Massimo Gramellini

NIECH CI SIĘ COŚ PIĘKNEGO PRZYŚNI

Przełożyła Joanna Ugniewska

Tytuł oryginału: Fai bei sogni

Copyright © Milano Gruppo éditoriale Mauri Spagnol, MMXII

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIV

Copyright © for the Polish translation by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIV

Wydanie I

Warszawa

SPIS TREŚCI

- Motto

- Wstęp

- Czterdzieści lat temu

1. I

2. II

3. III

4. IV

5. V

- David Copperfield miał przynajmniej ciotkę

1. VI

2. VII

3. VIII

4. IX

5. X

6. XI

7. XII

- Ponieważ rzeczywistość okazała się krwawym tyranem

1. XIII

2. XIV

3. XV

4. XVI

5. XVII

6. XVIII

- Każdy chłopak nosi w sercu chęć ucieczki

1. XIX

2. XX

3. XXI

- Nastąpiły chwile trudne i przesycone literaturą

1. XXII

2. XXIII

3. XXIV

4. XXV

5. XXVI

- Nieunikniony los mnie zaskoczył

1. XXVII

2. XXVIII

3. XXIX

- Ile czasu minęło

1. XXX

2. XXXI

3. XXXII

4. XXXIII

- Dedykacja

- Podziękowania

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

O wiele ważniejsze od tego, co wiemy lub czego nie wiemy, jest to, czego nie chcemy wiedzieć.

Eric Hoffer

Tak jak co roku w sylwestra wstąpiłem po Matkę Chrzestną, żeby zawieźć ją do mamy.

Matka Chrzestna jest niczym dobrze zakonserwowane drewno. Mieszka sama w domu pełnym światła, gdzie czyta kryminały i rozmawia z oprawionymi w ramki fotografiami męża. Czasami podchodzi do innej półki i rozmawia z fotografią mojej mamy, głównie o mnie.

Podejrzewam, że przemilcza najbardziej skandaliczne wiadomości. Że miałem dwie żony, wprawdzie tylko jedną naraz. I że w końcu nie zostałem adwokatem.

Podczas gdy pomagałem jej założyć płaszcz, zaczęła mówić o powieści, którą dostała ode mnie na Boże Narodzenie.

– Skończyłam czytać dziś w nocy…

– Spodobała ci się, chociaż to nie kryminał?

– Oczywiście, przecież ty ją napisałeś.

– A fragmenty, w których mowa jest o mamie?

– O tym właśnie chciałam z tobą pomówić.

– To są jedyne fragmenty autobiograficzne. Wykorzystałem kawałek własnej historii.

– Jesteś pewny, że to twoja historia?

– A… nie jest?

– Niezupełnie tak było. Mój drogi chłopcze, mam coś dla ciebie.

Zobaczyłem, że majstruje za pomocą malutkich kluczyków przy szufladach w komodzie. W jej pięknych sękatych dłoniach pojawiła się brązowa koperta.

Wręczyła mi ją i powiedziała drżącym głosem:

Po czterdziestu latach nadszedł czas, żeby ktoś powiedział ci prawdę.

CZTERDZIEŚCI LAT TEMU

I

Czterdzieści lat temu w sylwestra obudziłem się tak wcześnie, że wydawało mi się, iż jeszcze śnię. Pamiętam zapach mamy w moim pokoju, jej szlafrok w nogach łóżka. Co tu robiła?

I jeszcze: śnieg na parapecie, światła zapalone w całym domu, odgłos kroków i tamten skowyt zranionego zwierzęcia.

– Nieeeee!!!

Wsuwam kapcie, lewy na prawą stopę, prawy na lewą, ale nie ma czasu, żeby zwracać na to uwagę. Drzwi już skrzypią, pchnięte przez moje dłonie, i widzę go, jak stoi na środku korytarza, obok choinki.

Ojciec.

Opoka mojego dzieciństwa, dąb zgięty niczym wierzba przez niewidzialną siłę, podtrzymywany z obu stron przez dwóch nieznajomych.

Miał na sobie purpurową bonżurkę, którą podarowała mu mama. Tę, która zamiast paska miała sznur od zasłony. Szarpał się, kopał i wił.

Kiedy tylko zauważył moją obecność, wyszeptał:

– To mój syn, proszę, zabierzcie go do sąsiadów. Odchylił głowę do tyłu i potrącił choinkę. Anioł o szklanych skrzydłach stracił równowagę i spadł na dywan.

Nieznajomi byli milczący i uprzejmi, zaprowadzili mnie do sąsiadów z naprzeciwka, pary emerytów. Tiglia i Palmiry.

Tiglio stawiał czoło życiu w niezmiennej zbroi swojej pasiastej piżamy i wygodnej dla siebie głuchoty. Porozumiewał się jedynie za pomocą kartki, lecz tamtego ranka odmówił odpowiedzi na pytania, które nabazgrałem mu drukowanymi literami na białym skrawku gazety.

GDZIE JEST

MAMA?

CZY NAPADNIĘTO

NA OJCA?

Jacyś bandyci musieli wejść nocą do mieszkania. A może to byli ci dwaj, co podtrzymywali go z obu stron?

Zjawiła się Palmira z torbami na zakupy.

– Drogie dziecko, ojca trochę rozbolała głowa. Ale już jest dobrze. Ci panowie to byli lekarze, którzy musieli go zbadać.

– Czemu nie mieli fartuchów?

– Wkładają je tylko w szpitalu.

– A dlaczego było ich dwóch?

– Lekarze z pogotowia przyjeżdżają zawsze we dwóch.

– Aha, słusznie. Jeśli jeden się rozchoruje, drugi może go wyleczyć. Gdzie jest mama?

– Tata ją odwiózł, bo chciała coś załatwić.

– A kiedy wróci?

– Szybko, sam zobaczysz. Chcesz gorącej czekolady?

Z braku mamy zadowoliłem się czekoladą.

Kilka godzin później opiekę nade mną przejęli najlepsi przyjaciele rodziców.

