TOMASZ

KONATKOWSKI

NIE MA TAKIEGO MIASTA

Copyright © Grupa Wydawnicza Foksal, MMX

Wydanie III

Warszawa MMXV

Część I
Rodzeństwo

Potem postarałem się o świeżego trupa –

w Londynie nie trudno nigdy o to,

jeśli się ma pieniądze.

John Buchan, 39 stopni
przełożył Kazimierz Rychłowski

After all, a murder – a murderer

is only an extroverted suicide.

Monty Python’s Flying Circus
odcinek 14

Tak wielkie miasto może działać tylko wtedy, gdy ktoś się nim opiekuje; ktoś będący jednocześnie zegarmistrzem, lekarzem i hodowcą. Trzeba dbać, by tak skomplikowany organizm funkcjonował poprawnie, by tłumy ludzi poruszających się po liniach wyznaczonych przez nich samych (wciąż w to głęboko wierzyli) nie zmieniły nagle kierunku. I by się nie zatrzymały, to byłoby dużo gorsze. Organizm przestałby istnieć, przestałby żyć.

Gog i Magog. Tej nocy patrzyli w różne strony, nie widzieli tego, co się dzieje u ich stóp. Albo na jedną noc przeobrazili się z duchów opiekuńczych w biblijne demony z księgi stworzonej przez to miasto, zapisanej w alfabecie składającym się z domów, biurowców, neonów, autobusów, stacji metra. Ulice, tunele i mosty stanowią granice rozdziałów księgi, kody pocztowe są ich numerami, nazwy ulic odpowiadają numerom wersów.

Miasto ściągało ludzi ze wszystkich stron jak magnes, jak ściek, jak czarna dziura. Było tym wszystkim po trochu.

Żeby zostać przez miasto zaakceptowanym, trzeba gdzieś zapisać swoje imię. Każdy ma na to trochę czasu, niezbyt dużo. Warto się pospieszyć.

Człowiek leżący teraz pod obojętnym murem – szarym, pozbawionym tego czerwonego odcienia, który był tu wszędzie obecny – próbował nadrobić wszystkie zaległości, szepcząc jakieś słowo w dziwnym języku. Miasto rozumiało go bez problemu, bo znało wszystkie języki.

Gog i Magog nie interesują się jednak losem pojedynczych ludzi.

Peasant in the Big Shitty

1

Howard Webb? Howard Webb?! – powiedział Adam Nowak, odstawiając z hukiem na blat kufel pszenicznego piwa. – Ja już mu wybaczyłem, zgodnie z zaleceniami Episkopatu. Ale, do cholery, czy on musiał gwizdać tego karnego w ostatniej minucie meczu?

– Nie, no jasne, nie musiał, oczywiście. Ale pamiętaj, że nie podyktował wcześniej co najmniej jednej jedenastki dla Austrii. I nie zauważył, że Roger...

– Perejro! – krzyknął Nowak.

– ...Guerreiro był na spalonym, kiedy strzelał gola dla Polski. Zwrócę ci też uwagę na jeden drobiażdżek. To była Austria. Austria! Drużyna, której kibice mówili przed mistrzostwami, że należy ją wycofać, bo jest za słaba i się skompromituje. I co? Jak się nie potrafi wygrać z Austriakami... Poza tym to oni przez cały mecz dawali z siebie wszystko, gryźli ziemię, rozumiesz, żeby zwyciężyć. No po prostu nie można zwalać wszystkiego na jakiegoś biednego łysego Angola! – Marcin Drzyzga uniósł palec. – I pamiętaj, że to policjant. Wykazałbyś się odrobiną solidarności zawodowej.

Nowak tylko westchnął. Od finałów mistrzostw Europy – pierwszych w historii, do których zakwalifikowała się reprezentacja Polski – minęło już pół roku, a wielu ludzi wciąż nie mogło znieść sromotnej porażki, którą przyniosła ta impreza. Cały naród pragnął zwycięstwa i po raz kolejny okazało się, że nie potrafimy wygrywać, że nie mamy tego we krwi. Winę najłatwiej zwalić na obcego. Jedna z firm postawiła jeszcze w czasie Euro na rogu Marszałkowskiej i Świętokrzyskiej wielki billboard z podobizną nieszczęsnego Anglika. Wszyscy sfrustrowani obywatele stolicy (oraz przyjezdni) mogli przez kilka dni do woli się na nim wyżywać. Kiedy Nowak siadał przed telewizorem, by obejrzeć kolejny mecz Premier League, wciąż kwitował obecność Howarda Webba na boisku głośnym buczeniem. Kasia, jedyna kobieta komisarza Nowaka oraz, co tu kryć, właścicielka ich mieszkania (ale nie dekodera), spoglądała wówczas na swojego mężczyznę z niesmakiem i wychodziła do kuchni. Zresztą coraz częściej wychodziła do kuchni, kiedy nie chciała go słuchać, ale to już zupełnie inna historia.

– Najważniejsze, że kula ziemska wróciła na właściwe tory. Hiszpanie zostali mistrzami Europy. Przez cztery lata żyliśmy w świecie alternatywnym, mało prawdopodobnym, w którym mistrzami byli Grecy.

– Mniejsza z tym, było, minęło – powiedział Drzyzga i napił się piwa, zwykłego jasnego lagera. – Mnie też minęło, ale przez tydzień byłem prawdziwym kibicem.

– Kibicem jest się zawsze, a nie tylko wtedy kiedy Małysz wygrywa i można użyć swojej trąbki.

– Wiesz co? Sam lepiej użyj swojej trąbki – burknął Marcin.

– Ale się zrobiłeś złośliwy. Godnie zastępujesz naszego szanownego emeryta, kolegę Zakrzewskiego. Stara milicyjna szkoła.

– A właśnie, co u niego słychać? Masz z nim kontakt?

Nowak wzruszył ramionami.

– Trudno to nazwać kontaktem. Karol dzwonił z życzeniami świątecznymi. Znowu został dziadkiem. Wnuk ma na imię Klemens.

– Ładnie!

– Ładnie – potwierdził Nowak. – Należy nadawać dzieciom właśnie takie imiona, żeby nie przeszkadzały w życiu, a na końcu ładnie wyglądały na nagrobku.

Drzyzga parsknął.

– Sam to wymyśliłeś?

– Nie, Karol to powiedział.

– Dorabia gdzieś?

– Nic nie mówił. Jeździ na ryby, majstruje na działce, skleja z wnukiem modele samolotów. Z tym poprzednim, ma się rozumieć...

– Uff, już myślałem, że narodziło się cudowne dziecko. – Marcin wyjął telefon i zerknął na ekran.

