak leżą.

– Chcemy przezwyciężyć strach – odpowiedział Teun, który wtedy miał jakieś sześć lat. Ronald kichnął, bo długa zimowa sierść jego osła łaskotała mu twarz. Teraz, gdy osły się zerwały, boją się ich.

– Ale jak? – pyta Ronald.

– Normalnie. Staniesz za nimi i popchniesz ich zadki.

– W życiu – stwierdza Teun.

– Nic wam nie zrobią – zapewniam.

– Na pewno? – dopytuje się Ronald.

– Na pewno.

Każdy z nich staje za jednym osłem i Ronald natychmiast zaczyna z całej siły pchać. Teun najpierw ostrożnie dotyka zadka swojego osła, żeby się upewnić, że ten nie kopnie. Ciekawi mnie, co się teraz stanie.

Nic się nie dzieje. Ruszam do spichlerza.

– Gdzie idziesz? – woła Teun.

– Zaraz wracam – uspokajam go.

W spichlerzu napełniam wiadro paroma garściami koncentratu paszowego i zanim wrócę do chłopców, wyglądam zza rogu stodoły, by sprawdzić, jak się sprawy mają. Bez zmian. Wychodzę do nich, gdy widzę, jak Teun bojaźliwie się rozgląda.

– Nie udaje się wam? – pytam.

– Nie – odpowiada Ronald. – Głupie bydlęta.

– Co powiedziałeś? – pytam.

– Yyy... – waha się.

– Nie ruszyły się ani o krok – dodaje Teun.

Oddalam się w głąb pola i zaczynam potrząsać wiadrem. Osioł, o którego opiera się Ronald, podbiega do mnie tak szybko, że chłopiec się przewraca. Rozrzucam zawartość wiadra i zamykam bramę. Potem w trójkę wisimy przez chwilę na ogrodzeniu, przyglądając się osłom zajadającym paszę. Moje stopy spoczywają na ziemi, Teuna – na najniższej listwie bramy, a Ronalda – na drugiej od dołu.

– Więcej tego nie róbcie, dobrze? – proszę ich.

– Dobrze – odpowiadają jednocześnie.

Zeskakują na ziemię i wchodzą na podwórko. Kiedy są już prawie przy grobli, Ronald się odwraca i woła:

– Gdzie jest twój ojciec?

– W środku – odkrzykuję.

Więcej nie musi wiedzieć. Przechodzą przez groblę i skręcają w prawo.

Zostaję sam przy osłach. Nie mają imion. Kiedy kupiłem je parę lat temu, nie zdołałem żadnych wymyślić, a po jakimś czasie było już na to za późno, bo stały się „osłami”. Ojciec zapytał, czy ogłupiałem:

– Osły? – nie mógł uwierzyć. – Co nam po osłach, na litość boską? Ile takie bydlaki będą nas kosztować, co?

Odpowiedziałem mu, że to nie nasze osły, ale moje. Handlarz bydłem uznał to za niezły interes; zawszeć to jakaś odmiana. Osły są mieszańcami, nie jakiejś tam francuskiej, irlandzkiej, włoskiej czy hiszpańskiej rasy. Są mocno ciemnoszare, a jeden ma popielate nozdrza.

– Gdzie jest twój ojciec? – mówię do nich cicho i cmokam.

Podchodzą do mnie i wpychają swoje różnorako zabarwione pyski w moje włosy.

Krowy są niespokojne, dwie wierzgnęły w moim kierunku, kiedy chciałem je podłączyć do dojarki. Jeszcze niedawno sądziłem, że to dlatego, iż już nie wychodzą na dwór, ale zaczynam podejrzewać, że to ja jestem niespokojny. Pod tym względem krowy są dokładnie jak psy – podobno umieją wyczuwać nastrój właścicieli. Nie mam psa. Nigdy nie mieliśmy tu psów.

Ojciec nie zjadł mandarynek. W zasadzie nie chcę tego widzieć ani o tym słyszeć. Przeniosłem go z dołu na górę i teraz, jeśli o mnie chodzi, może nawet usiąść na dachu, stamtąd przenieść się na najwyższe czubki topoli okalających podwórze, a następnie zostać wywianym podmuchem wiatru do nieba. Najlepiej by było, gdyby po prostu zniknął.

– Nie umiem zdjąć skórki – mówi.

