Albert Camus

Obcy

przełożyła Maria Zenowicz

Tytuł oryginału: L’Étranger

Copyright © Éditions Gallimard, 1942

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIV

Warszawa, MMXIV

Spis treści

- Część I

1. I

2. II

3. III

4. IV

5. V

6. VI

- Część II

1. I

2. II

3. III

4. IV

5. V

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Część I

I

Dzisiaj umarła mama. Albo wczoraj, nie wiem. Dostałem depeszę z przytułku: „Matka zmarła. Pogrzeb jutro. Wyrazy współczucia”. Niewiele z tego wynika. To stało się być może wczoraj.

Przytułek dla starców jest w Marengo, osiemdziesiąt kilometrów od Algieru. Wsiądę w autobus o godzinie drugiej i przyjadę po południu. W ten sposób będę mógł nocą czuwać przy zwłokach i wrócić jutro wieczorem. Poprosiłem szefa o dwa dni zwolnienia, w takich okolicznościach nie mógł mi odmówić. Ale nie wyglądał na zadowolonego. Nawet mu powiedziałem: „To nie moja wina”. Nie odpowiedział. Pomyślałem więc, że nie powinienem był mu tego mówić. Zresztą nie miałem się z czego tłumaczyć. To raczej jemu wypadało złożyć mi kondolencje. Ale zapewne zrobi to pojutrze, gdy mnie zobaczy w żałobie. Na razie jest trochę tak, jakby mama wcale nie umarła. Po pogrzebie, przeciwnie, sprawa będzie załatwiona i wszystko przybierze formy bardziej oficjalne.

Pojechałem autobusem o drugiej. Było bardzo gorąco. Zjadłem, jak zwykle, w restauracji u Celestyna. Wszyscy mi współczuli, a Celestyn powiedział: „Ma się tylko jedną matkę”. Kiedy wychodziłem, odprowadzili mnie do drzwi. Byłem nieco roztargniony, ponieważ musiałem jeszcze wstąpić do Emanuela, żeby pożyczyć czarny krawat i opaskę z krepy. Stracił wuja przed kilku miesiącami.

Biegłem, żeby się nie spóźnić na autobus. Ten pośpiech i bieganina, a ponadto kołysanie, zapach paliwa, odblask szosy i nieba, zapewne wszystko razem, wprawiły mnie w drzemkę. Spałem przez prawie całą drogę. Obudziłem się wsparty o jakiegoś oficera, który uśmiechał się do mnie i spytał, czy jadę z daleka. Powiedziałem: „Tak”, żeby przeciąć rozmowę.

Przytułek leży o dwa kilometry od miasta. Pokonałem tę drogę piechotą. Chciałem zaraz zobaczyć mamę. Ale dozorca powiedział, że powinienem odwiedzić dyrektora. Ponieważ był zajęty, czekałem trochę. Dozorca przez cały czas coś do mnie mówił; wreszcie zobaczyłem dyrektora – przyjął mnie w swoim gabinecie. Jest to mały staruszek z Legią Honorową. Przyjrzał mi się swymi jasnymi oczkami. Potem uścisnął mi dłoń, którą przytrzymał tak długo, że nie bardzo wiedziałem, jak ją wycofać. Zajrzał do kartoteki i powiedział: „Pani Meursault przybyła tu trzy lata temu. Pan był jej jedyną podporą”. Sądziłem, że stawia mi jakieś zarzuty, i zacząłem wyjaśniać. Ale przerwał mi: „Pan nie musi się usprawiedliwiać, moje drogie dziecko. Czytałem kartotekę pańskiej matki. Pan nie mógł dać jej tego, czego potrzebowała. Musiała mieć pielęgniarkę. Pana pobory są skromne. Zważywszy to wszystko, tutaj było jej lepiej”. Powiedziałem: „Tak, panie dyrektorze”. Dodał: „Wie pan, miała tu przyjaciół, ludzi w jej wieku. Mogła dzielić z nimi zainteresowania dla spraw z dawnych lat. Pan jest młody, nudno by jej było z panem”.

To prawda. Kiedy mama była w domu, spędzała czas w milczeniu, wodząc za mną oczami. W pierwszych dniach pobytu w przytułku często płakała. Ale to była sprawa przyzwyczajenia. Po paru miesiącach płakałaby, gdyby ją odebrać z przytułku. Też z racji przyzwyczajenia. Trochę dlatego w ostatnim roku prawie tu nie przyjeżdżałem. A również ze względu na stratę niedzieli, nie licząc trudów związanych z dojściem do autobusu, kupnem biletów i dwiema godzinami jazdy.

