PATRICIA MCCORMICK

Nigdy nie upadaj

Historia chłopca-żołnierza, który przetrwał

przełożył Jakub Urbański

Tytuł oryginału: Never Fall Down

Copyright © Patricia McCormick, 2012

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIV

Copyright © for the Polish translation by Jakub Urbański, MMXIV

Wydanie I

Warszawa

SPIS TREŚCI

- Od autorki

- Rozdział pierwszy

- Rozdział drugi

- Rozdział trzeci

- Rozdział czwarty

- Rozdział piąty

- Rozdział szósty

- Rozdział siódmy

- Rozdział ósmy

- Rozdział dziewiąty

- Rozdział dziesiąty

- Rozdział jedenasty

- Rozdział dwunasty

- Rozdział trzynasty

- Rozdział czternasty

- Rozdział piętnasty

- Rozdział szesnasty

- Rozdział siedemnasty

- Rozdział osiemnasty

- Epilog

- Od autorki

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Kiedy Arn Chorn-Pond miał jedenaście lat, do władzy w Kambodży doszli Czerwoni Khmerzy, przedstawiciele radykalnego reżimu komunistycznego. Całą ludność kraju wysiedlono do obozów pracy na wsi. Rodziny rozdzielono. Wszyscy, nie wyłączając dzieci, zostali zmuszeni do katorżniczej pracy przy kopaniu rowów nawadniających i uprawie ryżu.

Dziesiątki tysięcy ludzi zmarło z głodu, przepracowania i chorób. Jeszcze więcej poddano torturom, zmuszono do przyznania się do zdrady i zgładzono. Ich ciała zostały pogrzebane w masowych mogiłach, które z czasem zyskały miano Pól Śmierci.

Zginęły blisko dwa miliony ludzi, co czwarty mieszkaniec kraju. To najgorsze ludobójstwo, jakie kiedykolwiek w historii jakiś kraj zgotował swoim obywatelom.

Battambang, Kambodża

kwiecień 1975

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Wieczorami całe nasze miasto rozbrzmiewa muzyką. Domy bogaczy. Domy biedaków. Nieważne. Muzykę ma każdy. Radio. Gramofon. Magnetofon szpulowy. Nawet chłopcy jeżdżący rikszami rowerowymi przywiązują do kierownic małe radyjka i śpiewają pasażerom. W moim mieście muzyka jest niczym powietrze, jest w nim zawsze.

Wszyscy panowie i wszystkie panie przechadzają się po parku, by podchwycić najnowsze kawałki, kambodżańskie piosenki miłosne, francuskie piosenki miłosne, amerykańskiego rock and rolla. Na przykład Beatlesów. Elvisa albo Chubby’ego Checkera. Panie w sarongach stąpają tak lekko, jakby unosiły się nad ulicą. Panowie w spodniach, z zaczesanymi do tyłu włosami, palą papierosy Lucky Strike. Starszy mężczyzna gra w karty. Staruszka sprzedaje mango, inna makaron, jeszcze inna zegarki. Dzieciak z latawcem je loda. Wieczorami na ulice wychodzi całe miasto. A my, z moim młodszym braciszkiem, stoimy przed kinem i śpiewamy dla nich. Tańczymy też twista, „Let’s twist again, like we did last summer”1. Dwa wychudzone dzieciaki, bez butów, w podartych portkach. Najwyraźniej podoba im się, jak śpiewamy, bo rzucają nam czasem trochę drobnych.

Dzisiaj udaje mi się wypatrzeć w tłumie panią – grubą niczym owoc kainito^2– powolutku, powolutku, skradamy się, mój brat i ja, i chowamy za jej spódnicą, trzymając się jej lekko, tak by kobieta nas nie zauważyła. Udajemy, że jest naszą mamą. Dzieci z rodzicami oglądają film za darmo. Dzieci, takie jak my, udają.