Próbuję nie widzieć mandarynek na nocnej szafce i jego powykręcanych palców na kocu. Zaczyna tu naprawdę śmierdzieć, a przecież okno bez przerwy zostawiam uchylone i zaczepione na haczyku. Jeśli nie zniknie, będę go musiał umyć. Przed zaciągnięciem zasłon przykładam ręce do szyby okna, by nie przeszkadzało mi światło lampy. Z głową między dłońmi obserwuję osikę w ogrodzie od frontu. Wrona odleciała. Czy może jest tak ciemno, że zlewa się z konarami i wieczornym niebem?

A wtedy widzę jakiegoś przechodnia. Wzdłuż drogi stoją latarnie, jedna na każdy dom lub obejście. W sumie więc siedem. Od paru tygodni coś się dzieje z moją. Zapala się, ale to wszystko: choćby się stanęło tuż pod nią, światło nie dochodzi do człowieka. Żaluzje w salonie są spuszczone. Na dworze jest tak ciemno, że widzę tylko, jak ktoś przechodzi i że, właśnie teraz, zatrzymał się przed gospodarstwem. Ciemniejąca plama, widoczna jedynie dzięki temu, że odcina się na tle kanału. Nie mogę nawet dojrzeć, na co plama patrzy.

– Co jest? – pyta ojciec.

– Ktoś idzie drogą – szepczę.

– Kto?

– Nie widzę.

Wtedy plama się porusza i nagle zapala się jej czerwone tylne światełko. Odprowadzam światełko wzrokiem, aż znika za ramą okna. Jednym ruchem zaciągam zasłony. Serce wali mi w gardle.

– No dobra – mówię i biorę mandarynki z szafki nocnej.

Obieram obie, usuwam gorzkie białe nitki i podaję ojcu w cząstkach. Niebawem po jego brodzie spływa sok.

– Pycha – mówi.

7

Całe życie się bałem. Bałem się ciszy i ciemności. Również całe życie miałem trudności z zasypianiem. Wystarczy, bym usłyszał jakiś dźwięk, którego nie umiem zidentyfikować, a mogę zapomnieć o spaniu. Mimo to nigdy wcześniej nie zaprzątałem sobie głowy tym, co też w nocy się dzieje na zewnątrz. Oczywiście dawno temu widywałem różne rzeczy defilujące przed oknem, choć wiedziałem, że znajduje się ono wiele metrów ponad żwirową ścieżką. Widziałem barki, napięte, ściągnięte barki kogoś, kto wspinał się po fasadzie. Ruchem pantery; czasem jednym ramieniem już chwytając się parapetu. Wtedy wsłuchiwałem się w oddech Henka, który leżał obok, a później wyobrażałem sobie go śpiącego w sąsiednim pokoju, i barki lub to, co wydawało mi się, że widziałem, znikało. Podświadomie czułem, że widzę rzeczy, których nie mogę widzieć.

Teraz, po tym, co zobaczyłem na drodze, i po nakarmieniu ojca, leżę w łóżku z mocno zaciśniętymi powiekami. Spać, myślę, spać. Ale widzę leżące na łące owce, posapujące i przeżuwające, szare maźnięcia na ciemnozielonej połaci, i kawki na topolach z łebkami schowanymi w piórach, i osły, które stoją naprzeciwko siebie, blisko ogrodzenia, ze zwieszonymi łbami, jakby drzemały, głowa przy głowie, i wiatrak Bosmana, który znowu zatrzymałem, stojący samotnie na odludziu, połyskujący srebrzyście przy każdym prześwicie w chmurach, i kogoś przy wiatraku, kto spogląda na ogon i odczytuje „NL nr 40832”. Aż otwieram oczy, kiedy to sobie wyobrażam. Czy przed moim obejściem częściej staje ktoś bez ruchu w jesienną noc? I czy nigdy bym się o tym nie dowiedział, gdybym przypadkiem nie wyjrzał przez okno sypialni?

