Jonas Gardell

NIGDY NIE OCIERAJ ŁEZ BEZ RĘKAWICZEK

1. Miłość

Przekład: Katarzyna Tubylewicz

Wydano z pomocą finansową Swedish Arts Council

Tytuł oryginału: Torka aldrig tårar utan handskar. 1. Kärleken

Copyright © Jonas Gardell 2012

Wydano po raz pierwszy przez Norstedts, Szwecja, 2012

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIV

Copyright © for the Polish translation by Katarzyna Tubylewicz, MMXIV

Opublikowano za zgodą Norstedts Agency

Wydanie I

Warszawa

Spis treści

- Tom 1: Miłość

- Podziękowania

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Sierpniowy dzień minął bez jednej chmury na niebie, ale przez zamknięte okna izolatki lato nie przedostaje się do środka.

Wychudzony mężczyzna w łóżku jest bardzo zmieniony przez zaawansowanego mięsaka Kaposiego. Zostało mu już tylko kilka dni życia.

Zazwyczaj nowotwór ten dotyka starszych mężczyzn w obszarze basenu Morza Śródziemnego, a przebieg choroby jest tak powolny, że cierpiący na nią zdążają umrzeć z innych przyczyn, od pewnego czasu jednak odnotowuje się liczne przypadki, zwłaszcza w USA, kiedy rak staje się o wiele bardziej agresywny.

Ramiona, głowa i szyja mężczyzny w łóżku pokryte są wielkimi brązowymi plamami, charakterystycznymi dla tego nowotworu.

Ma koszmarne odleżyny na pośladkach i w dolnej partii pleców. Rany zabezpieczono pianką poliuretanową, żeby skóra nie obcierała się w zetknięciu z materacem, ale niewiele to pomaga.

Jest tak chudy, że niemal przezroczysty. Wymizerowany z powodu ciągłych biegunek. Nawet własne jelita już z siebie wycisnął.

Mężczyzna jest sam.

Nikt nigdy go nie odwiedza.

Od jakiegoś czasu już nawet nie mówi, popadł w apatię, walczy bez słów.

Nieraz płacze. Nikt nie wie, czy z bólu, czy z rozpaczy.

W ogołoconym pokoju, w którym nigdy nie otwiera się okien i który ma tylko jedno wyjście, przez śluzę prosto na dziedziniec, dwie kobiety w milczeniu wykonują rutynowe czynności. Krążą wokół ciała w łóżku jak księża posługujący przy ołtarzu.

Młody mężczyzna w łóżku wpatruje się w sufit. Poci się i płacze, ale nic nie mówi.

Kobiety to starsza pielęgniarka i młoda stażystka. Starsza od wielu lat pracuje w szpitalu zakaźnym Roslagstull. Młodsza jest tu od niedawna. Obie mają rękawiczki ochronne, maseczki i żółte fartuchy.

Zmieniły opatrunek na jednej z ran odleżynowych i stażystka zdjęła na chwilę brudne rękawiczki, pewnie żeby poprawić prześcieradło lub coś takiego.

Nagle pochyla się nad młodym mężczyzną w łóżku i pospiesznie ociera wierzchem dłoni jego łzy.

Robi to impulsywnie, w przypływie empatii i współczucia.

Oczy starszej siostry zwężają się z dezaprobatą.

Chory opuszcza powieki. Wciąż płacze.

Po wypełnieniu swoich obowiązków kobiety wychodzą bez słowa z pokoju.

– Mam nadzieję, że porządnie odkazisz ręce!

Dopiero co przeszły przez śluzę między drzwiami – każdy pokój jest odizolowany dwojgiem drzwi, które nigdy nie mogą być otwarte jednocześnie – stoją teraz na dziedzińcu przed pawilonem z izolatkami.

Starsza z pielęgniarek nie może się powstrzymać i szorstko sztorcuje stażystkę. Młodsza wydaje się nie rozumieć. Starsza wyjaśnia z irytacją:

– Jeśli już musisz się zajmować ocieraniem łez, rób to w rękawiczkach ochronnych!

– Ale on był taki smutny! – Niedoświadczona dziewczyna nie umie ukryć żalu.

Starsza pielęgniarka prycha.

– Znasz dobrze reguły. Za każdym razem, kiedy wchodzimy do pacjentów, choćby tylko po to, by poprawić prześcieradło lub spytać, czy chcą pić, przestrzegamy naszej rutyny, starannie myjemy ręce, wkładamy rękawiczki, maseczkę i żółty fartuch. Nie ma wyjątków. Procedury szpitalne są zawsze, w każdej chwili, ważniejsze od ludzkich odruchów. Zrozumiano?

– Ale… – próbuje protestować młodsza, jednak tamta nie daje jej skończyć.

– Teraz już wiesz. Nigdy nie ocieraj łez bez rękawiczek!

Kręci głową.

Potem odchodzi.

*

To opowieść o pewnym czasie i o pewnym miejscu.

To, o czym mówi ta historia, wydarzyło się naprawdę.

Rozegrało się tu, w tym mieście, w tych dzielnicach, wśród ludzi, którzy wiodą tu swoje życie. W miejskich parkach, w ogródkach restauracji, w barach, saunach, kinach porno, szpitalach, kościołach i na cmentarzach. Wszystko wydarzyło się na ulicach i w domach tego miasta, wśród jego mieszkańców.

To, o czym mówi ta historia, działo się jednocześnie w wielu innych miejscach, o tym jednak mogą opowiedzieć inni.

To, o czym mówi ta historia, rozgrywa się także dziś, dzieje się przez cały czas, ale nie jest częścią tej opowieści, chociaż sięga ona aż do teraźniejszości.

Opowiedzieć to swego rodzaju obowiązek.

To sposób na to, by uczcić, opłakać i zapamiętać.

To walka pamięci z zapomnieniem.

*

Niewielki domek nie ma w sobie nic szczególnego, ale stoi na wysokiej, stromej skale, która pochyla się nad samym morzem. Widać z niego, jak z gniazda, wodę.

Mama otrzymała ten dom w spadku, rzeczywiście bardziej przypomina ptasie gniazdo niż letnią daczę. Kiedy był budowany, zdecydowano, że nie będzie stał równolegle do wody, tylko skosem do zatoki, dzięki czemu z werandy roztacza się wspaniały widok na morze i zachody słońca, a jednocześnie jest się chronionym przed wiatrem, jeśli nie wieje prosto z północy.

– Nasza własna strażnica! – ma w zwyczaju żartować ojciec. Wszyscy robią wtedy zadowolone miny, bo to przecież prawda.

To jest ich strażnica.

W mieście jest u nich ciasno i ciemno, ale tutaj mają nadmiar niemal nierzeczywistego światła, a widok roztacza się tak daleko, jak sięga wzrok.

Przypomina to różnicę pomiędzy światem cienia, w którym żyje dzisiaj ludzkość i który skazany jest na zagładę, a światem nowego porządku, strumieniem światła, które zapewni bliskość Jehowy, światem, na którego nadejście czekają.

Za jakiś czas, wspominając dzieciństwo, Benjamin będzie najpierw widział ich letni dom. Morze, światło – niemal nierealne – werandę, wąskie, rozchybotane schodki prowadzące na pomost i plażę; w ten sposób wyobraża sobie wieczność.

Jest wiosenny wieczór. Wrzask mew. Słońce świeci w dole nad zatoką i razem z niebem i morzem odbija się we wszystkich oknach werandy.

Zima nareszcie została pokonana.

Już jej nie ma. Tak jak nie będzie morza, kiedy Jehowa ustanowi już swoje królestwo: „I widziałem nowe niebo i nową ziemię; albowiem pierwsze niebo i pierwsza ziemia przeminęły, i morza już nie ma”1.

W ciągu dnia byli na dworze i łowili śledzie. Teraz matka stoi przy kuchence i smaży z nich filety obtoczone w bułce tartej. Benjamin turla się dookoła ze swoją młodszą siostrą, Margaretą. Przez całą zimę czekali, żeby przyjechać do letniego domu, i nareszcie tu są.

Dom powoli ożywa. Kiedy w sobotnie przedpołudnie otworzyli drzwi i weszli do środka, było tak, jakby przez całą zimę czas stał tu w miejscu, jakby zegar się zatrzymał.

W środku było duszno i trochę wilgotno. Na ziemi Benjamin znalazł zabawki: trzy zielone plastikowe żołnierzyki i mały samochodzik. W kącie leżała zamykająca oczy lalka Margarety. Najwyraźniej zeszłej jesieni opuścili dom, zanim z siostrą skończyli zabawę.

Na stole leżał rozłożony dziennik „Dagens Nyheter” z datą 7 października 1969. Rok temu. Benjamin przesylabizował tytuł. W zeszłym roku tego nie potrafił. Nauczył się przez zimę.