Dyrektor jeszcze coś mówił. Ale już go prawie nie słuchałem. Potem powiedział: „Sądzę, że chce pan zobaczyć matkę”. Podniosłem się bez słowa, a on pierwszy skierował się ku drzwiom. Na schodach wyjaśnił: „Przenieśliśmy ją do małej kostnicy. Żeby oszczędzić innych. Za każdym razem, kiedy któryś z pensjonariuszy umiera, reszta jest przez dwa, trzy dni bardzo zdenerwowana. To utrudnia pracę”. Przechodziliśmy przez dziedziniec, gdzie wielu starców rozmawiało w małych grupkach. Gdy mijaliśmy ich – milkli. Ale za naszymi plecami rozmowy rozpoczynały się na nowo. Można by rzec – stłumione skrzeczenie papug. Przed drzwiami małego budynku dyrektor opuścił mnie: „Zostawiam pana, panie Meursault. Jestem do pana dyspozycji u siebie w biurze. Pogrzeb został ustalony na godzinę dziesiątą rano. Uznaliśmy, że umożliwi to panu czuwanie w nocy przy zmarłej. Jeszcze słowo: zdaje się, że pańska matka często mówiła do swoich współtowarzyszy, że pragnie mieć pogrzeb religijny. Biorę na siebie załatwienie wszystkiego, co trzeba. Ale chciałem pana o tym powiadomić”. Podziękowałem mu. Mama, nie będąc ateistką, nigdy za życia nie myślała o religii.

Wszedłem. Salka była bardzo jasna, pobielona wapnem, pokryta szklanym dachem. Umeblowanie składało się z krzeseł i kozłów. Dwa z nich, pośrodku, podpierały trumnę z zamkniętym wiekiem. Widać było tylko błyszczące śruby, do połowy wkręcone, odstające od desek zaciągniętych na kolor orzecha. Obok trumny siedziała pielęgniarka, Arabka, w białym kitlu i jaskrawej chustce na głowie.

W tym momencie zjawił się za moimi plecami dozorca. Musiał biec. Zacinał się trochę: „Trumna została zamknięta, ale odśrubuję wieko, żeby pan mógł ją zobaczyć”. Zbliżał się już do trumny, kiedy go zatrzymałem. Powiedział: „Nie chce pan?”. Odpowiedziałem: „Nie”. Umilkł, a ja zmieszałem się, ponieważ czułem, że nie powinienem był tego powiedzieć. Po chwili spojrzał na mnie i spytał: „Dlaczego?”, ale bez wyrzutu, jakby się tylko informował. Odrzekłem: „Nie wiem”. Wtedy, kręcąc swe białe wąsy, oświadczył, nie patrząc na mnie: „Rozumiem”. Miał ładne, jasnoniebieskie oczy i różową cerę. Podał mi krzesło i sam usiadł za mną, nieco w tyle. Pielęgniarka wstała i skierowała się ku wyjściu. Dozorca powiedział: „Maszankra^1”. Ponieważ nie zrozumiałem, spojrzałem na pielęgniarkę i zobaczyłem, że jej twarz poniżej oczu owijał bandaż, który biegł wokół głowy. Na wysokości nosa bandaż leżał płasko. W jej twarzy widać było tylko biel tego bandaża.

Kiedy wyszła, dozorca odezwał się: „Zostawię pana samego”. Nie wiem, jaki gest wykonałem, ale nie wyszedł i stał za mną. Jego obecność za moimi plecami krępowała mnie. Izbę wypełniało piękne światło późnego popołudnia. Dwa szerszenie brzęczały, obijając się o szklany dach. Czułem, jak ogarnia mnie senność. Nie odwracając się, odezwałem się do dozorcy: „Od dawna pan tu jest?”. Odpowiedział natychmiast: „Pięć lat”, jak gdyby od początku czekał na moje pytanie.