Giorgio i Ginetta.

Nie wydaje mi się, żebym kiedykolwiek mógł wyobrazić ich sobie oddzielnie. Mama i ojciec poznali się na ich ślubie, była to okoliczność, która nie przestawała pobudzać do myślenia mojego dziecięcego mózgu.

– Mamo, posłuchaj: gdyby Giorgio i Ginetta zapomnieli zaprosić was na wesele, byłabyś i tak moją mamą, czy byłaby nią jakaś inna zaproszona kobieta?

Mój język nigdy się nie męczył, chociaż był pełen cięć i łat niczym fartuch rzemieślnika.

– To cud, że z takim językiem pani syn w ogóle może mówić – oznajmił mamie pediatra.

– Panie doktorze, teraz potrzebny byłby inny cud: żeby od czasu do czasu potrafił milczeć – odpowiedziała. – Jest tak wygadany, że chyba zostanie adwokatem.

Miałem inne zdanie. Chciałem przestać mówić i zacząć pisać. Kiedy byłem przekonany, że jakiś dorosły okazał się wobec mnie niesprawiedliwy, machałem mu na wysokości jego brody długopisem: „Kiedy dorosnę, opiszę wszystko w książce, która będzie miała tytuł Ja, dziecko”.

Tytuł mógł ulec zmianie, ale książka miała być prawdziwą bombą.

Prawdą jest, że wolałem zostać malarzem. W wieku sześciu lat narysowałem moje ostatnie arcydzieło: Mama je kiść winogron. Kiść była dwukrotnie większa od mamy, grona wyglądały jak bombki na choinkę, a twarz mamy była identyczna jak te grona.

Powiesiła mój rysunek w kuchni i pokazywała go z dumą odwiedzającym nas krewnym. Z ich zaskoczonych min odczytałem pierwszy werdykt dotyczący czekającej mnie przyszłości: mój talent do malarstwa nigdy się nie objawi. Musiałem próbować oddać świat, który nosiłem w sobie, za pomocą słów.

W domu Giorgia i Ginetty odbyła się najsmutniejsza na świecie kolacja sylwestrowa. Mimo moich prób ożywienia rozmowy zostałem wraz z ich trzynastoletnim synem wysłany już o dziewiątej wieczór do piętrowego łóżka, kiedy zjedliśmy makaron i befsztyk, jeden i drugi przyrządzone na maśle.

Nie było sposobu, żeby dostać kawałek panettone i uzyskać jakieś porządne wyjaśnienie. Mama i ojciec poszli coś załatwić, to samo co rano, a może coś innego, w każdym razie chodziło o równie tajemniczą sprawę. A my, bez ociągania się, musieliśmy pomaszerować prosto do łóżek.

Pamiętam regularny oddech mojego towarzysza klauzury leżącego wyżej. I sztuczne ognie rozjaśniające mrok pokoju poprzez nie do końca opuszczone żaluzje.

Skulony pod kołdrą, z szeroko otwartymi oczami i z zamętem w głowie, sprawiającym, że myśli wirowały mi niczym zaczarowana karuzela, zastanawiałem się bez ustanku, co takiego strasznego zrobiłem w czasie bożonarodzeniowych ferii, żeby zasłużyć na podobną karę.

Skłamałem dwa razy, odburknąłem mamie i kopnąłem w zadek Riccarda, mieszkającego na drugim piętrze chłopca, który był kibicem Juventusu.

Nie wydawało mi się, żeby można to było uznać za ciężkie grzechy, szczególnie ten ostatni.

II

Pierwszego dnia nowego roku Giorgio i Ginetta powiedzieli mi, że po załatwieniu różnych spraw mama musiała pójść do szpitala na badania. Już od miesięcy nie przestawała załatwiać spraw, a także się badać. I w dodatku zawsze w szpitalu. Gdyby chociaż przyszła do szkoły, nauczyłbym ją ściągać. Wyobrażałem ją sobie, jak męczy się nad jednym z zadań, które Nauczycielka wyznaczyła nam na wakacje. Dziecko przemierza trzy kilometry i co dwa hektometry gubi dwie piłeczki. Ile piłeczek zgubi po tysiącu dziewięciuset metrach?

Nienawidziłem hektometrów. I tego głupiego dzieciaka, który gubił piłeczki, gdzie popadło, a mimo to kontynuował spacer jak gdyby nigdy nic.

Po południu pojawił się ojciec, żeby zaprowadzić mnie do mamy, do szpitala. Znów był dębem.

– Najpierw kupimy jej kwiaty – zaproponowałem.

– Nie, najpierw pójdziemy do Baloo. Musi z nami pomówić o czymś ważnym.

Uparłem się. Baloo był kapłanem zuchów, dziecięcej sekcji skautów, do której zapisałem się kilka miesięcy temu. Chętnie bym się z nim zobaczył, gdyby tylko chciał zaczekać na swoją kolej. Nie mógł przecież uważać się za ważniejszego od mamy.

Pośrednictwo Giorgia i Ginetty doprowadziło do honorowego kompromisu. Mieliśmy pójść do szpitala po spotkaniu z Baloo, ale kwiaty kupić wcześniej.

Stawiłem się w oratorium skautów z bukietem czerwonych róż w ręku.

Od niedźwiedzia z Księgi dżungli, swojego imiennika, Baloo wziął niezręczne ruchy i dobroć. Przyjął nas w sali przeznaczonej na zebrania zuchów i zaczął od razu żartować na temat mistrzostw w piłce nożnej. Chociaż urodził się w Buenos Aires i, podobnie jak my, mieszkał w Turynie, był kibicem Cagliari Gigiego Rivy.

Chciał pokazać mi figurki piłkarzy, ale ojciec mu przerwał.

– Baloo, pokaże mu je ksiądz innym razem.

Baloo westchnął i kazał mi spojrzeć w sufit: na niebo pełne gipsowych aniołków, które kiedyś razem z innymi dziećmi pokolorowałem na obrazku. Położył mi swoją ogromną dłoń na ramieniu, a drugą wskazał na niebo całe w aniołkach.