W ciągu weekendu dokonali otwarcia domu na nowy sezon, posprzątali, wywietrzyli i powlekli świeżą pościel. Benjamin i Margareta głównie biegali w koło, skakali i bawili się. Jak znarowione cielaki, powtarza zawsze ze śmiechem ojciec.

Podczas gdy matka przygotowuje posiłek, ojciec myje okna na werandzie. Nie przeszkadza mu, że Benjamin i Margareta biegają dookoła.

Kiedy Margareta wspina się na balustradę werandy, ojciec nie przerywa pracy, nawet na nią nie spogląda, tylko upomina, niemal mimochodem.

– Margareto – mówi – nie wspinaj się na balustradę. Możesz spaść.

– Ale ja nie spadnę.

– Tego nie wiesz.

Ojciec kontynuuje mycie okien, jest głęboko skupiony. Kocha taką pracę.

Czyścić. Zmywać plamy. Przywracać porządek.

Jak wtedy, gdy fala zmywa z piasku dziecięce zamki i odciski stóp, zostawiając plażę ponownie gładką i piękną. W jakiś sposób poprawioną.

Benjamin przerywa zabawę i przechyla się przez balustradę, patrzy w dół na stromą skałę, która schodzi do morza. Można od tego dostać zawrotu głowy.

Matka wychodzi z talerzami, sztućcami i szklankami, zaczyna nakrywać do stołu.

– Czy jak ktoś stąd spadnie, to umrze? – pyta Benjamin.

Znajdują się tak wysoko. Spaść byłoby grzechem.

Kto tak spada, rzuca wyzwanie Bogu.

– Chcę to zobaczyć!

Jego młodsza siostra też wychyla się z miejsca, gdzie wspinała się po balustradzie. Ona też chce popatrzeć w przepaść, tak samo jak starszy brat. Benjamin przechyla się jeszcze trochę bardziej nad balustradą. Margareta śmieje się i naśladuje go.

Świeci słońce. Krzyczą mewy.

Matka układa przy każdym talerzu nóż i widelec.

Starannie. Metodycznie. Nakrywając, nuci.

Benjamin czuje, jak napinają mu się mięśnie, a ciało szykuje się do skoku. Balansuje na balustradzie, aż niemal traci równowagę, czuje łaskotanie w brzuchu. W dole znajduje się głębia.

Margareta śmieje się i wspina odrobinę wyżej, a potem jakby jeszcze trochę się przechyla i wtedy nagle dzieje się coś złego – Margareta puszcza balustradę i zaczyna lecieć przed siebie i w dół, najpierw powoli, potem coraz szybciej.

W tej samej sekundzie ojciec odrywa się gwałtownie od mycia okien i łapie córkę, która nawet nie zdążyła się wystraszyć. Trzymając dziewczynkę w ramionach, zdejmuje ją z balustrady, zanim dojdzie do wypadku, i tym samym co wcześniej, spokojnym i zdecydowanym głosem odpowiada na pytanie syna.

– Myślę, Benjaminie, że nie będziemy tego sprawdzać.

Nic więcej. Koniec dyskusji.

– No, w każdym razie śledź jest już gotowy – ogłasza matka i wchodzi do domu, żeby przynieść jedzenie.

Rodzina siada przy stole na werandzie. Ojciec rozpoczyna modlitwę, potem jedzą smażonego śledzia z purée ziemniaczanym. Dzieci pałaszują rybę rękami.

Matka lubi, jeśli obiad, ten czas, kiedy są razem, wypełnia się rozmową, dlatego zagaja:

– W każdym razie mamy piękną pogodę.

Nie jest to pytanie, więc nie dostaje odpowiedzi. To raczej przykład, o czym można mówić, kiedy je się wspólny posiłek. Miłe zdanie.

– Możemy się potem wykąpać? – pyta z pełnymi ustami Benjamin.

– Benjaminie, kiedy jemy, używamy widelca – odpowiada ojciec, nie podnosząc oczu znad talerza.

– Możemy się potem wykąpać? – powtarza Benjamin.

– Tak, to fantastyczne, kiedy takie wieczory przychodzą już pod koniec maja – mówi ojciec.

– Możemy się potem wykąpać?

– To prawda, lato robi się dzięki temu takie długie – mówi matka.

Ojciec przerywa.

– Benjamin, masz siedem lat. Nie jedz rękami. Używaj widelca.

Inny szpital. Inny pokój.

Szpital na Södermalm. Oddział 53. Sala 5.

Biel.

Nagie ściany i tylko jeden obrazek.

Jakaś grafika. Zachodzące na siebie prostokąty. Kto zdecydował, że powinna tu wisieć? Czy ma na celu stworzenie domowej atmosfery?

Przy łóżku znajduje się stolik z wacikami, solą fizjologiczną i lekarstwami, wazon z czerwonymi tulipanami, wczorajsze popołudniówki, 10 marca 1989, artykuły o przesłuchaniach Carla Lidboma przez Trybunał Konstytucyjny w toczącej się bez końca sprawie Ebbego Carlssona^2, szklanka soku ze słomką. W nogach kroplówka, która zaopatruje młodego mężczyznę na łóżku w morfinę, antybiotyki i płyn infuzyjny, mężczyznę na szpitalnym łóżku z rurkami w nosie i u ramion.

Obok łóżka siedzi na krześle drugi młody mężczyzna. Czuwa. Wcześniej w ciągu dnia towarzyszyło mu kilku przyjaciół, ale teraz został sam. Czyta choremu na głos wiersze.

– Przeczytam ci wiersz Karin Boye^3 – mówi. – Był czas, że nasze lato trwało wieczność całą. Włóczyliśmy się w słońcu, bez końca to trwało…

Przez chwilę wygląda na zewnątrz. Jest zima. Chciałby otworzyć okno, ale to niemożliwe.

Wszystko jest tu pozamykane. Odizolowane.

Zamyka oczy i przywołuje w wyobraźni wczesny majowy wieczór. Całkowity początek czegoś. Przez otwarte okno wpadał zapach bzu. Nareszcie nadchodziło lato, na które czekali, które uczynili swoim celem.

Oby do lata, mówili sobie, to za nie trzymali kciuki. Myślenie o tym potrafi go wpędzić w totalną rozpacz.

Otwiera oczy, wraca do rzeczywistości. Zamknięte okno. W pokoju unosi się zapach środków dezynfekcyjnych i czegoś nieokreślonego, mdląco słodkiego, co już zawsze będzie mu się kojarzyło z tym pomieszczeniem.

Nie ma lata. Jest zima.

– Więcej nie dam rady. Mogę posprzątać ze stołu? – pyta Margareta.

– Najadłaś się już? – pyta matka.

Syn wstaje, niecierpliwi się.

– Ja też się najadłem! Możemy się teraz wykąpać?

Benjamin odwraca się i napotyka wzrokiem swoje odbicie w świeżo umytym oknie.

– Nie jest aby za zimno? – oponuje ojciec.

– Wcale nie jest za zimno – upiera się Margareta.

– Tego nie wiesz – ucina matka. – Ingmarze, napijesz się kawy?

– Bardzo chętnie, najdroższa. Tak czy owak, musicie odczekać pół godziny, żeby nie dostać skurczu.

Benjamin przegląda się w świeżo umytym oknie.

Zanurza się w swoim odbiciu. Czasami robi coś takiego.

Powoli podnosi ramię i widzi, jak jego odbicie robi to samo. Studiuje swoje oczy, twarz, przekrzywia lekko głowę najpierw w jedną, potem w drugą stronę.

A potem nagle przyciska obie dłonie do szyby. Powstaje na niej ich wyraźny odcisk.

– No i co ty zrobiłeś? – wybucha z irytacją ojciec. – Przecież przed chwilą to okno umyłem!

Dopiero teraz Benjamin robi się na nowo obecny. Ze zdziwieniem przygląda się odciskom swoich dłoni.

Myśli: „Jestem tutaj”.

To potężna, wspaniała myśl.

Benjamin odkrył, że istnieje.

Przez całe życie będzie pamiętał tę chwilę. Letni wieczór, weranda, morze. Odciski dłoni na szkle. To, że dostrzegł siebie.

W lustrze szyby zauważył coś. To coś odpowiadało na jego spojrzenie i jakby przytakująco kiwało głową. Pozostanie jednym z jego najwcześniejszych wspomnień.

– Masz zaraz pójść po ścierkę i płyn do mycia okien, żeby zmyć te ślady.

Ojciec kontynuuje jedzenie. Zawsze tak postępuje. Nie podnosi głosu. Nie robi się zły. Postanawia coś i potem tak już ma być. Inni muszą się dostosować. Chcą być posłuszni.

Benjamin kocha ojca. Kocha też jego ojcowski autorytet. To, że tata decyduje, jak ma być.

– Chętnie – odpowiada radośnie. – Mycie okien jest fajne.

