Lisa Rogak

Niecierpliwy optymista

Bill Gates o sobie i świecie

Przełożyła Małgorzata Fabianowska

Tytuł oryginału: Impatient optimist. Bill Gates in his own words

Copyright © 2012 by Lisa Rogak

Through arrangement with the Mendel Media Group LLC of New York

Copyright © for the Polish translation by Małgorzata Fabianowska

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIV

Wydanie I

Warszawa

Spis treści

- Wstęp

- Cytaty

- Momenty zwrotne

- Bibliografia

- Przypisy

- O redaktorce

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Wstęp

Jestem optymistą. To najważniejsze w mojej wizji świata. Jestem jednak niecierpliwym optymistą.

– BILL GATES, W: MICHAEL KINSLEY, CREATIVE CAPITALISM, 2008

¶ Billa Gatesa można kochać lub nienawidzić, ale jedno nie ulega wątpliwości – od ponad trzech dekad jest on niekwestionowaną ikoną globalnego biznesu, a stał się nią w 1981 roku, kiedy rozpoczęła się masowa produkcja komputerów osobistych.

Nazywany jest genialnym wizjonerem, tyranem i biznesmenem bez skrupułów. Wszystko można o nim powiedzieć, ale nie można pozostać wobec niego obojętnym. Bez względu jednak na opinie o Gatesie nawet jego najbardziej zajadli wrogowie muszą przyznać, że przyczynił się on do jednej z największych rewolucji współczesnego świata. Zamienił dostępną tylko dla specjalistów technologię komputerową lat siedemdziesiątych ubieg- łego wieku w nieocenione, łatwe w obsłudze narzędzie masowego użytku, które przyczyniło się do rozwoju ekonomicznego i powstania nowych miejsc pracy.

Gates konsekwentnie zajmuje najwyższe miejsca w rankingach najbogatszych ludzi świata, jednocześnie postrzegany jest jako jeden z najbardziej kontrowersyjnych założycieli i prezesów korporacji w historii. Biznesmeni na całym świecie uważają go za swojego guru i wykorzystują jego biznesowe strategie przy tworzeniu i rozwijaniu własnych projektów. Wizerunek twardego zarządcy, jakiego Gates dorobił się, kierując do roku 2008 działaniami Microsoftu, zmienił się diametralnie, gdy postanowił całkowicie poświęcić się Fundacji Billa i Melindy Gatesów. W rezultacie inni filantropi zmuszeni byli zweryfikować swoje poglądy na jego temat.

Pomimo że Bill Gates nie sprawuje już funkcji kierowniczych w jednym z najpotężniejszych koncernów świata, jego nazwisko jest stale obecne w mediach. Przyjaźń i wspólne działania charytatywne Gatesa z wokalistą U2 Bono oraz z gigantem inwestycyjnym Warrenem Buffettem, przyciągają uwagę dziennikarzy i opinii publicznej. To zaś nadaje ogromną rangę jego przedsięwzięciom filantropijnym – czy chodzi o prowadzoną wspólnie z byłym prezydentem Billem Clintonem kampanię na rzecz zwiększenia pomocy federalnej dla zniszczonych trzęsieniem ziemi miast i wiosek Haiti, czy serię wykładów w trakcie Festiwalu Filmowego Sundance, promujących reformę edukacji publicznej.

W czasach czynnego zarządzania Microsoftem Gates zmuszony był chronić tajemnice korporacji, dziś jego życie przypomina otwartą księgę, a on sam udziela się na Facebooku, Twitterze i na blogu TheGatesNotes.com.

Druga odsłona kariery Billa Gatesa jest nie mniej spektakularna niż pierwsza. Każdy, kogo interesują jego życie i poglądy bądź kto poszukuje inspiracji dla własnych biznesowych przedsięwzięć, znajdzie wśród myśli Gatesa cenne wskazówki dla siebie.

Cytaty

Przejmowanie innych przedsiębiorstw

¶ W naszej historii dokonaliśmy wielu przejęć (…). Przeważnie robiliśmy to tam, gdzie najszybciej rozwijała się dana gałąź rynku (… ), to pozwoliło nam zaoszczędzić czas, jaki musielibyśmy przeznaczyć na wdrożenia i pracę z klientami.