– Wiesz przecież, że mama jest twoim aniołem stróżem. Od dawna prosiła o pozwolenie, żeby pójść do nieba, by stamtąd lepiej się tobą opiekować, i wczoraj Pan Bóg wezwał ją do siebie.

Poczułem, że lodowato zimna łyżka wbija mi się w brzuch i wybiera z niego wszystkie wnętrzności. Obróciłem się błyskawicznie w stronę ojca, spodziewając się jakiegokolwiek znaku, który można by było uznać za zaprzeczenie, ale zobaczyłem tylko, że ma zaczerwienione oczy i pobladłe wargi.

– Chodźmy się pomodlić – zaproponował Baloo.

– Wieczny odpoczynek racz jej dać, Panie, a światłość wiekuista niechaj jej świeci. Niech odpoczywa w pokoju wiecznym. Amen.

Ciepły głos Baloo rozbrzmiewał w nawach pustego kościoła.

Klęcząc w pierwszej ławce i przyciskając bukiet czerwonych kwiatów do piersi, poruszałem wargami w rytmie tego głosu, ale z serca płynęły mi inne słowa:

Krótki odpoczynek racz jej dać, Panie. Obudź ją, zrób jej kawy i odeślij zaraz z powrotem. To moja mama, rozumiesz? Albo przyślij ją tutaj, albo zabierz tam mnie. Sam zdecyduj. Byle szybko. Możemy się umówić, że zamknę teraz oczy, a kiedy je otworzę, ty już coś postanowisz? Amen.

III

Mamę umieszczono w salonie, wystawiając ją na pełne bólu i ciekawości spojrzenia sąsiadów.

Nie chciałem jej zobaczyć. Byłem wciąż przekonany, że wróci. Zgodnie z moją naturą nie wierzę w nieodwracalność klęsk. Moje ulubione filmy to te, w których bohater traci wszystko, ale kiedy znajduje się już na skraju przepaści, robi krok do tyłu i wszystko przybiera inny obrót.

Dopiero jako dorosły nauczyłem się nie uciekać przed otwartymi jeszcze trumnami. I odkryłem, że zmarli robią się mali. Zupełnie jakby konstrukcja kostna kurczyła się o kilka rozmiarów, kiedy duch przestaje ją ożywiać.

Zmarli maleją, a ich bliskim, którzy zostają, psuje się charakter niczym zakochanym bez wzajemności. Obrażają się na świat, który nie cierpi na równi z nimi.

Ból czynił mnie nieznośnym. Zdarzyło się to już dwa lata wcześniej, kiedy obudziłem się po operacji migdałków i z piekącym gardłem zacząłem wrzeszczeć do lekarzy i krewnych zgromadzonych przy moim łóżku: „Wynoście się wszyscy, ma zostać tylko mama!”.

Teraz również warczałem na gości. Ale wcale się nie złościli, moje niegrzeczne zachowanie zdwajało jedynie ich miłosierne wysiłki.

Nie mogłem znieść tych zasmuconych twarzy, uścisków współczujących mi osób, głupich formułek dobiegających ze wszystkich stron.

Co za nieszczęście.

Taka młoda.

Biedne dziecko.

Paskudna choroba.

Jak gdyby istniała piękna choroba, która łaskawie pozwala ci żyć.

Operacja migdałków musiała być wynikiem przepięknej choroby. Rekonwalescencja pozwoliła mi pozostać przez kilka tygodni w domu i cieszyć się lodami przynoszonymi przez mamę oraz moją sekretną kryjówką – Łodzią Podwodną.

O pewnej popołudniowej godzinie opuszczałem żaluzje i kładłem się do łóżka w odwrotnym kierunku, z nogami pod poduszką.

Zanurzałem się sam, ale w wyjątkowych przypadkach towarzyszył mi Nemeczek, chłopiec z Placu Broni, który na jednej ze stron książki czytanej mi przez mamę, strony łatwo rozpoznawalnej, bo poplamionej gorzką śliną moich szlochów, dociera na ulicę Pal, chociaż jest już umierający, żeby pomóc swoim kolegom w decydującej bitwie.

Wrogowie otaczali Łódź Podwodną ze wszystkich stron. Ale ja, pod czarodziejską osłoną prześcieradła, stawiałem opór ich atakom aż do przyjścia mamy, która przynosiła mi podwieczorek. Takie fantazjowanie dawało mi poczucie bezpieczeństwa, które później miałem odnaleźć jedynie dzięki pisaniu.

Rano, w dzień pogrzebu, zamknąłem się w swoim pokoju i odczekałem, aż trumna zostanie wyniesiona z domu. Opuściłem żaluzje i położyłem się w odwrotnym kierunku na łóżku, wszedłem na pokład Łodzi Podwodnej, odczuwając rozpaczliwe pragnienie wypowiedzenia wojny całemu światu. Ale nie wiedziałem już, gdzie są moi wrogowie, miałem ich wszystkich w swoim wnętrzu.

IV

Zacząłem jej nienawidzić, ponieważ nie wracała. Usiłowałem o niej nie myśleć, ale umysł był silniejszy od mojego postanowienia i gdy ogarniało mnie zmęczenie, zwyciężał. Wówczas dryfowałem, wlokąc za sobą resztki wspomnień. Smak jej befsztyków smażonych na maśle. Przyjemny zapach jej włosów, gdy ją obejmowałem. Ostatni raz, kiedy byliśmy szczęśliwi.

W telewizji pokazywano serial nakręcony na podstawie Odysei i wstrząsające wrażenie zrobił na mnie Polifem, który rzucał towarzyszy Odysa o ściany jaskini i wkładał ich sobie do ust, jakby to były czekoladki.

W mojej wyobraźni głos Polifema nakładał się na przerażający i ochrypły głos poety, Giuseppe Ungarettiego. To on rozpoczynał każdy odcinek, recytując Homera. Kiedy tylko przestawał skrzeczeć, pojawiały się sceny z poprzednich części i w ten sposób tydzień później znowu obejrzałem scenę z czekoladkami.