Młody mężczyzna na łóżku otworzył oczy. Przesuwa niespokojnie wzrokiem po suficie.

Poci się. Oddycha. Uparcie, z przerażeniem.

Oddychanie stanowi wysiłek. Chory leży z uniesionymi do góry dłońmi, jak do modlitwy. Jęczy. Jest bardzo zmęczony i bardzo się boi.

Po jego twarzy płyną łzy. Wciąż płacze. Młody mężczyzna, który siedzi obok, usiłuje nie zauważać tego płaczu. Próbuje się koncentrować na czytanym wierszu.

Nie podnosić głosu.

Nie dać się zarazić niepokojem.

Zachować spokój. Powagę. Czuwać z tą powagą nad chorym.

Miłość i kontrola. Nie da się ich oddzielić. W rzeczywistości chciałby wrzeszczeć i szarpać ukochanego, wtrząsnąć w niego życie, bić, pieścić, pocieszać: „Nie płacz, mój ukochany, nie wolno ci płakać!”.

Ale nie krzyczy. Nie bije, nie pieści, nie pociesza, zamiast tego czyta wiersz Karin Boye, zanurza się w słowach:

– Nurkowaliśmy w bezdennej głębi woni i zieleni…

Głos załamuje się wbrew jego woli. Musi wziąć głęboki oddech, żeby zdusić wzbierający płacz, zmusza się, żeby czytać dalej, spokojnie, trzeźwo, dokładnie tak, jak go nauczono w dzieciństwie, tak, jak by to robił jego ojciec.

– Nurkowaliśmy w bezdennej głębi woni i zieleni, wyzbyci obawy przed godziną cieni…

Chory w gorączce rzuca niespokojnie głową. Ma rozbiegane oczy.

Dusi się. To stąd niepokój i strach. Jest bliski uduszenia się.

Młody mężczyzna na łóżku ma umrzeć i dobrze o tym wie.

Bardzo boi się śmierci.

*

Nadzy Margareta i Benjamin bawią się na brzegu morza w popołudniowym słońcu. Na dworze jest nie więcej niż szesnaście stopni, ale oni tak bardzo czekali na wiosnę i na lato, że nie mogą już czekać dłużej.

Rodzice przyglądają im się. Ojciec wykorzystuje okazję, żeby czyścić plażę z kamieni, wrzuca je z powrotem do morza. Nawet teraz, pod wieczór, słońce świeci tak mocno, że piach wygląda, jakby się palił. Woda się iskrzy, przy pomoście żarzą się brzozy i osiki.

– Teraz się zanurzę – decyduje nagle syn i robi kilka kroków w głąb wody.

– Ależ Benjamin, woda jest lodowata! – oponuje mama, która stoi na plaży obok taty.

Chłopiec nie słucha jej, wchodzi coraz głębiej. Naprawdę jest lodowato zimno, ale i tak to zrobi.

– Nie dalej niż do pępka! – krzyczy ojciec.

Benjamin zatrzymuje się, krzyżuje ramiona i wciąga powietrze.

Potem powoli i zdecydowanie zanurza się w zimnej wodzie.

Młody mężczyzna, który leży w łóżku, poci się i płacze, ponieważ ma umrzeć. Drugi młody mężczyzna, siedzący na krześle, usiłuje zapanować nad uczuciami, czytając wiersz Karin Boye.

– Gdzie teraz jest ta wieczność? Co nam po niej? Jak mogliśmy wyrzucić z pamięci to święte nieodgadnione? Dzień nam się raptem skrócił…

Młody mężczyzna nad książką kontynuuje czytanie.

To jak zaklęcie.

Jak modlitwa, teraz, gdy już nie może się modlić, gdy stracił prawo do modlitwy.

Myśli: „My, co nie mamy już wiary, także się modlimy, tylko że nikt nie słucha naszych modlitw”.

– Zmagamy się w konwulsjach – czyta młody mężczyzna na krześle – w twórczej walce pochłania nas – pomiędzy każdym zdaniem robi małą przerwę – dzieło wieczne – a jego istotą…

Podnosi wzrok na chorego w łóżku – na chwilę się uspokoił i znowu zamknął oczy. Dwie pielęgniarki, które zmieniły leżącemu opatrunki na ranach i przewróciły go na bok, zrobiły, co miały zrobić, i opuszczają w milczeniu pokój.

– …jest czas.

Młody mężczyzna na krześle ostrożnie odkłada tom z wierszami Karin Boye, antologię kupioną w lutym na wyprzedaży. Śledzi oddech tego drugiego. Nadal jest płytki i przyspieszony, jak u przerażonego ptaka. Głowa wciąż rusza się na boki na poduszce, teraz jednak dużo mniej gwałtownie.

Młody mężczyzna wstaje z krzesła, żeby umyć choremu twarz. Chory jęczy, jakby ktoś go niepokoił. Młody mężczyzna głaszcze go po klatce piersiowej.

Wyczuwa żebra. Zatrzymuje rękę.

Czuje serce, które jeszcze bije.

Benjamin zanurzył się i szybko wybiega z wody.

– Widzieliście, jak zanurkowałem? – krzyczy z dumą, pełen werwy, i natychmiast wbiega z powrotem do morza.

– Wspaniale! – odpowiada ojciec, chociaż nawet na niego nie zerknął, bo pilnuje siedzącej w mokrym piasku Margarety.

– Wychodźcie już, bo zamarzniecie.

Britta wsuwa rękę w dłoń Ingmara, żeby choć na sekundę przestał nad wszystkim czuwać. W gruncie rzeczy kocha go za jego potrzebę kontroli, za odpowiedzialność, jaką na siebie bierze, i za autorytet, są jednak takie chwile, kiedy człowiek powinien odpuścić, pozwolić, żeby wszystko przez moment było takie, jakie jest.

Spogląda na gładką jak lustro wodę i kąpiące się dzieci. Wzdycha z radością.

– „Był czas, że nasze lato trwało wieczność całą”… – mówi i delikatnie ściska rękę męża.

On jednak chyba nie rozpoznał wersu z wiersza Karin Boye ani nie zauważył uścisku dłoni żony, bo ją puszcza i podnosi z piasku duży plażowy ręcznik. Jak zawsze, kiedy uwaga Ingmara skupia się na czymś innym, przeszywa ją dreszcz zawodu. Tak łatwo mu to przychodzi. Odtrącenie żony to dla niego pestka.

– Wyłaźcie już, dzieciaki, powiedziałem! – krzyczy Ingmar, unosząc do góry ręcznik, jak napomnienie dla Benjamina, nadal zanurzonego po pas w wodzie o temperaturze piętnastu stopni, i dla Margarety, której pupa wciąż znajduje się na zimnym mokrym piasku.

– Wyłaźcie już, mówię, czas się wytrzeć!

Dzieci wychodzą posłusznie, biegną w jego ramiona.

Otula je swoim ciepłem jak Anioł Stróż.

Benjamin śpi na górnym łóżku, a Margareta na dolnym. Dokładnie tak, jak być powinno.

Chłopiec ma na sobie za małą spłowiałą piżamę w słoniki, które stoją na czymś, co przypomina piłki plażowe. Piżama została na zimę w letnim domu, zapomniana. Benjamin obwąchuje ją. Jego wakacyjna piżama.

Przesunął się, żeby zrobić na poduszce miejsce dla dwóch ulubionych pluszaków, zniszczonego misia i szmacianego kotka. Lubi dopilnować, żeby miały jak najwygodniejsze miejsca, a sam chętnie kuli się na materacu tuż obok poduszki.

Margareta jak zwykle ma w łóżku komiksy z Kaczorem Donaldem. Mama siedzi na taborecie przy krawędzi dolnego łóżka i czyta im wieczorną modlitwę. Roleta w oknie lekko się kołysze unoszona przez bryzę, do pokoju wpada struga chłodniejszego powietrza. Wszystko jest precyzyjnie zaplanowane przez Boga. Wszystko jest takie, jak być powinno.

Matka zmawia za nich na głos pacierze.

– Jehowo Boże – zaczyna.

Benjamin i Margareta zamykają oczy, żeby lepiej słyszeć matczyny głos i wezwania: „Jehowo Boże. Jehowo Boże”.

Bóg, który objawił się Mojżeszowi w płonącym krzaku. Który przeprowadził swój lud przez pustynię. Który nakazał, by Morze Czerwone rozstąpiło się i jego wybrańcy przeszli suchą nogą po morskim dnie. Który sprawił, że z nieba spadła manna, żeby mogli się pożywić.