– Przemówienie programowe, Uniwersytet Stanowy San Jose, 27 stycznia 1998

•••

Uzależnienie od technologii

¶ Z dwojga złego wolę, jeśli dziecko jest uzależnione od komputera niż od telewizji; wtedy przynajmniej jego umysł dokonuje wyborów.

– Programmers at Work, 1986

•••

Afroamerykańskie nierówności edukacyjne

¶ Zakrawa na ironię, że sprawa Brown v. Board of Education postrzegana jest jako kamień milowy orzecznictwa Sądu Najwyższego USA. Istnieje jakościowa różnica pomiędzy tym, co mógł uzyskać przeciętny czarny student w roku 1954, a co mógłby uzyskać dzisiaj (…). Łatwiej było obalić niektóre [oburzające prawa, dotyczące segregacji rasowej] (…) niż zlikwidować dzisiejsze nierówności^1.

– Ebony, październik 2011

¶ Czemu sprawa [nierówności w systemie edukacji] nie budzi powszechnego, absolutnego oburzenia? Nie rozumiem, dlaczego regularnie nie odbywają się protesty. I czemu ten problem nie aktywizuje ludzi do działania tak, jak działo się to w czasach Ruchu Praw Obywatelskich?

– Ebony, październik 2011

•••

Podróże lotnicze

¶ Lot w klasie ekonomicznej kosztuje mniej, a czas podróży jest taki sam jak dla pasażera klasy biznes. I leci się całkiem wygodnie. Być może, gdybym był wyższy i tęższy, zmieniłbym pogląd na tę sprawę.

– „New York Times. News Service/Syndicate”, 29 sierpnia 1995

•••

Ameryka

¶ Mam ogromny dług wobec tego kraju, który nie boi się postawić na młodość.

– CNBC Town Hall Event, Uniwersytet Columbia, 12 listopada 2009

•••

Amerykańskie uniwersytety

¶ Nasz system uniwersytecki jest najlepszy. Hojnie przydzielamy uczelniom fundusze na badania i to jest wspaniałe. Nagradzamy śmiałość i ryzyko (…). System, choć nieco chaotyczny, stanowi jednak potężny impuls innowacyjny dla całego świata, a wspierany pieniędzmi podatników i sponsorów będzie rozkwitał.

– The World Is Flat, 2005

•••

Analizowanie innych przedsiębiorstw

¶ Skupiamy się na dobrych stronach przedsiębiorstwa, a nie na złych. Nie traktujemy działalności danej firmy jako mało istotnej tylko dlatego, że nie wszystko funkcjonuje tam idealnie. Taka firma też może robić coś istotnego, nawet jeśli nie do końca zdaje sobie sprawę z doniosłości własnych poczynań.

– „New York Times. News Service/Syndicate”, 19 lutego 1996

•••

Andy Grove^2.

¶ Andy Grove jest niezwykłym prezesem. Genialnie wyznacza cele i prowadzi ku nim korporację. Jasno formułuje myśli. To jest par excellence menedżer i zarządca techniczny.

– Przemówienie programowe, Uniwersytet Stanowy San Jose, 27 stycznia 1998

•••

Jego tendencje aspołeczne

¶ [Na Harvardzie] byłem liderem grupy aspołecznej. Trzymaliśmy się razem, aby w ten sposób zaznaczyć odrzucenie nas przez całą socjalnie nastawioną resztę.

– Mowa pożegnalna podczas uroczystości zakończenia studiów, Uniwersytet Harvarda, 7 czerwca 2007

•••

Szkodliwe szczepienia

¶ To całkowite kłamstwo, które zabiło tysiące dzieci. Dlatego że matki, które w nie uwierzyły, nie zgodziły się podać swoim dzieciom szczepionki na krztusiec ani na odrę, i dziś te dzieci nie żyją. W ten sposób ci, którzy angażują się w propagan- dę przeciw szczepieniom, przyczynili się do ich śmierci. To bardzo smutne, bo szczepionki są ogromnie ważne.

– CNN, 4 lutego 2011

•••

Apple

¶ Aby stworzyć nowy standard, potrzeba czegoś, co nie jest tylko nieznacznie różne; to musi być coś zupełnie nowatorskiego, co zawładnie wyobraźnią ludzi. Ze wszystkich urządzeń, jakie znam, jedynie Macintosh spełnia te wymagania.

