Nowolipie © Józef Hen, 1991

Najpiękniejsze lata © Józef Hen, 1996

Autora reprezentuje Agencja Literacka Syndykat Autorów.

Copyright © by Wydawnictwo W.A.B., 2011

Wydanie II

Warszawa 2011

Redaktor cyklu: Adam Pluszka

Korekta: Tatiana Hardej, Elżbieta Jaroszuk

Redakcja techniczna: Alek Radomski

Projekt okładki i stron tytułowych: Anna Pol

Fotografie wykorzystane na I stronie okładki oraz wewnątrz książki pochodzą z archiwum autora.

Projekt logo cyklu: Anna Pol

Wydawnictwo W.A.B.

02-386 Warszawa, ul. Usypiskowa 5

tel./fax (22) 646 01 74, 646 01 75, 646 05 10, 646 05 11

wab@wab.com.pl

www.wab.com.pl

ISBN 978-83-7747-300-9

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

JÓZEF HEN

(ur. 1923) — powieściopisarz, publicysta, dramaturg i scenarzysta. Autor powieści i zbiorów opowiadań (m.in.: Kwiecień, 1961; Nikt nie woła, napisana w roku 1957, wydana w 1990; Krzyż Walecznych, 1964; Toast, 1964; Przed wielką pauzą, 1966; Opór, 1967; Oho Dajana, tryptyk nowelistyczny drukowany w paryskiej „Kulturze” w latach 1969-1972 pod pseudonimem Korab; Bokser i śmierć, 1975; Milczące między nami, 1985; Odejście Afrodyty, 1995; Niebo naszych ojców, 1997). Publikował także powieści historyczne (Crimen, 1975; Królewskie sny, 1989), książki biograficzne (Mój przyjaciel król. Opowieść o Stanisławie Auguście, 2003) oraz trzy tomy dzienników Nie boję się bezsennych nocy (1987, 1992, 2001). Józef Hen jest autorem scenariuszy do filmów, m.in. Krzyż Walecznych i Prawo i pięść, oraz seriali Zycie Kamila Kuranta i Królewskie sny.Jego utwory tłumaczono na dwadzieścia jeden języków. Wydawnictwo W.A.B. wznowiło głośne biografie: Tadeusza Boya Żeleńskiego pt. Błazen – wielki mąż (2008), uznaną przez ZAIKS za najlepszą książkę 1998 roku, oraz bestsellerową Ja, Michał z Montaigne… (2009). W 2008 roku ukazała się najnowsza powieść Pingpongista, a rok później swoją premierę miał Dziennik na nowy wiek, wyróżniony nagrodą „Książka Jesieni 2009”.

Autor jest laureatem Nagrody Miasta Stołecznego Warszawy.

JÓZEF HEN

Nowolipie

Ewie i Tomkowi

Słoneczna plama

Obok był ojciec. Trzymał mnie za rękę, rozmawiając z jakimś towarzystwem, a matka – tak, mama też tam była – ja zaś przypatrywałem się dużej jasnej plamie, która kołysała się na chropowatej ścianie domu. Musiałem się okropnie nudzić, skoro ta plama od słońca tak mnie zaciekawiła, a może ona naprawdę była niezwykła. Ta jasna plama na szarym murze to jest najdawniejszy obraz, jaki pamiętam. To od tej chwili mam świadomość, że jestem.