W kinie oglądamy Amerykę, czarno-białą, z samolotami, lśniącymi samochodami i kobietami w tak krótkich spódnicach, że aż odsłaniają kolana. Film wojenny, mnóstwo strzelaniny, trochę pocałunków. Jak strzelają, klaszczemy z bratem w dłonie; jak się całują, chowamy twarze w koszule. A po seansie – to najlepsza część – odgrywamy sceny z filmu sami. Na zewnątrz, w parku, latamy samolotem, strzelamy z broni, jesteśmy bohaterami. Tak jak prawdziwi żołnierze, którzy walczą teraz w dżungli na południe od miasta. Wystrzeliwujemy pewnie ze sto kul, umieramy sto razy. I wtedy słyszymy gwizd, a gdzieś daleko niebo rozjaśnia się błyskiem. Drżą palmy, trzęsie się ziemia. Nagle wojna staje się czymś rzeczywistym. Chwytam brata za rękę i ruszamy pędem. Biegniemy aż do małej sadzawki w pobliżu naszego domu. Wskakujemy. Woda sięga nam do nosa, chowamy się. Tutaj nic złego nas nie dopadnie.

Nazajutrz powraca muzyka, wojna jest znów gdzieś daleko. Czasami się przybliża, ale nigdy nie wchodzi do naszego miasta. Większość walk, tak przynajmniej donosi radio, toczy się daleko stąd, w dżungli. Armia rządowa walczy za księcia. Ci źli, nie wiem właściwie, za kogo walczą, wiem natomiast, że książę jest wielkim człowiekiem. Wielkim człowiekiem, który ma ważnych znajomych, takich jak wdowa po młodym amerykańskim prezydencie. Ma piękną córkę, widziałem jej zdjęcie w gazecie, kiedy jechała z ojcem do Chin. Jest tak piękna, że wyciąłem to zdjęcie i powiesiłem je na ścianie.

Boję się o nich w Chinach. Chińczycy jedzą brzydko pachnące potrawy. Co oni tam będą jedli? Czy wrócą do domu przez te wszystkie walki?

Ale na targu jeden żołnierz, i to wysoki stopniem, wychwala rządowych żołnierzy. To wielki facet, o byczym karku. Twierdzi, że zna osobiście samego księcia. Mówi, że wojna potrwa góra tydzień. Mówi, że żołnierze w dżungli to nie prawdziwi żołnierze, tylko wieśniacy w czarnych piżamach. Nie mają nawet prawdziwych butów. Noszą sandały zrobione ze starych opon. Wygramy, mówi. Zgnieciemy ich jak karaluchy. Tak więc staram się nie przejmować losem księcia i księżniczki, zamiast tego martwię się, jak zarobić trochę pieniędzy.

Czasami sprzedaję lody. Żeby handlować, musisz mieć dzwonek. Mały dzwonek, który dzwoni, jak idziesz, żeby ludzie wiedzieli, że coś sprzedajesz. Jestem biednym dzieciakiem, kupuję więc tani, stary dzwonek dla bawołów. Duży. Z kiepskim dźwiękiem. Jak stary gong powieszony na szyi.

Na początku nikt nie kupuje. Nikt nie kupuje ode mnie lodów, bo wyglądam jak biedny dzieciak. Zjadam więc sam całe lody, zanim zdążą się rozpuścić, aż robi mi się niedobrze. To moja pierwsza lekcja: sprzedawaj szybko, zanim lody się rozpuszczą. Sprzedawaj szybko. I jeszcze jedno: idź daleko. Chodzę po całym mieście, tak dużo, że znam całe jak własną kieszeń. Wiele dzieciaków ciska we mnie kamieniami. Bogate dzieci. Dzieci, które chodzą do prawdziwych szkół, takich z ławkami i obręczą do gry w kosza. Nie tak jak szkoły świątynne dla biednych dzieci, takich jak ja, gdzie musisz pracować, służyć mnichom, i tylko czasami masz szansę na trochę nauki. Bogate dzieci przedrzeźniają mnie, rzucają kamieniami. Czasami uciekam. Czasami też je przedrzeźniam. I dopiero potem uciekam.

Ale szybko przyswajam kolejną lekcję: jeśli chcesz sprzedawać, musisz wymknąć się ze świątyni i sprzedawać wtedy, kiedy dzieci są w szkole.

Kiedy Chantou, moja starsza siostra, orientuje się, że nie ma mnie w świątyni, strasznie się wścieka. Naprawdę strasznie.

– Arn – mówi do mnie – powinieneś służyć mnichom, uczyć się śpiewu, odrabiać lekcje. Sprzedawanie lodów to robota dla ludzi z niższej klasy społecznej.