– Jehowo Boże – modli się matka – dziękujemy Ci za ten dzień i za to, że możemy być twoimi świadkami. Prosimy Cię, żebyś w nocy miał w swojej opiece Margaretę i Benjamina, a także mnie i tatę, tak byśmy mogli dobrze się wyspać i obudzić jutro do nowego dnia, a potem dalej czcić i chwalić Twoje imię poprzez wszystko, co czynimy…

Benjamin zwija się na materacu w pozycji embrionalnej. Na chwilę podnosi oczy, żeby upewnić się, że miś i kotek leżą tam, gdzie powinny, na poduszce. Słyszy głos matki. W oknie rozpostarta jest siatka na komary, przez którą wpada chłodny wieczór. Chłopiec syci się bezpieczeństwem, którym jest Jehowa. Ponownie zamyka oczy i gdyby mama spojrzała na niego, zobaczyłaby, że się uśmiecha.

Ingmar sprząta ze stołu po kolacji. Przez ramię przerzucił sobie ścierkę kuchenną. Uwielbia zbierać naczynia i myć je do czysta, przywracać porządek, naprawiać. Również wtedy, gdy to jego żona zobowiąże się posprzątać w kuchni, potrafi chodzić za nią ze ścierką i przecierać wszystko po raz ostatni, żeby było idealnie. Nie chodzi o skrytykowanie pracy żony, tylko o to, że ta czynność sprawia mu wielką przyjemność. Przychodzi mu wtedy do głowy być może niemoralna myśl, że to samo musiał czuć Jehowa w siódmym dniu stworzenia, kiedy spojrzał na całe swoje dzieło i zobaczył, że jest dobre.

Dokładnie tak czuje się Ingmar: zadowolony, sprawujący kontrolę i czysty.

Teraz może już nadejść noc, a potem następny dzień, jeśli tego pragnie Bóg.

Są przygotowani.

Nagle dostrzega odcisk ręki syna na błyszczącej w wieczornym słońcu szybie.

W końcu nie został wytarty. Benjamin posłusznie poszedł po ścierkę, Ingmar to pamięta, jednak potem coś musiało odwrócić jego uwagę, tak to jest z dziećmi.

Teraz już się położyły i nie powinno się ich zrywać z łóżka z takiego powodu, ale Ingmar nie może zostawić brudnej szyby.

Zdejmuje z ramienia ścierkę i podchodzi do okna. Odcisk dłoni jest dobrze widoczny w wieczornym świetle. To tłuszcz ze śledzia, którego Benjamin jadł rękami.

Ojciec zatrzymuje się i przygląda śladowi zostawionemu przez syna.

Pięć palców u każdej dłoni. Jest w tym jakaś doskonałość. Na moment obezwładnia go wdzięczność. Za to, że mu zaufano i mógł zostać ojcem. Że Jehowa podarował mu coś tak wspaniałego, jak opieka nad dwoma ludzkimi istnieniami.

Przez chwilę czuje się obezwładniony nadmiarem miłości. Stoi bez ruchu i patrzy. Chce podziękować Jehowie i chwalić go za ten moment. Chce się pomodlić, by dwójka jego dzieci stała się dobrymi sługami Jehowy, żeby swoim życiem nieustannie czciły imię Boże.

Długo patrzy na ów ślad ręki. Stoi tak, jakby chciał coś zatrzymać.

Dłonie syna, takie małe. Rozczapierzone paluszki. Przypominają rysunki z epoki kamiennej we francuskich jaskiniach, widział je na zdjęciach.

Słońce zniża się nad lśniącą jak lustro zatoką.

Waha się.

Młody mężczyzna leżący na łóżku jeszcze oddycha. Każdy oddech przychodzi z trudem. Wszystko w pokoju koncentruje się wokół tych mozolnych, urywanych zaczerpnięć powietrza. Młody mężczyzna, który siedzi na krześle obok, wpatruje się w jego usta i nadal unoszącą się grdykę – są jak woda o wyrównujących się falach.

Waha się, ale nie pozwala sobie na wątpliwości.

Wahanie jest szkodliwe, może najbardziej ze wszystkiego.

Dlatego już bez namysłu ojciec wyciera odcisk rąk syna z okiennej szyby, aż przechodzą go ciarki.

Coś, co musi zostać zrobione.

Szkło jest znów czyste. Odbija się w nim tylko zachodzące słońce i niebo.

Młody mężczyzna w łóżku zaciska nagle dłonie. Ściska mocno, mocno. Potem rozluźnia się.

Młody mężczyzna, który siedzi na krześle, podnosi oczy, jakby przed chwilą nie uważał.

– Rasmus?

Gwałtownie podrywa się z miejsca.

*

– Rasmus?

Słyszy jej głos, ale jakby do niego nie docierał. Jest daleko, nie musi się nim przejmować. Jeśli się postara, to przecież i tak go znajdzie. Nie schował się ani nic takiego. Po prostu znowu zniknął w sobie. Jak ma to wytłumaczyć, że zagłębia się w sobie, ma tam cały wszechświat. Inną rzeczywistość. Świat ze szkła. Rasmus jest szklanym chłopcem.

Rasmus stoi przy oknie w dużym pokoju z twarzą tuż przy szybie. Na zewnątrz znajduje się ogród, w którym zawsze panuje spokój – ogrodowe meble, dobrze przystrzyżony trawnik, starannie wypielęgnowane jabłonie, różane rabaty i margerytki wzdłuż wysypanej żwirem ścieżki do furtki; za nią i za płotem rozciąga się droga, szosa przez Koppom, która prowadzi dalej, daleko stąd.

Koppom jest małą miejscowością. Rzecz jasna są tu wąskie ulice, jak ulica Stara, ulica Grzybowa albo Wrzosowa, ale tylko jedna szosa z prawdziwego zdarzenia, Droga Koppom. Jeśli skręci się w prawo, prowadzi do Åmotfors, a jeśli w lewo, to do Årjäng.

Przez całe życie Rasmus będzie kojarzył lewo i prawo z Åmotfors i Årjäng. Witając się, wyciąga Åmotfors, dzień dobry, dzień dobry, ale ponieważ Rasmus jest leworęczny, pisze Årjäng.

Są takie dni, kiedy Rasmus może godzinami stać przy płocie i tylko patrzeć na szosę, w dal.

Można nią wyjechać. Wydostać się stąd.

Stoi tam, przepełniony tęsknotą, patrząc na przejeżdżające samochody.

Są w drodze dokądś.

Wyobraża sobie ludzi, którzy je prowadzą – kim są, dokąd zmierzają. W jego marzeniach zawsze są bardzo szczęśliwi i zawsze są mężczyznami.

– Rasmus?

Zaraz wyjdzie z kuchni i zacznie go szukać. Robi tak zawsze, pełna niepokoju, że coś mu się przytrafiło.

Rasmus opiera czoło o szybę. Na parapecie stoi rząd doniczek z niewielkimi petuniami. Zawsze tu stoją. Te same małe doniczki. Te same niewielkie petunie. Tak jak wszystko, co mają w domu. Wszystko, co tu jest, zawsze się tu znajdowało.

Któregoś razu, kiedy Rasmus miał trzy lata, z wielkim skupieniem pozrywał wszystkie kwiatki. Opowiadają o tym, kiedy odwiedzają ich goście. O tym, jak ich synek zerwał kwiatki. Potem się śmieją.

Rasmus chucha na szybę. Pisze coś palcem na zaparowanej powierzchni.

– Rasmus!

Teraz stoi w drzwiach do pokoju. Zauważa go i uspokaja się.

– Aha, tu jesteś. A nie mógłbyś odpowiadać, jak się ciebie woła?

Podchodzi do niego i delikatnie przesuwa ręką po jego włosach i karku.

– Co tu robisz? Dlaczego nie bawisz się na dworze?

Siedmiolatek nie rusza się z miejsca, jego twarz jest tylko kilka centymetrów od szyby. Zafascynowany wpatruje się w napis. Nie może się oderwać od tego cudu.

– Napisałem swoje imię. Zobacz! Napisałem Rasmus.

Jego imię.

– Jest napisane Rasmus, tak!

Matka zmienia temat rozmowy. Stara się, żeby jej głos brzmiał dziarsko i pogodnie.

– Wiesz, widziałam, że Erik bawi się na dworze z jakimś kolegą. Nie zapytasz, czy mógłbyś się z nimi pobawić?

Jak zwykle zachowuje się, jakby jej nie słyszał, chociaż stoi tuż obok niego. Jest całkowicie zagłębiony w swoim świecie.

– Patrz, mama! – woła zdumiony i kiwa głową w stronę szyby; litery, które napisał palcem, zaczynają właśnie znikać.

– Moje imię! Znika!

Do pokoju wbiega pielęgniarka. Szybkimi zdecydowanymi ruchami naciąga rękawiczki. Partner pacjenta mocno przyciska ucho do ust chorego, głaszcze go po czole i przeraźliwie krzyczy, że jego chłopak nie oddycha.

Pielęgniarka wyciąga z kieszeni małe lusterko i przytrzymuje je tuż nad ustami pacjenta.

Chciałaby powiedzieć: „Proszę nie histeryzować!”.

