Przekład: Iwona Zimnicka

Redaktor serii: Karolina Iwaszkiewicz

Redakcja: Anna Adamiak

Korekta: Małgorzata Kuśnierz, Beata Wójcik

Redakcja techniczna: Anna Gajewska

Projekt okładki i stron tytułowych: Monika Klimowska

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki: © Martin Dimitrov/istockphoto.com

Fotografia autora: © Torunn Nilsen

Skład i łamanie: Tekst – Małgorzata Krzywicka,

Piaseczno ul. Żółkiewskiego 7a

Wydawnictwo W.A.B.

02-386 Warszawa, ul. Usypiskowa 5

tel./fax (22) 646 01 74, 646 01 75, 646 05 10, 646 05 11

wab@wab.com.pl

www.wab.com.pl

ISBN 978-83-7747-356-6

Przekład ukazał się z pomocą finansową NORLA

This translation has been published with

the financial support of NORLA

Tytuł oryginału: Til Sibir

Copyright © 1996, Forlaget Oktober A/S.

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo W.A.B., 2011

Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo W.A.B., 2011

Wydanie I

Warszawa 2011

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

Marit i Monie

I

1

Kiedy byłam małą dziewczynką, siedmioletnią albo mniejszą, zawsze oblatywał mnie strach, gdy po drodze z miasta przejeżdżaliśmy obok lwów. Uważałam, że Lucyfer boi się tak samo jak ja, bo właśnie w tym miejscu przyspieszał. Dopiero dużo później zrozumiałam, że to dziadek porządnie smagał go batem na łagodnym zboczu, gdy mijaliśmy wjazd, przy którym leżały lwy, a to z kolei dlatego, że dziadek był człowiekiem niecierpliwym. Wiedzieli o tym wszyscy.

Lwy były żółte, a ja siedziałam z tyłu bryczki i machałam nogami, sama albo ze swoim bratem Jesperem, odwrócona do dziadka plecami, i patrzyłam, jak lwy na szczycie wzgórza coraz bardziej maleją. Odwracały łby i wpatrywały się we mnie żółtymi ślepiami. Były z kamienia, kamienne były też cokoły, na których leżały, a mimo to świdrowały mnie spojrzeniem, tak że aż paliło w piersi i czułam narastającą pustkę w środku. Nie potrafiłam jednak oderwać od nich oczu. Kiedy próbowałam zamiast na lwy patrzeć na żwirową drogę, robiło mi się niedobrze i miałam wrażenie, że spadam.

– Idą! Idą! – wołał mój brat, który wiedział, jak się ma sprawa z lwami, a ja podnosiłam głowę i widziałam, że nadbiegają. Odrywały się od kamiennych bloków i rosły, zeskakiwałam wtedy z bryczki bez względu na prędkość, kaleczyłam kolana na żwirze i wybiegałam na najbliższe pole. W lesie za polem były sarny i jelenie; biegnąc, myślałam właśnie o nich.

– Zostaw dziewczynkę w spokoju! – krzyczał dziadek.

Przestawałam biec, kostki miałam mokre od rosy, a pod bosymi stopami czułam rżysko i grudy ziemi. Dziadek ściągał lejce, pokrzykiwał na konia i zatrzymywał bryczkę, potem się odwracał, a z jego brody wylewał się na głowę Jespera strumień przekleństw, brzydkich jak sam Zły. Dziadek nosił w sobie wiele złości i zawsze w końcu musiałam bronić brata, bo bez niego nie mogłam żyć.

Szłam przez trawę z powrotem na drogę, siadałam z tyłu bryczki i uśmiechałam się do Jespera. Dziadek strzelał z bata, Lucyfer ciągnął, a Jesper odpowiadał mi uśmiechem.