Dzieci przyzwyczajone do telewizyjnych jatek uznałyby epizod z cyklopem zjadającym towarzyszy Odysa za dietetyczną przekąskę. Ale ja budziłem się w środku nocy z nieprzyjemnym wrażeniem, że jestem czekoladką, na którą spogląda łapczywie jedyne oko Polifema. Po krótkiej walce z ciemnością godziłem się z przegraną i szedłem się schronić do wielkiego łóżka rodziców.

Żeby powstrzymać te nocne wędrówki, niegodne ośmioletniego małego mężczyzny, mama ustawiła na mojej szafce nocnej lampkę, która zużywała mało prądu i świeciła całą noc. Wszyscy bowiem wiedzieliśmy, że kolejny widok cyklopa mógłby się okazać dla mnie zgubny.

Nadszedł wieczór ostatniego odcinka i zanim na ekranie pojawiły się epizody z poprzednich tygodni, uciekłem do kuchni wraz z mamą. Obejmowałem ją ze wszystkich sił, wdychałem zapach jej jasnych włosów, aż wreszcie z salonu ojciec dał znak, że alarm skończony i można wracać.

Inne wspomnienia były niejasne, odmienione z powodu tego, co wydarzyło się później. Kiedy przestała mnie kochać? Po lecie jej słynne niebieskie oczy straciły blask. Nagle stała się płaczliwa i posępna. Ona, która uśmiechała się do wszystkich. Najwyraźniej wyczerpała już cały zapas uśmiechów.

Pewnego ranka zniknęła, „żeby coś załatwić”. Zauważyłem, że po kilku dniach wróciła jeszcze smutniejsza. W domu podzieliliśmy się obowiązkami: ojciec przytulał ją za pośrednictwem słów, a ja przemawiałem do niej za pośrednictwem uścisków. Ale mama nie odwzajemniała ani jednych, ani drugich.

Matka Chrzestna była jej serdeczną przyj aciółką i każdego niedzielnego popołudnia przychodziła w odwiedziny razem z mężem, wujkiem Nevio.

Usiłowałem zwrócić na siebie uwagę mężczyzn, sięgając do mojego zwykłego repertuaru: odczytywania wymyślonego menu („Czy życzycie sobie lasagne z ropuchy?”) i zaimprowizowanych sprawozdań z meczów piłki nożnej. Kiedy jednak tylko ojciec i wuj Nevio zaczynali dyskutować o polityce, biegłem do kuchni, żeby się poskarżyć:

– Wcale mnie nie słuchają!

Matka Chrzestna się śmiała. Mama natomiast patrzyła na mnie pustym wzrokiem, który przerażał mnie niemal tak samo jak oko Polifema.

Zależała już teraz całkowicie od pewnej poczciwej kobiety, która pomagała jej w zajmowaniu się domem.

Madamin.

Była wdową z dwójką dzieci i musiała pracować, żeby utrzymać rodzinę, a jednak można było pomyśleć, że robi to z potrzeby serca. Jej poczucie godności uszlachetniało najprostsze gesty i przydawało jej autorytetu. Przy niej mama zachowywała się jak mała dziewczynka.

W przeddzień sylwestra wpadłem do kuchni, żeby ogłosić nadzwyczajną nowinę.

– Mamo, szykuj się, przekonałem ojca, żeby zabrał nas na nowy film o Bondzie.

Zaczęła kaprysić.

– Nie pójdę bez Madamin.

Przecież poprosiłem ją, żeby poszła do kina ze mną! Czyżby to jej nie wystarczało? Czyżbym ja jej nie wystarczał?

– Idź do diabła – powiedziałem jej.

Idź do diabła.

Zamknąłem się w pokoju, obracając dwa razy klucz w zamku i potrzeba było całego autorytetu ojca, żebym przekręcił klucz w odwrotnym kierunku.

Mama trzymała się kurczowo Madamin przez cały seans. Agent 007. W tajnej służbie Jej Królewskiej Mości. Pierwszy film bez Seana Connery’ego, którego zastąpił jego zmiennik.

Czyżby zastąpili kimś innym również mamę? To był ktoś inny i tamtego wieczoru uzyskałem potwierdzenie, że zamiana rzeczywiście się dokonała. Ostatniego wieczoru spędzonego razem z nią.

Zawołała mnie, żebym przyszedł do sypialni, i przeprosiła za tę historię z Bondem. Uściskaliśmy się jak za dawnych czasów, zanurzyłem twarz w jej włosach i wdychałem ich zapach.

Wydawało się, że wróciła. Ale wystarczyło, żeby zakaszlała, by znów zaczęła odgrywać swoją rolę. Zbolałym tonem, którego nie cierpię odtąd nawet u żebraków, zaleciła mi po raz kolejny, bym się dobrze sprawował. A ja na to:

– Tak, mamo, teraz mogę już iść?

– Śnij piękne sny, mój mały.

– Nie jestem mały. Zaraz będę wyższy od ciebie.

– Tak, oczywiście. Wyższy i silniejszy. Obiecujesz mi?

Nie mogłem jej znieść. Zaszyłem się w swoim pokoju i na znak protestu poszedłem spać, nie umywszy zębów; wkrótce też zapadłem w ciężki sen.

Tajemnicę szlafroka pozostawionego w nogach mojego łóżka wyjawiła mi Madamin.

Paskudna Choroba obudziła mamę w nocy, ale ona poprosiła ją, żeby jeszcze trochę zaczekała, bo chce poprawić mi kołdrę. Kiedy wyszła z mojego pokoju, zapomniała zabrać szlafrok, i w tym momencie opowieść Madamin zawsze się urywała, przerywana łkaniem.

Nie miałem pojęcia, jak mogła się czuć mama, walcząc z Paskudną Chorobą. Najpewniej paskudnie, chociaż mamy dysponują niewyczerpanymi zasobami sił. Nie było jednak możliwe, żeby tylko moja mama zdołała ją przekonać, by pozwoliła jej przyjść poprawić mi kołdrę.