Później widzę chłopców w kajaku. Ten pierwszy, który powiedział, że czas się tu zatrzymał, jest niewyraźny i szybko się rozpływa. Drugi, rudzielec z opalonymi na czerwono ramionami, nie znika. Dostrzegł to i dostrzegł mnie. Podstarzałego chłopa w wyblakłym niebieskim kombinezonie o rozpiętych górnych guzikach, bo tego dnia było bardzo gorąco. Który trzymał się z boku zabudowań, w cieniu, i nie ma tam nic do roboty poza gapieniem się bez ruchu, wstrzymując oddech. Który od 1967 roku z każdym kolejnym dniem stawał się coraz starszy, a poza tym nic się nie zmieniało; nie, jednak, owszem, jedna rzecz się zmieniła: osły, to właśnie na temat osłów rudy chłopak coś powiedział. Że one to dopiero są archaiczne. Zatem to, co powiedział, ma znaczenie. Powiosłowali kanałem opperwoudzkim roześmiani, egoistyczni, a więc szybko zapominając o tych sprawach. W przedłużeniu kanału zachodzi słońce. Co jest zupełnie niemożliwe, ponieważ kanał biegnie na wschód, słońce nigdy nie zajdzie w jeziorze IJssel, ale teraz tak się dzieje, a chłopcy stają się sylwetkami o cichnących głosach. A potem znikają. Teraz, myślę, teraz zasnę. Myśleć to móc zapomnieć. Wyimaginowane słońce kojarzy mi się z morzem, które, niebotyczne, leży jakieś trzydzieści pięć kilometrów na zachód. Byliśmy nad nim dawno temu, dwa razy w ciągu tego samego lata. I dwukrotnie w ciągu dnia się zachmurzyło. Matce zależało na tym, by zobaczyć, jak słońce zanurza się w wodzie, i udało jej się tak urobić ojca, że pozwolił parobkowi samemu wydoić krowy. Nigdy nie widziałem, jak słońce zachodzi w morzu, a mógłbym z łatwością – przecież to tak niedaleko.

Słyszę coś, wydaje mi się, że dźwięk dochodzi spod mojego okna, i czuję, jak włos jeży mi się na głowie. Myślę o ojcu na górze. Nie ma już z niego żadnego pożytku, teraz jednak go potrzebuję, by odpędzić mój strach.

Może rudy chłopak czasem myśli jeszcze o mnie, tym starym rolniku, który tak sobie po prostu stał w ładny letni dzień.

8

– Stary? No coś ty, Helmer, ty wcale nie jesteś stary! – Ada, matka Teuna i Ronalda, siedzi naprzeciwko mnie przy kuchennym stole. – Twój ojciec to tak, on jest stary.

Ada usłyszała co nieco od swoich synów. O osłach i o „drewnianych listewkach” na oknach. Jest ciekawska.

– Wiesz, kto jest stary? Klaas van Baalen, który mieszka tuż za Broek. Jest dokładnie w twoim wieku, ale niechluj z niego jak nie wiem co. Nie potrafi o siebie zadbać. Niedawno zabrali mu owce, kompletnie zabiedzone, kłębuszki wełny z grzechoczącymi kośćmi.

Zapomniałem, że Ada pije teraz kawę bez mleka, no i powiedziałem, że robi się ze mnie stary pryk.

Ada uznała za „fantastyczne” zmiany, które wprowadziłem w salonie i w sypialni. Szary błękit podłogi i framug uznała za „prześliczny” i przede wszystkim nie mogła się nachwalić ogromu wolnej przestrzeni. Stanowczo powinienem jeszcze tylko dokupić kołdrę puchową. Koce, nie, zdecydowanie wyszły już z użycia, były „niemożliwie przestarzałe”, a spanie pod kołdrą było „nieporównanie bardziej wygodniejsze”. („Tak się w ogóle mówi?” – zastanawiała się później). Chciała wiedzieć, ile zapłaciłem za żaluzje, bo też by się pozbyła z domu zasłon („tych wylęgarni kurzu”). A krzesła po prostu wyrzuciłem? Czekaj no, właściwie to wiedziała, przypomniała sobie nagle opowieść Teuna i Ronalda, coś o „dywanowym domku”. Wydało jej się to „cudowne”, że można tak po prostu wyrzucić rzeczy, zrobić miejsce, zrezygnować z wiecznego przechowywania wszystkiego. Jeszcze raz poszła do sypialni. Dlaczego wciąż śpię w jednoosobowym łóżku? W dużym miałbym „mnóstwo wolnej przestrzeni”. Mówiąc to, spogląda na mnie filuternie. A te kołdry puchowe „naprawdę się sprawdzają”, bo mógłbym dokupić na nie takie śliczne niebieskie poszwy i zrobiłoby się jeszcze ładniej i „świeżej”.

Po drodze do kuchni wyciągnęła ramię i wskazała na puste ściany w salonie. Sztuka. Może mógłbym kupić „coś ze sztuki”?