– Cudowne? Chyba nie. Ale jeśli mały Klemens będzie często przebywać z dziadkiem, to chyba wiem, jakie słowo wypowie jako pierwsze.

Drzyzga roześmiał się.

– Co racja, to racja. – Zatarł ręce. – Jeszcze jedno piwko? Ja stawiam.

– Co się stało? Skąd ten gest?

– Powoli, powoli. Zaraz do tego dojdziemy.

– Stopniujesz napięcie jak w thrillerze...

– Albo jak na przesłuchaniu.

Marcin dał znak kelnerce. Wkrótce pojawiła się przy ich stoliku. Wysoka, szczupła blondynka z nieco wąskimi oczami, wąskimi ustami i ładnym, lekko zgarbionym nosem. Smukłe, może trochę za chude nogi. Uśmiechnęła się nerwowo, gdy zauważyła, jak Nowak jej się przypatruje. Pewnie przywykła do tego, że faceci po kilku piwach stają się nagle uważni jak jurorzy konkursu Miss Polonia.

Siedzieli w Bierhalle na Nowym Świecie, na pięterku. Nowak wiedział, że jego ubranie przesiąknie papierosowym dymem. Lubił to, chociaż palił bardzo rzadko. Zapamiętał ten zapach jako symbol spotkania, przebywania w miejscu, w którym ludzie spędzają ze sobą czas, na ogół życzliwie do siebie nastawieni. Nie zmienił tego nawet fakt, że jako policjant miał okazję spotykać w różnych knajpach, piwiarniach i innych lokalach, nie wiedzieć czemu zwanych w Polsce pubami, ludzi, którzy tracili nagle wszelką życzliwość i postanawiali wyładować swoje frustracje na innych naprutych i przestających kontrolować swoje zachowanie obywatelach.

Blondynka pojawiła się z kolejnymi szklankami piwa. Alkohol to zguba ludzkości.

Zdrówko.

– To wal – powiedział Nowak.

Drzyzga skończył pisać SMS-a i schował komórkę do kieszeni spodni.

– No dobra. – Spojrzał na kolegę. – Żenię się.

– Fiu, fiu, gratulacje! Z kim? – Nowak był rzeczywiście zaskoczony.

– Z kobietą.

– Bardzo zabawne. Z którą? Czekaj... – Zastanowił się. – Dwa razy widziałem cię z jakąś rudą dziewczyną. Miała taką fajną, angielską urodę... Gosia, tak?

– Tak. I wypraszam sobie, Angielki są brzydkie i grube.

– OK, OK, twoje zdrowie. Wasze zdrowie! – Nowak stuknął szklanką o szklankę. – Kiedy?

– W kwietniu. Po Wielkanocy.

– Ale „kwiecień” nie zawiera litery „r”...

– Pieprzyć przesądy. Nazwa miesiąca nie jest w ogóle ważna. – Marcin popatrzył uważnie na blat stołu i roztarł palcem kroplę piwa. – Wiesz, to nie jest mój pierwszy raz – dodał.

– No wiem. Drugi, tak?

– Tak.

Drzyzga był raczej skrytym facetem, nie lubił mówić o swoim życiu osobistym. Nowak musiał składać obraz tego życia z kawałków, które jego kolega czasami zechciał ujawnić, zwykle wówczas, gdy trochę wypił. Ale czy praca oficera policji nie polega właśnie na takim odtwarzaniu przebiegu wydarzeń na podstawie relacji osób często zdecydowanie nietrzeźwych, a na dodatek mijających się z prawdą?

Nowak nie chciał pytać, dlaczego rozpadło się poprzednie małżeństwo Marcina. A dlaczego nie udało się jego własne małżeństwo? Długa historia. No właśnie, skoro długa, to po co o tym rozmawiać.

– Masz syna, tak?

– Tak. Skończył piętnaście lat. W tym roku idzie do liceum, do Władysława IV, gdzie zresztą kończy gimnazjum, ma się rozumieć. Niech się uczy na porządnego prażaka.

– Prażaka?!

– No wiesz, Jożin z bażin... Żre głównie prażaków. Od tego czasu tak mówimy.

Nowak wykonał w myślach proste odejmowanie. Młodszy od niego o kilka lat Marcin miał niemal dorosłego syna, który już wkrótce sam zacznie szukać sobie żony. Albo i nie zacznie.

– A ty? – spytał Drzyzga.

– Co ja? Nie żenię się, przecież wiesz. Żyjemy w konkubinacie, jak porządni ekskatolicy.

– Nie o to pytam. Chodzi mi o dzieci.

– Próbujemy.

– Jednak?

– Jednak.

– Nie chciałeś mieć dzieci. Zawsze to mówiłeś...

– Dojrzałem. Najwyższy czas. Ja mam czterdzieści jeden lat, a Kasia trzydzieści sześć. Będzie miała w listopadzie – poprawił się. – Czyli ma trzydzieści pięć.

– I jak tam próby? Macie już jakieś konkretne wyniki?

– Seks w wielkim mieście nie jest taki łatwy. To znaczy, sam seks jest ciągle dosyć łatwy, ale osiągnięcie eee... pozytywnego efektu prokreacyjnego sprawia już kłopot, przynajmniej takiemu facetowi jak ja. Plemniki stają się ociężałe. – Nowak podniósł szklankę z mętnawym piwem. – A to im też chyba nie pomaga.

– Próbujecie do skutku czy dajecie sobie jakiś termin?

– Zobaczymy. Są inne metody, akceptowalne dla byłych katolików. Tylko, cholera, kosztowne i dość męczące, zwłaszcza dla kobiety.

– Dla kobiety to zawsze jest bardziej męczące – zauważył Drzyzga.

– Słusznie – mruknął Nowak i odwrócił głowę.

Za oknami restauracji przejeżdżały autobusy. Mokry asfalt błyszczał w świetle żółtych lamp Nowego Światu. Mieszkańcy miasta spieszyli się do domów, by spędzić tam piątkowy wieczór, z rodziną lub samotnie. No tak, były jeszcze teatry, kina, kluby, centra handlowe... Sporo ludzi pojechało już do domu, do tego wciąż głównego i prawdziwego domu, który znajdował się wiele kilometrów od stolicy, choć korków na wylotówkach zwykle już o tej porze nie było. Jednak nigdy nic nie wiadomo, znowu spadło trochę śniegu i zapowiadano gołoledź. Drogowcy zdążyli oczyścić główne arterie komunikacyjne, ale w Warszawie nie brakowało malkontentów, którzy zaczynali psioczyć, jeśli ich osiedlowa uliczka nie była odśnieżona po piętnastu minutach. Zima znów zaskoczyła drogowców, powtarzali świeży jak zeszłoroczny śnieg dowcip.

