Józef Hen

Nie boję się bezsennych nocy

Copyright © Józef Hen, 1987, 1992, 2001, 2004

Autora reprezentuje Agencja Literacka Sandykat Autorów

Copyright © by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Wydanie III, poprawione i uzupełnione

Warszawa

Spis treści

- Z księgi pierwszej

- Z księgi drugiej

- Z księgi trzeciej

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Z księgi pierwszej

Dziennika nie prowadzę. Ale nauczyłem się kłaść obok tapczanu mały notesik, czasem jakieś luźne kartki i długopis. W bezsenne noce, kiedy myśli rozpoczynają swoją męczącą gonitwę, zapalam lampkę i usiłuję je uchwycić. Na chwilę pierzcha udręka. Przestaję bać się bezsennych nocy.

My, którym dzieciństwo przypadło na czasy przedwojenne, mamy większe wyczulenie na szczegół obyczajowy teraźniejszości niż ludzie, którzy w tej teraźniejszości wyrośli. Trochę tak, jak zagraniczni turyści, którym rzuca się w oczy to, czego krajowiec nie dostrzega.

Bo w gruncie rzeczy jesteśmy tu nieraz turystami – w czasie. Przybyliśmy z innego wymiaru, zwiedzamy więc tę teraźniejszość, przypatrujemy się jej, pracujemy z „krajowcami w czasie”, robimy coś z nimi i dla nich – z żałosnymi zresztą rezultatami. To, co tubylcom w czasie jest dane, my musimy zdobywać. Tym samym możemy dojść do lepszych wyników niż oni, ci młodsi. Ale to nie przeszkadza temu, że czasem nam się wydaje, że wszystko wokół dzieje się na niby, czujemy w sposób niejasny, że po gościnie w teraźniejszości w końcu wrócimy do swoich, do przedwojnia i opowiemy im, tym swoim, jak to za granicą czasu było. Ale zrobią oczy!...

Wbrew powierzchownym sądom, nie jest zbyt trudno zachować tak zwaną „postawę”, kiedy się jest prześladowanym czy kiedy ponosi się porażkę. O wiele trudniej zachować godność, moralność, kiedy się jest zwycięzcą, kiedy się dysponuje losem innych. Umieć przegrywać to sztuka, ale nie taka wielka. Umieć wygrywać – to sztuka o wiele trudniejsza.

*

O pułapkach czyhających na zwycięzcę mogłem się przekonać w roku 1945 w Niemczech, po sforsowaniu Nysy. Trzeba dużo odporności, a także umiejętności spojrzenia na siebie z boku, żeby wyjść z takiej próby bez wstydu. Ale jeśli się udało, pozostaje coś na całe życie, jak kapitał, z którego można czerpać. Dopiero dzisiaj zdaję sobie sprawę, że nigdy nie zostałem tak bezwzględnie zmuszony do zmierzenia się z sobą, do sięgnięcia w głąb samego siebie, jak wtedy i tam.

Presja i pokusa, jakiej został poddany młody Niemiec, który znalazł się w naszym kraju w charakterze zwycięzcy, rozgrzeszony z góry przez Führera z każdego nadużycia, upatrzony przez niego na pana podbitych mas – nie wiem, czyśmy się nad tym zastanawiali. Nie idzie mi tu o zawodowych morderców czy o przekonanych i porwanych kultem swojego wodza hitlerowców – aż takim humanistą nie jestem – idzie właśnie o przeciętnego młodego Niemca z tak zwanej przyzwoitej rodziny o pewnych liberalnych tradycjach. Nagle wszystko mu wolno, buta i przemoc są zalecane, przeciwko sobie ma polskich podludzi, wrogów, których trzeba ujarzmić. Po to, żeby taki „porządny Niemiec” zachował się naprawdę przyzwoicie, musiał być w dwójnasób porządnym.

Wprawdzie nam nikt nie wmawiał, że jesteśmy herrenvolkiem i nikt z niczego nie miał zamiaru nas rozgrzeszać, nie znaczy to wcale, że nasza sytuacja była łatwa. Bo i my przeciw sobie mieliśmy wroga – tych samych nadludzi, którzy nas mordowali – i na domiar pałaliśmy żądzą zemsty. Na kim? Ci wrogowie, na których natykaliśmy się w zajmowanych miejscowościach, to były najczęściej wylęknione i zrezygnowane kobiety, otumanieni starcy, wygłodniałe dzieci. Jeśli trafił się jakiś młody człowiek, to najchętniej mówił Hitler kaputt i przyznawał nam we wszystkim rację. Modne jest dzisiaj wyrażenie „sprawdzić się”; młodzi ludzie mówią, że zrobili to czy tamto, bo chcieli się sprawdzić. Otóż myśmy się tam też sprawdzali, powstrzymując się od robienia pewnych rzeczy – sprawdzaliśmy się w ten sposób bardziej, niż gdybyśmy uczestniczyli w jakimś pociągającym szaleństwie.

Byłoby to jeszcze trudniejsze, gdyby nie istniało na tym padole coś takiego jak zwykłe ludzkie współczucie. Na szczęście, jest ono wpisane w nasze losy. I to ono pomagało wyprostować zagrożoną duszę...

W telewizji Ptak Szaniawskiego, w reż. R. Bera, na pewno dobry, ale ja zaraz przypomniałem sobie spektakl w naszym gimnazjum i wiem, że już żadne przedstawienie tej sztuki tamtemu nie dorówna. Cóż za urocza rada miejska! Daniel Rudnicki z klasy przedmaturalnej (zmarł kilka tygodni temu) szalał jako burmistrz. Sypaliśmy się ze śmiechu. To był prawdziwy teatr: młodzi chłopcy przyprawili sobie brody, wąsy, brzuchy i łysiny – i udawali tetryków i dziwaków. Czy nie na tym polega komedia, żeby udawać? Ubolewa się, że publiczność szekspirowska musiała w rolach kobiet oglądać mężczyzn, ale zabawa w Wieczorze Trzech Króli z przebranymi w niewieście suknie aktorami była na pewno szalona. Niedawno w Prochowni pozwolono sobie na zabieg odwrotny: wszystkie role w Wieczorze Trzech Króli grały aktorki – i była to podobno zabawa jak nigdy.

U Bera udawania było mniej. Stary aktor grał starego radcę, jeszcze starszy – starego woźnego. Trochę jakby mniej teatru... A zresztą przy telewizorze w oborach było duszno, nagle poczułem ucisk w sercu i musiałem opuścić salkę. (Danka Konwicka ruszyła za mną i zapytała, jak się czuję. Takie rzeczy się pamięta). Aha, czyli wtedy nie teatr był inny, ale ja trochę inny. Niech wam będzie. A jednak tamto przedstawienie, to szkolne, było weselsze. Najlepsze!

Dzienniki Karola Irzykowskiego mogą być groźną przestrogą, jak łatwo popaść w egotyzm i obsesję. Trzeba się strzec. Czy mogę być pewny, że nie mam swojego mola zawiści? Któż nie ma swojego Boya, wspaniałego przeciwnika, który o nas wcale nie dba; uroczego, z powodzeniem, a nade wszystko realizującego swoje książki! Może dlatego Irzykowski uważał się za większego pisarza niż Boy, że miał taki skąpy dorobek? Wszystko było do napisania – a magma zamierzeń jest taka kolorowa, taka nastrojowa... I ja muszę przestać nosić w sobie te powieści, które od lat projektuję, przelać je na papier, niech się wreszcie staną – i niech skończą się te wszystkie zadęcia.

Dzienniki Irzykowskiego pokazują sobka, zawistnika, zwłaszcza zaś kogoś o psychice grafomana. Jedna młodzieńcza powieść, kilka tomów bardzo interesujących prac krytycznych, językowo nieciekawych, egzemplifikacyjnie chybionych i za to Akademia Literatury, najwyższe za życia uhonorowanie pisarza – i jeszcze temu niedopieszczeńcowi mało! (Gwoli sprawiedliwości, trzeba przypomnieć zbiór esejów o filmie X Muza, pracę niewątpliwie pionierską).

Ani jednego dobrego słowa o kolegach. Jest też taka niemiła chwila, z wkroczeniem Niemców, kiedy wydaje się, że autor tych dzienników jest wewnętrznie gotów na kolaborację – gdyby tylko okupantowi przyszło na myśl porządnie go uhonorować! (Na szczęście, nic się takiego nie zdarzyło. I Irzykowski podobno brał udział w nielegalnym nauczaniu). Szukałem, co napisał o śmierci Boya. Żadnej reakcji! Dopiero pół roku później odnotował, że się martwi, bo „ubył przeciwnik”. A że tragicznie zmarł świetny pisarz? A odrobina ekspiacji za to, że mu zatruwał życie? Ani śladu...

Tak, te dzienniki to ostrzeżenie. Szczególnie te uwagi, w których ujawnia się zawiść, ubieganie się o nagrody; ktoś tam źle napisał, ktoś nie docenił, ktoś przeoczył. Po latach – jakie to wydaje się żałosne! Naturalnie, jest rzeczą smutną, kiedy dobrego pana Czechowa szarpie jakiś łobuz. Ale handryczenie się o to, żeby w kawiarni uznawali, żeby wspomniała B., żeby napisała L. – to beznadziejne, i w przezwyciężeniu tych ciągotek Irzykowski mi pomógł.

*

Leżałem po ciemku, rozmyślając o wszystkim naraz – o dalszym życiu, o samotności Józia Brodzkiego, o tych upiornych staruszkach, z którymi dzielę czteropokojowy pensjonat ZAiKS-u w Konstancinie. Rozbudziło mnie to całkowicie. Jest północ. Zapaliłem światło, by zapisać pewną myśl o Irzykowskim.

Czy ją jeszcze pamiętam? Chyba tak: a więc ma rację Andrzej Kijowski, kiedy pisze (Irzykowski bezbronny), że pamiętnik o umierającej córce jest nieprzyzwoity. I cóż z tego, że wszystko szczere? (Np. kiedy Irzykowski-ojciec notuje, że córeczka zawołała do niego: „Ty stara papugo!”). Ale jest to szczerość literata, który cieszy się, że ma kąsek dla przyszłego czytelnika. Jest to szczerość wyselekcjonowana pod specjalnym kątem. Nie jest to szczerość względem siebie! Myślę, że najtrudniej jest odgrodzić się w dzienniku – od czytelnika. Mam na myśli, by nie robić zapisków pod kątem ich przyszłego sukcesu literackiego. Szczerość sterowana jest diabła warta. Wstydliwość, nawet pewna hipokryzja, kiedy są umotywowane lękami wewnętrznymi – więcej mogą powiedzieć o autorze niż szczere wyznanie, że nie miało się stosunku z upragnioną kobietą, bo brzuch rozbolał.