– Przemówienie, 1984

•••

Złe wiadomości

¶ W przedsiębiorstwach istnieje tendencja, aby szybko rozpowszechniać dobre wiadomości. Och, mamy świetne wyniki. Och, tak dobrze nam idzie. Problem polega na tym, że dobre wiadomości na ogół przyjmuje się bez dyskusji (…). Złe wiadomości pobudzają do zmian. Ten klient nie jest zadowolony. Ten konkurent robi coś świetnego. Ten projekt nie wyszedł (…). Im szybciej przyjmiesz złą wiadomość, tym większe szanse, że pobudzi cię ona do działania. Zastanowisz się nad zmianą planu produkcji, postarasz się przedyskutować sprawy z ludźmi i naprawdę wgryziesz się w problem. Dlatego, kiedy ktoś przysyła mi e-mail, w którym chwali się, dajmy na to, naszymi wynikami na giełdzie w dziedzinie XYZ, zapytuję go w odpowiedzi, czy to znaczy, że straciliśmy w innych dziedzinach, skoro pisze mi tylko o jednej? A jeśli tak, to w jakich i dlaczego? Takie podejście wrosło już w nasz sposób myślenia.

– Przemówienie programowe, Uniwersytet Stanowy San Jose, 27 stycznia 1998

•••

Być prezesem

¶ Steve Ballmer^3 powiedział, że (…) odpowiedzialność związana z funkcją prezesa jest brzemieniem cięższym, niż się spodziewał. Cóż, ostrzegałem go, że to nieludzki zawód. Bez przerwy stawia wymagania i w tym sensie mogę się uważać za szczęściarza, że mam kogoś takiego jak Steve. Myślę, że zastąpi mnie tak dobrze, jak na to liczę.

– „Newsweek”, 16 kwietnia 2000

•••

Funkcja kierownicza

¶ [W liceum powiedziałem innym programistom]: „Jeżeli chcecie, żebym z wami pracował, musicie powierzyć mi kierowanie grupą. Ale to jest niebezpieczne, bo jeśli teraz przyjmę funkcję kierowniczą, będę chciał ją sprawować zawsze”.

– Instytut Smithsona, Archiwum Audiowizualne, 2003

•••

Bycie twarzą Microsoftu

¶ Na ogół ludzie mają tendencje do identyfikowania firmy z jedną osobą. To naturalne. Taka sytuacja miała dla mnie głównie minusy, ale plusy też się zdarzały.

– „Newsweek”, 23 czerwca 1997

¶ Postrzeganie ważności mojej roli jest z pewnością przesadzone.

– „Newsweek”, 1 grudnia 1996

¶ Świat ma tendencję do skupiania nadmiernej uwagi na mojej osobie.

– „U.S. News & World Report”, 16 czerwca 2006

•••

Bono

¶ [Pewnej nocy] z wielkim zaangażowaniem tłumaczył mi, że moglibyśmy otrzymywać procent od każdej transakcji społecznie nastawionych korporacji i w ten sposób zmieniać świat. Wydzwaniał do ludzi, budził ich, a potem wręczał mi słuchawkę. Jego pomysły wydawały mi się z początku nieco zbyt entuzjastyczne, ale zasadnicza linia była słuszna. Jeśli dacie ludziom szansę utożsamienia się ze sprawą, która leży im na sercu, zapłacą więcej, a ta nadwyżka napędzi działalność.

– Przemówienie na Światowym Forum Ekonomicznym w roku 2008, 24 stycznia 2008

¶ Ja staram się być bardziej realistyczny. A [Bono] zawsze powtarza: „Tak, damy radę!”.

– „Time”, 26 grudnia 2005

¶ [Bono] nie robi tego dla poklasku; on naprawdę się angażuje i nie wystarczy mu tylko śpiewanie. Siła jego oddziaływania jest naprawdę, naprawdę potężna. Sprawy wyglądałyby zupełnie inaczej, gdyby nie on.

– „Time”, 26 grudnia 2005

•••

Przełomowe osiągnięcia

¶ Przełomowe osiągnięcia to coś, co zmienia zachowania milionów ludzi. Kiedy chce się ich któregoś  z nich pozbawić, mówią: „Jak to, nie możecie nam tego zabrać!”. Dla nas to krytyczny moment. Ponosimy koszty przełomowych osiągnięć, gdyż ludzie, którzy dzisiaj kupią nasze oprogramowanie, mogą go używać w nieskończoność, nie płacąc nam ani centa.