Coś zamigotało jaskrawą zielenią na dolnym poziomie restauracji. Nowak spojrzał na ekran telewizora nad barem. Eurosport zapowiadał właśnie transmisje z turnieju Masters w snookerze.

– No dobra, to teraz ja ci coś powiem. – Nowak odchylił się na krześle. – Będę miał miesięczną przerwę w prokreacji.

– O! Z powodów religijnych?

– Raczej pielgrzymkowych. Wyjeżdżam w lutym do kraju, w którym według ciebie mieszkają tłuste i mało urodziwe kobiety.

– Do Anglii? Służbowo, przez IPA?

Drzyzga nie mówił o piwie typu India Pale Ale, które Nowak czasami kupował w Mini Europie na Bonifraterskiej po wygranym meczu Polonii, ale o International Police Association, która od 2006 roku miała swoją komórkę w Pałacu Mostowskich.

– Nie, nie. IPA organizowała kursy językowe, wiesz, z dofinansowaniem z Unii. Chyba rzeczywiście przez nich nawiązaliśmy kontakt, ale ja jadę w ramach oficjalnej wymiany między Komendą Stołeczną a Metropolitan Police.

– Metropolitan? Czyli do Londynu? No nieźle, nieźle. Zazdroszczę.

– Trzeba się było zapisać do IPA. W końcu znasz angielski lepiej niż ja, nawet po dodatkowych kursach.

– Wiesz co? Nawet się zapisałem. Tylko nie płaciłem składek, więc miałbym zerowe szanse. Co będziesz robił?

Nowak wzruszył ramionami.

– Dokładnie jeszcze nie wiem. Będę siedział z angielskimi policjantami na posterunku. Jeździł po mieście. Pewnie zobaczę, jak pracuje miejscowy wydział zabójstw.

– A Polacy? Jedziesz przecież do wielkiego polskiego miasta.

– No, to też jest w planach. Spotkanie z Polakami pracującymi w policji. Jakieś panele dyskusyjne o przestępstwach wśród imigrantów z Europy Wschodniej.

Marcin pokiwał głową.

– Ja też będę zmieniał panele. W mieszkaniu, do którego się przeprowadzamy. – Skrzywił się. – Dobra, głupi żart. Zazdroszczę ci, i tyle. Jak cię znam, to wieczorami będziesz przesiadywał w pubach. I pójdziesz na mecz.

– No pewnie. Już sobie wydrukowałem terminarz Premier League. Tylko, kurna, nie pójdę znowu na derby.

– Chelsea–Arsenal? Dlaczego, nie da się kupić biletów?

– W Londynie jest pięć drużyn ekstraklasy, co daje łącznie dwadzieścia meczów derbowych w sezonie – pouczył kolegę Nowak. – Nie, stary, co mnie obchodzi Arsenal i Chelsea. Znowu nie pójdę na mecz Polonia–Legia. Ale tym razem sam jestem sobie winny...

O dziwo, Nowakowi udało się dotrzeć do domu autobusem w pół godziny. Tym razem nie miał zatem okazji do ponarzekania, że mieszka na zadupiu i ciężko mu się umówić na piwo w mieście, co zawsze skutecznie irytowało Kasię. – Weź taksówkę – mówiła. – Kiedy tu byłeś pierwszy raz, kiedy pierwszy raz zostałeś na noc, wracałeś taksówką.

– Mówię ci, zimno jak skur... – powiedział, wchodząc do mieszkania.

– Uważaj! – odparła Kasia. – Nie zaczynaj od przekleństw, bo zepsujesz sobie opinię na cały wieczór.

Ucałował ją na powitanie.

– Pfuj. – Skrzywiła się. – Znowu piwsko.

– Przecież mówiłem, że idę z Marcinem do piwiarni. Słuchaj, właśnie, jest dobra nowina. Komisarz Drzyzga się żeni.

– O! Ciekawe.

Nowak już zaczął robić herbatę. Wyjrzał z kuchni, zdziwiony chłodną reakcją na jego słowa. Kasia nie przepadała za większością jego kolegów z wydziału zabójstw, ale Marcina znała i lubiła.

– Tylko tyle? – Zerknął na laptopa stojącego na stole. – Pracujesz?

– A co mam robić, kiedy na ciebie czekam? – Wzruszyła ramionami. – Pranie już rozwieszone.

Standardowa sytuacja, więc niezbędne jest standardowe pytanie.

– Coś się stało?

– Właściwie to jeszcze nic – odparła. – Byłam u taty. Nie wygląda najlepiej. Zasłabł wczoraj na ulicy. Na bazarku przy placu Szembeka. To znaczy przy Zamienieckiej.

– Aj. Było pogotowie?

– Nie, miał przy sobie lekarstwa, ale mówi, że przez dziesięć minut siedział jak sparaliżowany, nie mógł się ruszyć, ledwo oddychał. A na dodatek jakiś młody człowiek postanowił mu pomóc. Pomógł mu rozpiąć kurtkę, przyniósł szklankę wody, dopytywał, czy nie wezwać lekarza...

Nowak popatrzył zdziwiony na Kasię.

– No to chyba dobrze?

– Tak, tylko że po powrocie do domu ojciec odkrył, że nie ma komórki. Dzwonił do mnie od sąsiada.

– Fuck!

– Oczywiście bardziej się przejął, a raczej zirytował tym, że spotkało go coś takiego, niż samym atakiem. – Uprzedziła jego następne pytanie. – To telefon na kartę, ale mimo to tata chce zgłosić kradzież na policji. Muszą być jakieś zasady, tak powiedział. Komórka już stracona, ale złodziejaszka pewnie da się złapać, jeżeli często grasuje w tej okolicy. Jutro jadę z ojcem do lekarza, na posterunek i do sklepu po nowy telefon.

– Pojadę z tobą. Pomogę, przynajmniej na policji.

– Myślałam, że pracujesz.

– Mam dyżur domowy. Wystarczy, że będę pilnował swojej komórki. Przepraszam – zreflektował się.

Parsknęła tylko. Potem spojrzała na Nowaka, podeszła do niego, ujęła jego rękę i ścisnęła nadgarstek.

– W porządku. Dziękuję.

Kolejny drobny konflikt został zażegnany, mimo że Nowak nie ukończył kursu dla negocjatorów organizowanego przez Komendę Stołeczną. Napięcia występowały coraz częściej, przecież byli już ze sobą prawie cztery lata. Something Better Change. Za tydzień oboje wybierali się na koncert The Stranglers, w ramach integracji i organizowania quality time, jak powiedziałaby pewnie była małżonka komisarza.