Chodziło o kłamstwo rozpowszechniane przez kogoś, komu brakuje fantazji. Czyli przez ojca. Chciał mi wmówić, że aż do końca mama nas kochała. Ale skoro uległa Paskudnej Chorobie, to znaczy, że już jej nie obchodziliśmy.

Że znudził jej się ojciec, to mogłem sobie wyobrazić. Ale jak mogła przestać kochać mnie?

Nie być kochanym to wielki ból, chociaż nie największy. Największy jest wtedy, gdy przestano nas kochać. W sytuacji, w której mamy do czynienia z nieodwzajemnionym uczuciem, obiekt naszej miłości nie chce nas pokochać. Zabiera nam coś, czym obdarował nas jedynie w naszej wyobraźni. Ale kiedy odwzajemniona miłość wygasa, ustaje nagle przepływ wspólnej energii. Ten, którego porzucono, czuje, że został wypluty niczym niesmaczny cukierek. Że jest winny czegoś nieokreślonego.

Tak właśnie się czułem. Nie umiałem jej zatrzymać. Może odeszła, żeby poszukać sobie innego syna, który potrafiłby ją lepiej narysować.

A przecież byłem przekonany, że wróci. Może z innym synem. Trudno. Zgodziłbym się na każde upokorzenie, żeby tylko do mnie wróciła.

V

Tymczasem przydałaby mi się jakaś zapasowa mama. Niestety, zły los wyeliminował główne kandydatki.

Babka Emma, mama ojca pochodząca z Romanii, była jedną z tych kobiet, o których krążą legendy. Najbardziej niezwykła głosiła, że za młodu dała w twarz przyszłemu duce, swojemu krajanowi, kiedy ten próbował ją posiąść na stogu siana. Tak przynajmniej przechwalał się wuj socjalista, lecz każdy, kto znał babkę Emmę, musiał uznać tę historię za całkiem wiarygodną.

Innym razem, i w tym przypadku były na to dowody, wpadła na plac budowy koło domu, by zmusić nadzorcę bez serca do wypłacenia zaległych dniówek murarzom, i machała mu przed nosem wałkiem do ciasta ubrudzonym mąką. Tym samym wałkiem do ciasta pogroziła zresztą zaraz potem murarzom, ostrzegając ich, by nie roztrwonili pieniędzy w oberży, zamiast zanieść je swoim żonom.

W wieku trzydziestu lat wyjechała z dziadkiem do Turynu. Za dnia pracowała jako dozorczyni, a wieczorami dorabiała w pizzerii, piekąc piadinę z szynką i polentę.

Jej największym skarbem było blaszane pudełko. Kiedy tylko dziadek dostawał swoją pensję tramwajarza, babka Emma od razu mu ją zabierała – bo inaczej przepiłby wszystko z kolegami – i wkładała do pudełka, gdzie włożyła już wcześniej swoją.

Skarb dzielony był na trzy stosiki. Jeden na zapłacenie rachunków, drugi na zakupy i ostatni, najważniejszy, na spełnienie marzeń. Babka wypowiadała jakieś marzenie – pralka, lodówka, maszyna do szycia – i dbała, by stosik rósł z miesiąca na miesiąc. Pozostali członkowie rodziny nie śmieli nawet się zbliżyć do pudełka. Musieliby przejść po jej trupie, a wyróżniała się nie tylko siłą charakteru.

Kiedy stosik na spełnienie marzeń osiągnął już właściwe rozmiary, babka Emma wkładała odświętne ubranie i szła do sklepu. Nawet księżniczka na ziarnku grochu nie mogła spoglądać bardziej wyniośle.

W dniu, w którym ekspedient zasugerował jej kupno na raty, spojrzała na niego tak, jakby był mąką na jej wałku do ciasta.

– Myśli pan, że jestem naprawdę tak głupia, by płacić w dalszym ciągu za coś, co już dostałam?

Babka Emma.

Pamiętam jej nagłe dąsy, dłonie zanurzone niczym łopaty w cieście na lasagne i jej słynny cremigi: żółty i ciemnobrązowy budyń, który wylewała na owalny talerz, pozwalając mi zbierać drewnianą łyżką z brzegów garnka ciepłą jeszcze czekoladę. Za każdym razem ojciec bardzo cierpiał, bo jemu nigdy nie wolno było tego robić.

Dziadek tak bardzo był jej podporządkowany, że kiedy umarł, wszyscy myśleli, iż babka nawet tego nie zauważy. A jednak, na mocy jakiejś tajemniczej równowagi panującej w życiu pozornie niedopasowanych małżeństw, pół roku później zgasła i ona, pośród straszliwych cierpień, którym współczujące serce mamy próbowało ulżyć aż do ostatka.

Babka Emma nie chciała się zgodzić na małżeństwo moich rodziców i dąsała się bez przerwy. Wolała, żeby ojciec poślubił jakąś bardziej majętną pannę.

Ojciec był niewolniczo uzależniony od matki, ale miłość okazała się prawdziwą rewolucją i obdarzyła go wystarczającą energią, by posłać do diabła babkę, a także, skoro już i tak żył w piekle, dziadka.

– Już czas, żebyś nauczył się nosić spodnie w tym domu! – krzyknął doń mój ojciec i wyszedł z domu, trzaskając drzwiami.

Ojciec i babka Emma długo odnosili się do siebie wrogo. To mama ich pogodziła, przystając na przeprowadzkę po podróży poślubnej do mieszkania teściów.

Małą wspólnotą rządziła jedna żelazna zasada: cała władza w ręce babki Emmy.

Wszystkie aspekty życia codziennego podlegały szczegółowym regułom. Niedziela była poświęcona myciu się. Ale ponieważ konstytucja opracowana przez babkę nie uwzględniała możliwości napełnienia i opróżnienia czterokrotnie wanny, ta sama woda musiała służyć obojgu małżonkom, by w ten sposób o połowę zmniejszyć koszty.