Nie mówię jej, że mnisi potrafią być okropnie złośliwi. Nie mówię jej, że każą nam cały czas pracować i że świątynia nie ma nic wspólnego z prawdziwą szkołą. Nie mówię jej, że kiedy się złoszczą, biją mnie i krzyczą: „Ty, głupi chłopcze”. Nie mówię jej też, że jesteśmy niską klasą. Ciągle myśli po staremu, jak wtedy, kiedy nasi rodzice byli właścicielami opery. Mój tata był gwiazdą. Moja mama też była gwiazdą. W naszym domu, wielkim domu przy głównej ulicy, przed każdym spektaklem przygotowywali się do występu muzycy i śpiewacy. Może ze czterdzieści osób. Spektakl odbywał się w każdą niedzielę. Było pełno. Taki ścisk, że niektórzy musieli siedzieć na trawie. Nasza rodzina była nawet dosyć bogata i dosyć sławna.

A potem mój ojciec miał wypadek na motocyklu. Uderzył głową w jezdnię. W szpitalu wył, jakby cały czas był w operze, cały czas na scenie. A potem umarł, i mama już nie dała rady utrzymać opery. Próbowała. Ale bez solisty nie było opery. Musiała wyjechać, daleko, aż do samego Phnom Penh, żeby tam śpiewać i zarobić trochę pieniędzy. Teraz mieszkamy z ciotką. Ja, mój brat i cztery siostry. Ciotka nie ma dzieci, kocha nas jak własne, ale nie starcza jej pieniędzy. Dlatego właśnie muszę czasami siedzieć w świątyni, dlatego też próbuję sam zarobić trochę pieniędzy. Nie mówię o tym mojej siostrze. Pozwalam jej mówić, że to, czym się zajmuję, jest dla ludzi z niższej klasy.

Potrzebuję pieniędzy, ale chcę mieć też trochę zabawy. Może to typowe dla niskiej klasy. Ale jakoś mi to nie przeszkadza.

Czasami kradnę kokosy. Czasami nasza sąsiadka pozwala mi zerwać trochę kwiatów na sprzedaż. Czasami gram za pieniądze. Można powiedzieć, że to hazard. Ale można powiedzieć też, że to sport. Nieważne.

Daję przeorowi trochę pieniędzy, żeby pozwolił mi wymknąć się ze świątyni i pograć. Można powiedzieć, że go przekupuję. Ale można powiedzieć, że daję mu mały podarunek.

Ta gra jest banalnie prosta. Rysujesz na ziemi okrąg i kładziesz w nim pieniądze. Rzucasz butem. Jeśli trafisz w pieniądze, zabierasz je. Czasami przegrywam, ale najczęściej udaje mi się wygrać. I gram nie tylko z dzieciakami, jestem na tyle dobry, że często gram z dorosłymi facetami, rikszarzami. Drażnię się z nimi. Mówię:

– Chłopie, jesteś taki gruby, że nie widzisz nic zza swojego brzucha.

Wściekają się wtedy, rzucają butem jak wariaci, no i wygrywam.

Żaden inny dzieciak nie ma tyle forsy co ja. A to oznacza, że mogę kupować coś dla swojej rodziny. Dobre jedzenie. Pieczone banany. Ciasto kokosowe. Budyń z czarnej fasoli. Zawsze oddaję najlepsze rzeczy Munny’emu, mojemu braciszkowi. Cukier palmowy, bardzo słodki, zawinięty w liść palmy. Ale pewnego razu, kiedy częstuję ciotkę i siostry, zaczynają płakać. Nie mam pojęcia, o co im chodzi.

– Czemu płaczecie? – pytam.

Chcą wiedzieć, skąd biorę te wszystkie pieniądze.

– Skąd taki mały chłopiec jak ty ma tyle pieniędzy?

Szczypią mnie i szczypią, pytając, czy je ukradłem. Mówię im prawdę, że je wygrałem. Ale nie chcą mi uwierzyć.

Idą do przeora. Zabierają mnie ze sobą, przez całą drogę trzymają mnie za ucho.

– Arn ma mnóstwo pieniędzy. Skąd on je bierze? – pytają.

Mnich kiwa głową, tak jakby usłyszał bardzo smutną wiadomość. Mówi im prawdę o grze w buta.

– Arn próbował też mnie dawać pieniądze, ale ich nie przyjąłem – dodaje.

Pocieram obolałe ucho i myślę sobie, że następnym razem nie dam temu gościowi ani grosza.

W naszym mieście rośnie drzewo, które daje twarde malutkie nasionka. Nazywamy je: drzewo bawola stopa. Wystarczy mocno nim potrząsnąć, a na chodnik opadają nasionka. Ucinasz trzcinę, do środka wkładasz takie nasionko i masz gotową dmuchawkę.