Nie mówi tego jednak.

– Ależ tak, oddycha. Proszę spojrzeć! – uspokaja.

Lusterko jest lekko zaparowane.

Litery jego imienia widać jeszcze na zaparowanej szybie.

Matka gładzi go po policzku, jest zmartwiona i pełna podziwu. Syn jest jej wielkim i jedynym cudem. On jeden nadaje sens jej życiu.

Dotyka go tak ostrożnie, jakby się bała, że w rzeczywistości nie istnieje, że jest tylko maleńką skalistą wysepką, do której dociera się tylko raz i już nigdy więcej, jakby był wodą parującą pod wpływem ciepła jej rąk, jakby w każdej chwili mógł się rozpuścić i zniknąć.

On, jedyny cud jej życia.

Jej miłość do niego – oczywiście, że jest radością, szczęściem i tak dalej – ale jest też zawsze niepokojem i smutkiem.

Wie, że nie wolno jej tak czuć, ale tak czuje.

Smutek jest gęsty jak szare zachmurzone niebo, jak potężny ucisk w piersiach, z którym, wie o tym, musi się nauczyć żyć, bo to brzemię to ciężar jej syna. Albo raczej – nieobecności jej syna.

Ból fantomowy.

Kiedy był niemowlakiem, stawał na jej piersiach, podtrzymywała go rękami, a on się śmiał, jego oczy były pełne szczęścia i radości, czuła jego ciężar naciskający na jej ciało.

Ten sam ucisk, to samo brzemię czuje zawsze, a zwłaszcza wtedy, gdy nie ma go przy niej.

Czuje jego ciężar, wagę, gdyby tylko mogła go zobaczyć, sprawdziłaby, czy się śmieje, czy ma radosne oczy, ale nie może go widzieć, może tylko zawołać, jak echo albo cień, i wtedy rozumie, czym byłaby prawdziwa rozpacz: stracić go, nigdy więcej nie móc zobaczyć, nigdy więcej dotknąć, mieć tylko ów ciężar i brzemię, i fantomowy ból w piersi.

Jego brak.

Potrafi być bliska płaczu nawet wtedy, gdy ma go przy sobie, kiedy stoi tuż obok niej, a ona z niedowierzaniem głaszcze go po karku, po włosach, bo wie, że on zacznie się oddalać. W końcu tak się musi stać: oddali się od niej.

Rozpłynie się jak para, jak poranna mgła.

Taki kruchy, taki drogocenny.

Dotyka go obezwładniona czułością i niepokojem, widzi, jak Erik sąsiadów bawi się z jakimiś dzieciakami po drugiej stronie ulicy, Rasmus nie powinien być tu z nią, powinien być tam, z innymi, powinien biegać dookoła i hałasować, a nie stać tutaj, chuchać na szybę i pisać palcem swoje imię na zaparowanym szkle.

– Dlaczego nie pójdziesz na dwór pobawić się z innymi dziećmi?

Nie oczekuje odpowiedzi. Jest tak, jakby już teraz był gdzieś daleko.

W innym świecie.

Mijają lata. Przed oczami przesuwają się krajobrazy. Rasmus wygląda na zewnątrz. Odeszło dzieciństwo. Jego twarz odbija się w szybie.

Przedział, w którym siedzi, jest pusty. Czasem zagląda na papierosa jakiś mężczyzna z części dla niepalących, pali, nie mówiąc do Rasmusa ani słowa, nawet nie kiwnie głową w jego stronę. Potem wychodzi. Metalowe popielniczki są pełne petów. Na małej tabliczce pod oknem napis, że nie wolno się wychylać ani wyrzucać przedmiotów mogących wywołać pożar lub wyrządzić inne szkody.

Rasmus ma na sobie budrysówkę taty. Jest trochę za duża, może się w niej schować, owinąć nią. Na zewnątrz pola i lasy, jakaś szosa, jakaś mała miejscowość.

Przedział to kapsuła. Rasmus znajduje się w drodze. Wyjdzie stąd w swoje nowe życie. Już nigdy nie powróci. Jest w drodze do domu, którego nigdy nie widział.

Drzwi otwiera konduktor. Jego mundur wzbudza respekt. Ma szeroką brodę, ciemny kilkudniowy zarost. Ciepłe, brązowe oczy.

– Następna stacja Katrineholm – mówi. – Potem Södertälje södra.

Rasmus próbuje uchwycić jego wzrok. Ich spojrzenia na chwilę się spotykają. Jakby się wzajemnie sprawdzali, zawierali rodzaj umowy. A może tak się tylko Rasmusowi zdaje.

Konduktor zamyka drzwi przedziału i idzie dalej wzdłuż pociągu. Rasmus drży, pochyla się do przodu, zasłania oczy rękami, potem znów przyciska twarz do szyby.

Pewnego razu na pogotowiu młody lekarz dotknął go z ostrożną miękkością, która całkowicie go obezwładniła. On też miał ciepłe brązowe oczy, takie jak konduktor.

Pewnego razu w pociągu z Åmotfors do Charlottenberg obcy mężczyzna siedział tak blisko, że go dotykał. Przyciskał kolano do kolana Rasmusa, chociaż nie musiał. Spędzili w ten sposób niemal całą drogę.

Był to rodzaj umowy.

Pewnego razu na basenie w Arvice jakiś starszy facet zaczął się dotykać, kiedy zostali tylko we dwóch w saunie. Rasmus czuł narastającą panikę. Nie miał ręcznika, żeby się zakryć. Facet był dość przystojny. Rasmus miał może szesnaście lat. Później facet próbował go zwabić do swojej kabiny w przebieralni. Było to tak przemożne, że aż nie do udźwignięcia.

A teraz konduktor, który popatrzył mu przeciągle w oczy. Małe, krótkie, przelotne kontakty. Niczego źle nie zrozumiał, nie sądzi, by tak było. Coś się między nimi zdarzyło. Przynależeli do siebie.

Już pora, żeby nadeszło coś więcej. Ma dziewiętnaście lat. Musi się wydostać na powierzchnię. I właśnie to robi. Dlatego siedzi w kapsule.

Gdy wysiądzie, wejdzie w coś innego.

Chucha na szybę i pisze swoje imię. Przed oczami przesuwają się krajobrazy.

Poprzedniego wieczoru, kiedy Rasmus się pakował, do jego pokoju weszła Sara z ubraniami i rzeczami, które jej zdaniem powinien z sobą zabrać. Świeżo wyprasowane koszule, ręczniki, na koniec w ręce została jej jego maturalna czapka, zakręciła nią.

– Może przyda ci się ta czapka?

– Mamo, błagam, na co mi ona w Sztokholmie?

– Tak… nie… ja… no nie wiem.

Zrobił jej przykrość. Zauważył to. Dotknięta strzepnęła czapkę ręką.

– Aha. Wobec tego ja ją sobie zostawię. Na razie.

Potem położyła czapkę jak trofeum w salonie na reprezentacyjnej półce. Żeby zrobić dla niej miejsce, ze złością odsunęła fotografię ślubną. Doprawdy, niech chłopak zobaczy, jak cenna jest ta czapka! Na półce stoją rodzinne zdjęcia i piękny chiński wazon, poza tym kilka książek. Harald zapisał się do klubu wydawnictwa Dobre Książki i teraz zbiera ich wielotomowy słownik. Na razie mają cztery części, ale cały czas wychodzą kolejne.

Harald oglądał telewizję.

W dzienniku pokazywali wywiad ze zwycięzcą wyborów, Olofem Palmem. Przez cienką ścianę swojego pokoju Rasmus słyszał jego dobitny głos.

Teraz tata jest zadowolony, wiedział o tym. Socjaldemokraci wrócili do władzy, zakończyło się sześć lat bezsensownego błądzenia rządów burżuazyjnych.

Wysokie niebo. Zimny dzień mimo słońca. Dzień, w którym zostawia za sobą swoje dzieciństwo. Zapach jesieni i rozstania. Drzewa pełne jabłek.

Otwarty bagażnik. Harald pakuje walizki. Sara chodzi w tę i z powrotem między samochodem a domem, napięta jak struna. Krzyżuje ramiona na piersiach. Jakby się bała, że o czymś zapomni.

Po drugiej stronie drogi przy stacji benzynowej stoją młodzi chłopcy.

– Zobacz tam, jest Erik i reszta! – Nie może się powstrzymać Sara.

Macha ręką na powitanie. Może chce, żeby ją zobaczyli. W końcu to koledzy Rasmusa z dzieciństwa. Woła do nich.

– Erik!

Chłopcy widzą ich, ale odwracają się plecami. Rasmus też odwraca twarz.