Idę tą samą drogą z ojcem. Jest Boże Narodzenie. Mam dziewięć lat. Tego dnia jest niezwykle zimno. Szron i nagie topole wzdłuż pól przy drodze. Coś szarego na szarym skraju lasu zaczyna się poruszać, cienkie nogi stawiają sztywne kroki, z miękkich pysków bucha para, widzę to z daleka. Powietrze jest jak szkło, daje się dotknąć, odległość do wszystkiego maleje. Mam czapkę i szalik, ręce chowam głęboko w kieszeniach płaszcza. W jednej kieszeni jest dziura, czuję od spodu podszewkę. Od czasu do czasu patrzę na ojca. Na samej górze pleców ma wybrzuszenie, prawie garb. Nabawił się go w polu i mówi, że już nigdy tam nie wróci. Ojciec jest stolarzem w mieście. Dostał od dziadka warsztat, kiedy opuścił gospodarstwo.

Zaciska szczęki. Idzie z gołą głową i patrzy przed siebie zaczerwienionymi oczami, uszy zbielały mu od mrozu, a ja nie mogę oderwać od nich wzroku. Są jak z porcelany. Ramię ojca unosi się i zatrzymuje w pół ruchu, jakby się zmuszał, by je opuścić. W połowie drogi wyciągam rękę z kieszeni, on ją ujmuje, nie patrząc, i lekko rozciera, ale przecież ja to robię ponieważ jemu jest zimno.

Kiedy mijamy lwy, nie odwracamy się. Ojciec – dlatego że i tak patrzy wyłącznie przed siebie, ja – dlatego że nie chcę. Idziemy do gospodarstwa. Moja matka już tam jest, i moi stryjowie, i Jesper, a ojciec idzie sztywno, powoli. Od miasta dzielą nas trzy kilometry, jest dwudziesty czwarty grudnia, ale ja jednak się odwracam. Lwy leżą na cokołach, błyszczące, w szarobiałych futerałach. Wczoraj padał deszcz, a potem przyszedł mróz, są więc teraz zamknięte i wyglądają jak uszy mojego ojca, dwa porcelanowe lwy na straży alei prowadzącej do dworu Bangsbo, gdzie zatrzymywał się Hans Christian Andersen za każdym razem, kiedy wyprawiał się tak daleko na północ kraju; wysoki cylinder w niskich pokojach, czarna kreska mężczyzny, który zawsze musiał się schylać, i wchodząc, i wychodząc.

Usiłuję iść szybciej, boję się o uszy ojca, słyszałam, że mogą odpaść, ale on utrzymuje jednakowe tempo. Ciągnę go za rękę, a wtedy się złości.

– Przestań! – mówi ostro i mocno szarpie mnie do tyłu. Odezwał się po raz pierwszy, odkąd wyszliśmy za drzwi domu na Asylgade. Mój ojciec kocha Jespera. Ja kocham ojca. Jesper kocha mnie, ale lubi się ze mną drażnić, straszyć mnie po ciemku umarlakami, latem wciągać pod wodę. Znoszę to, bo dzięki temu staję się mu równa. Idę sama z ojcem, jest Boże Narodzenie, a jego uszy są z porcelany. Boję się, że odpadną, nie dotyka ich przez całe pięć kilometrów drogi do gospodarstwa.

We Vrangbæk są cztery zagrody i wszystkie nazywają się Vrangbæk, to cała nieduża wioska. Mieszka tam sporo dzieci, chodzą do szkoły Vangen w Understed. Mogłabym być jednym z nich, ale nie jestem i jak mawia Jesper, powinnam się z tego cieszyć. Skręcamy w lewo na krzyżówce, z której droga prosto biegnie przez pola do Gærum, a ta w prawo prowadzi ku Nørre Vrangbæk. Mijamy pierwszą stodołę z kamienia i cegieł; ojciec, jeśli to w ogóle możliwe, idzie jeszcze wolniej i sztywniej, mocno trzyma mnie za rękę. Droga wije się ciasno przy stromym zboczu, obłożono ją od tej strony okrągłymi kamieniami; wygląda to jak kamienne ogrodzenie, ale rzecz w tym, by po deszczu ziemia się nie obsunęła i nie zatarasowała przejścia. Idziemy do ostatniego gospodarstwa, wszystkie położone są blisko siebie i tuż przy drodze, więc od razu wchodzi się na duże wybrukowane podwórze, na środku leży kupa gnoju. Wszystko jest zmrożone, pokryte warstwą lśniącej glazury. Na kamieniach bruku można się poślizgnąć.