Mój braciszek mówi, że wieczorem postrzeli naszą siostrę w pupę, bo powiedziała cioci, że wkradliśmy się na seans do kina. Ta siostra, Sophea, jest trochę młodsza ode mnie i trochę starsza od niego, tak pośrodku. Jest też naszym ulubionym celem. Poza tym strasznie pomstuje i przeklina, kiedy uda nam się ją trafić, a wtedy ciocia wścieka się na nią zamiast na nas.

Obejmuję drzewo, mocno potrząsam i słyszę w oddali odgłos podobny do grzmotu. Spoglądam na chmury i czekam na deszcz, który zaraz spadnie niczym kurtyna, na parasolki, które wyrosną za chwilę niczym grzyby. Pora sucha wkrótce się skończy, niedługo powinno zacząć padać. Ale nie ma deszczu. Tylko ciężarówki. Cała masa różnych ciężarówek. Głównie dżipy i czołgi, ale też ciężarówka Coca-Coli, autobus i śmieciarka. Wszystkie pełne żołnierzy. Sami młodzi chłopcy. Śniadzi, silni, wszyscy ubrani na czarno. W czarne piżamy i czarne czapki. Tylko na głowach mają zawiązane czerwono-białe chusty.

Większość to jeszcze smarkacze, nastolatki. Niektórzy tylko trochę starsi ode mnie. Dzieciaki w sandałach zrobionych z opon samochodowych. Dzieciaki z bronią. Z pasami amunicji na piersiach. Z pistoletami. Z granatami. Są wśród nich nawet dziewczyny. Krótko ostrzyżone dziewczyny ze wściekłymi minami.

Teraz ludzie wychodzą z domów. Pozdrawiają ich, machając białymi flagami. Chusteczkami, być może prześcieradłami, szalikami, wszystkim, co białe. Podbiegają do ciężarówek i próbują dotknąć żołnierzy. Obok mnie macha w stronę ciężarówek facet w niebieskich dżinsach, z fryzurą i bakami jak Elvis. Pytam go, co się dzieje.

Odpowiada, że skończyła się wojna.

Wzdłuż całej ulicy ludzie wiwatują, krzyczą i machają flagami. Jakiś kucharz wymachuje wielką chochlą i swoim fartuchem. Facet, który strzyże włosy, macha białym ręcznikiem. Bezzębna staruszka, z różowymi jak u dziecka dziąsłami, próbuje pocałować jednego z żołnierzy. Trąbią klaksony. Małe dzieci biegają w kółko. Nawet psy kręcą się, goniąc za własnymi ogonami. Więc ja też zaczynam biegać w kółko, zupełnie się zapominam. Nie wiem, kim są ci ludzie z bronią i ciężarówkami, nie obchodzi mnie to. Nie będzie już wojny. Może teraz księżniczka będzie mogła wrócić do domu.

Uspokaja się. Parada się kończy, ludzie siedzą w domach i gotują jedzenie. Z radia dobiega głos:

– Dajcie żołnierzom, co tylko możecie. Pokażcie im swoje poparcie.

Wszyscy są w domach, poza mną. Niedaleko naszego domu jest szkoła, taka dla bogatych dzieci, taka z boiskiem do kosza. Czasami przyklejam się do ściany, patrzę przez okno i próbuję się uczyć jak inne dzieci. Liter. Cyfr. Czasami nauczyciel każe mi uciekać, ale udaję, że mnie to nie obchodzi, że po prostu tamtędy przechodziłem.

Ale dzisiaj nie ma lekcji, więc kopię sobie na boisku piłkę. W rogu boiska stoi pięciu żołnierzy w czarnych piżamach, palą papierosy, stoją na czatach. Są młodzi, ci żołnierze, więc pytam ich, czy chcieliby zagrać. Biorą piłkę, tak jakby nie wiedzieli, do czego służy. Kopią, jakby nigdy wcześniej nie grali, więc myślę sobie, że może uda mi się na nich trochę zarobić. Ale grają ze zmarszczonymi twarzami, bez radości, cały czas z bronią na ramieniu, więc dochodzę do wniosku, że może lepiej nie bawić się w hazard z takimi ludźmi. W pewnym momencie jeden z żołnierzy, największy, dostrzega chłopaka zbliżającego się na motocyklu i woła do niego, by się zatrzymał. Wchodzi na jezdnię, coś do niego zagaduje. Idę za nim. Nie wiem dlaczego, ale idę. Mówi do chłopaka:

– Daj się przejechać.