Sara opuszcza rękę. Niepewnie. Nie wie, co zrobić. Myśli o wszystkich chwilach, kiedy próbowała tych cholernych gówniarzy jakoś przekupić. Ciastkami, bułeczkami, cukierkami. Chodźcie pobawić się z Rasmusem! Harald zatrzaskuje bagażnik. Rzuca spojrzenie na chłopaków po drugiej stronie drogi. Potem ze spokojem sadowi się na miejscu kierowcy.

– No to dobra. Jedziemy.

W samochodzie siedzą w milczeniu. Harald prowadzi. Rasmus siedzi z tyłu. Przejeżdżają powoli przez Koppom.

Rasmus spogląda na domy, sklepy i warsztaty po drodze: sklep z narzędziami, z obuwiem, stacja benzynowa, jego stara podstawówka, gimnazjum i Koppom-shop, w którym można kupić najbardziej beznadziejne dżinsy świata oraz ubranka dla dzieci.

Mijają sklep żelazny, papiernik U Waldemara, Astrid – Fryzjerstwo Damskie i sklep elektroniczny. Artykuły budowlane, kiedyś był tu też przystanek szynobusu. Bank spółdzielczy, sklep spożywczy, Wojewódzka Kasa Oszczędności i biblioteka. W jej piwnicy działał klub młodzieżowy prowadzony przez pastora, Rasmus nienawidził go chyba najbardziej z całego Koppom.

Przejeżdżają obok kolejnego spożywczego, stacji benzynowej Shell, Fagergrens – Konfekcja Damska, domu kultury i cukierni U Bossego, która rok temu zyskała nowego właściciela, a że jego żona pochodziła z Filipin, spowodowało to zmianę nazwy na Café Philippines. Obok cukierni widać dawne zakłady pracy, Frank Dahlbergs AB, gdzie zatrudniony był niegdyś Harald, zanim firma zbankrutowała w 1973 roku. Potem przyjęli go do fabryki amunicji Norma w Åmotfors, gdzie pracuje do dziś na stanowisku szefa działu w wytwórni nabojów.

Mijają stację kolejową, Kasę Ubezpieczeń, pocztę i Bank Warmlandzki, aptekę, w której pracuje Holger, i ośrodek zdrowia, gdzie pracuje mama.

Jadą przed siebie, widząc to wszystko, a Rasmus myśli, że to po raz ostatni. Już nigdy tu nie wróci.

Zarazem wie, że przyjedzie ponownie na święta.

– Mogli się chociaż przywitać – przeżywa mama.

Rasmus wzdycha.

– Ja też się nie przywitałem.

– No przecież chodziliście przez dziewięć lat do jednej klasy – wybucha mama, w jej głosie słychać rozpacz.

Takie niepowodzenie. Kolega z dzieciństwa, który mieszkał naprzeciwko przez wszystkie lata, po prostu odwraca się tyłem.

Milczą, aż tata czuje, że musi coś powiedzieć.

– Och, Rasmus to dobry chłopak – mówi.

*

– Łapać go!

Krzyk na szkolnym dziedzińcu. Zima dopisała. Spadło mnóstwo śniegu. Trudno biec przez śnieg w kombinezonie, butach z cholewkami, czapce uszance i rękawiczkach. Nie sposób się poruszać. Serce wali pod ciepłym podkoszulkiem, swetrem i kurtką. Rasmus się poci. Koledzy z klasy gonią go, dopadają, przewracają na plecy. Gdzieś tam jest słońce, ale niemal go nie widać na szarym niebie. Tchórzliwy świadek. Nagie drzewa. Na dziedzińcu brzydkie brudne kopy śniegu zepchnięte przez pług śnieżny.

Jeden chłopak siada mu na klatce piersiowej, rozkłada ramiona, przyciska je kolanami i rękami.

Drugi chłopak, Erik, ten ze stacji benzynowej naprzeciwko ich domu, wrzeszczy przeraźliwie, żeby go nie puszczali.

Jego głos przypomina rżenie konia.

Rasmus ma jeszcze trochę siły. Walczy, żeby się wyrwać. Nie może się poruszać w ciepłych ubraniach i w kombinezonie. Wszystko jest jakby stłumione. Chłopak, który siedzi mu na piersi, utrzymuje się tam bez żadnego problemu.

Erik nadal wykrzykuje swoje wrzaskliwe rozkazy, jak oficer.

– Wytarzajacie go! Kurwa, wytarzajcie!

Kolejny chłopak nabiera śniegu i naciera go nim. Wciska mu go w twarz, wpycha pod koszulkę, na piersi i brzuch. Zmrożony śnieg kłuje w twarz.

Jest zimny, ostry i suchy.

Kolejny chłopak przybiega ze śniegiem obsikanym przez psa. Jest zupełnie żółty. Wcierają mu go w twarz, wciskają w usta, między wargi.

W oknie pokoju nauczycielskiego stoi nauczyciel, schowany do połowy za firanką. Pali i wygląda na dwór z obojętną miną, widzi chłopców, którzy przewrócili kolegę na ziemię i nacierają go śniegiem. Słyszy ich podniecone wrzaski, ale dochodzące do niego dźwięki są wyciszone, odległe, nie obchodzą go.

Mężczyzna zaciąga się papierosem, wypuszcza dym przez nos. Za nim staje inny nauczyciel z filiżanką kawy. Miesza łyżeczką. On też wygląda przez okno. Widzi to samo. Czuje, że sprawa wymaga komentarza. Może dlatego, że należy wyjaśnić, czemu zatrzymał się tuż przy koledze. Wypadałoby powiedzieć coś grzecznościowego.

– No tak, chłopaki! – mówi.

Potem podnosi filiżankę do ust i wypija łyk kawy.

Drugi mężczyzna wydmuchuje nosem dym i wzdycha.

– Tak.

Przez chwilę milczy. Patrzy na dziedziniec. Na chłopców bijących przewróconego na ziemię dzieciaka. Na szare niebo. Na słońce, które nie może się przebić zza chmur.

Znowu wzdycha.

– Ależ rozrabiają.

Z namysłem zaciąga się jeszcze raz. Wypuszcza dym. Drugi nauczyciel odchodzi, żeby odstawić brudną filiżankę.

*

Był czas, że nasze dzieciństwo trwało wieczność całą.

Chociaż można je zmierzyć tym, z czego wyrośliśmy, co spłowiało, sprało się.

Ubraniami już nie do użycia, które uprano, uprasowano i powkładano do pudeł, gdzie będzie się je przechowywać. Jak relikwie.

Samo dorastanie jest jednak niezauważalne, chyba że przyglądamy mu się z pewnej odległości – przychodzimy tylko czasem w odwiedziny, powiedzmy raz na pół roku, i możemy wtedy zauważyć, jak ktoś wystrzelił w górę.

Jeśli jesteś blisko, wydaje się, że nic się nie zmienia.

Jeśli jesteś uwięziony bez drogi ucieczki.

Wczesny ranek. Jest grudzień, jeszcze przez parę godzin będzie ciemno.

Rasmus zjadł śniadanie. Płatki kukurydziane z cukrem i mlekiem oraz bułka maślana z topionym serkiem. Stoi teraz w swojej brązowej piżamie o zbyt krótkich nogawkach. Są na niej radosne nagie kobiety na rowerach.

– Co za absurdalny wzór na dziecięcą piżamę! – syknęła Sara, kiedy Christine, ciotka Rasmusa, mu ją przyniosła. Rasmus kochał jednak tę piżamę bardziej niż jakiekolwiek inne ubranie, a teraz piżama jest zużyta, spłowiała i za mała, niedługo Sara w ostatnim geście miłości upierze ją, wyprasuje, złoży i gdzieś schowa.

Gołe stopy na zimnej podłodze. Uda przyciśnięte do ciepłego kaloryfera. Jak zawsze Rasmus stoi tu i wygląda przez okno w salonie. W szybie oprócz jego twarzy odbija się elektryczny siedmioramienny świecznik adwentowy. Już wkrótce święta. Przyjdą ciocia Kjerstin z mężem Stigiem i ciocia Christina, i sąsiad Holger, który nie ma rodziny, on też tu będzie.

Rasmus będzie jedynym dzieckiem. Zawsze tak było. Kjerstin i Stig nie mają dzieci. Wszystko robi się dla Rasmusa. To on znajduje się w centrum uwagi. Dźwiga tę odpowiedzialność z dużą powagą.

Zostały jeszcze dwa tygodnie do końca semestru. Za dzień, dwa Sara wyciągnie pudła z krasnalami i mikołajami.

Mają tyle krasnali, że aż trudno w to uwierzyć.

Na jabłoniach, krzakach róży i meblach ogrodowych leży niewzruszenie ciężki śnieg.

Na jednej jabłonce Harald zawiesił huśtawkę.

Rasmus bujał się, aż wypatrzyli go chłopcy z sąsiedztwa. Stanęli przy płocie i się gapili. Próbował ich zignorować, ale w końcu tak się zawstydził, że już nie dało rady. Od tej pory huśta się tylko wtedy, gdy ojciec robi mu wyrzuty, że nigdy nie korzysta z huśtawki.