Utrwaliła mi się ta scena jak fragment filmu, który nagle zatrzymał się w biegu. Zdaje się, że już wtedy wiedziałem, gdzie się znajdujemy: na bazarze łączącym Nowolipie z Lesznem. Musiała być sobota, bo dookoła było pusto, stragany zamknięte. Tak, na pewno była sobota (myślę sobie dzisiaj, kiedy o tym piszę), bo inaczej skąd by się wziął ojciec, w każdy inny dzień nie miałby na taki spacer czasu. A jeśli sobota, to znaczy, że szliśmy przez bazar do babci na Solną (tej ulicy już nie ma). Było zimno, ja w paletku, pewno jesień (więc mam około dwóch lat), słoneczna plama na szarym chropowatym tynku raz większa, raz mniejsza, więc chyba wiatr pędził chmury, pomiędzy którymi otwierały się prześwity na czyste niebo. Stałem twarzą w kierunku Leszna, słoneczna plama kołysała się na murze po mojej prawej ręce, mogę więc dziś nawet z grubsza określić, która to była godzina – jedenasta chyba – wszystko się zgadza, szliśmy do babci Hamplowej na czulent, a czulent był zawsze o dwunastej.

A tam, w mieszkaniu na Solnej 9, będzie łaskotanie brody dziadka i wilgotne pocałunki babci, których dziecko nie lubi, jej zachwyty, po których musiało nastąpić opryskiwanie kropelkami śliny: „tfu, tfu, od złego oka!”. Bardzo dziwne było to mieszkanie dziadków, tak inne od naszego, wchodziło się przez kuchnię, w której stało łóżko cioci Sabiny, tęgiej, piersiastej dziewczyny o mlecznej cerze, a potem był długi pokój, tylko jeden, i doprawdy nie wiem, jakim cudem wszystko się tam mieściło: okrągły, rozsuwany w miarę potrzeby stół, krzesła, kredens, szafy, komoda, a przede wszystkim dwa drewniane łóżka stojące wzdłuż ściany, głowami do siebie; chyba dlatego tak ustawione, żeby było przyzwoiciej, bo widziałem podobnie stojące łóżka i w niektórych innych żydowskich domach, gdzie gospodarze byli już w podeszłym wieku; nie wypadało chyba, żeby dziadek i babka spali obok siebie. Z pokoju wychodziło się na balkon, na którym czułem się niezbyt pewnie. Myśmy mieszkali na trzecim piętrze, a babcia i dziadek na pierwszym, więc ich balkon był bliżej ziemi niż nasz, i ja to tak odczuwałem, jakby ziemia ku mnie podpływała. To, że na balkonie pierwszego piętra czułem się nieswojo i na czwartym piętrze u Basiuków też się czułem dziwnie, a tylko u nas na trzecim wszystko było jak trzeba, świadczy o tym, że lęk u dziecka wzbudza nie tyle wysokość, ile inność. U nas jest zawsze tak, jak powinno być, i jeśli u sąsiadów jest inaczej – w kuchni, przy stole czy w sypialni – to to się wydaje dziwne. Jakoś nie w porządku.

Trzeba powiedzieć – nie krępując się posądzeń o megalomanię – że od tego sobotniego popołudnia na bazarze nie tylko ja jestem, ale i świat jest. Bo przecież skoro my trwamy w niebycie, to i świat trwa w niebycie. Nigdy by ten świat nie stał się rzeczywistością, gdybym się nie był urodził. Aż strach o tym pomyśleć. Możemy światu wybaczyć, że będzie trwał bez nas, nawet pragniemy, żeby trwał (i zachował jakąś pamięć o nas), ale czasem trudniej darować światu, że tak długo był obojętny na to, że nas nie było.

Moja mama wcale się nie przejmowała tym, że świat beze mnie nie istnieje – uważała, że jak najbardziej jest, skoro i ona jest – miała już troje dzieci i kiedy jeszcze raz zaszła w ciążę, nie zachwyciło jej to bynajmniej. Skakała ze stołu – sama mi to później opowiadała – żeby mnie się pozbyć, ale się nie udało, trzymałem się mocno życia. Świat uparł się, żeby przeze mnie zaistnieć.