Znalazłszy się na terytorium nieprzyjaciela i napiętnowana jako nielegalny imigrant, mama wypracowała sobie strategię polegającą na tym, że na wszelkie złośliwe docinki odpowiadała bezinteresownymi odruchami miłości. Nie dawała w zamian za coś, dawała, i już. Nie dbając o nic, nie robiąc nigdy wyrzutów ani nie oczekując rekompensaty. Ojciec miał mi to powtarzać przez całe życie, żeby podkreślić różnicę między matką a mną.

A w dodatku miała dar zaraźliwego śmiechu. Matka Chrzestna opowiadała mi, że ksiądz nie mógł skończyć dawać im ślubu, bo panna młoda wciąż się śmiała. Kiedy przestała śmiać się ustami, śmiała się nadal oczami, zarażając tym śmiechem nawet swojego przyszłego męża, dumnego niedźwiedzia. Ci dwoje powiedzieli sobie „tak”, śmiejąc się jak szaleni.

Charakter mamy poradził sobie z uprzedzeniami babki Emmy, a moje przyjście na świat dokonało reszty. Zostały dobrymi przyjaciółkami i kiedy szedłem między nimi, czułem się bezpiecznie.

Nie tak jak teraz, kiedy szli przy mnie wyłącznie mężczyźni.

DAVID COPPERFIELD MIAŁ PRZYNAJMNIEJ CIOTKĘ

VI

David Copperfield miał przynajmniej ciotkę. Ja zaś musiałem się zadowolić czterema braćmi mamy.

Najmłodszy był podobnie wrażliwy jak ona i w końcu, ze względu na ilość przyborów toaletowych w łazience, stał się dla mnie ucieleśnieniem kobiecości. Nazywałem go Moim Wujem. Czułem rozpaczliwą potrzebę nawiązania więzi przynależności z tymi, którzy pozostali przy życiu.

Pewnego sobotniego popołudnia Mój Wuj zawiózł mnie do drugiej babki, która mieszkała w domu opieki nieopodal winnic w regionie Langhe. Podczas podróży poznałem powody, dla których nie mogłem na nią liczyć.

Babkę Giulię spotkało zbyt wiele nieszczęść i miała zbyt dużo dzieci. Ostatnim był właśnie Mój Wuj. Kiedy była z nim w ciąży, zachorowała na różyczkę i odtąd prześladowały ją ataki padaczki.

Na początku drugiej wojny światowej mąż umarł w ramionach babki z powodu przeziębienia, które można byłoby wyleczyć jednym zastrzykiem z penicyliny, i zostawił jej rentę wdowią oraz pięcioro wygłodniałych sierot; zadaniem najstarszej córki było zadbać o ich wykarmienie. W wieku szesnastu lat moja mama zaczęła pracować w Fiacie jako maszynistka, nie przestając zajmować się matką i braćmi.

Mogę zaświadczyć, że dane mi było obserwować ich również później. W naszym domu panował nieustanny ruch: czterech zakłopotanych młodzieńców przychodziło się radzić Wielkiej Siostry we wszelkich możliwych sprawach: miłości, pracy, koloru skarpetek.

Mama przyjmowała ich w kuchni, gdzie zostawiali obola w podzięce za poradę: pudełko marron glacé. Z mojego uprzywilejowanego stanowiska kogoś, kto łuska groszek i jest pierwszym asystentem kucharki, przysłuchiwałem się niezrozumiałym rozmowom przeplatanym takimi zwrotami jak „dobra dziewczyna’, „pewna posada”.

Mój Wuj był młodszy od mamy o jakieś dwanaście lat i czuł się trochę jej synem. Opowiedział mi o nocy, kiedy przejechał na zdezelowanym motorowerze przez całe miasto, żeby dotrzeć do szpitala, gdzie właśnie przyszedłem na świat. Podczas gdy inni krewni oblegali położną, spragnieni wiadomości na mój temat, on chciał przede wszystkim usłyszeć, jak się czuje mama.

– Ileż razy musiałem oglądać twoją kupkę!

– W jakim sensie? – Zaczerwieniłem się.

– Robiłeś ją do nocniczka, który był w kształcie gęsi. Mama obnosiła go po całym mieszkaniu, wychwalając jego zawartość, jak gdyby chodziło o jakieś dzieło sztuki. Całkiem zwariowała na twoim punkcie.

– To dlaczego odeszła?

Najpewniej podobałem się jej dopóty, dopóki siadałem na nocniku. Odkąd zacząłem używać klozetu, przestała mnie kochać.

– To nie ona tak zadecydowała. To los okazał się silniejszy od niej.

Mój Wuj oderwał dłoń od kierownicy i nałożył słoneczne okulary, abym nie zauważył, że płacze.

Kiedy już znaleźliśmy się w domu opieki, przeszliśmy przez pokoje, które wypełniał miniony czas. Czyż mogłem kiedykolwiek ujrzeć mamę z kompletem zmarszczek na twarzy? Czy też miała pozostać na zawsze młodą kobietą ze zdjęcia stojącego na półce bibliot eki? Sznur pereł i dżersejowa bluzka usiłowały ją postarzeć, ale udaremniał to jej dziewczęcy uśmiech, błękitne, niewinne oczy, gotowe nadal dziwić się wszystkiemu.

Babka Giulia przydreptała niepewnym krokiem, w papuciach. Uściskała mnie w sposób wyrażający raczej rozpacz niż czułość i zabrała mnie do pokoju pełnego roślin.

– Co zrobiono mojej córce? – krzyknęła, zanim Mój Wuj zdołał mnie wyrwać z jej uścisku.

Nigdy nie przyszło mi do głowy, że moja mama była również jej córką.

Zdziwiłem się, że nikt jeszcze nie powiedział babce Giulii prawdy, to znaczy, że mama napotkała Paskudną Chorobę, wracając ze sprawunków.

Gdyby Mój Wuj mnie nie odciągnął, opowiedziałbym babce, co się stało, przemilczając jedynie moje wahania na temat szlafroka.