W tym samym numerze „Twórczości” Igor Newerly – Słowo o „Małym Przeglądzie”. Epitafium wstrząsające – nie mniej niż opowiadania Adolfa Rudnickiego. Mowa o tych najzdolniejszych, najwrażliwszych, o niezwykłych chłopcach i dziewczętach, których obietnice się nie spełniły; otruto ich i spopielono. Ile cudownej młodzieży, znakomitej dzieciarni! Dla mnie były to postaci legendarne, sławy większe od poetów „Wiadomości Literackich” – ta Lusia z Częstochowy, Lejzor z Gęsiej, Efraim, Emkott, Saluniek z Brukowej, Aneri, jedenastoletnia autorka powieści Dycia z Zamościa – obserwowałem ich rozwój, zachwycałem się ich piórem, pisałem i ja do „Małego Przeglądu”, ale nawet nie marzyłem o tym, żeby im dorównać. Czytałem Newerlego ze ściśniętym gardłem, kończyłem zalany łzami.

Mój Maciek, kiedy relacjonowałem rodzinie epizod z Korczakiem na Umschlagplatzu, zmienił się na twarzy. Wyszedł z pokoju na korytarz i usłyszałem westchnienie dziecka. Biedny Maciuś, ile się jeszcze dowie, ile napatrzy...

*

Pokolenie poetów-intelektualistów, wychowanków Peipera (Maszyna, Miasto, Masa), z Przybosiem na czele – wieczni studenci. Wciąż coś zakuwają, wciąż zdają egzaminy. I ciągle się boją, że coś przeoczą i okażą się ignorantami. Nie szkodzi, jeśli pisarz przyzna się, że nie ma pojęcia, co to jest rachunek różniczkowy. Albo że nie wie, kto to był ten czy ów ekskluzywny francuski poeta. Gorzej, jeśli się nie wyzbędzie narowów prymusa, jeśli koniecznie chce się wykazać, że nadąża, że wie, co modne, i pierwszy podnosi rękę, pędząc od razu do tablicy. Tak więc, jeśli Heisenberg ogłasza, że jest bliski sformułowania „teorii jedynego pola”, Przyboś szybko śpieszy dokazać, że on nadąża i docenia – naplótł, zdaje się, na ten temat głupstw. Mogłem go zapewnić, że nic w nas od tej teorii się nie zmieni, że nie ma się czym przejmować, i szkoda, że tego nie uczyniłem. Podobnie Ważyk: wpakował teraz swoją nową wiedzę z teorii informacji Wienera do rozprawy o wersyfikacji, co słusznie wykpił Iwaszkiewicz. W dobrym wierszu, zauważa Iwaszkiewicz, „informacja” nie zatraca się. Przeciwnie, fenomen poezji polega na tym, że rozbudza wyobraźnię czytelnika i pozwala pracować samodzielnie, wyzwala „informacje” ukryte głęboko w pamięci, a nawet budzi wzruszenie, czyli uruchamia wcale skomplikowaną aparaturę „informacji” dodatkowych. W naszych czasach istnienie dziedziny opierającej się nawet najbardziej wyrafinowanemu schematowi mechanistycznemu – jest pewną pociechą. Może dlatego doktrynerzy mieli zawsze tyle kłopotów z krnąbrną Panią Sztuką...

*

Jeszcze o dziennikach Irzykowskiego. Niewątpliwie, sądzić o całym Irzykowskim na podstawie tego, co zapisywał, jest uproszczeniem i może nawet czymś nie fair. Żeby go poznać, musielibyśmy – prócz tych notatek, zawsze w końcu przypadkowych – wiedzieć, czego nie zapisywał. Ale nawet gdyby prowadził dzienniki skrupulatnie, to czy oddałyby one w pełni jego myśli? Także dzienniki Pepysa (to, co z nich znamy) więcej mówią o ówczesnej obyczajowości niż o nim samym.

Zapisuje się często myśli w oczywisty sposób niesłuszne, nawet głupie (i zdając sobie sprawę, że głupie) – pod wpływem impulsu, z przekory, z rozgoryczenia – ale to nie znaczy, że człowiek będzie się przy tych myślach upierał. Ot, skrobnął sobie, żeby ulżyć sercu. I potem, po latach, za to odpowiadać? Być ocenianym w innym czasie przez kogoś, kto ma inne kłopoty, czyta w innej temperaturze, w innym kontekście, z dystansem właśnie do tej sprawy (a z brakiem dystansu do innych, bardziej dla niego istotnych)? Ten czytelnik przyszłości, ten „późny wnuk”, nie musi być mądrzejszy od autora w ogóle – jest mądrzejszy tylko od autora tej jednej nieszczęsnej notatki.

Życie wewnętrzne niemal z reguły nie daje się ująć w notatce, która zawsze jest rodzajem postscriptum. Nie tylko myśli, ale i stany uczuciowe giną. (Odtwarza je czasem twórczość). Nigdy nie dowiemy się, jak naprawdę zareagował Irzykowski na śmierć Boya. Z tego, że w dziennikach nie ma o niej wzmianki, nie wynika wcale, że przyjął ją obojętnie. Może wzdragał się notować? A może rozbolała go głowa i odłożył rzecz „do jutra”? A może w pokoju było zimno i palce mu ścierpły, ogarnęła go apatia – Boże mój, ten Boy, rozstrzelany, pomyśleć – mówiłem, że bawidamek, a on zginął jak męczennik – kto mógł przewidzieć...

Nie, to niezupełnie tak, żebym się nie bał bezsennych nocy. Tytuł tej książki zawiera cząstkową tylko prawdę – odczuwam to coraz częściej i coraz dotkliwej.

I nieprawdą jest, co chyba już zdążył zauważyć czytelnik, że składają się na tę książkę tylko strzępy odnotowane przy nocnej lampce. Montaigne utrzymywał, że ma prawo pisać o sobie, bo ten jeden przedmiot zgłębił jak nikt, w nim jest uczeńszy od wszystkich uczonych. Dziś wiemy, że nie ma nic mniej pewnego niż próba zgłębienia samego siebie. Żałosna jest nasza wiedza o sobie! Znamy tylko fakty – a o nich też nasza wiedza jest chwiejna. Pewne jest tylko to, co zostało utrwalone – notatki z podróży, spotkania z ludźmi, jakieś drukowane fragmenty, które wydają mi się istotne – wszystko, co przytaczam tu na tych samych prawach, co owe zapiski czynione w bezsenne noce.

Zresztą, nie idzie tu o „żywszą znajomość mojej osoby” (co było – tak to przynajmniej zaznaczał w przedmowie – celem Montaigne’a). Może to kogoś dotknie, ale wolę zwierzyć się, że nie dbam o to. Idzie o coś ogólniejszego: o nasz czas – o przekazanie pewnych doświadczeń, zdarzeń, zaskoczeń (nie śmiem powiedzieć: przemyśleń) – tego, co niesie życie. Najchętniej złożyłbym tę książkę z tego, co powinienem był napisać o innych i o tych wszystkich, z którymi się zetknąłem. Nie żeby wystawiać im świadectwo czy nagrobek – nie żywię ani takich ambicji, ani nie mam takich możliwości. Ale żeby poświadczyć niepowtarzalność każdego istnienia. Odrębność. Egzotyczność nawet. Jeśli jest tu tego mniej, niżbym chciał, to dlatego, że nie zawsze udawało mi się owo najważniejsze uchwycić. Czasem ma się wszystkie fakty, ale nie umie się powiedzieć, co one oznaczają. Ilość tu nie ma znaczenia: wystarczy jedno słówko, uśmiech, jakiś grymas – żeby zobaczyć nasz wspólny los.

Jeśli czegoś nie zdołałem odnotować – choćby z opóźnieniem, rozpamiętując wstecz – to już przepadło, niczego nie dopiszę. „Nie maluję swojej istoty”; ani jej przejść z jednego wieku w drugi, ani z godziny na godzinę – ponieważ nie maluję siebie. Nie piszę książki! Tak, to jest najistotniejsza cecha utworu, który teraz powstaje: że nie jest to książka napisana. Sklejam ją, zestawiam, montuję sekwencjami jak film na stole montażowym, ale zawsze – właśnie jak montuje się film – z gotowych materiałów. Nie mogę oczywiście obiecać, że nie będę w ten zapis ingerował – jakąś dodatkową refleksją, czy choćby tylko pełnym żalu westchnieniem. Nie mogę też obiecać, że coś bardzo osobistego nie weźmie w którymś momencie góry – w końcu jestem jednym z bohaterów tej książki i nie najmniej ważnym. Jednym z tych ludzi, z którymi przypadek zetknął mnie w życiu. Związałem się sam z sobą. Jak to się stało? Nigdy mnie to nie przestanie zdumiewać.

Dzienniki Lechonia czytam z uczuciem przygnębienia. Nie ze względu na poziom – jest rozmaity, czasem dno, czasem coś błyskotliwego, zwykle zresztą jest to odnotowana anegdota, na ogół szarzyzna – ale ze względu na tę ślepą uliczkę, w którą człowiek potrafi wpędzić siebie i jeszcze sądzi, że to takie ważne, dla nas wszystkich ważne, żeby w niej tkwił. Nie przyjął posady w „Głosie Ameryki”, żeby „nie tracić czasu” – i oto widzimy, jak zmusza się do pisania, do prozy, zapatrzony w Prousta, w Mauriaca (chociaż go nienawidził), najwyraźniej nie mając pojęcia, co to jest proza, konflikt, dramaturgia. Opowiada o swoich postaciach, snuje meandry ich losów (wszystkie te snucia na użytek dziennika przeznaczonego do druku) i nabieramy podejrzenia, że ta powieść nie istnieje, że jest mistyfikacją. Tak zresztą sądził Słonimski.

Codziennie narzeka, że nie pisał, że dzień zszedł mu na niczym. Tragedia, oczywiście, ale tylko wtedy, kiedy kroiła się wielka powieść. Dziennik podobnych narzekań może powstać także pod piórem grafomana. Walka z materiałem, zmaganie się z tematem – to interesujące, kiedy powstaje z tego Doktor Faustus. Jeśli nie – to żałosne.

Do codziennego pensum należy odnotowywanie snów: wszystkie bez wyjątku snobistyczne. Wielki świat, monarchowie, raz nawet Napoleon. I pamięta każdy sen, zdumiewające!

Czasem – o potrzebie miłości. To by mogło uratować jego dziennik. Gdyby pisał śmiało, nawet bezczelnie – jeśli nie jak Montaigne, to jak Céline. Ale tutaj Lechoń zachowuje dyskrecję, czasem wstydliwość. Może to budzić szacunek, ale dziennika nie wzbogaca.