Mama była wielką miłośniczką teatru, i to w teatrze chwyciły ją bóle porodowe. Odwieziono ją dorożką do domu, zawołano akuszerkę, panią Basiukową, która mieszkała nad nami – i tak przyszedłem na świat w noc z 7 na 8 listopada 1923 roku. Dopiero grubo po wojnie, w Polsce rządzonej przez marksistów, dowiedziałem się, że jestem spod znaku Skorpiona i jak w związku z tym powinien się układać mój los i charakter. W naszym otoczeniu nikt znakami zodiaku się nie zajmował. Za to mówiono, że skoro urodziłem się z wtorku na środę, to mam być mądry i bogaty. Nie bardzo się to sprawdziło.

Pani Basiukowa, wysoka, chuda jak tyka energiczna pani, jeszcze nieraz schodziła do nas odbierać u położnicy dziecko, bo na przykład ciocia Sabina po wyjściu za mąż u nas urodziła Halinkę, a potem Mareczka. Ciocia lubiła sobie powrzeszczeć, krzyczała do nas przez ścianę: „Odmawiajcie psalmy! Chłopcy, miejcie litość, psalmy!”. I później ulubioną naszą zabawą, moją i starszego brata, było odgrywanie porodu, on wrzeszczał, a ja wyśpiewywałem psalmy własnej kompozycji.

Moje starsze rodzeństwo to były dwie siostry i właśnie ten brat, więc w końcu rodzice ucieszyli się, że przyszedł na świat drugi syn. Ludzie im zazdrościli, że tak to się ułożyło, po parze, a w ogóle twierdzono, że nie mogło być inaczej, bo w naszym domu przy ulicy Nowolipie 53 rodzili się sami chłopcy. (Moje siostry przyszły na świat, kiedy rodzice mieszkali gdzie indziej.) Konowie mieli trzech synów, Gorynowie trzech, Rozenkierowie trzech, Kacowie aż czterech – od parteru aż po piąte piętro sami chłopcy, Krzyżewscy, ci z czwartego piętra, mieli wprawdzie, prócz dwóch przystojnych synów, jeszcze piękną córkę, która zrobiła karierę, bo wyszła za mąż za pułkownika i wcale nie krępowała się przychodzić z nim do swojego ojca szewca, ale ona, tak samo jak moje siostry, też urodziła się nie w tym domu.

W osiem dni po moich narodzinach rodzice wydali ucztę, jak każe zwyczaj, z okazji obrzezania chłopca. Jedli i pili, radując się, że świat raz jeszcze powołano do życia, ale mnie w późniejszych opowieściach mamy najbardziej zafrapowało to, że rozrzucano między gośćmi cukierki. „A dla mnie zostawiliście?” – dopytywałem się. Na pewno zostawili. Szukałem w kredensie tych swoich cukierków, ale nigdzie ani śladu. Okazało się, że w ogóle o tym nie pomyśleli. I długo jeszcze odczuwałem żal, że podczas tego balu obce dzieci częstowano cukierkami, tylko mnie nie. A najdziwniejsze w tym wszystkim było to, że wcale za cukierkami nie przepadałem.

Mój starszy o trzy lata brat, Hipek, łobuziak i żartowniś, lubił droczyć się z mamą: „A ja mamę na swoje wesele nie zaproszę”. Mama się trochę martwiła, narzekała, że rośnie niedobry chłopiec, żadnej wdzięczności dla rodziców, wreszcie kiedyś spokojniej spytała: „Dlaczego?”. „Bo mama mnie na swoje nie zaprosiła”. Coś jak z tymi cukierkami. Mama rzeczywiście nie była na jego weselu, brat po pobycie w obozie w Rybińsku przepadł gdzieś w Rosji – nie wiem, co się z nim stało – mama zaś podczas wojny była w getcie w Warszawie. Może nie należy tak żartować?…

A te dzieci, które urodziły się u nas w dziecinnym pokoju, Halinka i Mareczek, bardzo udane, śliczne dzieci, oboje wywieziono do Treblinki.