– Napięcie to różnica potencjałów – mruknął pod nosem.

– Słucham?

– Nic, nic. Będzie dobrze – powiedział z przekonaniem.

2

Nowak błogosławił swoją firmę za to, że mógł odlecieć samolotem LOT-u z nowego terminalu na Okęciu, a nie tanimi liniami z zatłoczonej Etiudy, która powoli zaczynała przypominać dworzec PKS Stadion. Na szczęście jej los był przesądzony.

– Strasznie jestem podekscytowany tą podróżą. Londyn, rozumiesz? Każdy może tam polecieć za niecałe dwie stówy albo i mniej, każdy może zobaczyć Big Bena, ale... No, to jest miasto, prawdziwe miasto, wielkie, stare, żywe. W pewnym sensie wzorzec miasta, bardziej niż Paryż czy Rzym. Dwa tysiące lat eee... warstw kulturowych.

– Widzę, że zostało ci zainteresowanie archeologią od czasu sprawy tego Szweda – zauważyła Kasia zgryźliwie.

Mówiła o śledztwie w sprawie zamordowania syna szwedzkiego biznesmena w 2007 roku, kiedy Nowak niespodziewanie odbył randkę z piękną panią archeolog. Postanowił zignorować tę złośliwość.

– Tak, tak, ale rozumiesz chyba, o co mi chodzi? Centrum wielkiego imperium kolonialnego, pierwsze nowoczesne miasto ery industrialnej, stolica handlu i światowych finansów. Stolica muzyki rockowej! Stolica kraju z najlepszą ligą na świecie! No i tam wymyślono porter!

– Tak, tak, tam wszystko się zaczęło...

– Żebyś wiedziała! Szkoda, że to tylko miesiąc – westchnął.

– Adam, o niczym innym nie opowiadasz od paru tygodni, tylko o tym wyjeździe. Rozumiem, że chcesz być jak najdalej ode mnie i od Warszawy.

– No co ty! Przecież...

– Wyjeżdżaliśmy już parę razy, ale jeszcze nigdy nie miałeś takiego reisefieber.

– Chyba masz rację – przyznał po chwili. – Ale staram się nie zapomnieć, że jadę służbowo, zobaczyć, jak się szuka morderców w jednym z największych miast na świecie.

– Przypuszczam, że tak samo jak wszędzie, poza Chinami, Koreą Północną i Afganistanem. Uważaj na siebie – powiedziała Kasia. – Będziesz nosił broń?

– Skąd! – Nowak obruszył się. – Po pierwsze, nie chciałbym. Po drugie, jestem tylko gościem, a w Anglii nawet umundurowani policjanci nie noszą broni, poza specjalistycznymi jednostkami.

– Tym bardziej uważaj. – Uśmiechnęła się nieco smutno. – Także przechodząc przez ulicę. Niby się wie o tym, że ruch jest lewostronny, ale nawyki zostają. Jak ostatnio byłam w Londynie półtora roku temu na szkoleniu...

– To było Maidenhead, z tego, co pamiętam.

– Tere-fere. A ty pochodzisz z Radzymina, nie z Warszawy. No dobrze, w Maidenhead. Nieważne, kilka razy ledwo uszłam z życiem, bo nie przeczytałam napisu LOOK RIGHT na przejściu dla pieszych.

Kasia spojrzała w bok, właśnie w prawo. Nowak przyjrzał się swojej partnerce. Czy to normalne, że dwoje ludzi, którzy są ze sobą od tak dawna, przed najdłuższym do tej pory rozstaniem rozmawia o bezpieczeństwie na jezdni? W kraju, w którym pija się herbatę z mlekiem?

– Kocham cię – powiedział.

Uśmiechnęła się smutno. Odgarnęła z czoła rude włosy i przez chwilę pojawił się w jej oczach błysk, o którym Nowak nie powinien zapominać.

– Nie odchodź – dodał niespodziewanie.

– Ej, no co ty. – Była zaskoczona. Pocałowała go. – To przecież tylko miesiąc, do tego najkrótszy w roku. Odpoczniemy od siebie.

Nowak pomachał Kasi na pożegnanie już zza barierek. Najbliższy czynny taras widokowy we Wrocławiu.

Komisarz przespał większą część lotu. Na Heathrow obserwował, jak tłumek pasażerów, nie tylko polskojęzycznych, rozprasza się między stanowiskami kontroli paszportowej. Jak znika po drugiej stronie, mieszając się z ubranymi w odblaskowe kamizelki pracownikami obsługi lotniska, wśród których pewnie także byli Polacy. Nowak po raz pierwszy mógł powiedzieć Good morning, podając swój paszport sympatycznemu wąsatemu Hindusowi. Przez chwilę czuł się nieswojo: brakowało mu obcych wyrazów, znaków, innych alfabetów – wszystkie napisy były po angielsku, który zwykle w takich miejscach jest drugim językiem, esperantem dla zagubionych obcokrajowców.

Strzałki i kolejne eskalatory wyprowadziły go na parter, gdzie odebrał bagaż i przeszedł przez kolejne drzwi – cieplejsze światło, neony i szyldy sklepów, kawiarni i agencji wynajmu samochodów oznaczały, że tutaj kończył się proces przetwarzania przez mechanizm lotniska, podróżni mogli od tej pory liczyć tylko na siebie, chyba że znaleźli swoje nazwisko na jednej z tabliczek trzymanych przez oczekujące tu osoby. Nowak ciągnął pożyczoną od Kasi walizkę, przyglądając się ludziom, którzy wyszli na powitanie pasażerów jego samolotu. Nie wszyscy byli Polakami, nie wszyscy byli biali. Konserwatywny osobnik z konserwatywnego kraju w środku Europy musi się do tego przyzwyczaić, komisarz Zakrzewski miałby tu pewne problemy ze swoim mało elastycznym, wąskim światopoglądem, wykutym w czasach tryumfów Gwardii Szczytno.

Nowak dostrzegł swoje nazwisko na zafoliowanej kartce trzymanej przez wysokiego, nerwowo rozglądającego się blondyna. Stanął przed nim.

– Good morning – powiedział ponownie.

Ostry podbródek mężczyzny zatrzymał się na wprost komisarza.

– Adam Nowak? Cześć. Robert Kozminski z Metropolitan Police. Ale, jak wiesz, nie jestem policjantem. Biuro współpracy międzynarodowej – zastrzegł od razu. – To ja pisałem do ciebie maile. Chcesz coś kupić, wziąć pieniądze z bankomatu? Nie? To chodźmy do samochodu.