Potem rozgadał się na dobre. Zdziwiłby się bardzo, gdyby mu kiedyś powiedziano, że skończy jako dozorca przytułku w Marengo. Miał sześćdziesiąt cztery lata i był paryżaninem. W tym momencie przerwałem: „Ach, pan nie jest stąd?”. Potem przypomniałem sobie, że nim mnie zaprowadził do dyrektora, opowiadał mi o mamie. Powiedział, że trzeba ją pochować bardzo szybko, gdyż na równinie jest gorąco, zwłaszcza w tej okolicy. Wyznał mi wtedy, że mieszkał w Paryżu i że trudno mu o tym zapomnieć. W Paryżu zostaje się przy zmarłym przez trzy, a nawet cztery dni. Tu nie ma czasu, człowiek nie uświadomił sobie jeszcze, co się stało, a już trzeba biec za karawanem. Jego żona odezwała się wówczas: „Przestań, to nie są tematy dla pana”. Stary poczerwieniał i zaczął się usprawiedliwiać. Przerwałem mu, mówiąc: „Ależ nie, ależ nie”. Uważałem, że to, co powiedział, było słuszne i interesujące.

W kostnicy powiadomił mnie, że do przytułku przyjęto go jako nędzarza. Ponieważ jednak czuł się w pełni sił, zaproponował, że będzie dozorcą. Zwróciłem mu uwagę, że w końcu jest jednak pensjonariuszem. Powiedział, że nie. Już przedtem zastanowił mnie ton, jakim mówił „oni”, „tamci”, rzadziej „starzy”, opowiadając o pensjonariuszach, z których wielu nie miało więcej lat niż on. Ale, oczywiście, zachodziła różnica: on był dozorcą i miał w pewnym sensie nad nimi władzę.

W tym momencie weszła pielęgniarka. Zmierzch zapadł gwałtownie. Noc szybko gęstniała nad szklanym dachem. Dozorca przekręcił kontakt, nagły wybuch światła oślepił mnie. Zaprosił mnie do refektarza na obiad. Ale nie byłem głodny. Zaofiarował się więc, że przyniesie filiżankę kawy z mlekiem. Ponieważ bardzo lubię kawę z mlekiem, zgodziłem się; powrócił po chwili z tacą. Wypiłem. Potem miałem ochotę zapalić. Zawahałem się jednak, gdyż nie wiedziałem, czy mogę to zrobić przy mamie. Zastanowiłem się: to nie miało najmniejszego znaczenia. Poczęstowałem dozorcę papierosem i zapaliliśmy.

W pewnej chwili powiedział mi: „Wie pan, przyjaciele pańskiej matki także przyjdą czuwać przy niej. Taki jest zwyczaj. Będę musiał przygotować dla nich krzesła i czarną kawę”. Spytałem, czy można zgasić jedną z lamp. Odblask światła na białych ścianach męczył mnie. Powiedział, że to niemożliwe. Instalacja jest skonstruowana w ten sposób: wszystkie albo żadna. Przestałem zwracać na niego uwagę. Wychodził, wracał, rozmieszczał krzesła. Na jednym z nich koło dzbanka do kawy ustawił stos filiżanek. Potem usiadł naprzeciw mnie, po drugiej stronie mamy. Pielęgniarka znajdowała się tu również, w głębi, odwrócona plecami. Nie widziałem, co robi. Ale po ruchu ramion mogłem przypuszczać, że robi na drutach. Panował łagodny spokój, kawa rozgrzała mnie, przez otwarte drzwi wchodził zapach nocy i kwiatów. Przypuszczam, że się trochę zdrzemnąłem.

Obudził mnie szelest. Gdy otworzyłem oczy, izba wydała mi się jeszcze bardziej lśniąca białością. Wokół mnie nie było ani skrawka cienia i każdy przedmiot, każde załamanie rysowało się z ostrością, która raniła wzrok. Właśnie w tym momencie weszli przyjaciele mamy. Było ich z dziesięcioro, sunęli, milcząc, w oślepiającym świetle. Usiedli, ani jedno krzesło nie skrzypnęło. Widziałem ich tak, jak jeszcze nigdy nikogo nie udało mi się zobaczyć, nie umknął mi żaden szczegół ich twarzy czy ubrania. A przecież nie słyszałem ich i z trudem przyszło mi uwierzyć w ich realność. Prawie wszystkie kobiety nosiły fartuchy, troki opasujące talie jeszcze bardziej wypychały do przodu ich wzdęte brzuchy. Nie zauważyłem nigdy dotąd, do jakiego stopnia stare kobiety mogą być brzuchate. Mężczyźni, prawie wszyscy, byli bardzo chudzi i trzymali laski. Uderzyło mnie, że w ich twarzach nie widziałem oczu, jedynie matowe lśnienie w zagłębieniu zmarszczek. Kiedy usiedli, większość z nich zaczęła mi się przyglądać i potrząsać z zakłopotaniem głowami; ich wargi zostały całkowicie wchłonięte przez bezzębne usta, toteż nie wiedziałem, czy mnie pozdrawiają, czy tylko wstrząsa nimi starcze drżenie. Sądzę, że raczej pozdrawiali mnie. I właśnie wtedy spostrzegłem, że wszyscy oni, kiwając głowami, siedzą naprzeciw mnie, wokół dozorcy. Przez chwilę doznałem zabawnego uczucia, że byli tu, aby mnie sądzić.