Tak nie można. Nie możesz kogoś ot tak prosić, by dał ci się przejechać. Chłopak odpowiada:

– Nie. Muszę wracać do domu.

W tym momencie, bez ostrzeżenia, żołnierz uderza go w głowę karabinem. Chłopak pada na ziemię, jakby zmiękły mu nogi, i uderza w krawężnik. Dostaje drgawek, na jego ustach pojawia się piana. Po chwili nieruchomieje.

Uciekam, przerażony biegnę ile sił w nogach. Opowiadam o tym ciotce, ale nie chce mi wierzyć. Daje mi pomarańczę i mówi, żebym świętował ze wszystkimi. Ale ten żołnierz zostaje mi w pamięci.

Nazajutrz z samego rana nie budzi nas głos świątynnego gongu ani śpiewy mnichów. Zamiast tego słychać jakiś dziwny dźwięk. Mechaniczny, bardzo donośny głos. Ulicą jedzie ciężarówka pełna żołnierzy. Krzyczą w megafon:

– Jesteśmy Czerwonymi Khmerami. Jesteśmy Czerwoną Kambodżą.

Mówią też, że wraca książę, a żołnierze sił rządowych powinni przybyć na lotnisko, by go przywitać.

– Wszyscy żołnierze z tego miasta – mówią – dołączcie do nas.

I żołnierze wychodzą po kolei ze swoich domów, ubrani w zielone mundury. Mundury, kapelusze, buty. Niektórzy mają nawet białe rękawiczki. I medale. Bardzo wystrojeni. Bardzo dumni. Przyłączają się do młodych ludzi w czarnych piżamach. Jeden z żołnierzy, starszy pan, bardzo wysoki stopniem oficer, który mieszka w wielkim domu, niemal nie jest w stanie iść, tak mocno żona ściska go za rękaw munduru. Młoda, ciężarna żona innego żołnierza macha białą chusteczką, popłakując. Rozglądam się za mężczyzną o byczym karku, tym, który mówił, że zna księcia, nigdzie go jednak nie widzę.

Idę za nimi do miasta i biegnę do domu mojego kumpla. Rzucam kamykiem w szybę. Hong jest bogatym chłopcem. Jest Chińczykiem. Jego rodzice są właścicielami sklepu, mają w domu ptaszka w złotej klatce. Hong ma rower, czasami wozi mnie na kierownicy. Czasami chodzimy też razem za miasto na żaby albo bawimy się w wojnę. Myślę więc sobie, że może Hong pójdzie ze mną za żołnierzami i może zobaczymy księcia. A może nawet podwiezie mnie na swoim rowerze. Ale do okna podchodzi matka Honga.

– Uciekaj stąd – mówi. – Idź do domu.

Hong wychyla głowę i robi smutną minę. Mówi, że jego rodzina się wyprowadza. I wtedy jego matka zamyka okno.

Wychodzą, niosąc cały dobytek: garnek, koc, lampę, sznur kiełbasek, magnetofon, walizkę, dywan, maszynę do szycia i klatkę z ptakiem.

– Czy Arn może iść z nami? – pyta Hong swoją mamę. – Mówiłaś, że wszyscy muszą się wyprowadzić.

Matka Honga jest trochę dziwna. Może nie rozumie, że wojna już się skończyła. Ale rodzina Honga ma telewizor i czasami zwariowane historie jego matki nie są takie wariackie.

Spogląda na mnie. Przenosi wzrok na sznur kiełbasek. Znam tę minę. Moja ciocia też ją czasami robi, kiedy obawia się, że nie starczy dla wszystkich jedzenia.

– W porządku – mówię. – Chcę być tutaj, kiedy przyjedzie książę.

Widzę w oczach matki Honga lekką ulgę.

Hong trzyma mnie za rękę przez całą drogę do pociągu. Na koniec jego matka wciska mi do kieszeni zwitek pieniędzy. Patrzę na pociąg, dopóki nie pozostaje po nim jedynie obłok dymu rozpływający się w powietrzu. Sprawdzam, ile mi dała pieniędzy. Więcej, niż zarobiłem, sprzedając lody przez dwa miesiące.