Smutne oczy

Jedno zdjęcie z mojego wczesnego dzieciństwa się uratowało. Tylko dlatego, że odbitkę mieli wujostwo w Argentynie, w Santa Fe. Jestem na nim z rodzicami i rodzeństwem. Michalin, lato, mam trzy i pół roku, przykucnąłem w pierwszym rzędzie z piłką w ręku, patrzę w obiektyw szeroko rozwartymi oczyma, w których maluje się bezbrzeżny smutek. To moje uważne i smutne spojrzenie czasami irytowało ojca. „Wystawił parę swoich cielęcych oczu!” – warczał. Myślę, że ludzi, którzy przejawiają energię w życiu, chcą coś osiągnąć, zdobyć, nieważne co, drażni czyjś smutek, jak drażni inne widzenie świata. A mnie, kiedy ojciec tak się gniewał, robiło się jeszcze smutniej.

Nie chcę nikomu wmawiać, że w smutnych oczach dziecka wyrażało się przeczucie tego, co nastąpi – z nim i z wszystkimi dokoła. Nie, nikt takiego przeczucia mieć nie mógł. Podczas wakacji krążyły po letniskach Cyganki, od których bił mocny zapach, charakterystyczny, wcale przyjemny, wróżyły z kart, przepowiadały długie życie. Dajmy na to, że utrafiły z „brunetem wieczorową porą” albo z „daleką podróżą w ciepłe kraje” – i to wszystko. Matki dopytywały się, czy dziecko wyrośnie na doktora, czy pójdzie do fachu, czy dać je do gimnazjum, czy raczej do stolarza, nieświadome tego, że Potwór już czyhał, czekał tylko na swój czas.

Gdybym teraz spotkał to dziecko z Nowolipia i mógł mu opowiedzieć o nim samym, byłaby to opowieść dla niego niewiarygodna, wręcz fantastyczna – i zarazem rozczarowująca. Bo dużo w tym życiu jest z bicia głową w mur.

Smutek, który trapił dziecko, był bardziej zwyczajny. Ulepiono człowieczka, porwano z niebytu, zadano gwałt jego nieistnieniu. Jesteś, żyj sobie, oto twój świat, właśnie ten, innego nie ma. Otóż ten świat mnie, dziecku, wydał się trudny, mało zachęcający. Wcale się nim nie cieszyłem, odkąd już jako osobniczek trochę świadomy musiałem stawić mu czoło. Strasznie trudno jest być dzieckiem, wiedział o tym Korczak, domagał się szacunku dla dzieci, ale bardzo często nie wiedzą o tym dorośli i nie zawsze wiedzą dzieci, z których wiele jest bezmyślnie zadowolonych z siebie.

Ja nie byłem zadowolony. Lękałem się świata i jego wymagań. Czasem wydawało mi się, że w głowie wiruje mi z zawrotną szybkością coś niby płyta gramofonowa, zupełnie jakby zbliżała się jakaś katastrofa. Kiedy indziej znowu miałem wrażenie, że wszystko wokół dzieje się w sposób przyspieszony i ludzie też mówią nienaturalnie szybko, nie wiem, jak długo to trwało, pewnie tylko parę minut, ale było bardzo męczące, a na dodatek nikt mi nie wierzył.

Odczuwałem, że jestem malutki, słabiutki, uzależniony, bo bez nich, dorosłych, bezradny. I myślę, przypatrując się mojej wnuczce Ewuni, że dzieci na ogół o tym wiedzą, szukają schronienia, opieki, czułości, czasem sprytnie przypochlebiają się, kokietują – o, bez obaw, dzieci znają swoje interesy. Dziecko wie, że jest uwięzione w ciele – słabym, podatnym na choroby – że ciało potrafi być wrogiem – wie w sposób naturalny to, do czego filozof dochodzi po latach rozmyślań z powodu choroby nerek. Ile pułapek, ile przykrości szykuje mu to podstępne ciało. Dlaczego gorączka? Dlaczego bolesne opuchnięcie od świnki? Duszący koklusz? Dlaczego katar z nieznośnymi gilami, kaszel, oparzenia, swędzenia?