Wszystko jest nieruchome. Jabłonie. Meble ogrodowe. Huśtawka.

Za domem sąsiadów niebo ma różowy odcień. W ich kuchni pali się światło. Pewnie siedzi tam Erik i je śniadanie.

Rasmus opiera czoło o szybę. Chucha na szkło, pisze na zaparowanej powierzchni.

Z łazienki wychodzi Harald. Goli się elektryczną maszynką. Robiąc to, zawsze chodzi między łazienką a kuchnią, w tę i z powrotem, i nuci coś pod nosem. Rasmus lubi, kiedy ojciec się goli. Nie wie dlaczego.

Tata jest z wykształcenia inżynierem i pracuje w laboratorium badawczym firmy Frank Dahlberg AB, która znajduje się w światowej czołówce, jeśli chodzi o kolce do opon kolcowanych. Produkcja odbywa się w miejscowości Skillingmark, tuż przy granicy z Norwegią. W Koppom produkują materiały wygłuszające dla przemysłu samochodowego, samoprzylepne izolacje do samochodów, które wyciszają rezonans i tym podobne – mają też właśnie laboratorium badawcze, gdzie zatrudniony jest Harald.

Tata przystaje, bo zauważył Rasmusa.

– Jeszcze nieubrany? – woła zdumiony. – Sara? – krzyczy. – Rasmus jest nadal w piżamie!

Sara wychodzi z kuchni w szlafroku, papilotach i okularach do czytania, z gazetą „Nowości Warmlandzkie” w ręku.

– Ależ Rasmus – mówi z wyrzutem – przecież spóźnisz się do szkoły! Chyba tego nie chcesz?

Rasmus nie odpowiada. Słyszy, co mówi matka, ale to do niego nie dociera. Opiera czoło o szybę, czuje tylko chłód na skórze.

– Rasmus! Słyszysz, co mówię? Spóźnisz się do szkoły!

Mama jest jak rozgniewany ptak, który chce rozdziobać jego chłodną powłokę. Dlaczego musi to robić?

Patrzy na nią. Nie rozumie, dlaczego ona to robi.

Dlaczego go zmusza.

Potem odwraca od niej głowę i wymiotuje.

Czasami, kiedy Rasmus jest w szkole, wchodzi do jego pokoju z jakąś małą sprawą, może to być książka lub zabawka, którą trzeba odstawić na miejsce. Zdarza się, że przysiądzie na jego łóżku i przez jakiś czas siedzi tam, gładząc ręką narzutę.

To rodzaj modlitwy. Pokój syna jest jak mała kapliczka. Kiedy wysuwa szufladę, żeby włożyć do niej jakieś ubranie, coś się w niej rozpada. Ubrania w szufladach Rasmusa są tak starannie złożone, że przypominają sztywne małe paczuszki lub mocno zaciśnięte pięści.

Rasmus sam je tak układa.

Potrafi całymi godzinami wyjmować w głębokim skupieniu wszystkie ubrania na podłogę, a potem składać je i chować z powrotem.

To właśnie wtedy, gdy Sara widzi skrupulatnie poskładane koszulki i spodnie, coś się w niej rozpada. Jakże zdoła ochronić swojego maleńkiego?

Te wszystkie równo złożone, sztywno pozwijane ubrania.

Nigdy, nigdy nie myślała, że można tak bardzo kogoś kochać.

Harald wkłada walizki Rasmusa na półkę bagażową.

Razem z Sarą wszystko mu zorganizują. Tak, wszystko się kręci wokół Rasmusa. Nic nie można na to poradzić. Jest ich jedynym dzieckiem.

To w ogóle cud, że Harald został jednak ojcem. Przez wiele lat nie wierzył, że to możliwe. Nie on. Już prawie pogodził się z tym, że zostanie starym kawalerem, zrozumiał, że pewnie taki już jego los.

Tutaj w północno-zachodniej Warmlandii nie było to znowu takie nietypowe. Żeby się nie ożenić. Wystarczy popatrzeć na Holgera, ich sąsiada i przyjaciela.

W końcu jednak Harald spotkał Sarę, zupełnie przez przypadek. Dokładnie tak, jak w piosence Moniki Z. Byli już oboje ciut po trzydziestce, tak, Sara nawet o rok starsza.

Zalecał się do jej siostry, Kjerstin, która mieszkała wtedy w Karlstad. To znaczy zalecał, nie zalecał, mieli iść do kina i z jakiegoś powodu Kjerstin zapytała, czy jej starsza siostra mogłaby pójść z nimi. Przyjechała właśnie w odwiedziny do Karlstad, no i tak to się zaczęło.

Kjerstin wyszła potem za chłopaka o imieniu Stig, więc wszystko się dla wszystkich szczęśliwie skończyło.

– Pokaż bilet!

Rasmus podnosi bilet, Sara przekrzywia głowę i mruży oczy, żeby lepiej widzieć.

– Miejsce siódme, to tam, przy oknie!

Pokazuje palcem.

– Co za szczęście! Będziesz mógł sobie powyglądać, nie będziesz się nudził…

– No, jeśli sami nie chcemy pojechać, to musimy wysiadać – przerywa Harald, spoglądając na zegarek.

Harald, Sara i Rasmus wychodzą, żeby się pożegnać na małym peronie w Åmotfors.

Tuż obok stacji znajduje się nowe miejsce pracy Haralda. Norma. Firma produkująca amunicję. W sumie to nie taka nowa praca. Harald jest tam, odkąd przedsiębiorstwo Frank Dahlberg zbankrutowało dziesięć lat temu.

Teraz stoją na stacji. Tak to już jest.

W ich gminie jest tylko zawodówka i szkoła gospodarstwa domowego. Żeby pójść do prawdziwej szkoły średniej ze sprofilowanymi klasami, trzeba składać papiery do liceum Solberga w Arvice.

Było oczywiste, że po podstawówce Rasmus będzie się dalej uczył. Co miałby robić w zawodówce?

Dlatego przez trzy lata każdego ranka wsiadał do autobusu szynowego na przystanku przed sklepem z artykułami budowlanymi i jechał do Arviki, gdzie uczył się w klasie o profilu humanistycznym. Wstawał za piętnaście szósta i wracał do domu dopiero wieczorem.

Można było zorganizować mu mieszkanie w Arvice, wracałby wtedy do domu tylko na weekendy. Uczniowie dojeżdżający z daleka, z Koppom czy Årjäng, zawsze tak robią. Mieszkają na stancji u jakiejś samotnej pani, która chce podreperować domowy budżet, albo znajdują pokoik z wnęką kuchenną w prywatnej, mniejszej kamienicy czynszowej i dzielą go z kolegą.

Razem z Rasmusem do liceum Solberga chodzi jeszcze pięcioro dzieciaków z Koppom, wszyscy mieszkają na miejscu i jeżdżą do domów tylko na weekendy, ale Sara nigdy by się na coś takiego nie zgodziła.

Poza tym cała piątka należy do kościoła misyjnego w Koppom i Rasmus się z nimi nie zadaje.

W zasadzie w całej szkole ma kontakt tylko z dwiema dziewczynami. Stają się jego pierwszymi przyjaciółkami. Gabriella i My.

Gabriella jest duża i pełna energii, uczy się w klasie o profilu ekonomicznym, ma średnią 5,0, bluzkę Lacoste z postawionym kołnierzykiem i sweterek z jagnięcej wełny. Do sweterka przypięty jest zawsze znaczek MUF – młodzieżówki Partii Moderatów.

W sumie nie powinno jej nic łączyć z Rasmusem, ale z jakiegoś powodu wzięła go pod skrzydła już w pierwszym tygodniu szkoły, po czym stali się najdziwniejszą parą liceum Solberga.

Gabriella po prostu zaprosiła go oficjalnie na przekąskę w Nordell, najelegantszej kawiarni w Arvice, z kelnerami, kawą w srebrnym czajniku i napoleonkami, i kiedy naturalnie weszła w rolę gospodyni, nalewając sobie i jemu kawy ze śmietanką i częstując go ciastkiem, przeprosiła, niejako przy okazji, za bezpośredniość i po prostu powiedziała:

– Ależ ty musisz być homoseksualistą!

Nie czekając na odpowiedź, wyjaśniła, że była już w związku z dwiema dziewczynami z klasy, ale jest raczej biseksualna, bo najbardziej kocha się w swoim wychowawcy, co jest zupełnie beznadziejne, bo wychowawca ma żonę, która jest potwornie nudna i trzydzieści lat starsza od niej.

Roześmiała się, a potem wchłonęła połowę napoleonki naraz.

Gabriella naprawdę wzięła Rasmusa szturmem.

Mówi się, że każdy homoseksualista ma własną historię coming outu.