Było pięknie, słonecznie, ale przenikliwie zimno. Wiatr gnał po asfalcie pojedyncze kubki po napojach i papierowe tacki, kwitki parkingowe i puszki. Fruwające na otwartej przestrzeni szpaki i wrony (całe czarne, takich chyba w Polsce nie ma, Kasia będzie wiedziała...) miały wyraźne problemy z utrzymaniem równowagi w powietrzu i zmęczone przysiadały na ogrodzeniach i tablicach reklamowych. Na jednej z nich ponura gęba Iggy’ego Popa zachęcała do ubezpieczenia samochodu.

Nowak spojrzał na samoloty, które co chwila nadlatywały i znikały za budynkami Terminalu 1.

– Najbardziej ruchliwe lotnisko na świecie, wiesz? A mają je jeszcze powiększyć, budować trzeci pas startowy. Teraz samoloty stoją w kolejkach.

– Ale jeżeli pojawi się trzeci pas, to też mogą stać w kolejkach, bo będzie więcej lotów.

– Masz rację. – Kozminski roześmiał się. – Jeśli się wybuduje nową drogę, to tylko kwestią czasu jest, kiedy się zapcha. Przynajmniej w Londynie. Boris Johnson... burmistrz... – Kozminski zerknął na Nowaka, który pokiwał głową. – Chce zbudować nowe lotnisko. W estuarium Tamizy, czyli bardzo daleko od miasta. Bo widzisz, co tu się dzieje. Congestion.

– W estuarium? – Nowak słyszał to słowo po raz ostatni jakieś trzydzieści lat temu, na lekcji geografii. – W pobliżu któregoś z portów?

– Nie, na wodzie, prawie na morzu. Na sztucznej wyspie, fantastyczna idea, ale wykonalna, Arabom w Dubaju się udało. Na dodatek wszystko musi być teraz strasznie zielone... green... ekologiczne, tak się mówi? Wiesz, że tu na Heathrow, na Terminalu 5, drewno jest tylko z lasów, które podlegają odtwarzaniu, wszystkie odpady z budowy poszły do recyklingu, używa się jak najwięcej szkła, żeby zaoszczędzić na oświetleniu... Niektórzy mówią, że jak idziesz się wysikać, to potem już możesz umyć ręce tą samą wodą.

– Jeśli oczywiście w ogóle myjesz ręce – rzucił Nowak, który przypomniał sobie stary dowcip o absolwentach Cambridge i Oxfordu.

– Co? Tak... Wsiadaj. Nie z tej strony!

Nowak okrążył srebrnego opla, a raczej vauxhalla vectrę. Prawo, lewo, trzeba o tym pamiętać.

Przyglądał się mijanym budynkom, halom i magazynom, otwartym przestrzeniom, które na całym świecie rozciągają się wokół lotnisk. Spoza ekranów ustawionych wzdłuż autostrady M4 mógł już jednak dostrzec przedmieścia, pierwsze szeregi brązowo-białych domów, wyznaczających ulice. Londyn, był w Londynie, mieście, które wchłaniało ludzi i przestrzeń. Warszawa jest małym miastem, pomyślał ze zdziwieniem. Okęcie jest już właściwie w śródmieściu, zaledwie kilkanaście minut jazdy od centrum.

Zmiana krajobrazu w miejski została ponownie przerwana. Teraz z obu stron otaczały ich malownicze, zielone tereny.

– Osterley Park – powiedział Kozminski. – Piękny park z piękną autostradą pośrodku.

– A dokąd właściwie jedziemy?

– Będziesz mieszkał na Park Lane koło Marble Arch, przy Hyde Parku. Fantastyczne miejsce, zobaczysz. Policja ma tam blok dla visiting officers. Masz szczęście, dzierżawa wygasa za dwa lata i chyba już nas nie będzie stać na ten budynek.

– Jaka to dzielnica? – Nowak miał nadzieję, że jego pytanie nie zabrzmiało zbyt „warsiawsko”. Ale w każdym mieście są lepsze i gorsze dzielnice, zwłaszcza w takim.

– Westminster. To znaczy, City of Westminster, ogólnie, jako borough, okręg. Pytasz, jaka dzielnica, konkretnie? Na wschód od parku to jeszcze Mayfair. Ale na granicy z Marylebone i Paddington.

– Tym od misia?

– Tak, tym od misia. Dworzec jest niedaleko. Możesz tam iść na spacer i kupić prezenty dla dzieci na specjalnym stoisku. Masz dzieci?

– Nie – mruknął Nowak.

– Nie? Ja mam dwójkę. Urodziły się już tutaj, ale po polsku mówią. Moja żona też jest Polką. Chciałem dodać: oczywiście też jest Polką, ale to przecież już od dawna nie jest oczywiste.

– Długo tu jesteś?

– Przyjechałem z rodzicami w osiemdziesiątym czwartym roku, miałem wtedy dziewięć lat. Jezu, to już ćwierć wieku. Stara emigracja!

Podjechali pod biało-brązowy, elegancki blok mieszkalny. Kozminski zameldował ich umundurowanemu strażnikowi, który sprawdził coś w komputerze, odebrał od Nowaka paszport i wydał klucz-kartę do mieszkania na piątym piętrze.

Pokój hotelowy okazał się całkiem porządnym apartamentem: sypialnia ze stolikiem do pracy i telewizorem, łazienka oraz kuchnia wyposażona między innymi w piekarnik, mikrofalówkę i pralkę. Nieźle.

– Tu będziesz mieszkał. Jak ci się podoba?

– Idealne mieszkanie dla kawalera – powiedział Nowak. – Dla rozwodnika również.

– Sprzątaczka przychodzi w sobotę przed południem, ma własne klucze. W budynku jest hot-spot, wiesz, wireless internet, ale laptopa dostaniesz dopiero jutro w Scotland Yardzie, podobnie jak komórkę. A to masz już dziś. – Kozminski podał komisarzowi mały portfelik rozmiaru karty płatniczej. – Karta Oyster na wszystkie strefy w Londynie. Metro, autobusy, pociągi. I tramwaj, mamy w Croydon tramwaj. – Nowaka nie zdziwiła ta informacja. Nie-teść, ojciec Kasi, czyli Jan Żurek, emerytowany pracownik Tramwajów Warszawskich, zdążył już mu opowiedzieć o liniach tramwajowych na południu Londynu. Prawdę mówiąc, wygłosił przy okazji cały wykład na temat historii londyńskiego metra i kazał sobie przywieźć w prezencie jakiś album na ten temat, z jak największą liczbą zdjęć.

– Na półce powinieneś mieć mały książkowy plan Londynu, atlas A-Z – dodał Kozminski.