Wyjaśniłbym jej, że niespodzianki jeszcze się nie skończyły i następną będzie powrót Zaginionej.

Czyżby mamy nie korzystały ze specjalnego glejtu, który pozwalał im decydować swobodnie, kiedy i w jaki sposób chcą się pojawić na scenie?

Siedząc obok Mojego Wuja w samochodzie, usiłowałem patrzeć przed siebie. Mijając kolejne reklamy, przysięgałem sobie, że przy następnej poruszę ten temat. Ale unikałem go aż do końca podróży.

Niektóre pytania budziły we mnie lęk. Ale chyba jednak bardziej przerażały mnie odpowiedzi.

VII

Jeśli na babcinym froncie klęska okazała się całkowita, poszukiwanie innych zastępczych mam również miało się wkrótce okazać porażką.

Ponieważ Madamin miała dwójkę dzieci wymagających opieki, nie mogła się do nas przeprowadzić.

Matka Chrzestna dzieci wprawdzie nie miała, ale pokłóciła się z ojcem. Lodowata sprzeczka, pełna niewypowiedzianych pretensji. Wraz z wujem Nevio zaczęli pomału znikać, aż w końcu zniknęli całkowicie.

Ojciec skwitował to zdarzenie jedną ze swoich maksym pozornego twardziela: „To prawdziwe nieszczęście potrzebować innych, ale nam, dzięki Bogu, nikogo nie trzeba”.

Być może zastanawiałem się nad związkiem pomiędzy tamtą tajemniczą sprzeczką a losem mamy. A może wcale się nie zastanawiałem; pamięć upiększa wspomnienia i usiłuje mi wmówić, że byłem niczym mały śledczy tropiący poszlaki, lecz byłem jedynie ogłupiałym z bólu dzieckiem, które upierało się, by negować śmierć matki.

Skoro moje życie opustoszało, jeśli chodzi o postaci kobiece, pozostałymi jedynie Nauczycielka oraz matki innych dzieci.

Nauczycielka miała mózg w kształcie serca. My, uczniowie, byliśmy czterdziestką jej adoptowanych dzieci. Zbyt wiele dla jakiejkolwiek matki, lecz nie dla niej, która czytała w sercach nas wszystkich, dozując krytykę i pochwały.

Wyrosła w rodzinie o socjalistycznych poglądach i mówiła bardzo źle o Amerykanach, którzy w tamtych czasach ugrzęźli w Wietnamie. Odnotowywałem jej słowa i przekazywałem je ojcu, który z kolei Amerykanów uwielbiał, bo pomogli mu przepędzić z Włoch nazistów. Nauczyłem się chyba wówczas podstaw mojego przyszłego zawodu. Notować i przekazywać. Z dużą dozą emocjonalnego zaangażowania, lecz również ze świadomością, że istnieją co najmniej dwie wersje każdego faktu.

Ojciec wysłuchiwał moich reportaży w milczeniu. Zarówno on, jak i mama nie dyskredytowali nigdy Nauczycielki. Jeśli dostałem zły stopień, znaczyło to, że na niego zasłużyłem, nie zaś, że żywiła ona wobec mnie jakieś uprzedzenia. Pierwsze autorytety, jakie napotkałem w swoim życiu, były na tyle autorytatywne, że nie podważały się nawzajem, i dzięki nim nabrałem przekonania, że mieszkam w uporządkowanym świecie.

Zniknięcie mamy zakłóciło jasność obrazu, nadając mi piętno innego. Mały lord, który dorastał w królewskim pałacu – z matką łagodną, lecz sprawiedliwą, ojcem surowym, lecz sprawiedliwym – został z niego nagle wypędzony.

Byłem jedynym w klasie, któremu zabrakło matczynej miłości. I chociaż Nauczycielka pilnowała się, żeby nie wypowiedzieć nigdy w mojej obecności słowa „mama”, ból związany z byciem sierotą mieszał się we mnie ze strachem, że stan ten jest ostateczny, a wszystko to sprzyjało wybuchom agresji.

W pierwszych latach szkoły byłem chodzącym przykładem związku charakteru ze znakiem zodiaku, pod którym się urodziłem: Wagi, starałem się bowiem odgrywać rolę rozjemcy między kolegami z klasy. Teraz natomiast reagowałem ciosem za cios na prowokacje najbardziej skłonnych do bójek chłopaków.

Po co miałbym w dalszym ciągu dobrze się sprawować, skoro nie było nikogo, kto by mnie pochwalił?

Matki innych dzieci ściskały mnie z przepełnioną współczuciem serdecznością, jakbym był pluszowym misiem, który wpadł do kałuży: uważały, żeby za bardzo się nie pobrudzić. Widziałem, że zupełnie inaczej ściskają własne dzieci, robiły to zresztą w taki sam sposób, w jaki mama ściskała mnie. W czymś w rodzaju bezgranicznego oddania.

Nie jest łatwo być sierotą w kraju maminsynków. Oczywiście, jest to również kraj ludzi użalających się nad sobą, więc przedwczesna utrata rodzica, jeśli odpowiednio się z nią obnosić, może stać się aureolą albo usprawiedliwieniem bezkarności. Trzeba się jednak nadawać do roli ofiary.

Ja nie domagałem się współczucia ani przywilejów, lecz miłości. Żądałem, żeby ktoś mi kibicował. A przecież dla żadnej z tych mam nie mógłbym nigdy być pierwszy na liście.

Ukrywałem swoją rozpacz pod maską dumy, inspirowanej ojcowskimi opowieściami o samotnym bohaterze, który sam sobie wystarcza.

Nie znosiłem nigdy płakania nad sobą. Nie płakałem nawet w nocy. Wciąż wierzyłem, że pewnego ranka obudzę się i ujrzę mamę w szlafroku narzuconym na ramiona, jak stoi w nogach łóżka. Nie chciałem, żeby zobaczyła poduszkę mokrą od łez.