Ja zaś szczególnie byłem nieudolny, niezręczny, wszystko wymykało mi się z rąk. Mój nieustraszony brat robił koziołki, stawał na rękach i tak chodził, wykonywał karkołomne obroty na trzepaku, wdrapywał się na drzewo i skakał z gałęzi na ziemię. Raz nawet stanął na parapecie otwartego okna na trzecim piętrze, kiedy indziej zawisł na balustradzie balkonu głową w dół – i co się wtedy działo z mamą, można sobie wyobrazić. (Mnie się czasem śniło, że przechodzę po desce z naszego balkonu na balkon Gorynów i nagle ryps, lecę w przepaść – nie żyję – budziłem się w otchłani, wciąż nieżywy – długo nie mogłem uwierzyć, że to był tylko sen.) Mój brat, który zbiegał ze schodów skokami, aż dudniło, głowę ostrzyżoną na zero miał pełną guzów, czym bardzo się pysznił. Kiedy krew trysnęła z głowy, mówiło się, że ma w niej dziurę, mama pobiegła z nim do pogotowia na Lesznie, gdzie dyżurny felczer, a może nawet sam pan woźny, którego wszyscy się bali, zrobił mu opatrunek, obficie zalewając ranę jodyną, brat zaś zaciął zęby i ani krzyknął. Czułem się upokorzony, bo brat strasznie się tym bandażem na głowie chełpił. Na szczęście któregoś ranka, kiedy stanąłem zaspany na łóżku, zachwiałem się i wyrżnąłem głową w metalowy kant ozdobnego pieca kaflowego (był zielony, pamiętam), trysnęła krew – dziura w głowie! dziura w głowie! – mama w panice pobiegła ze mną nieubranym do pogotowia – pan woźny (a może jednak dyżurny felczer), sapiąc i przygadując, przyłożył nasyconą jodyną gazę do rany (chyba też zacisnąłem zęby), a potem zabandażował głowę jak należy i mogłem z dumą wrócić na Nowolipie.

Doprawdy, nie wiem, skąd mi się przy tej powieści wziął ten lekki ton, widać to już taki pisarski nawyk, wcale tu nie na miejscu – więc jednak piszę o tym z pobłażliwym dystansem dorosłego człowieka, podczas gdy moje życie dziecka pamiętam jako przykre bez niczyjej winy, przykre i pełne strachów. Przez pewien czas prześladował mnie trup sąsiada z drugiego piętra, bałem się przechodzić koło tych drzwi, on na mnie czyhał, wołałem brata albo Emilkę, żeby po mnie zeszli. Żadne tłumaczenia nie pomagały, wiedziałem swoje: on tam stał, niewidzialny dla innych, stał i wyciągał po mnie rozczapierzoną dłoń.

Nie tylko od brata byłem gorszy. We freblówce – tak nazywano wtedy przedszkole – też byłem nieporadny. Inne dzieci składały z patyków dwupłatowe aeroplany albo domki, płoty, psie budy, a mnie nigdy nic się nie udawało. Inne dzieci umiały rysować, niektóre nawet ładnie malowały, a mnie zawsze wszystko wychodziło krzywo, farbki się rozlewały i wszystko plamiły. Palce miałem zawsze ubarwione, a na brystolu zamiast dzbanka w piękne kolorowe kwiaty jak u innych – bezkształtne rozlewisko koloru pomyj w rynsztoku. Wuj Kuba, mąż cioci Sabiny, przyprowadzał do nas czasem dziesięcioletniego siostrzeńca, żeby pochwalić się nim, bo pięknie rysował, szczególnie konie – mnie po dzień dzisiejszy, kiedy chcę wnuczce narysować konia, wychodzi jakiś niedorozwinięty pies – patrzyłem na te jego cudownie zręczne palce, na te konie pełne urody, ruchu – i rozumiałem, że jest utalentowany, on tak, a ja nie, ani trochę, dobrze, że chociaż mama mnie kocha. A jak spostrzeże się, że jestem do niczego, i przestanie kochać?