– Mam przewodnik z planem – pochwalił się Nowak.

– Ale pewnie obejmuje tylko centrum. To co, zostawię cię już teraz, jesteś przecież u siebie, rozgość się i odpocznij. Jeśli będziesz miał jakieś pytania, dzwoń. Spotkamy się jutro o dziewiątej w Scotland Yardzie, zgłoś się w recepcji. Wiesz, gdzie jest Scotland Yard? W bok od Victoria Street, przy Broadwayu, stacja metra St. James’s Park. Na pewno jest na twoim planie. Za oknem masz wejście na stację Marble Arch, no i sam Marble Arch, już go widziałeś.

Nowak wyjrzał przez okno. Mimo niedzieli ruch na Park Lane był spory. Oprócz prywatnych samochodów, taksówek i czerwonych piętrusów podjeżdżały pod wejście do Hyde Parku autobusy wycieczkowe. Zimny wiatr wypędził jednak część turystów z platformy widokowej, zostali tylko najwięksi twardziele płci obojga, opatuleni szalikami. Jak przygoda, to przygoda, choćby miała skończyć się przeziębieniem.

Rozpakował walizkę i usiadł na łóżku. Czy tak się czuje imigrant, który właśnie przybył do wielkiego, obcego miasta? Zupełnie sam, jeszcze nie zdążył wydać żadnych pieniędzy, a tym bardziej zarobić. Nowak uśmiechnął się pod nosem. Kiedy był na studiach, wyjeżdżał w czasie wakacji na miesiąc, dwa do Niemiec, żeby popracować przy zbieraniu owoców, oczywiście nielegalnie. A teraz, proszę bardzo: nie musiał płacić za nocleg, a raz na tydzień przychodziła do niego sprzątaczka. Całkiem nieźle jak na imigranta.

– No, rusz dupę – powiedział do siebie. – Patrz i próbuj zrozumieć, o co tutaj chodzi.

Spacerowiczom w Hyde Parku chodziło zapewne o zaczerpnięcie jak największej ilości świeżego powietrza. Dziś powietrze było zimne i przemieszczało się z dużą prędkością. Nowak z uznaniem patrzył na biegaczy w krótkich spodenkach, którzy co chwila pojawiali się na ścieżce. Wziął ze sobą dres; jeśli czas pozwoli, wkrótce do nich dołączy. Pogapił się na ptactwo nad Serpentine, wypił kawę w kawiarni, a potem ruszył w kierunku Hyde Park Corner i łuku Wellingtona. Pod pomnik królowej Wiktorii dotarł przez Green Park. Zadzwonił do Kasi.

– Pozdrowienia od Elki!

– Twojej byłej?

– Bardzo śmieszne. Nie byłej, tylko obecnej. Drugiej. Stoję przed Buckingham Palace.

– A co to tak szumi?

– Piź... Wieje jak w Kieleckiem. Taki polski akcent. Postanowiłem poznawać to miasto jak cebulę – oświadczył Nowak.

– Słucham?!

– Kolejnymi warstwami, tyle że od środka. Właściwie powinienem zacząć od City, ale nie mieszkam w City, a poza tym dziś niedziela, nie ma tego codziennego ruchu, który chciałbym poczuć. Więc przynajmniej zobaczyłem serce imperium, mimo że imperium już nie istnieje.

Opowiedział Kasi o miejscu, w którym mieszka.

– Zazdroszczę – powiedziała.

– Nie zazdrość. Na razie mam ferie, ale od jutra już pewnie praca.

– Oj, praca. Jesteś na szkoleniu w jednym z najciekawszych miast na świecie. Ciesz się.

Nowak ruszył wzdłuż The Mall, minął pomnik poległych policjantów oraz porośnięty bluszczem bunkier Admiralicji i pod monumentalnym łukiem wyszedł na Trafalgar Square. Uważnie czytając napisy na jezdni, bezpiecznie dotarł na środek placu i rozejrzał się. Schody National Gallery z tłumem zwiedzających, fontanny, kolumna Nelsona, konny pomnik Karola I. Nowak widział poszczególne obiekty, które tak chętnie fotografowali turyści, a które już znał ze zdjęć i filmów, ale nie rozumiał całości, na którą się składały. Że dom, że Stasiek, że koń, że drzewo – wszystko osobno, i właściwie nie wiadomo, dlaczego właśnie tutaj. Wiedza historyczna Nowaka nie była wprawdzie zerowa – wiedział, kim był admirał Nelson i co się stało pod Trafalgarem, pamiętał również o losie nieszczęsnego króla Karola, którego tak paskudnie potraktował O-li-ver Crom-WELL! Lord Protector of England – ale... Miał wrażenie, że patrzy na skupisko rzeczy, jakichś drobiazgów, których rodowici londyńczycy na co dzień pewnie nawet nie zauważają, bo są one dla nich zupełnie oczywiste. Mogą nie znać historii, nazw, nazwisk i tak dalej, ale przesiąkli już miastem, stali się jego częścią, nie muszą robić zdjęć czegoś, co jest ich codziennością. Ciekawe, czy w Londynie również można spotkać Towarzystwa Miłośników Tego czy Innego Placu, Przyjaciół Komunikacji Miejskiej, historyków cmentarzy i wodociągów. Głupie pytanie! Bez wątpienia tak, nie tylko dlatego że Anglicy zawsze słynęli z ekscentryczności. Miasto po prostu nie może istnieć bez takich ludzi.

Nowak zjadł obiad we włoskiej knajpce przy dworcu Charing Cross, zrobił małe zakupy u Marksa i Spencera, potem wyjrzał jeszcze na Strand. Na dziś wystarczy. Co za dużo, to niezdrowo, jak mawiała jego babcia. Poznawajmy cebulę stopniowo.

Zaczął padać śnieg. Zimny, mokry, nieprzyjemny. Nie topniał. Nowak szybko wrócił do domu, żeby odespać zarwaną noc. Przed snem otworzył jeszcze piwo – „London Pride”, oczywiście – i włączył telewizor, żeby obejrzeć Match of the Day. Trafił na prognozę pogody. Sympatyczna pani w czerwonym kostiumie, stojąca na tle mapy Wysp Brytyjskich, wyjaśniła, że mroźne powietrze napływa do Anglii znad Rosji. Przez cały dzień wiatr wdmuchiwał je nad Londyn przez estuarium Tamizy. Ostrzegała przed opadami śniegu, które mogą być bardzo intensywne.