Nieco później jedna z kobiet zaczęła płakać. Siedziała w drugim rzędzie, zasłonięta przez którąś ze swych towarzyszek, nie widziałem jej dobrze. Płakała, wydając krótkie, miarowe okrzyki; myślałem, że nigdy nie skończy. Reszta jakby tego w ogóle nie słyszała. Siedzieli pochyleni, ponurzy i milczący. Patrzyli na trumnę lub na swe laski, na cokolwiek bądź zresztą i zdawali się niczego poza tym nie dostrzegać. Kobieta ciągle płakała. Bardzo mnie to dziwiło, ponieważ wcale jej nie znałem. Wołałbym tego nie słuchać. Ale nie śmiałem nic powiedzieć. Dozorca pochylił się ku niej, coś szepnął, a ona potrząsnęła głową, wybełkotała jakieś słowa i zawodziła dalej, tak samo monotonnie. Dozorca przeniósł się więc na moją stronę. Usiadł obok. Po dłuższej chwili oświadczył, nie patrząc na mnie: „Była bardzo przywiązana do pańskiej matki. Powiedziała, że matka była tutaj jej jedyną przyjaciółką i że teraz nie ma już nikogo”.

Siedzieliśmy tak przez dłuższą chwilę. Westchnienia i szlochy kobiety stawały się coraz rzadsze. Raz po raz pociągała nosem. Wreszcie ucichła. Nie chciało mi się już spać, ale byłem bardzo zmęczony i bolał mnie krzyż. Teraz z kolei sprawiało mi przykrość milczenie tych ludzi. Od czasu do czasu słyszałem tylko dziwny odgłos i nie mogłem zrozumieć, skąd on pochodzi. W końcu odgadłem: to niektórzy ze starców ssali wnętrze swych policzków, wydając przy tym dziwaczne mlaskanie. Byli tak dalece pogrążeni w myślach, że robili to bezwiednie. Odniosłem nawet wrażenie, że ta zmarła, leżąca pomiędzy nimi, nic w ich oczach nie znaczy. Ale teraz sądzę, że to było fałszywe wrażenie.

Wypiliśmy wszyscy kawę podaną przez dozorcę. Potem już nic nie pamiętam. Noc minęła. Przypominam sobie, że kiedy na chwilę otworzyłem oczy, starcy spali wsparci o siebie i tylko jeden, z brodą na dłoniach wpitych w laskę, wpatrywał się we mnie, jak gdyby czekając na moje przebudzenie. Potem znowu usnąłem. Obudziłem się, ponieważ coraz bardziej bolał mnie krzyż. Dzień snuł się po szybach dachu. Później jeden ze starców zbudził się i zaczął kaszleć. Pluł do dużej kraciastej chustki, każde splunięcie wyrywał z siebie z trudem. Obudził innych i dozorca powiedział, że powinni już pójść. Wstali. Po pełnym niewygód czuwaniu mieli twarze jak z popiołu. Wychodząc, ku memu wielkiemu zdziwieniu, każdy uścisnął mi rękę – jak gdyby ta noc, w czasie której nie zamieniliśmy słowa, nawiązała między nami zażyłość.

Byłem zmęczony. Dozorca zaprowadził mnie do siebie, gdzie mogłem się trochę odświeżyć. Wypiłem znowu kawę z mlekiem, była bardzo dobra. Kiedy wyszedłem, dzień był już w pełni. Nad wzgórzami, dzielącymi Marengo od morza, czerwieniło się niebo. Wiatr, przelatując nad nami, przynosił zapach soli. Zapowiadał się piękny dzień. Od dawna nie wyjeżdżałem na wieś i czułem, jaką przyjemność sprawiłby mi spacer, gdyby nie ta sprawa z mamą.