Od razu widzę Jespera, który wypatrzył nas przez okno. Stoi w drzwiach domu i czeka. Za nim widać choinkę i okno po przeciwnej stronie, z szybą do połowy pokrytą lodowymi różami. Pięknie to wygląda. Słyszę głos matki. Jest religijna, ma religijny głos. Jedną nogą stoi na ziemi, a drugą w niebie. Jesper się uśmiecha, jakbyśmy mieli wspólną tajemnicę. Może i mamy, nie pamiętam. Ojciec od razu podchodzi do kaflowego pieca. W piecu huczy, widzę, że jest gorący, bo powietrze wokół niego drga i czuję ciepło na twarzy. Ojciec podchodzi bardzo blisko, boję się, że zaraz dotknie kafli czołem. Zdejmuję płaszcz, a ojciec unosi ręce jak marionetka i przyciska dłonie do uszu. W salonie matka śpiewa Niech dzwony dzwonią, Jesper wpatruje się we mnie, a potem spogląda na ojca przy piecu. Trzymam płaszcz w rękach, patrzę na wygięte plecy, na zaciśnięte szczęki i na to coś białego, grubego, co wylewa mu się spomiędzy palców.

Izdebka na poddaszu była lodowata i najczęściej pogrążona w półmroku, jedyną parafinową lampę musiałam gasić, gdy tylko weszłam na górę. Niewielkie okienko wychodziło na wschód, pod nim stało łóżko. Latem, klęcząc na łóżku, mogłam wieczorami rozmawiać z Jesperem, a zimą patrzeć na gwiazdy, na świerkowy żywopłot i na chiński ogród z innego świata; dalej, aż do morza, rozciągały się falujące pola. Czasami w nocy budziłam się pod ciężką wilgotną kołdrą, wydawało mi się, że słyszę, jak morze wypełnia pokoik, otwierałam oczy i było tak samo czarno jak wtedy, gdy miałam je zamknięte. Ciemność tuliła się do twarzy, a ja myślałam sobie, że to bez różnicy, czy widzę, czy nie. Różnica jednak była, potrafiłam się wystraszyć tej wielkiej, ciężkiej i pełnej dźwięków ciemności, wiedziałam też, że jeśli szybko nie zamknę oczu, może mnie udusić. Ale kiedy się nie bałam, czułam się tak, jakbym wzlatywała i unosiła się w powietrzu z wiatrem w piersi.

Leżę w łóżku i patrzę w ciemność, wszystko jest czarne i nagle szarzeje, bo wyłania się księżyc. Morza nie słyszę. Zamarzło jak wszystko inne i ucichło. Wydaje mi się, że już nie śnię.

Pukanie. To dlatego się obudziłam, teraz sobie przypominam. Czekam, znów słyszę pukanie, wstaję więc spod kołdry, która wreszcie się zagrzała, i w nocnej koszuli idę po zimnej podłodze tam, gdzie, jak wiem, są drzwi. Pukanie rozlega się znów. Nie do drzwi, tylko do okna. Odwracam się i widzę cień poruszający się na tle księżyca za szybą. To Jesper. Wiem, że to Jesper.

– Otwórz – szepcze głośno, dmuchając ciepłym oddechem na szybę. Podbiegam do łóżka, wskakuję na nie kolanami i otwieram okno. Do środka wpada zimny powiew, czuję lód w piersi i w brzuchu, wyostrzają się krawędzie myśli. Pamiętam wszystko, porcelanowe lwy, porcelanowe uszy i prosty kark babci, pamiętam dziadka i słaby głos matki unoszący się w powietrzu niczym cienki woal, przez który wszyscy nauczyli się patrzeć. Jesper przytrzymuje się ręką okapu, jedną stopą stoi na parapecie. Na szyi ma moje buty związane sznurówkami.

– Ubierz się i chodź ze mną – mówi.

– Dobrze.

Mam własną wolę, nie robię wszystkiego, co mi się każe, ale chcę iść z Jesperem. On robi różne dziwne rzeczy, a mnie się to podoba. Jestem już zupełnie przytomna. Jesper wskakuje do środka, siada na łóżku i czeka, cały czas się uśmiecha. Czym prędzej sięgam po ubranie. Leży na krześle i jest bardzo zimne. Księżyc świeci przez otwarte okno, rysuje srebrne kręgi na słupkach łóżka, na dzbanku, na budziku, którego wskazówki nigdy się nie poruszały.