Pruszyńskiego nazywa „zdrajcą”, nie potrafi i nie chce zrozumieć, że ktoś może wybrać inną drogę do Polski niż on. Rzecz ciekawa, że to on z całej piątki skamandrytów okazał się najbardziej „niezłomny”. Ta niezłomność była zamiast. Tylko ją miał do zaofiarowania – nie wiersze, nie prozę. Zaciążył na jego postawie wzór romantyczny, zapatrzył się w Słowackiego – ale Słowacki tworzył do ostatniego tchnienia, każde doznanie przekuwał na poezję, pod koniec był prawie pustelnikiem, a nie salonowcem, którym Lechoń pozostał do ostatnich dni. Wydaje się, że nie da się pogodzić „bywania” z twórczością. Wzór Prousta: „bywam”, ale nagle rzucam wszystko w diabły, zamykam się w czterech ścianach – i piszę. Załóżmy, że i Lechonia stać było na wielką powieść (w co wątpię), np. ze środowiska przedwojennej dyplomacji, ale on właśnie napisać ją mógł tylko w kraju, między ludźmi, którzy tę powieść będą czytać, pod ich niejako naporem. Ponieważ był nałogowym czytelnikiem, koneserem, gadaczem, ozdobą salonów i kawiarni – prosperowałby znakomicie właśnie w PRL, kraju, gdzie można błyszczeć w elicie literackiej, nic nie tworząc, i nawet doczekać się za to honorów.

Czego oczekiwał? Wojny, jak wynika ze wszystkich uwag. A po zwycięstwie, żeby było jak przed wojną, przed wrześniem. Pod tym względem wykwintny pan nie różnił się od przeciętnego kołtuna bez poczucia rzeczywistości, bez rozumienia tego, że proces dziejowy toczy się nieustannie. (Przychodzi mi na myśl, że może ja go krzywdzę, że może troszeczkę, troszeczkę pisał dla przypodobania się czytelnikom „Wiadomości” londyńskich, którzy to właśnie chcieli przeczytać). Lechoń, świadectwo tego składa nam w dziennikach, chciał tylko jednego – na jawie i śniąc: żeby wszystko było jak dawniej, żeby znowu były salony, hrabiny, pułkownicy, ambasadorowie – ci sami ambasadorowie, ten sam Łukasiewicz i ten sam Lipski – i może jeszcze rzeczpospolita poetycka u Morstina.

Przeklęty świat, który mu to wszystko odjął! Czeka na powrót tego wszystkiego – także na powrót młodości, także na powrót nadszarpniętego zdrowia – a tymczasem pisze powieść. Albo tylko udaje, że pisze.

Niektórzy jego rówieśnicy szybko połapali się, że salony będą zawsze, tylko z innymi ludźmi; zawsze będą jakieś hrabiny, jacyś pułkownicy, ambasadorowie, jacyś Lipscy i Łukaszewicze, tylko w trochę innej konfiguracji. [...] Popełnił samobójstwo akurat w tym czasie, kiedy publicystyka w kraju nabierała rozmachu. W narodzie jest więcej w środku, niż się wydaje tym, którzy kolejno tracą swoje salony.

Od młodzieńczych lat – zapiekły tradycjonalista. Początkowo – mam na myśli początek dzienników – wydaje mu się, że bez niego nie istnieje naród polski: wszyscy zrusyfikowani. Potem jakby nabierał dystansu, rozglądał się, uczył. Ze zdziwieniem stwierdza, że w Polsce pisze się po polsku i czasem nieźle (wymienia Kotta, Newerlego, Wiecha). Zachwyca go wstęp Stawara do wyboru pism Boya, nikt z krytyków emigracyjnych tak nie pisze. Zachwyca się albumem Wit Stwosz. Pieni się na Kazika Brandysa, że proza „reżymowa”. Ale nienawidzi też przebywającego na emigracji Miłosza – wściekają go superlatywy o tej poezji „bez rymu, bez rytmu”, której niestety nie rozumie. Sam zamyśla wiersz – zwierza się – i przewiduje, że będzie tam rym „róży-burzy”.

Nienawidzi Geneta, Sartre’a i jego „bandy”. Uwielbia Claudela. Na szczęście – także Camusa. Coraz bardziej nienawidzi Cocteau i Gide’a. Także Iwaszkiewicza. Swoją miłość najpierw nazywa N.O. (Najdroższą osobą), gdzieś na końcu rozszyfrowuje, że chodzi o mężczyznę. Ale marzy mu się ożenek z Ewą Curie: ślub z córką Marii Skłodowskiej-Curie to coś, co by go zadowoliło.

I wciąż wytyka komuś brak manier. Einsteinowi, że do fotografii wywalił język; komuś innemu, że nie w marynarce, bez krawata. Dopiero pod koniec życia, kiedy zobaczył na nowojorskiej ulicy Faulknera byle jak ubranego, przyszło mu na myśl, że sam stracił dużo czasu na przebieranie się w smokingi i fraki, które uwielbiał.

Pierwszy tomik wierszy – Na złotem polu – wydał mając lat trzynaście. Cudowne dziecko...

Kwiecień 1965. Święta spędzam z dziećmi w Oborach. Jest zimno i mokro. Słonimscy, Brzechwowie, Róża Czekańska-Heymanowa, Choromańscy, Kuśniewiczowie, Smolarski (którego Kuśniewiczowie chcieliby otruć), Lewin, Newerly z żoną.

Maciek na krótko przed wyjazdem do Obór zdecydował, że nie będzie marynarzem, tylko czarnoksiężnikiem. Do tego potrzebna mu, powiada, kuchnia alchemiczna, co ma kosztować niemało. Żeby zarobić na kuchnię, Maciek ma swoje sposoby: będzie lokajem i rajfurem. Lokajem u jakiegoś starego pana, który mu zapisze cały swój majątek. – A więc będziesz czyhać na jego śmierć? – Kiedy on i tak umrze! – Ale im szybciej umrze, tym lepiej dla ciebie, więc będziesz życzył sobie jego śmierci. – Kiedy on i tak już będzie stary – odpowiada Maciek niewinnie... Poczułem się bezsilny: najtrudniej dziecku wytłumaczyć, że coś jest nieetyczne. Takie trudności mieli chyba misjonarze z moralnością dzikich. Więc może i tutaj powinienem powołać się na religię? Ale powiedziałem coś innego: że jeśli chce być czarnoksiężnikiem, to potrzebne są nie pieniądze, tylko siła czarodziejska.

– To to mam – odpowiedział bez namysłu Maciek.

Wybuchnęliśmy z Madzią śmiechem, Maciek nie rozumiał dlaczego: potrzebne mu są tylko pieniądze na kuchnię alchemiczną. To, co jest nieuchwytne, niesprawdzalne – może sobie przypisać; z pieniędzmi jest gorzej – musi je odziedziczyć.

Maciek, pod świeżym wpływem Parandowskiego, chce restytuować wiarę w bogów greckich. On wierzy w Zeusa, Posejdona, Okeanosa i tak dalej i domaga się, żeby nie obrażać jego uczuć religijnych.

Nie zdziwiłem się specjalnie, kiedy po powrocie z samotnego spaceru zastałem na stole kartkę przybitą moim fińskim nożem, a na niej wypisaną prośbę, żebym mu ten nóż podarował. Podpis brzmiał: „Drapieżny tygrys”.

Teraz jest w Warszawie. Zadzwoniłem do domu: był sam. – Weź się do odrabiania lekcji. – Nie mogę, tatusiu, piszę sztukę. – A prędko ją skończysz? – Niedługo. – To potem odrób lekcje. – Dobrze, tatusiu.

Rozumiem, że ta sztuka jest ważniejsza od lekcji, pamiętam to doskonale, że miałem mnóstwo spraw ważniejszych niż odrabianie lekcji, tylko rodzice na ogół tego nie rozumieli.

Dzisiaj mama przywiezie mi tę sztukę do przeczytania, tak się umówiłem, bo Maciek chciał mi ją przeczytać przez telefon.

*

To jest, okazuje się, sztuka non stop. Pisze się ją i pisze. Bohaterem jest Jowisz. Są jego urodziny, ukończył dwa tysiące lat i zastanawia się we wstępnym monologu, czy bogowie coś z tej okazji zorganizują, czy „nie zapomną o starym Jowiszu”. Bardzo ładne. W tym wieku zapełniałem zeszyt jakąś bzdurną opowieścią o Cyganie Kasmo, pełną przygód i tętentu kopyt, gdzieś na Dzikich Polach. Kończyło się to osiadłym życiem Cygana, który zostaje stolarzem. (Chciałem wtedy być stolarzem. „Czemu nim nie zostałeś?” – nie może odżałować moja córka). Po dwóch latach zauważyłem, ku swojemu wstydowi, że robiłem błędy gramatyczne, i zniszczyłem swoje dzieło, żeby śladu nie zostało. Maciuś błędów nie robi, a w swojej sztuce użył całego aparatu mitologicznego, występują tu nereidy, faunowie i coś tam jeszcze.

*

Maciek kocha się w Armandzie Bejart. Umieścił ją na balkoniku (więc i Julia!) drugiego piętra ambasady szwedzkiej na Bagateli. Kolegów, którzy nie wierzą w istnienie Armandy, prowadzi tam, pokazuje pałacyk i balkonik – i to ich przekonuje.

„Armandę” zawdzięcza Molierowi, w którym się rozczytuje. Usytuowanie – spacerowi z tatusiem do Łazienek. Posłuchaliśmy trochę koncertu pod pomnikiem Chopina, potem poszliśmy do pałacu Na Wodzie, był zamknięty, zaglądaliśmy przez okna, obserwując rzeźby i stiuki. I któż mógł przypuścić, że wszystko to zamieni się w dwuczęściową „powieść”, a dzieło to będzie zamieszczane w odcinkach w gazetce szkolnej. Maciek złości się, że dają mu odcinki zbyt krótkie, uważa, że to go ośmiesza. „Oni pomyślą, że ja nie potrafię więcej napisać”. Czy się płaci od łokcia, czy nic, wszędzie ta sama walka o arkusze.

Mechanizm inspiracji nie inny niż u zawodowca – mimo że powieść Maćka jest fantastyczna. Znalazł się o zmierzchu w Łazienkach, słyszy przedziwną muzykę, ale Chopina na pomniku nie ma, bo to Chopin sam gra, zszedł z pomnika, by zasiąść przy fortepianie. A potem Maciek idzie dalej, słyszy jakieś szepty i chichoty, chrzęstliwe szelesty wśród liści (tak!). Wchodzi do pałacu (drzwi cudownie się przed nim otwierają), a za nim wtacza się zgraja mitologiczna: Dionizos z bachantkami. Raczą Maćka ambrozją i bodaj kopytkami i smażonymi kartofelkami (wszystkim w ogóle, co lubi). A potem zapraszają na Olimp. (Dalszy ciąg nastąpi).