Czekałem na dziedzińcu, pod platanem. Wdychałem zapach świeżej ziemi i już nie byłem senny. Pomyślałem o kolegach z biura. O tej godzinie wstawali, by iść do pracy; dla mnie to była zawsze najtrudniejsza godzina. Zastanawiałem się jeszcze trochę nad tymi sprawami, ale przerwał mi dzwonek, który zadźwięczał wewnątrz budynku. Za oknami powstał jakiś rumor, potem wszystko ucichło. Słońce na niebie wspięło się już nieco wyżej, zaczęło ogrzewać mi stopy. Dozorca przeszedł przez podwórze i powiedział, że wzywa mnie dyrektor. Poszedłem do jego gabinetu. Dał mi do podpisu szereg dokumentów. Spostrzegłem, że był ubrany na czarno i miał spodnie w prążki. Wziął słuchawkę do ręki i zwrócił się do mnie: „Funkcjonariusze pogrzebowi są już na miejscu. Każę im zamknąć trumnę. Czy chce pan przedtem zobaczyć matkę po raz ostatni?”. Powiedziałem: „Nie”. Zlecił do telefonu, ściszając głos: „Figeac, powiedz ludziom, że mogą już iść”.

Następnie powiedział, że weźmie udział w pogrzebie; podziękowałem mu. Usiadł za biurkiem, skrzyżowawszy krótkie nóżki. Oznajmił mi, że będziemy tylko ja, on oraz jedna z pielęgniarek. Pensjonariuszom z zasady zabrania się chodzić na pogrzeby. Pozwala im się tylko czuwać przy zwłokach. „Ze względów humanitarnych” – zauważył. Ale w tym wypadku udzielił zezwolenia na udział w pogrzebie staremu przyjacielowi mamy, Tomaszowi Pérezowi. Tu dyrektor uśmiechnął się. Powiedział: „Pan rozumie – to było uczucie nieco dziecinne. Ale on i pańska matka nigdy się nie rozstawali. W przytułku żartowano z nich, mówiono do Péreza: «To twoja narzeczona». Pérez się śmiał. Sprawiało im to przyjemność. Faktem jest, że śmierć pani Meursault bardzo nim wstrząsnęła. Nie sądzę, iż powinienem był odmówić mu pozwolenia. Ale za poradą naszego lekarza zabroniłem mu czuwać wczoraj”.

Siedzieliśmy dość długo w milczeniu. Dyrektor wstał i patrzył przez okno. W pewnym momencie powiedział: „Oto i proboszcz z Marengo. Pośpieszył się”. Uprzedził mnie, że do kościoła, który znajduje się w samym miasteczku, jest około trzech kwadransów drogi. Wyszliśmy. Przed kostnicą stał proboszcz i dwóch ministrantów. Jeden z nich trzymał kadzielnicę, ksiądz pochylił się ku niemu, by wyregulować długość srebrnego łańcuszka. Kiedy podeszliśmy, ksiądz wyprostował się. Zwrócił się do mnie, mówiąc: „Mój synu”, i dodał parę słów. Wszedł do wnętrza, ja za nim.