Rasmus jednak nigdy go nie zrobił. Przyjaźnie, acz zdecydowanie i bez grzecznościowego pytania, czy można, został wyautowany przez Gabriellę.

Z podobnym zdecydowaniem, z jakim uczyniła Rasmusa swoim powiernikiem, Gabriella zabiegała o względy wychowawcy.

– Ernst, ze wszystkich paskudnych imion ten cholernik musi mieć na imię Ernst! – marudziła podczas jednego z wielu popołudni poświęconych wałkowaniu z Rasmusem istnienia i poczynań wychowawcy, a że – jak wiadomo – wytrwałość popłaca, w ostatniej klasie liceum Gabriella siedziała w samochodzie nauczyciela, schowanym gdzieś na parkingu, i słuchała jego płaczu oraz wyznań, że nie kocha żony, bo tak naprawdę to kocha ją, ale to niedobrze, bo ona jest jego uczennicą.

Potem płakał jeszcze trochę nad swoim okrutnym losem, żeby później niezdarnie się do niej dobrać i uprawiać z nią seks na tylnym siedzeniu.

Wychowawca zawsze wydawał się bardzo biedny.

O tym wszystkim Gabriella zwykła opowiadać Rasmusowi, kiedy popijali kawę w szkolnej kawiarence, w Kulturalnej, w Nordell lub w kawiarni domu towarowego Domus.

Związek z wychowawcą miał dramatyczne zakończenie.

Podczas semestru letniego, zaledwie miesiąc przed końcem szkoły, okazało się, że Bella, jak na nią mówiono, nie jest jedyną dziewczyną w klasie, której dane było siedzieć obok wychowawcy w schowanym gdzieś na parkingu samochodzie i słuchać jego użalania się nad sobą.

Siadywała tam wiernie co najmniej jeszcze jedna dziewczyna z klasy, Carola; ona także najpierw współczuła nauczycielowi, słuchając, jak mu trudno z żoną, która go nie kocha, a potem otworzyła przed nim swe kojące nastoletnie łono, dając to, czego żona odmawiała.

Ernst po prostu nauczył się, jak rozkładać uczennice na tylnym siedzeniu, i robił to rutynowo.

Trochę łez, opowieść o tym, jak wielki popełniamy błąd, zapewnienie o wiecznej miłości, a potem już można otworzyć rozporek, z którego wyskakuje nauczycielski fiut.

Kurwa mać, ależ się Bella wściekła, kiedy się o tym dowiedziała. Najpierw chciała wejść w porozumienie z Carolą i razem skonfrontować się z wychowawcą lub napisać anonim do jego żony albo dyrektora szkoły, ale potem wyszło na jaw, że jej koleżanka z klasy nadal jest zakochana i naprawdę się spodziewa, że Ernst się dla niej rozwiedzie; to mniej więcej wtedy Gabriella wzniosła oczy do góry i przysięgła na wszystkie świętości, że zostanie pełnoetatową lesbijką i już nigdy nie zbliży się do mężczyzny.

Ojciec Gabrielli jest inżynierem, mieszkają w największym apartamencie w Arvice. Po szkole Rasmus często ich odwiedza i chętnie zostaje na noc, żeby uniknąć żmudnej podróży pociągiem do domu. Kiedy tata Gabrielli kończy sześćdziesiąt lat, Rasmus zostaje zaproszony na przyjęcie w charakterze chłopaka jego córki i zaprezentowany rodzinie, z czego oboje nabijają się potem przez całe miesiące.

My jest pod wieloma względami całkowitym przeciwieństwem Belli. Podczas gdy Gabriella nigdy nie zdejmuje znaczka MUF, My jest jedyną w szkole zwolenniczką VPK – Partii Lewicowo-Komunistycznej. Jej rodzice są rolnikami, mają gospodarstwo w Gunnarskog, miejscowości jeszcze mniejszej niż Koppom. W Arvice My wynajmuje mały zakopcony pokoik z wnęką kuchenną, tylko przecznicę od szkoły, i zazwyczaj nie jeździ do domu nawet na weekendy.

My sama sobie szyje prawie wszystkie ubrania, a resztę kupuje w sklepach z używaną odzieżą, i to właśnie jej Rasmus zawdzięcza swój nowy ekstrawagancki styl. Sama ubiera się w stylu lat sześćdziesiątych – z upudrowaną na blado twarzą, fioletową szminką, wyraźną kreską na powiekach i starannie utapirowanymi włosami. Ma małe, żółte zęby, są żółte od nikotyny, tak jak i czubki palców. Zawsze marznie.

Chodzą do tej samej klasy i uciekają z tych samych lekcji, przede wszystkim z gimnastyki, są zgodni, że wuefista to świnia, w dodatku nie znosi uczniów ze wsi i skwapliwie daje im do zrozumienia, jacy z nich wieśniacy.

W klasie My i Rasmus zawsze siedzą razem. Na angielskim prowadzonym przez nauczyciela, którego koncepcja edukacyjna ogranicza się do czytania na głos literatury anglojęzycznej, podczas gdy uczniowie wyglądają przez okno, piszą do siebie karteczki lub przysypiają. Na francuskim, kiedy słuchają grzmienia Birgitty Gräns. Birgitta czy Birgitte, jak zwykli ją nazywać, jest mała, pulchna i wściekła, uczy francuskiego od niepamiętnych czasów. Już w latach pięćdziesiątych była nauczycielką matki My. Wszyscy panicznie się jej boją. Nauczyciele też.

Podczas lekcji Birgitty Gräns nie można siedzieć w dwóch pierwszych ławkach, bo Birgitta ciągle pluje i pisze na czarnej tablicy z taką agresją, że wciąż łamią się kredy, co ona zupełnie ignoruje, wyjmuje tylko nowe z pudełka, nie przestając mówić.

– Francuski to najpiękniejszy język świata! – oznajmia raz po raz, a kiedy lekcja się zaczyna, uczniowie muszą wstać i ją przywitać.

– Bonjour, mes amis! – wrzeszczy za każdym razem, kiedy wchodzi do klasy.

– Bonjour, madame! – odpowiadają uczniowie.

Nie wiedzieć czemu Rasmus ją uwielbia.

Birgitta ma swój pokój na samej górze budynku szkoły, więc każdego dnia, spiesząc się na lekcję, mija ją, gdy zadyszana przystaje w drodze na najwyższe piętro.

Innym nauczycielem, którego kocha Rasmus, jest stary profesor od szwedzkiego, Sune Lindwall. Niesłychanie sympatyczny niski mężczyzna, zawsze w muszce i marynarce. W młodości wydał powieść. My i Rasmus usiłowali znaleźć ją w bibliotece, ale nigdy nie ma jej na półce.

Najlepsze w Sunem jest to, że tak łatwo go oszukać. Jeśli się go poprosi, pozwala pracować w szkolnej bibliotece, a wtedy wystarczy tylko szybko odrobić zadania i można spadać na miasto. W późniejszym czasie Rasmus będzie się śmiał z tego określenia, którego używali razem z My, „spadać na miasto”, jeśli jednak pochodzi się z małej dziury, jak Koppom czy Gunnarskog, to Arvika naprawdę jest miastem – pierwszym „dużym miastem”, w jakim byli.

Wspólnie z My i Bellą jeżdżą też czasem na dyskotekę do Karlstad i do Norwegii. Do Magnor, do Kongsvinger, a czasem nawet do Oslo.

Wcześniej Rasmus bywał z rodzicami na potańcówkach organizowanych na niewielkich parkietach, dosłownie w środku lasu, w ludowych parkach rozrywki jak Skillingsmark, Eda czy Hillringsberg – Harald i Sara uwielbiają tańczyć – w końcu jednak przestali tam jeździć, bo rodzice zrozumieli, że ich syn może zostać pobity przez miejscowych chłopaków.

Harald i Sara bardzo to przeżyli, ich życie się jakoś skurczyło, przestali tańczyć.

My i Gabriella.

Jego dwie przyjaciółki z liceum. Najbliższe koleżanki, jakie miał w dzieciństwie.

Rasmus jest jedną z tych osób, które muszą zaczynać wszystko od początku, narysować grubą linię i zacząć od nowa. Pozwolić, by to, co było, zniknęło we mgle, przestało istnieć.

Jak poranny opar, ulatniający się, gdy tylko zacznie grzać słońce.

Pójście do liceum w Arvice stało się taką granicą. Ukończenie liceum było kolejną.

*

Przekład: Katarzyna Tubylewicz

Redakcja: Anna Adamiak

Korekta: Katarzyna Pawłowska, Grażyna Nawrocka

Projekt okładki: Krzysztof Rychter

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki: © Tuija Lindström

Skład i łamanie: Krzysztof Ciężkowski

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./fax (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-7881-337-8

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Aleksandra Łapińska / Virtualo Sp. z o.o.