Pruszyński. Mógł się wydawać ulubieńcem bogów. Świetne pochodzenie, błyskotliwy umysł, talent pisarski, koneksje i koligacje, urok osobisty. Od początku, od samego startu – miał wielbicieli. Miał i nieprzyjaciół, ale sam charakter tej niechęci („konserwatywny panicz warcholący na zjazdach ludowców”) przydawał mu tylko popularności. Potem wojna, front i rany, pełna temperamentu publicystyka, redagowanie „Polski” (pisma wydawanego przez ambasadę w Kujbyszewie dla wychodźstwa polskiego w ZSRR), przyjaźń z Sikorskim, niezależna postawa wobec prądów emigracyjnych, pierwsze opowieści. Kiedy Ksawery Pruszyński wrócił w roku 1945 do Polski, nie miał jeszcze lat czterdziestu, a był już kimś w rodzaju klasyka. Wiedział o tym. Nosił to brzemię w sposób przypominający raczej wzory rosyjskie. Było tradycją tamtejszej literatury, że pisarz sławny uważa za swój obowiązek patronować pisarzowi początkującemu, można wskazać cały łańcuch nierwących się dłoni – od Dzierżawina błogosławiącego licealiście Puszkinowi, aż po tych wszystkich, których protegował, jeszcze za caratu, Maksym Gorki. Protekcjonizm Ksawerego Pruszyńskiego, wyrokiem losów polskich, był jeszcze podbudowany motywacją polityczną. W przedmowie do mojej książki Kijów, Taszkient, Berlin wyjaśnia, dlaczego ją pisze: chciał, żeby autor pierwszej książki o wojsku polskim na Zachodzie polecił czytelnikowi pierwszą książkę o wojsku polskim na Wschodzie. Był w tym wierny sobie i swojemu pruszyńskiemu powołaniu: łączyć dwa światy, dwie orientacje, dwie drogi do Polski. Nie będzie w przyszłej Polsce, pisał na emigracji jeszcze, w artykule Nasze niebezpieczeństwa, nie będzie więc w Polsce „nowej Pierwszej Brygady, ani nowej Drugiej Brygady... Nie będzie... tych wszystkich linii podziału”. Przedmowę zatytułował cytatem z wiersza Broniewskiego: Ze wszystkich na świecie Norwegii...

Natrafiłem na tę przedmowę, kartkując dwa opasłe tomy Wyboru pism publicystycznych, natrafiłem nieoczekiwanie; szukałem Pruszyńskiego i nagle zobaczyłem swoje nazwisko. Takie zaskoczenie nie zawsze jest szczęśliwe, czasem budzi niepokój. Więc słowo jest aż tak uparte! A co, gdybym się krępował teraz swojej książki, gdyby mnie drażniła jego przedmowa? Przeczytałem ją i naraz zauważyłem pewien błąd: oto w tekście swoim podaje Pruszyński, że został oficerem z mianowania Sikorskiego w Buzułuku w grudniu 1942 roku. Tak wydrukowano w „Odrodzeniu”, tak było w obu wydaniach Kijowa. Sięgnąłem po maszynopis przedmowy: też jest rok 1942, to on sam się pomylił, za nim puścili błąd wszyscy redaktorzy, mnie też zasugerował. Błąd charakterystyczny. Wydarzenia wojenne były tak zagęszczone, że w rok po Poczdamie już się wydawało, że epopeja armii Andersa w ZSRR latami się ciągnęła, podczas gdy w rzeczywistości była to sprawa miesięcy. Sikorski odwiedził ZSRR w grudniu, ale roku 1941, wtedy mianował Pruszyńskiego oficerem, w marcu następnego roku nastąpiła pierwsza ewakuacja do Iranu, w sierpniu było już po wszystkim.

*

„Przyszedłem na świat na rozdrożu światów i czasów, kultur i wiar, mów i ras, warstw i narodów, w grudniowy śnieżny dzień, kiedy była zadymka, kiedy sanie wysłane po żydowskiego «cyrulika» – lekarz już był, ale tradycja, no i grzeczność wymagały owego cyrulika – nadjechały w pełni dnia przy świetle kaganka, niesionego na długim jak lanca kiju przez konnego posłańca. W kuchni dworskiej i «ludzkiej», przy «kancelarii», «skarbowym» i czeladnej, na ganku od stajen cugowych czekali także od rana chłopi, olbrzymi czarni chłopi w kożuchach baranich o silnym odorze skóry, łoju i potu”.

Dzieciństwo, jak stwierdza sam Pruszyński, bardziej z XVIII niż z XX wieku. Panicz był Polakiem, jego guwernantką była francuska mademoiselle. Ale wspomniani przez Pruszyńskiego chłopi byli Ukraińcami. Wieś leżała za Zbruczem, w powiecie starokonstantynowskim, „na czarnym szlaku” najazdów tatarskich, i nazywała się Wolica Kierekieszyna, bo jej założyciel, szlachcic Kierekiesza, był z pochodzenia Tatarem. Pruszyński, Europejczyk o mongolskich rysach, miłośnik średniowiecznych tumów nadreńskich, tłumacz współczesnej literatury francuskiej (Malraux, Martin du Gard), był jednym z nielicznych międzywojennych pisarzy, których naprawdę interesowało piśmiennictwo ukraińskie. W Podróży po Polsce bił na alarm: wskazywał, jak – na skutek głupoty, szowinizmu, ciasnoty umysłowej osadników wojskowych – maleją szanse polskie na Ukrainie, rosną szanse radzieckie i, niestety, niemieckie.

Zawsze miał odwagę spojrzenia w oczy faktom. W cytowanym tu szkicu autobiograficznym, powstałym na emigracji, kiedy to przeszłość jawiła się tęskniącym różowa i lekka, utkana z mgieł, westchnień i galarety – Pruszyński zdobywa się na bluźnierstwo. Stwierdzając, że w Polsce międzywojennej dla jego kraju lat dziecinnych „zabrakło miejsca”, jako że został za Zbruczem, dodaje: „A czasem, kiedy pomyślę o pacyfikacjach Tarnopolszczyzny, Berezie i Łucku, o cerkwiach chełmskich burzonych w r. 1938, o Hrynkach i wielu, wielu innych rzeczach, o których przeciętny Polak nigdy nie dowiedział się nawet części prawdy, to jednak myślę, że lepiej, iż go zabrakło”...

*

Był nieuchwytny. Zawsze w podróży. Najczęściej, jak mi się wydaje, w autobusie. (Gdzieś, jeszcze przed wojną, zwierzał się, że najwięcej widzi się z autobusu). I rzecz zabawna: kiedy Kazimierz Wyka twierdzi w swojej przedmowie, że słyszy w rytmie prozy Pruszyńskiego stukot maszyny do pisania, to mnie przypomina się, że mieliśmy w „Żołnierzu Polskim” rękopis artykułu z okazji Zaduszek, nabazgrany źle zatemperowanym ołówkiem, litery były duże i krzywe, „piszę w pędzącym autobusie”, donosił, i tętno tego artykułu, urywane, pośpieszne, skojarzyło mi się na zawsze z rytmem pracy przegrzanego silnika, z dudnieniem kół podskakujących na wybojach. Kiedyś zatelefonowano do mnie z „Odrodzenia”, mówiła sekretarka: „Jest pan Pruszyński, rozmawia z redaktorem, prosił, żeby pan go tu łapał”. Łapię go. Obiad, potem kolacja – i powódź anegdot, faktów, facecji, curiosów, cytatów zachodnich, słowiańskich i orientalnych, z francuszczyzny i tatarszczyzny, polityki, literatury, jadłospisu, browarnictwa, winiarstwa, gorzelnictwa, z historii Kościoła, malarstwa, obyczajów, strojów i bruderszaftów, a wszystko z ogromną swadą i prostotą, bez przechwałek, ale i bez, trzeba to powiedzieć, fałszywej skromności. A potem znowu wyjazd – najpierw do Żelazowej Woli, potem na Wawel: sprawdzone, stoi; skok do Rabki, gdzie przebywały dzieci, korekta Karabeli z Meschedu, zaliczka, i znowu zanurzenie się w Polskę, gospodarska kontrola, inwentaryzacja i weryfikacja ruin, ołtarzy, zamków, archiwów, antykwariatów, kopców, wierzb i chat, potoczków, wierchów, knajp na rozstaju, szos, katedr, ludzi, którzy zostali, i ludzi, którzy odeszli. Zwłaszcza tych ostatnich.

Jeśli szlacheckość przebija się, czy też nawet ciąży na jego pisarstwie, na stylu wypowiedzi, to jednak nie było w nim nic ze zdeklasowanego ziemianina. Żadnych tragicznych kompleksów. Co dało Pruszyńskiemu pochodzenie, prócz francuskiej mademoiselle i znajomości wielu egzotycznych i fotogenicznych, ale już obumierających realiów? „Nade wszystko była świadomość, że przeszłość Rzeczypospolitej jest naszą własną przeszłością” – odpowiada. Jest spadkobiercą tamtej Polski, odchodzącej w przeszłość, współwłodarzem istniejącej, a więc odpowiedzialnym za państwo, granice, los ludu polskiego. Za ciągłość kulturalną. Tę rolę samozwańczego kustosza, którą zaobserwowałem u niego, spełniał, jak wynika z pism, może jeszcze w większym stopniu przed wojną, kiedy, mimojazdem, wciąż się o coś upominał i awanturował, o zamek w Wiśniowcu (dlaczego oddany na kino), o Święty Krzyż (dlaczego więzienie), o park w Horochowie (w którym bywał Mably), o porcelanę z Korca, o Łuck, Krzemieniec, Stary Oleksiniec, zamek w Dubnie, kościół w Kozinie.

Kiedy inni penetrowali Brazylię, Madagaskar, Japonię, to Pruszyński – nie z braku dewiz! – przysyłał alarmujące reportaże z Łodzi, Częstochowy, Pińska, Dawidgródka, Śląska, Wołynia. A jeśli już zagranica, to nie żadne palmy, zwrotniki, czekoladowe biusty, tylko coś bliższego, jak koszula ciału: Czechosłowacja, Rumunia (rezultat po latach: znakomity szkic Archanioł z ościennego mocarstwa o żelaznogwardziście Codreanu), Węgry, Jugosławia, Związek Radziecki, sprawy ukraińskie. A przede wszystkim Gdańsk! Podziwiać intuicję: dwudziestopięcioletni dziennikarz karierę swoją rozpoczął od reportażu z Gdańska. Był rok 1932, Hitler jeszcze nie doszedł do władzy. Pruszyński daje swojej książce tytuł: Sarajewo 1914, Szanghaj 1932, Gdańsk 193.?