Spostrzegłem od pierwszego rzutu oka, że śruby zostały wkręcone w trumnę i że w kostnicy znajduje się czterech czarno ubranych mężczyzn. Usłyszałem jednocześnie, że dyrektor mówi do mnie, iż karawan czeka na drodze i że ksiądz rozpoczął swe modły. Od tego momentu wszystko poszło bardzo szybko. Mężczyźni zbliżyli się z sukienną płachtą do trumny. Ksiądz, jego asysta, dyrektor i ja wyszliśmy. Przed drzwiami stała pani, której nie znałem. „Pan Meursault” – powiedział dyrektor. Nie dosłyszałem nazwiska tej pani, domyśliłem się jednak, że jest to wydelegowana pielęgniarka. Skłoniła bez uśmiechu swoją długą, kościstą twarz. Potem ustawiliśmy się w szeregu, aby przepuścić ciało. Idąc za grabarzami, wyszliśmy z przytułku. Przed bramą czekał karawan. Lakierowany, podłużny i lśniący – przywodził na myśl piórnik. Obok niego stał „mistrz ceremonii”, mały człowieczek w śmiesznym stroju, oraz jakiś staruszek w nienaturalnej pozie. Domyśliłem się, że to pan Pérez. Nosił garnitur, którego spodnie fałdowały się nad butami w harmonijkę, miękki kapelusz o okrągłej główce i szerokim rondzie (zdjął go, gdy trumna minęła drzwi) i czarną muszkę, zbyt małą do koszuli o dużym, białym kołnierzu. Pod nosem, naszpikowanym wągrami, drżały mu wargi. Spomiędzy jego białych, dość rzadkich włosów wystawały dziwne uszy, odstające i postrzępione na brzegach, których krwawoczerwony kolor przy bladej twarzy zwrócił moją uwagę. „Mistrz ceremonii” wskazał nam miejsca. Na przedzie szedł proboszcz, potem karawan. Wokół niego czterech ludzi. Z tyłu dyrektor i ja; wydelegowana pielęgniarka i pan Pérez zamykali pochód.

Niebo było już bardzo słoneczne. Zaczynało ciążyć nad ziemią i upał wzmagał się gwałtownie. Nie wiem dlaczego, czekaliśmy dość długo, zanim kondukt ruszył w drogę. W ciemnym ubraniu było mi gorąco. Staruszek, który nakrył głowę, znowu zdjął kapelusz. Przypatrywałem mu się, zwrócony nieco w jego stronę, podczas gdy dyrektor opowiadał mi o nim. Mówił, że mama i pan Pérez chodzili często wieczorem w towarzystwie pielęgniarki na spacer, aż do miasteczka. Spojrzałem na pola ciągnące się wokół. Patrząc poprzez rzędy cyprysów, które wiodły ku wzgórzom bliskim nieba, na tę ziemię rudą i zieloną, na domki rzadkie i wyraźnie narysowane – zrozumiałem mamę. Wieczory w tej okolicy musiały być melancholijnym wytchnieniem. Dzisiaj przelewające się słońce wprawiło ten pejzaż w drżenie, czyniąc go nieludzkim i przygnębiającym.

Ruszyliśmy. Wówczas zauważyłem, że Pérez lekko utyka. Karawan powoli nabierał szybkości i stary zaczął zostawać w tyle. Jeden z ludzi otaczających karawan również dał się wyprzedzić i szedł teraz w jednym rzędzie ze mną. Byłem zdumiony szybkością, z jaką słońce pięło się po niebie. Uświadomiłem sobie, że już od dawna pola rozbrzmiewają brzęczeniem owadów i szelestem traw. Pot ściekał mi po policzkach. Ponieważ nie miałem kapelusza, wachlowałem się chusteczką. Grabarz powiedział coś, czego nie dosłyszałem. Jednocześnie wycierał czaszkę chustką, którą trzymał w lewej ręce, prawą uchylając czapkę. Spytałem go: „Co?”. Powtórzył, wskazując na niebo: „Praży”. Powiedziałem: „Tak”. Nieco później spytał: „Przed nami to pańska matka?”. Znowu powiedziałem: „Tak”. – „Była już stara?”. Odparłem: „Tak sobie”, ponieważ nie znałem dokładnie jej wieku. Umilkł wreszcie. Odwróciłem się i zobaczyłem starego Péreza jakieś pięćdziesiąt metrów za nami. Spieszył się bardzo, wymachiwał kapeluszem, który trzymał w ręku. Spojrzałem także na dyrektora. Szedł z dużą godnością, bez jednego niepotrzebnego gestu, na czole perliło mu się kilka kropli potu, ale ich nie ścierał.