Bez przyjaciela, bez roweru i tak postanawiam iść za żołnierzami. Pylistą drogą za miasto, bardzo daleko, na wieś, niedaleko sadzawki z żabami. Hong najczęściej trochę bał się żab, więc ja to robiłem. Przywiązywałem małą żabę do kijka i czekałem, aż zbliży się większa żaba, żeby ją złapać i zjeść. Zawsze było mi żal tej małej żabki, ale powtarzałem sobie, że właśnie tak zdobywa się coś na kolację.

Przez całe to łażenie i cały ten pył czuję się znużony, więc kładę się zdrzemnąć pod bananowcem. To świetne miejsce, by patrzeć na paradę, kiedy książę będzie wracał do miasta.

Wydaje mi się, że śniłem, że wciąż trwa wojna, słychać huk broni, dziesięć, może dwadzieścia wystrzałów. Ale kiedy otwieram oczy, hałas ustaje. Słychać tylko żabę w rowie, wołającą swoich kumpli. Myślę sobie: puszczę ją wolno. Dzisiaj mam pieniądze na prawdziwą kolację.

Czerwoni Khmerzy właśnie maszerują z powrotem do miasta. Ale nie ma z nimi księcia. Nie ma też księżniczki. I nie ma żołnierzy w zielonych mundurach. Tylko Czerwoni Khmerzy. Ludzie w miasteczku szepcą między sobą i uciekają do domów. Stara żona wysokiego stopniem oficera pada na kolana. Ta młodsza, w ciąży, chowa twarz w chusteczkę.

Biegnę do domu, żeby opowiedzieć ciotce, co widziałem. Kiedy docieram na miejsce, dostrzegam mężczyznę z byczym karkiem. Grzebie w ziemi. Ma na sobie przyciasny strój wieśniaka, kopie gołymi rękoma. Zagrzebuje pod naszym domem swój mundur.

Nazajutrz rano słychać jeszcze więcej megafonów. Wygląda tak, jakby obok naszego domu, główną drogą, przechodziło całe miasto. Tysiące i tysiące ludzi. Nigdy nie widziałem tylu ludzi naraz. Idą wszyscy. Mężczyźni, kobiety, małe dzieci, staruszki i staruszkowie. Wszyscy niosą ryż. I koce. I walizki. Jakiś mężczyzna idzie, niczym bawół, z dwiema ciężkimi puszkami wody zawieszonymi na drągu opartym na plecach. Jeszcze inny wiezie całą rodzinę na rowerze. Wszyscy opuszczają miasto, tak jak Hong. Idą powoli, słońce już mocno praży. Myślę sobie: szkoda, że nie mam lodów. Dobry dzień, by sprzedawać lody.

Kolejna ciężarówka z megafonem pędzi jak szalona.

– Ludzie! – wrzeszczy człowiek z ciężarówki. – Amerykanie nadciągają! Będą bombardować miasto! – Ludzie na drodze wpadają w popłoch, zaczynają biec. – Przygotujcie się, żeby opuścić miasto na trzy dni. Odejdźcie dwadzieścia kilometrów od miasta – słychać przez megafon. – Za trzy dni będziecie mogli wrócić. – Żołnierz prowadzi jak wariat, jakby pierwszy raz w życiu siedział za kierownicą, jedzie tu, tam, niemal wjeżdża w ludzi. – Nie wpadajcie w panikę – wrzeszczy. – Nadciągają Amerykanie!

Nie rozumiem. Wojna z Amerykanami, w Wietnamie, skończyła się już jakiś czas temu. Nieważne. Dzisiaj, myślę sobie, wydarzy się tutaj coś ekscytującego, jak nigdy wcześniej. Nadejdą prawdziwi Amerykanie. Prawdziwe samoloty. Myślę o Hongu w pociągu, z jego matką i kiełbasą. Myślę sobie: szkoda, że ominie go całe to podniecenie.

Przekład: Jakub Urbański

Redakcja: Krystyna Borowiecka-Strug

Korekta: Anna Sidorek, Marek Arcisz

Projekt okładki: Krzysztof Rychter

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki: dzięki uprzejmości Arna Chorn-Ponda

Projekt graficzny logo i serii: Szymon Wójciak

Skład i łamanie: Tekst – Małgorzata Krzywicka

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel. 22 828 98 08, 22 894 60 54

e-mail: biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-1713-9

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Marcin Kapusta / Virtualo Sp. z o.o.