Chłonny umysł, bystry obserwator, jest prekursorem nas wszystkich, którym podczas wojaży zawsze odbija się Polską. Skok do krwawiącej w wojnie domowej Hiszpanii nie był wyjątkiem od reguły, przeciwnie, to był skok w sam gąszcz spraw bolesnych dla Polaków. Podobnie ma się rzecz z reportażami palestyńskimi, których pełną przekory odwagę „w latach szalejącego antysemityzmu” podkreśla w swojej przedmowie Kazimierz Wyka. Podróż do Grecji daje Pruszyńskiemu najpierw okazję do rozważań o polskim ruchu spółdzielczym, a następnie zaś do rozważań o nędzy polskiej wsi: nie reforma rolna i nie zrównanie zarobków ją zlikwidują – dowodził, polemizując z nie byle kim, bo z samą Marią Dąbrowską – tylko stworzenie warsztatów pracy, uprzemysłowienie kraju; wiemy dziś, że miał rację.

*

„Jestem liberałem” – tak określił się w rozmowie ze mną Pruszyński. Relacjonował wtedy swoją rozmowę z jakąś wysoko postawioną osobistością, nie pamiętam, o kogo chodziło, może o Bieruta. Pamiętam za to błysk w oczach Pruszyńskiego, ironiczny, niby to smętny, jakby robił komuś kawał, „trudno, taki już jestem”. Bo liberał to nie ideologia – to charakter. Podobnie jak, na przeciwnym biegunie, skłonność do faszyzmu. Urodzony na styku wiar i ras, nie miał uprzedzeń do żadnej, nauczył się szanować wszystkie, doszukiwać wartości w każdej. Może to w nim właśnie było wielkopańskie, że cenił w ludziach przede wszystkim autentyczność, niepodszywanie się, wierność zasadom, ideowość, altruizm, humanizm. „Nie lubi pan Ignatiewa?” – spytała go podczas wojny Helena Usijewicz. Szło o dawnego cesarskiego generała i dyplomatę, który w Kujbyszewie okazywał Polakom sympatię. Pruszyński odpowiedział: „Jako człowiek, a trochę jako Polak znacznie bardziej wolę starych bolszewików od neofitów z dawnego czasu”.

„Konserwatywny panicz” orientował się lepiej w pragnieniach „ludu” niż zawodowi znawcy zagadnienia. Nie ograniczał tęsknot wsi do morgów i chudoby, wystarczy wspomnieć wymowny tytuł szkicu – Wola władzy. Romantyczny spadkobierca haseł polskich jakobinów, przejął także dziedzictwo pozytywistów. Nie był anarchistą, jak zarzucali mu endecy. Tęsknił do pracy konstruktywnej, marzyły mu się fabryki, autostrady, zapory, stawiał Poznańskie za nieromantyczny dobry przykład. Miał odwagę patrzenia na konflikt polsko-bolszewicki z boku – i jakże potrafił być w tym drastyczny, jak wyjątkowy! „Uważamy naszą walkę pod Radzyminem za tak słuszną, tak naturalną! W oczach Zachodu nie zawsze tak wyglądała. W oczach Zachodu była często uzasadnieniem do nazywania Polski żandarmem Europy, najemnikiem kapitalizmu, parobkiem obcych mocarstw”. (Wola władzy, 1936).

Chory na Polskę. Bo ta jego miłość do kraju to była miłość rozpaczliwa, bolesna, wszystkowiedząca, miłość pełna wyrzutów i swarów. Jak u Żeromskiego. Jak u Wyspiańskiego. Jak u tylu innych – wielkich, ale tak całkowicie oddanych temu jednemu spalającemu uczuciu, że światu nieznanych i niepotrzebnych.

Zastanawiająca jest w prozie beletrystycznej Pruszyńskiego ta mnogość bohaterów milczących, gorzkich, z ranami w duszy i na ciele, wyraźnych alter ego autora, a przecież obarczonych świadomością klęski. Oto Manuel z Odejść i powrotów rozmyśla w czołgu podczas kampanii normandzkiej: „Daremność. Głucha, zawistna niechęć do każdej krytycznej myśli; niewolniczy, bydlęcy kult dla najgłupszej chwalby tego, co swojskie, ze swojską głupotą na czele. Pełne zwycięstwo klik, klanów i kast przeciw samotnej jednostce i biernej, bezradnej masie”. Została już tylko w odwodzie rodzinna ziemia. W niej znajduje pociechę zrezygnowany bohater opowiadania W Giewałdowej. Rozwiązuje szczeniacki oddziałek „partyzancki” i idzie z chłopakami za wygon, raki łowić. „...oblał go nurt rzeki swojej, najbardziej swojej, zimny, zmywający wszystko, uzdrawiający, wracający siły, spokój i moc. Nurt był wartki bardzo, jakby się śpieszył, aby obmyć to wszystko, co było i narosło, i aby wygładzić to wszystko wodami zapomnienia”.

Publicysta przyznaje się do porażki, witalista znajduje pociechę w zimnym nurcie rzeki, pisarz znajdzie może ujście w prozie beletrystycznej...

Zapewne, Pruszyński nie wybierał swojego losu. Jak my wszyscy. Klęska była nie w nim, ale poza nim... Ta jego zaciekła polemika z Polską nasuwa mi jeszcze jedno nazwisko. Słowacki! Powierzchownych skojarzeń można wyliczyć bez liku: sąsiad z pobliskiego Krzemieńca, sympatyk i znawca kwestii ukraińskiej, zawsze młodzieńczy, bo też, jak Pruszyński, nie zdążył się zestarzeć. Ważniejsze jest co innego. W sporze Pruszyńskiego z Polską jest coś, co przypomina postawę i argumentację, ostrość i bezkompromisowość Grobu Agamemnona i Do autora Trzech Psalmów. Tu i tam głównym przeciwnikiem jest „czerep rubaszny”, tu i tam atak na „pawia i papugę”.

Oczywiście, styl Pruszyńskiego jest inny, język nowoczesny, argumenty racjonalne. Ale patos ten sam! „Nauka historii jest trzebiona z tego wszystkiego, co mogłoby tworzyć w umysłach niebezpieczne horyzonty porównania. Mamy porażone zwoje mózgowe pamięci. W mroku nasze oczy widzą niedobrze. To, że jest mrok, dostrzegają, a także szukają winnych tego, że tak jest. Ale dojrzą tylko Żydów i masonerię, pańszczyznę nawet i szlachtę, i endecję, i jeszcze raz Żydów, i jeszcze raz ziemian. Tylko jednego nie dojrzą. Prawdy”.

Któż jest więc winien? Duch czasów saskich. Za odrodzenie tego ducha obarczył Pruszyński odpowiedzialnością rządy przedwrześniowe. „Poczucie wstydu za wrzesień” – to jego wyrażenie – kazało mu być w potępieniu bezwzględnym. Wobec tamtych liberał nie chciał być liberalny. Jeśli miał coś do zarzucenia generałowi Sikorskiemu w początkowym etapie jego działalności, to przede wszystkim miękkość wobec ludzi Ozonu.

Co widzimy, analizując spuściznę czasów saskich? Że Polska „popadła pod jarzmo wpływowych klik, koteryj i mafij”. W artykule zatytułowanym właśnie tak – Puścizna czasów saskich – odbija się gorycz i obrzydzenie do intryg i nastrojów emigracyjnych. Od tych, którzy rzucają kalumnie i odtrąbiają infamię („W Polsce, jak wiadomo, dobrze zorganizowane są nie wojny, ale nagonki”), odwołuje się Pruszyński do masy żołnierskiej. Chce jej wyjaśnić, dlaczego on sam jest taki niegładki i skąd to na niego ujadanie. „Oni rozumieją dobrze, że na drodze ich powrotu (do władzy) stoi przede wszystkim niezależny pisarz, jakiejkolwiek politycznej maści, byle niezależny. Wiedzą, że gdyby nie tacy pisarze, oni by już dawno, przy polskim braku prawdziwej opinii publicznej, stanęli na Kapitolu władzy obiema nogami. Oni wiedzą. Ale chodzi także o to, abyś i ty, czytelniku, wiedział”.

„Polska – pisał – zapłaciła grubo za to, że uważała myślenie i wolność słowa za luksus. Polski nie stać na bardzo wiele luksusów. Polski nie stać na luksus megalomanii narodowej. Polski nie stać na luksus tromtadracji, na luksus kadzidlarstwa, na luksus wazeliny... A i wreszcie, nie stać Polski na luksus niemyślenia”.

„To wszystko są fakty – powiedział mi o swoich opowieściach. – Nigdy nie wymyśliłem żadnej fabuły”. „A Trębacz z Samarkandy?” – zapytałem. Skinął głową. „Tak, Trębacz jest wyjątkiem. To kompozycja. Ale właśnie o Trębaczu wszyscy myśleli, że jest to prawdziwe wydarzenie, do tego stopnia, że Anders kazał zarządzić śledztwo – chodziło o tę niedzielną zbiórkę na rynku – kto dał rozkaz, skąd ta samowola”. (W roku 1956 byłem ponownie w Samarkandzie. Okazało się, że Pruszyński podał błędną topografię. W opowiadaniu zbiórka miała się odbyć na starym rynku, „na wprost meczetu, w którym leżą prochy wielkiego Timura”. Otóż mauzoleum Timura znajduje się poza Starym Miastem, natomiast przy starym rynku widnieją malownicze ruiny meczetu Bibi-Chanym, żony potężnego władcy).

Zawsze podkreślał, że jest dziennikarzem – nieraz, jak się wydaje, przez przekorę czy kokieterię. Także – przez przywiązanie do zawodu. Wybór pism publicystycznych sugeruje, że artyzm jego pióra rósł wraz z dojrzewaniem beletrysty. Więc to sama wojna na to wpłynęła? Bardzo możliwe. Wstrząs spowodowany klęską wrześniową przyspiesza dojrzewanie. Pogłębiają się myśli, zaczyna się więcej widzieć, lepiej rozumieć siebie i innych. Nostalgia powoduje zwrot ku krajowi lat dziecinnych, tak owocny u wielkich pisarzy. Odległy kraj zaczyna pachnieć i nabierać barw. To, co odeszło, domaga się zmysłowej ewokacji. Tęsknota do żywego języka, pietyzm dla polszczyzny uczula na słowo, wzmacnia plastyczność opisu. (Po powrocie do Warszawy to właśnie najbardziej uderzy Pruszyńskiego w zrujnowanej stolicy: że tłum mówi po polsku). Są u niego opisy – zachwyca się Małachowski – które chciałoby się znać na pamięć. Ma rację. Wojnę relacjonuje nam artysta z bożej łaski. Opis bombardowania niby w zwolnionym filmie. W pięknym szkicu Którzy odeszli („Odrodzenie”, 1947) znajdujemy rzeczowy opis poczekalni księżowskiej, w którym czuje się ciężar i gęstość palety malarskiej, kształt i konsystencję słowa. Albo kadencja opisu pierwszego wieczoru w Warszawie – widmowej zabawy tanecznej w „Polonii”. Albo doznania w czołgu, kiedy reporter wyłącza bezużyteczny wzrok i jest cały w słuchu. Najistotniejsze jednak dla warsztatu przyszłego beletrysty jest to, że pogłębia się obserwacja psychologiczna, rośnie galeria kapitalnych sylwetek ludzkich.