– „Newsweek”, 24 listopada 2003

•••

Komputery w biznesie

¶ Pamięć korporacji jest krótka. Na szczęście wystarczy, że pracownik zajmujący się danym projektem usiądzie przed komputerem i w niecałe 60 sekund odnajdzie informację lub dokumentację dotyczącą podobnego projektu, który był wdrożony w przeszłości. Gdyby miało to zająć więcej czasu, zapewne nikomu nie chciałoby się sprawdzać.

– Przemówienie, Perspektywy przedsiębiorczości, 24 marca 1999

•••

Klienci korporacyjni

¶ Na ogół nikt nie ujawnia, że sprzedaż oprogramowa- nia dla firm jest większa niż dla klientów indywidualnych. Microsoft ma dobre rozeznanie, jeśli chodzi o praktyczne zastosowanie oprogramowania; wie, jak uczynić pracę bardziej wydajną, jakie problemy mają wydziały technologii komputerowych i jak te problemy rzutują na pracę całej korporacji. Przez dziesięciolecia wypracowaliśmy umiejętność prowadzenia dialogu z przedsiębiorstwami, dzięki czemu poznajemy ich potrzeby i praktykę użytkowania naszego software’u. Mamy bardzo silną pozycję na rynku.

– „PC Magazine”, 23 czerwca 2008

¶ Niezadowoleni klienci to twoje najlepsze źródło informacji.

– Biznes szybki jak myśl, 2008

•••

Standardy w biznesie

¶ Naprawdę nie powinienem tego mówić, ale w pewien sposób, w kategorii jednostkowego produktu, prowadzą one do naturalnego monopolu, w którym w odpowiedni sposób prowadzi się dokumentację i szkolenia oraz promuje poszczególne rozwiązania. To z kolei wzmacnia lojalność klientów, reputację, wyniki sprzedaży i notowania firmy, budując jej mocną pozycję wobec produktu.

– Rosen Research Personal Computer Forum, materiały do konferencji, maj 1981

•••

Kapitalizm

¶ Ludzie nie doceniają efektywności, z jaką kapitalizm trzyma w ryzach nawet najbardziej rozwojowe firmy.

– The Rich and How They Got That Way, 2001

¶ Kapitalizm jest wielki i ma tysiące aspektów. Wiele z nich zawodzi. Inne są po prostu mierne. Ale te wyjątkowe rozwijają się i – jak wiadomo – wprawiają świat w zachwyt. Na wszystkich polach, o których wspomniałem, mają szansę pojawić się firmy, których osiągnięcia powalą nas na kolana.

– CNBC Town Hall Event, Uniwersytet Columbia, 12 listopada 2009

•••

Jego kariera

¶ Mogę się uważać za szczęściarza, bo miałem  w życiu dwa fantastyczne zajęcia. W młodości po nocach pisałem programy – rozumiecie – marząc o komputerze osobistym, który byłby dostępny dla każdego, bo na tym najbardziej mi zależało. Teraz całkowicie się zmieniłem i bez reszty poświęcam się fundacji. Znacie mnie i wiecie, że uwielbiam popierać takie sprawy. Czuwam, aby pieniądze, które rozdziela nasza fundacja, zostały wydane w najlepszy możliwy sposób… Kocham tę pracę.

– CNN, 20 czerwca 2010

¶ Dzisiaj nie interesuje mnie zarabianie pieniędzy dla samego zarabiania. Gdyby kazano mi wybierać między moją pracą a bogactwem, wybrałbym pracę. O wiele bardziej ekscytujące jest kierowanie zespołem utalentowanych, inteligentnych ludzi niż posiadanie konta o wielu zerach.

– „New York Times. News Service/Syndicate”, 27 października 1996

•••

Oddanie władzy Ballmerowi

¶ Musiałem coś zmienić. Steve jest całkowicie oddany zespołowi i osiąganiu różnorodnych celów. Zastanawiałem się, czemu zachowuję się tak, jakby mi nie zależało. Skąd ten sarkazm na zebraniach albo czemu mówię „to jest kompletnie do kitu”?