Wydało mi się, że kondukt idzie nieco szybciej. Wokół ciągle te same świecące, zalane słońcem pola. Blask nieba był nie do zniesienia. W pewnej chwili weszliśmy na odcinek drogi, który niedawno naprawiono. Asfalt popękał w słońcu. Stopy zagłębiały się w nim, odsłaniając połyskliwy miąższ. Skórzany kapelusz woźnicy, widoczny ponad karawanem, zdawał się ulepiony z tej czarnej mazi. Czułem się zagubiony między bladobłękitnym niebem i monotonią tych barw: lepką czernią rozdeptanej smoły, matową czernią ubrań, połyskliwą czernią karawanu. Zapach skóry i łajna końskiego, który szedł od karawanu, lakieru i kadzidła, zmęczenie po nieprzespanej nocy – wszystko razem zmąciło mi wzrok i myśli. Odwróciłem się raz jeszcze: wydało mi się, że Pérez został bardzo daleko, zagubiony w kłębach żaru, potem znikł mi zupełnie. Poszukałem go wzrokiem i zobaczyłem, że zboczył z drogi i idzie na przełaj polami. Zauważyłem także, że szosa zakręca przede mną. Zrozumiałem więc, że Pérez, który znał okolicę, skraca sobie drogę, by nas dogonić. Na zakręcie zrównał się z nami. Potem zgubiliśmy go. Znowu poszedł na przełaj polami, powtarzało się to kilkakrotnie. Czułem, jak krew wali mi w skroniach.

Wszystko odbyło się następnie tak pośpiesznie, pewnie i po prostu, że nic prawie nie zapamiętałem. Jedno tylko: kiedy wchodziliśmy do miasteczka, wydelegowana pielęgniarka odezwała się do mnie. Miała dziwny głos, który nie pasował do jej twarzy, głos melodyjny i wibrujący. Powiedziała: „Idąc powoli, ryzykuje się udar. Ale idąc zbyt szybko, człowiek się poci i w kościele chwytają dreszcze”. Miała rację. Nie było wyjścia. Zachowałem jeszcze parę obrazów z tego dnia: na przykład twarz Péreza, gdy po raz ostatni spotkał się z nami koło wsi. Wielkie łzy zdenerwowania i zmęczenia zalewały mu policzki, ale z powodu zmarszczek nie spływały. Rozlewały się, łączyły ze sobą, tworząc na zniszczonej twarzy lśniące szkliwo. I jeszcze kościół, wieśniacy na chodnikach, czerwone geranium na grobach, omdlenie Péreza (można powiedzieć: połamany pajacyk), ziemia koloru krwi spadająca na trumnę mamy, biały miąższ korzeni, które się z ziemią mieszały, znowu ludzie, głosy, wieś, czekanie przed kawiarnią, bezustanny warkot motoru i radość, gdy autobus wjechał w plątaninę świateł Algieru i kiedy pomyślałem, że niedługo się położę i będę spał przez dwanaście godzin.

II

Obudziwszy się, zrozumiałem, dlaczego mój szef miał niezadowoloną minę, gdy zwróciłem się do niego o dwa dni zwolnienia: dziś jest sobota. Zapomniałem o niej, że tak powiem, ale wstając, uświadomiłem to sobie. Mój szef pomyślał oczywiście, że dzięki temu, wraz z niedzielą, będę miał cztery dni urlopu i nie mogło mu to sprawić przyjemności. Lecz po pierwsze, to nie moja wina, że mamę grzebano wczoraj, a nie dzisiaj, a po drugie, wolną sobotę i niedzielę miałbym w każdym wypadku. Mimo to rozumiałem oczywiście mego szefa.

Wstałem z trudem, ponieważ byłem zmęczony wczorajszym dniem. Przy goleniu zastanawiałem się, co będę robił, i zdecydowałem pójść się wykąpać. Pojechałem tramwajem do kąpieliska koło portu. Tam zanurzyłem się w basenie portowym. Było dużo młodzieży. W wodzie natrafiłem na dawną maszynistkę z mojego biura, Marię Cardanę, na którą miałem kiedyś ochotę. Myślę, że ona na mnie także. Ale niedługo potem zmieniła posadę i zabrakło nam czasu. Pomogłem jej wejść na boję, dotknąłem przy tym lekko jej piersi. Byłem jeszcze w wodzie, kiedy ona leżała już płasko na boi. Odwróciła się do mnie. Włosy spadały jej na oczy, śmiała się. Podciągnąłem się obok niej na boję. Było przyjemnie, odchyliłem głowę do tyłu i niby żartem położyłem na jej brzuchu. Nic nie powiedziała, zostałem więc w tej pozycji. Przed oczami miałem niebo, było błękitne i złote. Pod karkiem czułem łagodnie tętniący brzuch Marii. Leżeliśmy długo na boi, na pół uśpieni. Kiedy słońce stało się zbyt silne, zsunęła się do wody, ja za nią. Dogoniłem ją, objąłem wpół ramieniem i popłynęliśmy razem. Ciągle się śmiała. Gdyśmy się wycierali na brzegu, powiedziała: „Jestem bardziej brązowa niż ty”. Spytałem, czy chciałaby pójść dziś wieczorem do kina. Znowu się zaśmiała i odrzekła, że ma ochotę obejrzeć film z Fernandelem. Kiedy już byliśmy ubrani, zrobiła bardzo zdziwioną minę na widok mego czarnego krawatu i spytała, czy jestem w żałobie. Wyjaśniłem jej, że mama umarła. Ponieważ chciała wiedzieć, kiedy to się stało, odpowiedziałem: „Wczoraj”. Cofnęła się o krok, ale nie uczyniła żadnej uwagi. Miałem ochotę powiedzieć jej, że to nie moja wina, lecz powstrzymała mnie myśl, że mówiłem to już mojemu szefowi. To nic nie znaczyło. Tak czy inaczej – jest się zawsze trochę winnym.