W czerwcu 1950 roku na szosie niemieckiej zginął znakomity prozaik, znajdujący się dopiero u progu swojej twórczej działalności. Obok późniejszej o rok śmierci Borowskiego (którego był admiratorem), odejście Pruszyńskiego jest najdotkliwszą stratą naszej powojennej literatury.

A przecież opowieści Pruszyńskiego nie miały u nas dobrej prasy. „Kuźnica” krzywiła się, że aintelektualne, gawędziarskie. Więc i te znakomite szkice, i niezwykle interesująca Opowieść o Mickiewiczu długo musiały czekać na druk.

Kilka lat temu zabrał głos Adolf Rudnicki. Napisał w Niebieskich kartkach: „Przeczytałem Pruszyńskiego. To cudo”.

Chleb rzucony umarłym Wojdowskiego: czytelnicy współuczestniczący nie mogą tej książki udźwignąć, przerywają lekturę po stu stronach. Naga prawda jest nie do zniesienia. Okazuje się, że czytelnika trzeba zająć, „zabawić” – nawet pisząc o tragedii getta. Ale czy można to robić bez poczucia świętokradztwa? Tylko wtedy to jest usprawiedliwione, kiedy nadrzędnym celem jest coś w rodzaju propagandy uczuć. No i kiedy ten efekt zostanie osiągnięty.

To okropne – i w jakimś stopniu niemoralne – że książka o getcie, jeśli ma spełnić swoje zadanie i jeśli nie chce być tylko dokumentem, musi mieć w sobie coś z beletrystyki, zawierać te same ingrediencje, co opowieść o niepowodzeniu miłosnym. W znakomitej książce Wojdowskiego tragedia przeważa nad wszystkim innym, usuwa w cień nawet problematykę moralną (która Adolfowi Rudnickiemu zastępowała beletrystyczny „konflikt”) – sztuka wydaje się nieobecna. Oto dziwne losy książki o wielkim temacie: jest ona nie do przeżycia, tak jak nie mogli przeżyć jej bohaterowie. Nie ma w niej żadnego pocieszenia.

W wolnych chwilach – Schopenhauer. Coraz częściej łapię się na tym, że dla nas jest to przykład optymisty, a nie pesymisty, za jakiego uchodził.

Jeszcze, że nawet najwspanialszy filozof nie może być tak czułym obserwatorem duszy ludzkiej jak wrażliwy pisarz i zawsze popełni jakieś uogólnienie, które równa się uproszczeniu. A to dlatego, że filozof dąży do wyłożenia doktryny, której zawsze umkną różne subtelności życia – wymija je czasem celowo – pisarz zaś, nie mając obowiązku konstruowania teorii, może iść krok w krok za swoją postacią, może beztrosko śledzić meandry jej doznań psychicznych, oczywiście o ile jest na takie subtelności wyczulony. Prousta nie zadowala jakieś jedyne wytłumaczenie postępowania postaci, pokazuje nam złożoność motywów, często zupełnie sprzecznych.

Ciekawe, że Montaigne postępuje podobnie. Bo Montaigne, który jest przede wszystkim człowiekiem pióra, też nie wykłada doktryny i nawet energicznie się przeciw niej zastrzega. Chociaż nie daje nam opowieści sfabularyzowanej, kreuje postać główną – siebie samego – w całej jej złożoności. Montaigne zresztą stale podkreśla, że nie należy do filozofii, tylko badacze nie zawsze chcą go słuchać.

Z panią Marylą (Rublową) rozmawiamy w Krynicy o Ksawerym Pruszyńskim. Znała go dobrze, ostatnie lato przedwojenne spędzili razem. Pruszyńscy, opowiada, zubożeli bardzo po rewolucji, wszystko stracili. Ksawery i jego brat Mieczysław mieli spodnie w łatach i w szkole czuli się nieswojo, dryblasy z maluchami. Przez te łaty Ksawery nie lubił podchodzić do tablicy i łapał dwóje. Stąd, z tej biedy może, późniejsza ostrożność materialna, chociaż Ksawery w swoim szkicu autobiograficznym tłumaczył to dziedzicznością: „Wszyscy Pruszyńscy byli zawsze skąpi”. Przywara, jeśli się ją dziedziczy przez ileś tam pokoleń, przestaje być wstydliwa, staje się dodatkiem do herbu. Więc zawsze ubogi krewny, mówi pani Maryla, wszędzie żywiony i trzymany z łaski. Ale i krnąbrny, dumny. Stracił przed wojną posadę w radiu – sam o tym mówił – bo skrytykował jakąś bardzo popieraną książkę. (Czy nie Lepeckiego?) Ojciec zastrzelony w sześćdziesiątym roku życia przez jakiegoś chłopa (ojca lub narzeczonego) za uwiedzenie Ukrainki. (To była fantazja p. Maryli – prostuje pan Mieczysław Pruszyński, brat Ksawerego i również autor. Rzeczywistość, napisał do mnie, była mniej romantyczna. Zabiły go koniokrady, skazane potem na katorgę). Bo ojciec był straszny uwodziciel – pisze Ksawery – i miał szczęście do kobiet. „Którego ja nie odziedziczyłem” – dodaje. „Jak z tym było?” – pytam pani Maryli. „Ależ miał ogromne powodzenie!”. „Więc to była kokieteria?”. „Nie, nie miał pewności siebie”. I jeszcze: „Wie pan, on się jednak uważał za trochę innego Polaka. Jakby trochę Rusina. Ci Polacy, mówił z takim uśmieszkiem, o tu, w kątach ust tworzyły mu się takie złośliwe dołeczki”. I jeszcze: „Pamiętam ostatni jego odczyt – o wydarzeniach w Czechosłowacji. Przepowiadał wojnę, niemal datę, wszystko. Jedno państwo wyjdzie zwycięsko z tej wojny, powiedział. Chwilę odczekał. I zakończył: Rosja. I ukłonił się”.

„Boy – opowiada pani Maryla – był w moim lwowskim mieszkaniu w przeddzień aresztowania. Zamyślony, zalękniony, oczy takie wielkie, naiwne, przerażone. Wiedział, co go czeka, ale nie chciał się ratować. Był tragiczny. Rosjanie bardzo go honorowali, z ogromną czcią się do niego odnosili. Kiedyś chciałam pójść na jego wykład o literaturze francuskiej. «To ja nie pójdę!» – zawołał przerażony. Twierdził, że będzie mówił bez sensu. Był bardzo nieśmiały”.

W Ropczycach. Na sali młodzież miejscowego liceum: dziewczęta śmiałe; chłopcy, skupieni w sobie, robią wrażenie zawstydzonych. Z dobrotliwą ironią słuchają nudnego, pełnego frazesów referatu kierownika wydziału kultury. Frazesy nauczyli się puszczać mimo uszu: ot, taki rytuał, i na razie nie przychodzi im do głowy, że w świecie dorosłych może to odbywać się inaczej.

Westchnęli pewnie ciężko, kiedy przyszła kolej na mnie: jeszcze jeden do „trucia”. Ale zdaje się, że ich zaskoczyłem. Zacząłem od tego, że skrytykowałem pojęcie „trudnego” pokolenia. Nie pokolenie jest trudne – życie jest trudne. Nie miałem beztroskiej młodości, ale przynajmniej wiadomo dlaczego. Nasza sytuacja była prostsza, jednoznaczny wybór sam się narzucał. Oni będą mieli kłopoty z dokonaniem wyboru. Świat wartości jest płynny.

Po wieczorze wybiegła za mną jakaś dziewczynka, żeby mi powiedzieć, że trzeba robić więcej takich rzeczy w telewizji, jak Nie ma Albertyny. W Ropczycach! Proust! Gdyby Sokorski zdawał sobie sprawę, co trzyma w ręku, puszczałby może mniej chał... Albo odwrotnie, zablokowałby telewizję tak, że nic wartościowego nie mogłoby się już prześliznąć.

Potem w Rzeszowie – uroczystość otwarcia biblioteki. U wejścia wystawa moich książek, z portretem autora. Na stole trochę alkoholu. Pani Hanka, bibliotekarka, i ja, oboje bez obiadu, łapiemy po solance i kawałku kiełbasy. Boję się, że od wódki język mi się będzie plątać. Bo w programie jest jeszcze mój występ.

Czytałem Kłopot z psem. W dyskusji jakaś pani powiedziała, że to „jak z życia”, bo ona zna się na tresurze psów i lubi zwierzęta. Skierowała całą dyskusję na to, jakie zmyślne są zwierzaki. Na szczęście inna pani, pożeraczka książek, zaczęła mówić o Kwietniu. Okazało się, że w jakimś wieczorze zgadywanek wygrała dzięki znajomości Kwietnia – serwis. Jest więc pożytek z literatury...

*

W Rzeszowie pani Hanka zaprowadziła mnie do synagogi, odremontowanej, mieszczą się w niej teraz sale wystawowe, a w nadbudówce – pracownie malarskie. Obok mniejsza synagoga, z połowy XVIII wieku, ta duża jest z końca XVII. Opodal synagog – skwer z pomnikiem-mauzoleum żołnierzy radzieckich. Co tu było przedtem? Cmentarz żydowski. Chwila zakłopotania. Kierowca, czerwony na twarzy, tłumaczy, że nie można było trzymać cmentarza w środku miasta. Oczywiście, oczywiście... Na synagodze jakiś dzieciak napisał kredą: „burznica”. Ta nowa etymologia domu Bożego zasługuje na uwagę. Jest w niej złowieszczy, chociaż nie uświadomiony, dowcip.