– „Wall Street Journal”, 5 czerwca 2008

•••

Wyzwania

¶ Jest pewna ironia w twierdzeniu, że mamy niepodważalną pozycję, nieosiągalną dla innych, jakbyśmy posiadali jedyną kopalnię miedzi na świecie. Prawda jest zupełnie inna. Firma podejmuje wyzwania i jako zespół musimy trzymać się razem, robiąc rzeczy wielkie.

– „Newsweek”, 16 kwietnia 2000

•••

Zmiana

¶ Każde mijające trzy lata są istotne z punktu widzenia przedefiniowania tego, co robimy. Firma, która się nie zmienia, bardzo szybko upada, o czym świadczą liczne przykłady… Obecnie mamy świetny zespół badawczy, współpracujemy z wieloma uczelniami i stać nas na zatrudnienie wybitnych ludzi – co pozwala mi z optymizmem myśleć o przyszłości. Jednak jest ona pełna pułapek i niespodzianek.

– Instytut Smithsona, Archiwum Audiowizualne, 2003

¶ Barierą zmian nie jest brak chęci, lecz zbytnia złożoność.

– Przemówienie programowe Uniwersytet Harvarda, 7 czerwca 2007

•••

Dzieciństwo

¶ Miałem naprawdę wiele marzeń, kiedy byłem dzieckiem. Sądzę, iż większość wynikała z tego,  że dużo czytałem.

– „PC Magazine”, 23 czerwca 2008

¶ Usiłowałem być na tyle normalny, na ile mogłem.

– Hard Drive, 1992

•••

Chiny

¶ Jakkolwiek w Chinach sprzedaje się trzy miliony komputerów rocznie, użytkownicy nie płacą za ich oprogramowanie. Ale kiedyś zapłacą. Dopóki je kradną, chcemy, żeby kradli nasze. To ich w pewien sposób uzależni, a wtedy zastanowimy się, jak sobie to powetować w przyszłości.

– CNET News, 2 czerwca 1998

¶ Fascynujące jest obserwowanie tego, co się dzieje w Chinach. To dla nas wspaniałe. Gdyby dano nam wybór, czy wszyscy Chińczycy mają być tak bogaci jak my, a my tak biedni jak oni byli w roku 1979, to – słowo daję – powinniśmy odpowiedzieć: niech zostaną konsumentami i wynalazcami jak my. Na razie jeszcze wiele im do tego brakuje. Ale są ogromnym narodem i może się tam jeszcze zdarzyć mnóstwo niezwykłych rzeczy.

– CNBC Town Hall Event, Uniwersytet Columbia, 12 listopada 2009

¶ Chiński system edukacyjny jest nastawiony na ryzyko i morderczą pracę. Kiedy spotykasz chińskiego polityka, z reguły okazuje się, że jest on naukowcem lub inżynierem. Możesz prowadzić  z nimi fachowe dyskusje, ale nie da się rozmawiać w stylu: „podrzuć mi dowcip, żebym mógł zagiąć swoich politycznych rywali”. Masz do czynienia  z inteligentną biurokracją.

– The World Is Flat, 2005

¶ Chińczycy najwidoczniej wzięli sobie do serca, że nauka jest ważna i ekscytująca, i zmienili ją w masowy pęd. Ich uczelnie wypuszczają cztery razy więcej inżynierów niż nasze, a doszły do tego w ciągu ostatnich dwudziestu lat.

– Morning Edition, NPR, 29 kwietnia 2005

¶ W Chinach, jeśli jesteś jednym na milion, znajdzie się jeszcze 1300 ludzi takich jak ty.

– „Time”, 13 stycznia 1997

¶ [Dzisiaj] wolałbym być geniuszem urodzonym w Chinach niż przeciętnym chłopakiem, urodzonym w Poughkeepsie.

– The World Is Flat, 2005

•••

Zmiany klimatyczne

¶ Nasuwa się pytanie, czy zwiększając naszą skuteczność, możemy poradzić sobie z problemem zmian klimatycznych? Odpowiedź zasadniczo brzmi: nie. Aby im zapobiec, musielibyśmy zmniejszyć o 90% redukcję dwutlenku węgla, a tego nie jesteśmy w stanie osiągnąć. Podczas gdy my ulepszamy sposoby redukcji, biedne kraje zużywają coraz więcej energii. Nie uda nam się dokonać redukcji emisji dwutlenku węgla, dopóki obowiązuje nas magiczna miara emisji CO2 na jedną kilowatogodzinę.