– Która godzina? – pytam.

– Nie mam pojęcia. – Uśmiecha się, aż zęby błyskają mu w półmroku. Zaczynam się śmiać, ale wtedy on kładzie palec na ustach. Kiwam głową, naśladuję jego gest, potem wyjmuję wełnianą bieliznę, wciągam ją na siebie, na to grubą spódnicę i sweter. Płaszcz też mam w pokoju, leży przewieszony przez oparcie krzesła. Jesper podaje mi buty. Kiedy kończę je wiązać, wychodzimy przez okno.

– Nie bój się, po prostu rób to co ja – mówi.

Ja się nie boję, po prostu robię to co on, a to wcale nie jest trudne, kiedy robimy to w takt, on pierwszy, ja za nim, jak w tańcu, który znamy tylko my dwoje, i tak tańczymy wzdłuż dachu, aż wreszcie dochodzimy do końca, tam gdzie brzoza wyciąga w górę mocne gałęzie, i po drzewie spuszczamy się na ziemię. Jesper pierwszy, ja za nim.

Trzymamy się z dala od drogi i od skrzydła budynku z sypialniami dorosłych, w blasku księżyca idziemy przez chiński ogród, by wyjść na pola. W ogrodzie są wąskie ścieżki, zlodowaciałe krzewy ozdobne i martwe kwiaty, wije się też sztuczny strumyk, w którym woda zamarzła, nad nim jest kilka drewnianych mostków. W strumyku latem pływają karpie, może teraz też tam są, pod lodem. Kiedy przechodzimy przez mostki, drewno głośno trzeszczy; boję się, że pobudzą się w domu. Nagle księżyc chowa się za chmurę, a ja przystaję.

– Zaczekaj, Jesper! – wołam cicho, ale on zatrzymuje się dopiero po przejściu przez ogród, po dotarciu do pierwszego pola. Tam się odwraca. Księżyc znów wyłania się zza chmury, a ja czym prędzej biegnę za Jesperem.

Najpierw okrążamy pola szerokim łukiem, pod górkę na drugą stronę, aż widzimy morze. Idąc, rzucamy cienie. Jeszcze nigdy nie wychodziłam na dwór o tej porze, nigdy nie miałam cienia nocą. Mój płaszcz jest oświetlony z przodu, a plecy Jespera zupełnie ciemne. Zatrzymujemy się i patrzymy na lód, na początku jest biały, potem błyszczący, a dalej widać otwarte morze.

Jesper wyjmuje coś z kieszeni, wkłada do ust i zapala zapałkę. Wydmuchuje dym. Pachnie cygarem.

– Niedługo zrobię to, co Ernst Bremer – mówi. – Załatwię sobie motorówkę, popłynę do Szwecji i przywiozę stamtąd tyle alkoholu, że wystarczy dla wszystkich, którzy będą chcieli się upić do nieprzytomności. Będę zarabiał duże pieniądze i palił cygara. Ale pił będę tylko w soboty. I tylko dwa kieliszki.

Jesper ma dwanaście lat. Ernst Bremer to przemytnik. Największy ze wszystkich, każdy go zna. To niski mężczyzna z Göteborga, ma dom na ulicy sąsiadującej z naszą, mieszka tam, kiedy nikt go nie ściga. Widziałam, jak przechodził w szarym płaszczu i baskijce, miał ciemne włosy uczesane z przedziałkiem. Wiele razy pisano o nim w gazecie, na rysunku satyryka Storma P. grał na nosie celnikom, a kiedy chłopcy wychodzą wieczorami, nie bawią się w policjantów i złodziei, tylko w Ernsta Bremera i celników. On jest lepszy od Robin Hooda. Mój ojciec pewnego lata kupił od niego butelkę, ale kiedy matka zorientowała się, skąd pochodzi, musiał ją wylać na rabatkę z kwiatami. Kwiatki nie zwiędły, chociaż matka twierdziła, że to trucizna.

Jesper wydmuchuje szary dym w stronę morza, po czym zaczyna kasłać i pluć.