Zmarła żona naszego listonosza. Nie mieli dzieci, mieli tylko siebie. W dwa dni po jej pogrzebie roznosił po dawnemu listy, wysoki, przygarbiony jak zawsze, i po dawnemu ucieszony, że ma dla mnie jakieś honorarium. A ja dałem mu, zamiast zwyczajowej końcówki – dwa razy więcej. Zupełnie jakbym go chciał tymi złotówkami pocieszyć. Było to głupie i jakieś rozpaczliwe w ujawnieniu niezręczności i rozterki. Bo musiał mi niby być wdzięczny (za ten zwiększony napiwek!), a równocześnie tą pociechą spełniałem czyn nie do końca moralny, zakłócałem tok żałoby, smutku należnego jej i jemu.

Ale z drugiej strony nie mogłem okazać się obojętny i dać tyle, co zawsze. Im bardziej zaś powiększałbym swój napiwek, tym bardziej moja gorliwość stawałaby się niemoralna. Ten skromny naddatek stosunkowo najlepiej załatwiał obustronną rozterkę. Był jak uścisk dłoni. Ale niemęski: nieśmiały i pełen wątpliwości.

1967. Spod parasola kawiarni, której stoliki zagarnęły dużo chodnika, przypatruję się potokowi ludzi i samochodów. Tym razem jest to Belgrad, ulica Terazije. Myślę o tym, że widok obcego tłumu, spieszącego za swoimi sprawami, już nie napawa mnie melancholią. Jest nawet coś pocieszającego w tym, że istnieją społeczności, którym nasze osobiste smutki są obojętne, które nie mają nam za złe naszych obsesji i klęsk, poniżających nas gdzie indziej. Ucieczka w nieznane, wytchnienie od świadomości, że wszystko coś znaczy. W takim obcym świecie wszystko przestaje znaczyć.

Jeśli coś napawa za granicą smutkiem, to nie metropolie kipiące i pochłonięte sobą, ale właśnie grajdołki, w których obserwujemy, ku naszemu zaskoczeniu, te same co w naszej stolicy gry interesów i ambicji, intrygi, podstawianie nóg, obmowy, targowisko próżności, odbite w małym, skrzeczącym błocku-mikrokosmosie. Widzimy swoje własne karykaturalne odbicie i to jest naprawdę zniechęcające. Chce się krzyknąć: „Ludzie, przestańcie! Kopiujecie tylko oryginał, który rozgrywa się gdzie indziej (to znaczy u nas) – na większą skalę!”. Tak bym krzyknął – i byłbym szczery, bowiem tylko nasze własne zmagania mają walor autentyku. Reszta – to podrabiactwo.

*

Stary reżyser krzyczy: „Kontr-rewolucja!”. Załatwia tym słowem każde zjawisko, którego nie rozumie. Młodzi napierają. Stary reżyser przygląda im się zdumiony. Czego chcą? Skąd ten cynizm? Skąd to krytykanctwo? Wszystkiego im mało! A przyszli na gotowe. To my, mówi stary reżyser, przez cztery lata w partyzantce z karabinem w ręku!... Przez cztery lata nie tknął kobiety i śliwowicy! Był zakaz, partyzantka stała się czymś w rodzaju zakonu – reżyser sam wspomina o tym ze zdumieniem, ale przysięga, że zakaz był czymś absolutnie obowiązującym. (O tej partyzanckiej ascezie Polacy słuchają z niedowierzaniem. Zapach krwi i samogonu, odór trupów i ciepło kobiecego ciała, legenda różnych „Komendantowych” – tworzą wciąż jeszcze szczególną aurę polskich opowieści i filmów na temat okupacji. Kiwamy grzecznie głowami, ale nie przestajemy się dziwić).

A przecież i ten reżyser nie od razu stał się czerwony. Był dojrzałym mężczyzną, kiedy trafił do partyzantki. Przed wojną popisywał się jako tancerz, baletmistrz (dziś jeszcze imponuje zwinnością), zajmował się fotografią artystyczną, wydawał albumy i brał nagrody. Potem, w 1944, jako ten, który miał pewne pojęcie o kamerze i ruchu (balet!), zaczął kręcić filmy. Najpierw dokumentalne, a potem fabularne. Przed wojną Jugosławia nie miała kinematografii, zainicjowali ją amatorzy, tacy jak mój baletmistrz. Do pewnego czasu wszystko szło dobrze; były partyzant miał stosunki, markę, nie musiał zabiegać o scenariusze i prosić o łaskawą zgodę na skierowanie filmu do produkcji. Stopniowo jednak coś zaczęło się zmieniać w świecie filmowym. Nowe idee, nowe techniki. Recenzenci pozwalali już sobie na krytykę. Scenariusze przestawano mu podsuwać. Eks-partyzant (wcale jeszcze nie taki stary) dziwił się trochę i czekał. I uśmiechał się pod wąsem: jeszcze do mnie wrócicie. Wreszcie zrozumiał, że trzeba samemu coś zaproponować. Po czterech latach nakręcił wreszcie film. Znowu o partyzantce. Oglądałem go, modląc się w duchu, żeby mi się spodobał. Ale mi się nie spodobał.

To był film zrobiony tak, jakby w ciągu tych dwudziestu lat nic nie zaszło – zarówno od strony techniki, jak i treści. Więc partyzanci są w kotle. Więc z kotła wychodzą. Ale czterech zostaje, żeby zatrzymać na sobie niemiecki pościg. Z kolei Niemcy są wstrząśnięci, skąd u tych ludzi taki hart ducha. (Jest rzeczą charakterystyczną, że ludzie walczący o najsłuszniejszą w świecie sprawę nie znajdują satysfakcji tak długo, dopóki nie uzna ich bohaterstwa także wróg. Jest w tym naiwne łaknienie sprawiedliwości, czy może jakaś osobliwa próżność). Niemcy idą za partyzantami krok w krok, podpatrują ich zachowanie, którego są ciekawi, a poza tym chcą śladem tych czterech dotrzeć do jednostki partyzanckiej. Chcą zrozumieć partyzancką duszę. Kiedy łapią wreszcie najbardziej warcholskiego z tych czterech, biorą go za dezertera, ale ten, umierając, nawet kropli wody od nich nie przyjmuje. I skonał partyzant, a chóry reżyserskie uniosły wysoko w niebo, ponad skały i wąwozy (odjazd kamery helikopterem), ludową serbską pieśń. Słowo „kraj” (które oznacza „koniec”) wita się z ulgą. Nie można znieść takiego nasilenia patosu, natrętnej dydaktyki, tych płonących szlachetnością i fanatyzmem czterech par oczu, i wreszcie reżyserskiej pogardy dla zwykłej ludzkiej słabości.

*

Oglądanie filmów macedońskich jest nie tylko miłym obowiązkiem (skoro jestem gościem filmowców Jugosławii), ale i czymś w rodzaju doszkolenia. Film historyczny pozwala zrozumieć skomplikowaną historię tego kraju. Nazywa się Zamachowcy z Salonik i opowiada o grupie desperackich patriotów, którzy, doprowadzeni do rozpaczy obojętnością Europy wobec sprawy macedońskiej, postanowili zwrócić na swój kraj uwagę aktami terroru. Zamachy miały być wymierzone tak, by i Europa je odczuła – po kieszeni: a więc Bank Ottomański (kapitały francuskie), poczta główna, statek z turystami zagranicznymi, elektrownia (jest noc karnawałowa i nagłe wyłączenie prądu przerywa zabawę dyplomatyczną). W przeciwieństwie do terrorystów naszych czasów, przez których giną niewinni ludzie – w samolotach, na lotniskach, dworcach, stadionach sportowych – ci z Salonik pragną, aby nie było ofiar przypadkowych. Ofiarami będą oni sami – tak postanowili: że zginą, walcząc z Turkami do ostatniego. Jeden z nich przeżył jednak ową straszliwą noc 1903 roku i jego relacja została spisana. Posłużyła ona teraz za podstawę scenariusza. Czy straceńczy gest młodych ludzi pomógł sprawie macedońskiej – któż to w końcu wie? Wybuchło wkrótce powstanie, okrutnie przez Turków stłumione. W dziesięć lat później Turcy zostali przepędzeni, ale Saloniki, centrum powstańcze, przypadły Grecji. O sześciu zaś terrorystach z Salonik robi się filmy w Jugosławii.

A jakie to kino? Bardzo zajmujące. Szeroki ekran, niezłe tempo, wiele interesujących kreacji aktorskich, sprawny scenariusz, dobrze punktujący emocje. Dużo strzelaniny. Dla ludzi, których sprawa macedońska nic nie obchodzi, czyli dla większości widzów świata, jest to dziwna awantura, coś jak Siedmiu wspaniałych, gdzie Turcy odgrywają rolę czarnych charakterów. Film ten zakupiły podobno różne kraje. „A Turcja?” – pytam. „Nie – odpowiadają ze śmiechem. – Turcja nie kupiła”. Rzecz warta namysłu. Wyświetla się przecież w różnych krajach filmy wojenne, wyprodukowane przez kinematografie „nieprzyjacielskie”. Myślę, że Zamachowcy z Salonik nie mogą liczyć na powodzenie w Turcji nie dlatego, że Turcy są w tym filmie bezwzględnymi okupantami, ale dlatego, że życie Turka się w nim nie liczy. Kiedy Macedończyk strzela, Turcy padają jak muchy. Wypuszczają broń z ręki, chwytają się za serce, wyją z bólu, a realizatorzy się cieszą. Turcy umierają komicznie – i tego widz turecki nie zniesie. Film naprawdę patriotyczny wymaga pewnego szacunku dla racji strony przeciwnej. Jeśli nie dla racji politycznych, to przynajmniej dla racji istnienia.

*

W barwnym przewodniku po Ochrydzie najpierw są zdjęcia jeziora, żaglówek, domków campingowych, a dopiero dalej fotografie cerkwi, ikon, starego zamczyska z X wieku. Najpierw rozkosze dnia dzisiejszego, na drugim planie – atrakcje historyczne. Ale za to jakie! Stąd promieniowało na Słowiańszczyznę chrześcijaństwo, na sto lat przed Dąbrówką ruszyli na Morawy Konstanty (później zwany Cyrylem) i Metody, a po nich ich uczniowie – Kliment i Naum. Zwłaszcza święty Kliment, patron Macedońszczyzny – cóż za postać! Apostoł, uczony, literat, propagator, mąż stanu, świetny organizator. To on właśnie był twórcą zreformowanego słowiańskiego alfabetu, który na cześć swego mistrza Konstantego-Cyryla (autora „głagolicy”, alfabetu nazbyt jeszcze greckiego) nazwał „cyrylicą”. Na osiemdziesiąt lat przed Mieszkiem I działa w Ochrydzie uniwersytet, niewątpliwie najstarsza uczelnia Słowiańszczyzny. Ufundował go ten sam uczony Kliment, którego wypukłe, przechodzące w łysinę czoło, długa siwa broda, mądre oczy spozierają na nas z fresków dziesiątków cerkwi. Najpiękniejsza z nich jest maleńka i stareńka cerkiew pod wezwaniem właśnie św. Klimenta, z freskami mistrzów Eustachego i Michała, ze zbiorem trzydziestu pięciu najrzadszych ikon.