– „Wired”, lipiec 2011

•••

Klonowanie

¶ Myślę, że klonowanie jest złe. I że powstaną regulacje prawne, chroniące ludzkość przed pojawieniem się takich bytów. Ja nie chciałbym być sklonowany.

– 20/20, 30 stycznia 1998

•••

Chmura obliczeniowa

¶ Ludzie są zdezorientowani. Można przenieść swoje dane do chmury, co oznacza, że pliki będą dostępne w każdej chwili i z każdego miejsca na świecie, a wymagane operacje będą się odbywały w wirtualnej chmurze. Oczywiście są to usługi płatne. Prowadzimy pilotażowe programy dla chętnych klientów. Duże części ich bazy danych zostały przeniesione do chmury i tam nimi zarządzamy. W ciągu kilkunastu lat ta usługa się upowszechni. Niektórzy mówią, że stanie się to bardzo szybko, ale ja nie jestem taki pewien.

– „PC Magazine”, 23 czerwca 2008

•••

Wyższe wykształcenie

¶ Martwi mnie, kiedy słyszę, jak młodzi ludzie mówią, że nie muszą kończyć studiów, bo ja ich nie skończyłem. Ja jednak jestem dobrze wykształcony, choć nie zrobiłem dyplomu. Poza tym świat z każdym rokiem staje się coraz bardziej konkurencyjny, wyspecjalizowany i złożony, co sprawia, że wyższe wykształcenie jest dzisiaj niezbędne – tak jak kiedyś niezbędna była szkoła średnia.

„New York Times. News Service/Syndicate”, 13 maja 1996

•••

Współzawodnictwo

¶ Czy chodzi o Google’a, Apple’a, czy o darmowe oprogramowanie, mamy wspaniałych konkurentów, którzy depczą nam po piętach.

– „Telegraph”, 11 lutego 2010

¶ Wszystkie dobre kapitalistyczne przedsiębiorstwa zaczynają swój dzień od myśli: „Jak możemy stworzyć lepszy produkt? Co dobrego robi konkurencja? My zrobimy to lepiej, taniej, prościej, szybciej”. W taki sposób wielkie współzawodnictwo napędza firmy. I na każdym etapie rozwoju naszej gospodarki to są firmy z różnych dziedzin.

– CNN, 5 października 2008

¶ Próbujemy zrozumieć, co robią inni ludzie, nawet jeśli ich działalność jest tak odległa od naszej, że nie stanowi dla nas bezpośredniej konkurencji.

– „New York Times. News Service/Syndicate”, 19 lutego 1996

¶ Trzeba przekonać innych ludzi, żeby nie rujnowali się finansowo na konkurowanie z nami, stale podwyższając poprzeczkę, skracając terminy i prąc do przodu za wszelką cenę. W końcu ktoś z nich spróbuje współpracy z nami. Ale większość odpowiada: „Zapomnijcie o tym”.

– Masters of Enterprise, 1999

¶ Musisz ciągle zastanawiać się, kto pragnie cię przejąć.

– Showstopper!: The Breakneck Race to Create Windows NT and the Next Generation at Microsoft, 1994

•••

Komputery kontra ludzie

¶ Komputery są genialne, bo kiedy z nimi pracujesz, uzyskujesz natychmiastowe rezultaty, które pozwalają ci stwierdzić, że twój program działa. Takiej zwrotnej informacji nie otrzymasz nigdzie indziej.

– The Road Ahead, 1995

•••

Pojęcie czasu

¶ Czas jest pojęciem względnym dla kogoś, kto dniem i nocą siedzi w internecie.

– „Newsweek”, 30 czerwca 2008

•••

O pracy, kiedy jest się miliarderem

¶ Nadal jest to dla mnie wspaniała zabawa.

– „Time”, 13 stycznia 1997

Przekład: Małgorzata Fabianowska

Redakcja: Katarzyna Tez

Korekta: Ilona Siwak, Artur Kaniewski

Konsultacja: Maciej Krogulec

Projekt okładki: Krzysztof Rychter

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki: © John Van Hasselt/Corbis/FotoChannels

Skład i łamanie: Rambler Press

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

Tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

e-mail: biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-7881-419-1

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Krzysztof Talarek / Virtualo Sp. z o.o.