Wstydziłem się mówić, że chcę do ubikacji, i zdarzało mi się robić w majty, dzieci od razu to odkrywały i zatykały sobie nos, a mnie, płaczącego ze wstydu, odprowadzano do domu. To, że zdarzała się katastrofa, uważałem za jedną z udręk właściwą istnieniu, mojemu istnieniu w szczególności. Do tego mama chciała, żebym był elegancki, kupiła mi komplecik składający się z niebieskich spodenek i błękitnej bluzki, spinanych na guziki z tyłu, strasznie trudno to było odpiąć i nic dziwnego, że nie można było zdążyć – więc właściwie kto był winien, dziecko czy bezmyślni projektanci niepraktycznych ubranek? A gdy mowa o ubranku, to pamiętam też garniturek z brązowej surowej wełny, brzegi krótkich spodenek obcierały mi uda, które stawały się czerwone, pamiętam swój płacz, że nie chcę tego nosić, bo piecze, a mama, że piękne, drogie, czysta wełna, i nerwy, jakie to niedobre, złośliwe dziecko. (Czuła się winna, prawda? Trudno przyznać się do pomyłki.) Nigdy tego ubranka nie zapomniałem. I dlatego myślę, że jeśli dziecko nie chce czegoś na siebie włożyć, to prawie zawsze ma rację.

Miałem starą nianię, nazywano ją Michałowa, i wiem, że ją kochałem, jak to często zdarza się dzieciom wobec starych, pełnych czułości kobiet. Widzę, jak Michałowa karmi mnie z białej miseczki bułką maczaną w mleku – nie lubiłem tego, bo które dziecko to lubi – ale starałem się jeść, żeby sprawić jej przyjemność. Potem, kiedy odeszła, już zapewne niepotrzebna, a może nazbyt stara, tęskniłem za nią i pytałem, kiedy przyjdzie. A i ona chyba się do mnie przywiązała, bo kiedyś nas odwiedziła, żeby zobaczyć, co ze mną. Jakbym był jej. Wkrótce potem zmarła. Dlaczego o niej piszę? Pewnie dlatego: była taka dobra Michałowa w moim życiu, żyła i przeminęła, tysiące takich prostych, starych, cudownie czułych kobiet harowało i przeminęło, nic nie zawdzięczają światu, świat wiele zawdzięcza im – więc ja tę moją tu wspomnę, poświadczę. Przywilej pisarza: móc kogoś wyróżnić.