Ada jest wciąż młoda, ma jakieś trzydzieści pięć lat. Jej mąż jest z pewnością dziesięć lat od niej starszy, może nawet piętnaście. Ada kipi energią, najchętniej przychodziłaby do mnie raz na tydzień, żeby posprzątać, a nie jak teraz raz na rok, w kwietniu. Jest skarbniczką w kole gospodyń wiejskich, robi kołdry patchworkowe, należy do klubu czytelniczego, udziela się w stowarzyszeniu W Interesie Wsi i bierze udział w konkursie na „najładniejszy ogród w całym Waterlandzie”. Przypomina mi moją matkę, bo jest prawie tak samo brzydka, ale u Ady wynika to z zajęczej wargi, którą niezbyt ładnie zoperowano. Jej chłopcy są śliczni – mają blond włosy, długie rzęsy i nieskazitelne usta. Ada nie pochodzi stąd i być może dlatego wie wszystko o wszystkich z całej okolicy.

Nalewam drugą filiżankę kawy i powstrzymuję ziewanie. Lubię Adę, ale jej entuzjazm i bezceremonialne trajkotanie wciąż wprowadzają mnie w osłupienie, zwłaszcza tuż po dojeniu krów lub karmieniu cielaków.

– Więc zamieniłeś się z ojcem na sypialnię? Co tam u niego? Będę mogła zajść do niego na chwilkę?

– W porządku – mówię, a następnie kłamię: – Nie. Śpi, zostawmy go w spokoju.

Ada pije kawę i spogląda na mnie znad krawędzi swego kubka.

– Stary – powtarza. – Co ci przyszło do głowy? Masz przystojną buzię, gęstą czuprynę i ani grama tłuszczu na sobie.

Czuję, że się czerwienię, i nic nie mogę na to poradzić. Nie tylko dlatego, że Ada powiedziała, iż mam przystojną buzię, raczej dlatego, że skłamałem, a moje kłamstwo w każdej chwili może wyjść na jaw. Ojciec nie śpi.

– A do tego się czerwienisz jak uczniak!

Ada zajmuje moje stare miejsce. Siada na nim zawsze, gdy tu przychodzi, bo okno w bocznej ścianie daje jej widok na gospodarstwo męża i poczucie, że ma pod kontrolą cały ten kram, choć gospodarstwo leży ponad pięćset metrów stąd. Ja siedzę na miejscu matki. Wrona siwa już od przeszło tygodnia tkwi na tej samej gałęzi osiki. Święty Mikołaj przyszedł – ale nie do nas – i sobie poszedł. Jest sobota, świeci słońce i nie ma wiatru. Jasny grudniowy poranek, w którym wszystko wygląda bardzo nago i wyraźnie. Dzień tęsknoty. Nie za domem, bo w nim jestem, ale właśnie za takimi minionymi dniami. W takiej sytuacji inaczej się na to mówi – powiedzmy: „nostalgii”. Ada by tego nie zrozumiała. Bo nie jest stąd, nie zna właśnie takich dni tutaj, dawno temu.

– Widziałaś tu już kiedyś wronę siwą? – pytam.

– Co to takiego?

– Na osice siedzi jedna.

Ada wstaje i wygląda przez okno od frontu.

– Ale wielka – ocenia.

– Już od paru dni siedzi i gapi się na mnie jak sroka w gnat.

– Śmiesznie – kwituje Ada.

Nie interesuje jej to. Odwraca się, by z powrotem usiąść. Gdy się odzywa, to, co mówi, brzmi, jakby miała w ustach zwitek waty. Ma to pewnie związek z jej dawniej rozszczepionym podniebieniem.

– O co chodziło z tymi osłami?

– Zostawili otwartą bramę.

– Powiem im, żeby nigdy więcej tego nie robili.

– Już im powiedziałem.

– Lekarz był?

– Tak, tak.

– I co powiedział?

– Że jest stary. Po prostu jest stary. I sklerotyk. Ostatnimi czasy mówi dziwaczne rzeczy.

– Co masz na myśli?

– Ach, różne rzeczy. O przeszłości. Czasami kompletnie nie rozumiem, o czym gada. – Robię nieokreślony ruch przy czole.

– A teraz?

– Co: teraz?

Odstawiam swoją kawę i lewą ręką usiłuję zetrzeć z czoła gorąc. Lewą, by tym samym oddzielić się dłonią od Ady.

– Nie powinnam czasem do niego wpaść? Mogłabym się nim zająć.