VIII

Aż wreszcie pojawiła się Mita, opiekunka, która miała za zadanie odkurzyć mi życie.

Wyobrażałem sobie kogoś w rodzaju Mary Poppins, która miała mnie rozpieszczać za pomocą pocałunków i tortów czekoladowych. Jedynym moim zmartwieniem było to, że okaże się zbyt piękna i ojciec się z nią ożeni.

Kiedy tylko ją zobaczyłem, odetchnąłem z ulgą: miała wąsy jak szkolny woźny. Odsłoniła dziąsła w grymasie godnym mumii i odór jej oddechu mnie powalił.

– Być może ma piękną duszę – orzekł Mój Wuj.

Mylił się.

Mita była wcześniej na służbie u pewnej hrabiny spokrewnionej z rodziną Agnelli. Postrzegała pracę u mojego ojca jako degradację uwłaczającą jej godności, mnie zaś jako nieszczęście, które ją spotkało.

Pamiętając o gorących uściskach mamy, szukałem z opiekunką fizycznego kontaktu. Kiedy już spostrzegłem, że reaguje oschle, usiłowałem przedrzeć się do świata jej uczuć. Ale na tej jałowej ziemi nie było miejsca na nic oprócz nostalgicznego wychwalania utraconej arystokratki i złośliwych porównań. Oprócz tamtego okresu, jedynego, w którym jej życie przypominało bajkę.

Po raz pierwszy spotkałem osobę naprawdę tępą i nie godziłem się na konieczność dostosowania się w rozmowie do jej poziomu. Potrzebowałem entuzjastycznie nastawionej publiczności, która wysłuchiwałaby moich monologów, i to, że Mita nie rozumiała nawet najbardziej elementarnego wywodu, wzbudziło we mnie w końcu przekonanie, że jestem wariatem albo że nikt mnie nie rozumie.

Wspólnym tematem pozostawała jedynie telewizja, uważała się bowiem za ekspertkę w tej dziedzinie dzięki pogłębionej znajomości tekstów z „Sorrisi e Canzoni” oraz „Radiocorriere TV”.

Wyznawała pogańską religię, w której prezenterzy i piosenkarze zastąpili bóstwa. Niebo i ziemia zostały stworzone w sześć dni przez Mike’a Bongiorno, który odpoczywał dnia siódmego, żeby nadać program rozrywkowy „Pippa Bauda”.

Ale prawdziwie decydującym momentem w historii ludzkości było pojawienie się Giglioli Cinquetti na festiwalu w San Remo. Chociaż minęło już wiele lat od tamtego cudownego wydarzenia, Mita w dalszym ciągu tęskniła za utraconym rajem, w którym Cinquetti śpiewała Non ho l’età per amarti^1, a ona prasowała halki hrabiny.

W którąś jesienną sobotę ojciec wyszedł, żeby zjeść kolację na mieście. Po raz pierwszy zostawił mnie samego wieczorem i nowość ta wzbudziła we mnie dreszcz niepokoju.

Mita zajęła salon i usiadła przed telewizorem z „Sorrisi e Canzoni” rozłożonym na kolanach, jak gdyby to była książka do nabożeństwa. Zaraz miał się rozpocząć program „Canzonissima”, konkurs piosenek, na które głosowali widzowie, wysyłając swój głos razem z biletem na loterię państwową.

Mita była widzem o bardzo różnorodnych upodobaniach, charakteryzowała ją wszakże pewna konsekwencja, najbardziej mianowicie ceniła młode talenty, takie jak Mino Reitano czy Massimo Ranieri. Zdradziła mi imiona ich narzeczonych i wiele innych sekretów, lecz nie słuchałem jej uważnie, bo na ekranie telewizora ujrzałem coś, co zaabsorbowało mnie bez reszty.

Pępek.

Dziewczyna, która ośmieliła się pokazać go publicznie, nazywała się Raffaella Carrà i pochodziła z Romanii, tak jak babka Emma, i była blondynką tak jak mama. Pojawiła się raz jeszcze w minispódniczce, by śmigać nogami w czarnych pończochach.

Byłem zbyt młody, żeby odgadnąć w tych ruchach mowę zmysłów, a jednak intensywność tego, co widziałem, zrobiła wyrwę w murze mojej duszy. Pod koniec baletu rzuciłem się w ramiona Mity i powstrzymując oddech niczym nurek, ucałowałem jej zapadnięte policzki.

– Będziesz teraz moją mamą? – spytałem ją głosem, którego zaraz się powstydziłem.

– Przykro mi, dziecko…

Tak właśnie powiedziała: dziecko. Nie zwracała się do mnie po imieniu.

– Przykro mi, dziecko… Nie potrafię cię kochać. Nikt mnie nigdy nie kochał i… nie wiem, jak to się robi.

– Nauczę cię, jeśli chcesz.

Trochę jeszcze pamiętałem.

– Nie potrafię… wybacz mi.

Przesunęła sobie dłonią po oczach i zniknęła w łazience właśnie wtedy, kiedy zaczął śpiewać Massimo Ranieri.

Dopiero wówczas poczułem, że opada we mnie ołowiana kurtyna. Przestałem się łudzić – a złudzenie to pozwoliło mi przebywać w nierealnym świecie przez cały rok – że odzyskam utraconą miłość.

Pojąłem wreszcie, że mama odeszła na zawsze, że nikt już nie będzie mnie akceptował i chronił tak jak ona.

Z twarzą w tapczanowej poduszce zapłakałem wreszcie nad jej losem. I nad własnym.

Przekład: Joanna Ugniewska

Redakcja: Krystyna Borowiecka-Strug

Korekta: Małgorzata Kuśnierz, Hanna Szamalin

Projekt okładki: Monika Klimowska

Fotografie wykorzystane na I stronie okładki: © malerapaso / Istockphoto.com, © Lucy Liu / Shutterstock.com

Skład i łamanie: manufaktura | manufaktu-ar.com

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./fax (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

ISBN 978-83-7881-342-2

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Aleksandra Łapińska / Virtualo Sp. z o.o.