Zanim pojedziemy do Ochrydy, czeka nas zwiedzanie zabytków okolic Skopje. We wsi Nerezi, na górze Wodno, wznoszącej się nad samym miastem, przycupnęła mała cerkiewka, która nosi imię św. Pantelejmona, a pochodzi z XII wieku. Cichutka, schowana za wiejskim parkanem, ukrywa na ścianach prawdziwe skarby, kruche i wymagające czułej ręki. Prowadzi się tam prace, zwiedzania nie ma; wszędzie taczki, kilofy, stemple. Ale nas wpuszczają, bo dla filmowców świat stoi otworem. W ciasnym, ciemnym i rozkopanym wnętrzu robotnicy dobierają się do fundamentów, które trzeba wzmocnić. Za skrzyżowaniem belek rozróżniam jakieś plamy, bezkształtne i na pierwszy rzut oka bezbarwne jak nacieki, i dopiero po chwili uświadamiam sobie, że jest to słynne Opłakiwanie Chrystusa, dla którego zjeżdżają tu znawcy z całego świata. Maria pochylona nad nagim ciałem Jezusa tonie we łzach, rysy jej twarzy stężały w cierpiętniczym skurczu. Na sto lat przed Giottem mistrzowie macedońscy zerwali z martwotą i hieratycznością bizantyjskiego malarstwa, twarze zaczęły wyrażać rozpacz i ból, ludzkie ciało przestało być sztywną atrapą pokrytą fałdami szat, pochyliło się, ręce swobodnie sięgnęły po miecz i pióro. W tym jednym tutejsi mistrzowie wyprzedzili włoskie Odrodzenie. Czemu zatrzymali się w pół drogi? Czy dlatego, że zabrakło na tej drodze Dantego i Petrarki, zabrakło współtowarzyszącej literatury? Czy też zabrakło weneckich kupców, burzliwego rozwoju miast, jakim poprzedzony został włoski renesans? Kiedy w Toskanii zaczęło się quattrocento, na Bałkanach panowali już Turcy. Barbarzyństwo zatriumfowało. O żadnym rozwoju nie mogło już być mowy.

Opuszczamy ciche Nerezi, by stoczyć się serpentynami opromienionymi porannym słońcem. W dole widać działki winogron, papryki i kukurydzy, panoramę Skopje, z jego wieżowcami rozrzuconymi na długości 25 kilometrów. I zieloną rzekę Vardar z Kamiennym Mostem, przypominającym stary most w Pizie. Droga prowadzi pośród zielonych gór, kredowych skał, jasnych przepaści, przez ciemne lufy tuneli, od których huczy w uszach.

*

Ciągnie mnie za Kamienny Most, na drugą stronę rzeki Vardar, do czarszyi, czyli tureckiej dzielnicy Skopje. Moi macedońscy opiekunowie nie mogą tego zrozumieć. Kiedy tylko zostawiają mnie samemu sobie, pędzę na Wschód, na lula-kebab do dukanu Ali Refika. Przyrządza to danie nad rozżarzonym węglem drzewnym piętnastoletni syn Alego. Czas tu zastygł, przynajmniej pozornie, między tymi wąskimi uliczkami z kramikami i wyziewami rynsztoków. W oddali trochę cichych, samotnych minaretów i kopuł. Nie wolno burzyć i nie wolno tu niczego europeizować – oczywiście zewnętrznie. Te rzeczy mają swój urok, władza o tym wie, trwają jako rezerwat.

Ciągnie mnie w zgiełk bazaru. Ale oto rozczarowanie: bazar jest niezgiełkliwy, pustawy, snują się po nim apatycznie mężczyźni żylaści, niechlujni, śniadzi, w niebieskich pomiętych spodniach. Sprzedają pestki, dynie, orzechy, nie najlepsze pomidory, obtłuczone jabłka, stare żelastwo. Wysiadują krawężniki chodników i dyskutują. Tylko bardzo powierzchowny obserwator może im współczuć i dziwić się tej zgodzie na jednostajność życia. Ja, który poznałem bazary taszkienckie i samarkandzkie, i jeszcze dramatyczny bazar Jangi-Julu, wiem, że codziennie toczy się na nich pasjonująca gra. Że są one giełdą, kawiarnią, salonem i rzymskim forum zarazem. Że bywalca ciągnie do nich jak do narkotyku. Kto raz da się skusić, będzie już odwiedzał bazar codziennie, tak jak ten czy ów musi codziennie o pewnej porze zasiąść w swojej ulubionej kawiarni.

Kramiki ciągnące się wzdłuż wąskich uliczek nie są mniej interesujące od witryn na Wielkich Bulwarach. Wykańczanie towaru odbywa się na naszych oczach. Tutaj jeszcze możemy sami podziwiać pracę rąk ludzkich. To przy nas rymarz wykrawa z arkusza skóry szerokie rzemienie, przy nas nabija je okuciami z mosiężnej blachy. Widzimy, jak pracuje złotnik – „krasar”, jak kręci rożenki z kebabem w oknie swojego dukanu szaszłykarz. Nawet adwokat przyjmuje swojego klienta przy drzwiach otwartych. To zadziwiające, jak duża jest ilość szyldzików z napisem ADWOKAT. Tak tego dużo, że zaczynam podejrzewać, iż to słowo oznacza tu coś innego, na przykład biuro pisania podań. Zaglądam przez otwarte drzwi do wnętrza: za biurkiem siedzi starszy pan w okularach, przed nim piętrzy się stos papierów. A obok skulony w udręce klient. Ani chybi: wizyta u adwokata. Wśród tutejszych mecenasów jest kilku Sulejmanów (a więc Salomonów – imię w sam raz dla adwokata, który musi umieć i z próżnego nalać), jest Ali, Ahmed, Said, ale są i Kostowowie, Stojanowscy, Mitrowicze. Macedończycy i Turcy współżyją w czarszyi w zgodnym, powolnym rytmie i wcale niełatwo ich odróżnić. Mają nawet, jak widać, podobne kłopoty z prawem. Ktoś wyjaśnia mi, że prawo jest młode, różni się zarówno od tureckiego, jak i królewskiego, nie mogą się w nim rozeznać ludzie, którzy dopiero co wydobyli się z analfabetyzmu, potrzebny im jest wyspecjalizowany doradca. Ale możliwe, myślę sobie, że za cichymi, odrapanymi murami wąskich uliczek kipią namiętności i pieniactwo. I kiedy tak spaceruję wśród kramików obwieszonych wyszywanymi sandałami, drewnianymi chodakami, kolorową uprzężą, czerwonym jedwabiem kołder, fezami z ciężkiego filcu, starymi latarniami, miedzianymi dzbanami, kiedy słyszę dzwonienie młotków wyklepujących metalowy czan do domowego wyrobu śliwowicy, z trudem mogę uwierzyć, że w tym rezerwacie czasów zamierzchłych najlepiej powodzi się – adwokatom.

Ale i inni biedy nie klepią. W dzisiejszym świecie ludziom z małych obskurnych kramików powodzi się nieraz wyśmienicie. W czasach taśmowej produkcji rękodzielnictwo znowu staje się opłacalne. Kto umie przybić zelówkę, zarabia więcej niż ten, kto obsługuje automat szyjący buty. Pojawia się moda na „ręczny wyrób”. Turyści szperają po czarszyi, żeby kupić marne i najczęściej brzydkie sandałki dlatego tylko, że są zrobione ręcznie. Widziałem w Bitoli złotnika po wyższych studiach plastycznych, który za nic w świecie nie opuściłby czarszyi. Tutaj każdy jego wyrób nosi piętno oryginalności „wschodu”, poza czar szyją byłby podrabiactwem, „zakopiańszczyzną”. Trzymanie się czarszyi to biznes.

Obok adwokatury, złotnictwa, rymarstwa, szewstwa, obok blacharzy, trumniarzy – największym powodzeniem cieszą się szklarze, którzy zajmują się nie tylko wprawianiem szyb i wycinaniem luster, ale także oprawą obrazów. Allah, jakie obrazy! Nie zobaczycie tego w Warszawie, choćbyście spenetrowali wszystkie bazary i bramy! Grzesznica z Magdali, pochylona nad Ewangelią, jest jeszcze dosyć tradycyjna, może nawet zawędrowała tu z naszych okolic – wraz ze swoją bujną piersią wymykającą się spoza rozchylonej szaty. Ale basza pieszczący tłustą odaliskę w stroju bikini, podczas gdy pozostałe panie pluskają się w basenie haremu – to już poemat turecki. A trzy rozśpiewane hurysy – jakież mają lubieżne spojrzenia! I jakie przelewające się ze staników i minispódnic kształty! Gadajcie, co chcecie, ci Turcy przynajmniej wiedzieli, czego od kobiet chcą, i nie udawali, że podoba im się kościotrup w spódnicy zasłaniającej łydki.

Imperium ottomańskie chorowało długo, ale koniec jego panowania w Macedonii przyszedł niespodziewanie, z tygodnia na tydzień. Notable uciekli, ludność turecka pozostała. Tyle że niedawni panowie stali się mniejszością. I cóż, żadnych tarć narodowościowych nie ma. Można wysnuć pokrzepiającą refleksję.

Redaktor serii: Adam Pluszka

Korekta: Sylwia Sandowska-Dobija, Elżbieta Jaroszuk

Redakcja techniczna: Alek Radomski

Projekt okładki i stron tytułowych: Studio Page Graph, na podstawie koncepcji graficznej mamastudio

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki: © Maciej Hen

Fotografia 1: fot. Wiktor Szostak

Fotografie 2 i  3: © Maciej Hen

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o. o. informuje, że dołożyła należytej staranności w rozumieniu art. 355 par. 2 kodeksu cywilnego w celu odnalezienia aktualnego dysponenta autorskich praw majątkowych do fotografii 1.

Z uwagi na to, że przed oddaniem niniejszej książki do druku poszukiwania te nie przyniosły rezultatu, Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o. o. zobowiązuje się do wypłacenia stosownego wynagrodzenia z tytułu wykorzystania zdjęcia aktualnemu dysponentowi autorskich praw majątkowych, niezwłocznie po jego zgłoszeniu się do Grupy Wydawniczej Foksal Sp. z o. o.

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, Foksal 17

tel./fax (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.wab.com.pl

Skład i łamanie: manufaktura

ISBN 978-83-7881-024-7

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Wydawnictwo W.A.B.

i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.