– Ależ nie, daję sobie radę. Już prawie zima, poza dojeniem nic nie mam do roboty.

– Dobrze. – Dopiła kawę i nieznacznie opada w krześle. Patrzy w okno. – Nie, to Klaas van Baalen jest stary. Ty świetnie potrafisz o siebie zadbać. – Wciąż się wpatruje, zamyśla. Może się zastanawia, dlaczego ojciec leży na górze i dlaczego podłoga została pomalowana na niebieskoszaro. – Z nikim też nie rozmawia – dodaje – stroni od ludzi, jest samotny, a jak mu zabrali owce, to już w ogóle nic mu nie zostało. – Wzdryga się. – Straszne.

– Tak – przyznaję. – Straszne.

– Dlaczego nigdy się nie ożeniłeś, Helmer?

– Co?

– Nie ożeniłeś się.

– Bo do tego potrzeba dziewczyny – mówię.

– No tak, ale dlaczego jej nie masz?

– Ach...

– Ten twój brat... miał przecież dziewczynę, prawda? Mieli się przecież pobrać? – Jeśli Ada rzeczywiście ma trzydzieści pięć lat, urodziła się w roku śmierci Henka. W 1967.

– Tak – przyznaję. – Ritę.

– Henk i Rita – wypowiada Ada. – Pasuje.

– Tak – odpowiadam.

– Czyli on miał dziewczynę, a ty nie?

– Nie.

– Dziwne.

– Ach, tak czasem wychodzi.

Słyszę, że otwierają się drzwi komory. Zanim ktokolwiek pojawia się w drzwiach kuchennych, wiemy już, kto idzie.

– Przestańcie tak wrzeszczeć – woła Ada.

Teun i Ronald wchodzą do kuchni i każdy z nich staje po jednej stronie matki z opuszczonymi ramionami.

– Hej, Helmer – odzywa się Teun.

Ronald nic nie mówi, ale wpatruje się w napięciu w paczkę ciastek na stole.

– Po co przyszliście? – pyta Ada.

– Ojciec mówi, że masz wrócić do domu – melduje Teun.

– Po co?

Teun się zastanawia.

– Nie wiem.

– Nie wiesz czy zapomniałeś?

– Zapomniałem – odpowiada Ronald.

– No to już chodźmy – mówi Ada. Wstaje. – Widzieliście nowy pokój Helmera?

– Nie – odpowiada Teun.

– No to idźcie zobaczyć.

Rusza za chłopcami i wkracza do salonu. Teun i Ronald wykrzykują, najgłośniej, jak potrafią, „o” i „Ach”, bo sądzą, że sprawi mi to przyjemność. I sprawia. Tak jak i to, że siedzę sobie tu w kuchni, a w pokoju są ludzie, którzy po prostu po nim chodzą i rozmawiają.

Wychodzą drzwiami od frontu. W połowie drogi Ada się odwraca.

– Całkiem zapomniałam ci powiedzieć, że ten chłopak od Kopera, no wiesz, z ulicy Buitenweerweg...

– Jarno, gola! – wykrzykuje Ronald.

Piłkarski bohater. Sam Ronald gra w orlikach lub w żakach.

– Tak, Jarno, przenosi się do Danii, gdzie obejmie gospodarstwo. A może już o tym wiesz?

– Nie – odpowiadam – nic o tym nie słyszałem.

– Chyba na Jutlandię. Tam to jest przestrzeń, że hej. Pozdrowisz ode mnie ojca, dobrze?

– Tak, dziękuję – potwierdzam i zamykam drzwi.

Stoję w progu swojej sypialni i patrzę na wełniane koce na moim jednoosobowym łóżku. Wierzchni ma wystrzępione brzegi. Odwracam się i spoglądam na puste ściany w salonie. Coś ze sztuki.

– Helmer! – wrzeszczy stary na górze.

Kładę się na pokrytej tkaniną kanapie i zamykam oczy. Dania.

Przekład: Jadwiga Jędryas

Redakcja: Anna Adamiak

Korekta: Małgorzata Kuśnierz, Beata Wójcik, Artur Kaniewski

Projekt okładki: Krzysztof Rychter
na podstawie wydania oryginalnego

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki:
© Digital Vision/Photodisc/Getty Images/Flash Press Media

Skład i łamanie: Tekst – Małgorzata Krzywicka

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./fax (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-7881-314-9

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Aleksandra Łapińska / Virtualo Sp. z o.o.