Drugi lutego to Dzień Świstaka. Nowak obudził się przed siódmą, wstał i odsłonił okno. Poczuł się rzeczywiście jak w filmie, w jego ostatniej scenie. Na zewnątrz było biało. Piękne, zielone, równiutko przystrzyżone trawniki Hyde Parku przykryła kilkunastocentymetrowa warstwa śniegu, który zresztą ciągle padał. Przy ogrodzeniu stała kilkuosobowa grupka pracowników zakładów oczyszczania w pomarańczowych kombinezonach, wyglądali dość żałośnie na tle tej wielkiej białej przestrzeni, tak jakby dostali zadanie posprzątania całego parku. Białe czapy przykrywały słupki ogrodzeń, dachy i maski samochodów. Wokół niektórych aut kręcili się ich zdesperowani właściciele. Jeden trzymał pod pachą małą szczotkę, a w dłoni telefon komórkowy, przez który rozmawiał zapewne ze swoim szefem. Nowak wyszedł z domu tuż po wpół do dziewiątej, przekonany, że dwadzieścia minut wystarczy na dotarcie do siedziby Metropolitan Police, nawet z przesiadkami.

Na stacji metra zobaczył zakratowane wejście i kilku smutnych kolejarzy z krótkofalówkami. Dowiedział się od nich tylko tyle, że linia Central ruszy „już wkrótce”, czyli w ciągu najbliższej godziny. Jeśli chodzi o pozostałe linie, to takiej pewności nie było. Zerknął na zegarek i wyciągnął telefon.

– Robert? Mogę się trochę spóźnić. Metro nie działa.

– Ja też jeszcze nie dotarłem. Jadę z Finsbury – wyjaśnił. – Dzwonili do mnie współpracownicy, którzy mieszkają na południu Londynu. Katastrofa!

– Przecież to tylko dziesięć centymetrów... cztery cale śniegu. Może trochę więcej – powiedział Nowak. – Do klęski żywiołowej jeszcze daleko.

– Stary, od prawie dwudziestu lat nie było tu takiej zimy. To nie jest Polska.

– No, my też trochę odzwyczailiśmy się od śniegu, zimy już nie są takie srogie... Globalne ocieplenie. – Nowak wiedział, że mieszkańcy Małopolski albo okolic Suwałk pewnie mieliby inne zdanie na ten temat. – Nieważne, parę razy przejadą pługi i...

– Jakie pługi? Jest może parę sztuk na dzielnicę. To musi potrwać. Wojna zimowa w pełni. Będziemy w kontakcie.

Nowak wyciągnął plan miasta. Miał wprawdzie nieprzemakalne buty, ale śnieg był głęboki, nie ma co się pchać do samego parku. Natomiast droga do królowej musi być zawsze przejezdna: pierwsza kolejność odśnieżania. Zatarł dłonie i dziarsko ruszył wzdłuż Park Lane do Constitution Hill, ponownie pozdrowił Elżbietę II i po namyśle skierował się do St. James’s Park, bo zauważył w nim grupy ludzi, głównie dzieci. Tu i ówdzie, wysiłkiem całych rodzin, powstawały piękne bałwany. Trzej Murzyni w eleganckich, ale rozpiętych płaszczach i nieco mniej eleganckich, za to pewnie modnych czapkach z nausznikami, urządzili sobie regularną bitwę na śnieżki. Trzydziestokilkuletni faceci zachowywali się głośniej niż grupa dziesięciolatków, biegających po drugiej stronie ledwo widocznej ścieżki. Nowak dotarł do Birdcage Walk. O, tutaj historia była w nazwie. Klatka dla ptaków. Królewska ptaszarnia? Stąd miał niedaleko na Broadway, ta nazwa tłumaczyła się łatwo i nie wymagała znajomości historii. Z obracającego się znaku z napisem NEW SCOTLAND YARD już zmieciono śnieg. Kolejne miejsce, kolejny obraz, który Nowak widział w tylu filmach. Wyciągnął aparat.

Kozminski pojawił się około wpół do jedenastej, przeklinając zimę, Borisa Johnsona, i jak to Polak, oczywiście Ruskich (za przesyłanie mroźnego powietrza). Po chwili mogli już usiąść w jego biurze.

– Dobrze, mam wszystkie papiery od Secondments... dział uzupełnień w kadrach – wyjaśnił. – Tak jak to wcześniej ustalono, wypłatę dostaniesz w Polsce, od nas tylko delegację, posiłkowe, czterdzieści funtów dziennie. Można za to przeżyć, i to całkiem nieźle, skoro nie musisz płacić za hotel. – Przerwał i podrapał się po brodzie. – Za pięć funtów zjesz posiłek w fast foodzie. Polecam Bengalczyków na East Endzie, jeśli kiedykolwiek tam dotrzesz. A, czekaj, na Paddingtonie masz Arabów. Libańczyków. Za osiem funtów zjesz w porze lunchu porządny dwudaniowy obiad w małej knajpce, ale bez piwa. A za piętnaście funtów to już, za przeproszeniem, nażresz się po uszy.

Kozminski położył na biurku telefon komórkowy, na jego obudowie przyklejona była karteczka z numerem.

– Twój telefon. Pre-paid. Nadpłacany, tak się mówi?

– Mówi się „na kartę”. – Nowak uśmiechnął się.

– Na kartę? Każdy jest na kartę... Numer do mnie masz już zanotowany, prawda? – Nowak przytaknął.

– Teraz ciężki sprzęt. Laptop. – Kozminski postukał w obudowę zamkniętego notebooka. – W kopercie znajdziesz hasło dostępu do naszego intranetu, czyli do AWARE. Masz dostęp do wszystkiego, do czego powinieneś mieć, w tym do ogłoszeń i wewnętrznej poczty. Z intranetu możesz wysyłać pocztę na zewnątrz i oglądać niektóre strony internetowe. U siebie w mieszkaniu nie masz ograniczeń, możesz odbierać pocztę z prywatnego konta, uruchomić Skype’a, i tak dalej. Nie masz póki co uprawnień do systemu CRIMIT, CRIS czy PNC, ale w pracy pewnie zobaczysz, jak się tego używa.

– Właśnie...