– Psiakrew! Najpierw muszę trochę poćwiczyć.

Moja matka to aksamit, moja matka to żelazo. Ojciec często się nie odzywa, przy obiedzie czasami łapie gorący garnek za metalowy uchwyt i przytrzymuje, żebym sobie nałożyła, a kiedy go odstawia, na jego dłoni widać czerwone ślady.

– Hans Christian Andersen mieszkał w Bangsbo – mówię, chociaż mam świadomość, że dla Jespera to żadna nowina.

– Wiem – odpowiada.

Przechodzimy kawałek wzdłuż brzegu, wspinamy się na stromą wydmę i wracamy na pola. Księżyc świeci nam w plecy, a cień kładzie się z przodu, od razu robi się straszniej. Nie podoba mi się to, chociaż ze szczytu wzgórza wyraźnie widać domy. Na zboczu jest ciemno. Zrywa się wiatr, zasłaniam dłonią policzek, bo wieje mrozem, napływają chmury i ledwie coś można zobaczyć. Zamiast iść środkiem ogrodu, okrążamy go i podchodzimy do domu w tym miejscu, w którym prostopadle do niego stoi obora. Pobielone wapnem ściany są matowe jak mgła. Jesper przesuwa się wzdłuż świerkowego żywopłotu i przyciska twarz do najbliższego okna, przykłada rękę do szyby, jakby odbijało się w niej słońce, ale jest ciemno, nie widzę więc tego, co on widzi. A Jesper nagle prawie krzyczy:

– Rany boskie, dziadek powiesił się w oborze!

– Nie! – wołam.

Nie wiem, dlaczego właśnie to powiedział, ale często się nad tym zastanawiałam przez wszystkie te lata, które minęły od tamtej pory.

– Właśnie że tak – upiera się Jesper. – Chodź zobaczyć.

Nie chcę patrzeć, robi mi się niedobrze, chociaż wiem, że to nieprawda, że Jesper żartuje sobie jak zawsze, lecz mimo to podbiegam i przyciskam twarz do szyby tuż obok niego. Jest całkiem ciemno, niczego nie widać.

– Nic nie widzę. Ty też nic nie widziałeś, przecież jest ciemno. – Jeszcze mocniej wciskam twarz w szybę, pachnie stamtąd oborą, mrozem, a Jesper zaczyna się śmiać. Nagle czuję, jak bardzo jest zimno.

– Zmarzłam.

– Wobec tego wchodzimy do środka. – Jesper już się nie śmieje.

– Nie chcę wracać. Na poddaszu jest jeszcze zimniej. Nie mogę spać.

– Wejdziemy do obory. Tam jest ciepło.

Po kamiennym bruku okrążamy stodołę i podchodzimy do drzwi obory. Trzeszczą, gdy je otwieramy, a ja się boję, że być może dziadek naprawdę tam wisi, może wpadnę wprost na jego nogi i zacznie się kołysać. Ale dziadka nie ma, w środku od razu jest przytulniej, czuję zapach, który znam. Jesper idzie między boksami. Jest ich dużo, dla dwudziestu pięciu krów, to całkiem spore gospodarstwo, najmuje ludzi na służbę. Babcia, zanim poślubiła dziadka, pracowała w kuchni. Nosiła wtedy biały fartuch, ale od tamtej pory nie włożyła go ani razu. Jest matką mojego ojca, ale nie jego braci, pospieszyli się ze ślubem, kiedy Hedvig poszła do grobu. Tak mi opowiadała moja matka. Babcia i dziadek prawie nigdy nie przebywają w tym samym pomieszczeniu, a jeśli już tak się zdarzy, babcia trzyma głowę wysoko, kark ma sztywny. Wszyscy to widzą.

Stoję, przyzwyczajając się do gęstej ciemności. Słyszę kroki Jespera i krowy poruszające się w boksach, i chociaż tego nie widzę, to wiem, że większość leży. Śpią, przeżuwają, uderzają rogami w niskie ścianki działowe, wypełniając ciemność głębokimi dźwiękami.

Spis treści

Dedykacja

I

1

2

3

4

5

6

7

8

9

II

10

11

12

13

14

III

15

16

17

18

19

20

21

Przypisy