Moja freblówka znajdowała się na Nowolipkach, naprzeciw kościoła z czerwonej cegły, jedynego budynku, który przetrwał getto i sterczał potem smutno nad usypiskiem gruzów. Kierowniczką i właścicielką była wysoka, masywna pani, poruszająca się o lasce. Kiedy uczyła nas wierszyków (w tym akurat byłem niezły i mama często kazała mi się popisywać przed ciotkami i wujkami podczas zgromadzeń rodzinnych), stała pośrodku salonu, myśmy krążyli wokół niej, recytując lub śpiewając, a ona wybijała rytm laską o podłogę. Rzadko nas zaszczycała swoją osobą. Tak naprawdę to zajmowała się nami jej pomocnica, szczupła młoda dziewczyna, którą lubiłem. Za to pani kierowniczki bardzo się bałem, inne dzieci też, tak to już było urządzone, że kierownika, potem dyrektora, trzeba się bać, sama nazwa tych funkcji zatykała dzieciom dech z lęku, zresztą paniom nauczycielkom także. Miałem taką cylindryczną skrzyneczkę z dykty – nosiło się to na sznurku przez ramię. W skrzyneczce mieściło się jajko, kajzerka z masłem i butelka mleka. Pani zbierała te nasze skrzyneczki, a potem jej pomocnica gotowała jajka i mleko. Mdliło mnie od tych śniadań, od zapachu jajek i mleka, pani kierowniczka narzekała przed mamą, że ja nic nie jem, byłem blady i rosłem opornie. W pogodne dni szliśmy z młodą panią do Ogrodu Krasińskich. Tutaj najbardziej fascynował mnie pałac i płaskorzeźby na tympanonie, nie mogłem oderwać od nich oczu, tacy inni byli ci ludzie, piękni, wysmukli, w spódniczkach albo prawie nadzy, z dziwnymi kamiennymi oczyma. Był też w ogrodzie ślicznie bełkoczący wodospad, ale był też pagórek, z którego zimą dzieci zjeżdżały na sankach, a ja się bałem pędu i znowu byłem gorszy, i znowu czegoś ode mnie wymagano, co powiększało udrękę. (Dziś myślę, że ja po prostu byłem sporo młodszy od innych dzieci, za wcześnie mnie tam posłano, ale ja się tego nie domyślałem i pogodziłem się z tym, że tamci są lepsi.)

Kiedy w porze obiadowej zabierano dzieci do domu, to po mnie – często się tak zdarzało – długo nikt nie przychodził. Zostawałem sam jeden w dużym salonie, na wieszaku wisiało już tylko moje paletko, pani kierowniczka jadła w milczeniu obiad, ja siedziałem smutny, z poczuciem krzywdy, ale nie pamiętam, abym płakał. Czas mijał, na ulicy robiło się ciemno, a ja stawałem się coraz nieszczęśliwszy. Zapomniano o mnie! Może mnie nie chcieli? Byłem porzucony, tak, już wtedy, porzucony przez najbliższych. Wreszcie drzwi się nagle otwierały, wpadała któraś z sióstr i w popłochu mnie ubierała – bo czuła, że w domu czeka ją bura. Zdarzało się, że pani kierowniczka, litując się nade mną (a może nad sobą), pozwalała mi samemu iść do domu, ale to musiało być później, kiedy miałem już pięć lat i można mi było zaufać, że przejdę przez wyłożoną kocimi łbami jezdnię, nie wpadając pod furmankę.

Najbardziej pamiętnym wydarzeniem w mojej freblówce było nasze przedstawienie. Wszystkim się zajmował mąż pani kierowniczki. Zjawiał się rzadko, wtedy wszystkie dzieci milkły, bardzo go się bano, jeszcze bardziej niż naszej utykającej pani, bo on nie mówił, tylko wydawał rozkazy, marszczył brwi i nosił okulary, a okulary, zwłaszcza rogowe, były rzadkością na Nowolipiu. Nazywaliśmy go panem kierownikiem, tak się przyjęło. Przedstawienie miało być o Jasiu i Małgosi, i Babie-Jadze. Pan kierownik nie przydzielił mi roli, co mnie wcale nie dotknęło, były dzieci starsze i na pewno zdolniejsze, ja i kilkoro innych mieliśmy grać aniołków, które zaopiekowały się śpiącymi w lesie Jasiem i Małgosią. Nauczono nas odpowiedniej piosenki, na próbach kazano nam poruszać rękami falistym ruchem, co, jak powszechnie wiadomo, robią aniołki, unosząc się nad ziemią. Na przedstawienie kazano mi przynieść białą koszulkę i białe kalesonki. Pan kierownik przyczepił mi do pleców białe papierowe skrzydełka i na dany znak wypchnął naszą grupę na scenę. Nie uprzedzono mnie jednak, że zobaczę nad sobą granatowe niebo, złote gwiazdki i pośród tego srebrny, świecący księżyc. Stanąłem z rozdziawionymi ustami, zapomniałem o piosence, o machaniu rękami.