– Już mówię, już mówię. – Kozminski spojrzał na Nowaka. – chcesz wiedziesz, co będziesz robił. Proszę bardzo: dostaniesz assignment do SCD1, czyli Specialist Crime Directorate, Homicide Unit, na posterunku Belgravia, niedaleko dworca Victoria. Widzisz, tu za oknem mamy biura London Underground i całego Transport for London, tam będziesz miał widok na dworzec autobusowy i siedzibę London Buses. Policja i transport miejski w jednym stoją domu. Tylko uwaga, jest jedna sprawa: każdy policjant w Zjednoczonym Królestwie, nawet jeśli myśli o karierze w wydziale kryminalnym, CID, zaczyna jako zwykły policjant. Nawet sir Paul Stephenson, czyli komisarz... Nie taki jak ty, ale Commisioner, komendant główny londyńskiej policji... Każdy musiał kiedyś spędzić co najmniej dwa lata na posterunku jako zwykły konstabl. Posterunkowy. Czyli PC. Ty jesteś tu tylko miesiąc, więc przez dzień, dwa zobaczysz, jak pracuje posterunek, poznasz procedury. Będziesz jeździł ze zwykłymi patrolami policyjnymi, przyjrzysz się temu od korzeni... Od podstaw. Jesteś na to gotowy?

– Pewnie.

– To niekoniecznie będzie ciekawe i przyjemne – powiedział Kozminski.

– Domyślam się. – Nowak wzruszył ramionami. Agresywni pijacy są wszędzie tacy sami, niezależnie od tego, co piją. – Ale w sumie wolałbym chodzić niż jeździć.

– Nie da rady. Policjanci na patrolu głównie poruszają się samochodami, chyba że jest to City of London Police. Od obecności na ulicach mamy PCSO. Police Community Support Officers – wyjaśnił. – Plastikowi policjanci. Plastic bobbies.

– Co?

– No, tacy funkcjonariusze od łażenia po mieście. Mają podobne mundury, ale nie są prawdziwymi policjantami. Mogą pomóc przy aresztowaniu, ale nie mają prawa aresztowania. Poza takim obywatelskim aresztowaniem, do czasu przybycia policji. W Polsce też to istnieje?

– Obywatelskie aresztowanie? Tak.

– No właśnie. Oni nie mogą zrobić zbyt wiele, rozumiesz. Mogą zabierać nieletnim alkohol, tytoń i narkotyki. Mogą kierować ruchem, ale wolno im zatrzymywać tylko rowerzystów, chyba że dostaną upoważnienie od komendanta. I tak dalej.

– Taka straż miejska?

– Tak, właśnie tak. – Kozminski westchnął. – Większość z nas uważa, że za pieniądze wydawane na tych PCSO można by wyszkolić dodatkowych policjantów. No dobra. Pewnie się z nimi zetkniesz. Może nawet pójdziesz na patrol z jakimiś Polakami, jeśli akurat tam pracują... Ale będziesz i tak współpracować głównie z oficerami. To znaczy z policjantami. Tutaj wszystkich nazywają oficerami.

Nowak cierpliwie słuchał informacji, które przekazywał mu Kozminski.

– Gdzie będę przydzielony?

– Mówiłem, na Belgravię. Na cały miesiąc. Tam jest też duży, zwykły posterunek.

– Jako ktoś w rodzaju strażnika miejskiego?

– Prawdę mówiąc, to nawet mniej niż PCSO – odparł. – Dostaniesz pewnie kamizelkę ochronną, nie kuloodporną, ale tak zwany stab-vest. Oczywiście żadnej broni, żadnych środków przymusu, ale możesz pomagać oficerom na ich żądanie. A właśnie, najważniejsze. Legitymacja tymczasowa, wydana przez Vetting Unit SCD26. Pamiętaj, to nie jest legitymacja policjanta, ale może służyć jako przepustka na Belgravię i tutaj. No i do okazania swoich... uprawnień innym policjantom, w razie potrzeby, tak?

– Jasne.

– Po dwu tygodniach w Homicide zrobimy assessment z twoim oficerem prowadzącym, gdzieś mam zapisane jego nazwisko... Anthony Huddlestone.

– Huddlestone? Tak jak pomocnik Tottenhamu?

– Co? Nie wiem, nie interesuję się futbolem. Zobaczymy, czy zostaniesz do końca w wydziale zabójstw, czy wyślemy cię jeszcze na jakieś szkolenie do Hendon, do szkoły policyjnej. Pod koniec miesiąca bierzesz udział w konferencji o przestępstwach wśród imigrantów, to już wiesz. – Kozminski wypił łyk herbaty. – A na Belgravię możesz zgłosić się jeszcze dziś. Dojedziesz tam linią Victoria, niebieską, tylko ona działa bez zakłóceń. Wiesz dlaczego? Bo to jedyna linia, która biegnie całkowicie pod ziemią. Nie wiem, czy dostaniesz od razu jakieś zadanie, bo wszyscy siedzą w domach, oczywiście nie policjanci, tylko bandyci. Nie ma sensu, żebyś jeździł do stłuczek. Jest ich podobno kilka razy więcej niż zwykle. O zimowych oponach nikt tutaj nie słyszał. – Kozminski westchnął cicho. – Śnieg dokonał tego, co nie udało się Luftwaffe w 1941 roku. Na ulice Londynu nie wyjechał ani jeden autobus. Ani jeden.

Teksty cytowane: „Everyday is like Sunday, everyday is silent and grey” – Everyday Is Like Sunday, autor tekstu: Morrissey; „Reggie Kray – do you know my name? [...]” – The Last of the Famous International Playboys, autor tekstu: Morrissey; „Chartum wzięte! Gordon zabity. Mahdi zwycięzca!” – Henryk Sienkiewicz, W pustyni i w puszczy; „Dom stał się rumowiskiem i nie było innego Boga, który by mógł zapewnić ratunek, jak Ten.” – Księga Daniela 3, 96, Biblia Tysiąclecia (wydanie IV); „But oh if you stay we’ll ride from disguised suburban graves. [...]” – The Wild Ones, autorzy tekstu: Brett Anderson i Bernard Butler; „Common People? Smoke some fags, play some pool.” – Common People, autorzy tekstu: Nick Banks, Jarvis Cocker, Candida Doyle, Steve Mackey i Russell Senior; część II, rozdział „Chociaż ciasno, chociaż tłok”, podrozdział czwarty – Karol Dickens, Opowieść o dwóch miastach, przeł. Tadeusz J. Dehnel; „Man turns his back on his family well he just ain’t no good.”, „My name is Joe Roberts, I work for the state.” – Highway Patrolman, autor tekstu: Bruce Springsteen.

W powieści pojawiają się także różne cytaty z filmu Miś, ale to nieuniknione w rozmowach prowadzonych przez Polaków.

Redakcja: Dariusz Sośnicki

Korekta: Krystyna Kiszelewska, Małgorzata Denys, Aleksandra Berka

Projekt okładki: Krzysztof Rychter

Fotografia wykorzystana na okładce: © Tomasz Robert Mazur, mazurskiwiatr.tumblr.com

Skład i łamanie: Tekst – Małgorzata Krzywicka

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel. 22 828 98 08, 22 894 60 54

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-7747-134-0

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.