Wieczorem Maria o wszystkim zapomniała. Film był miejscami komiczny, ale doprawdy zbyt głupi. Jej udo stykało się z moim. Pieściłem jej piersi. Pod koniec seansu pocałowałem ją, ale jakoś niezręcznie. Po kinie przyszła do mnie.

Kiedy się obudziłem, Maria już wyszła. Mówiła, że musi iść do ciotki. Pomyślałem, że jest niedziela, i zrobiło mi się smutno: nie lubię niedziel. Odwróciłem się na drugi bok. Poczułem na poduszce zapach soli, pozostawiły go włosy Marii, i spałem do dziesiątej. Potem do południa paliłem papierosy, ciągle leżąc. Nie chciałem zjeść obiadu jak zwykle u Celestyna, ponieważ z pewnością wypytywaliby mnie, a ja tego nie lubię. Usmażyłem jajka i zjadłem wprost z patelni, bez chleba, bo mi go zabrakło, a nie miałem ochoty schodzić i kupować.

Po śniadaniu nudziłem się trochę, łażąc po mieszkaniu. Było wygodne, kiedy była tu mama. Teraz jest dla mnie za duże, musiałem przenieść do mego pokoju stół z jadalni. Mieszkam tylko w tej izbie między krzesłami wyplatanymi słomą i trochę już zapadłymi, szafą z pożółkłym lustrem, toaletką i mosiężnym łóżkiem. Reszta pozostaje w zaniedbaniu. Nieco później, żeby zająć się czymkolwiek, zacząłem czytać jakąś starą gazetę. Wyciąłem z niej reklamę soli Kruszena i wkleiłem do starego zeszytu, gdzie zbieram rzeczy, które mnie w prasie ubawiły. Umyłem ręce i w końcu usadowiłem się na balkonie.

Mój pokój wychodzi na główną ulicę przedmieścia. Było piękne popołudnie. Jednak jezdnia była jeszcze lepka, a nieliczni przechodnie się śpieszyli. Najpierw wyszła na spacer rodzina, dwóch chłopców w marynarskich ubrankach, spodenki poniżej kolan, nieco skrępowani w tych sztywnych strojach, oraz dziewczynka z dużą różową kokardą i w czarnych lakierkach. Za nimi matka, ogromna, w sukni z brązowego jedwabiu, i ojciec – mały, wątły człowieczek, którego znałem z widzenia. Miał słomkowy kapelusz, muszkę, w ręku niósł laskę. Widząc go obok żony, zrozumiałem, dlaczego w dzielnicy mówią o nim, że jest wytworny. Nieco później szli młodzi ludzie z przedmieścia, włosy wypomadowane, czerwone krawaty, zbyt wcięte marynarki, haftowana chusteczka w kieszonce, półbuciki z kwadratowymi nosami. Myślę, że podążali do kin w śródmieściu. Dlatego wyszli tak wcześnie, śpieszyli się do tramwaju, śmiejąc się bardzo głośno.

Po nich ulica powoli opustoszała. Sądzę, że seanse już się rozpoczęły. Na ulicy zostali tylko sklepikarze i koty. Niebo, ponad fikusami obrzeżającymi ulice, było jasne, ale bez blasku. Na chodniku na wprost mnie handlarz tytoniem wyniósł krzesło, ustawił je przed swymi drzwiami, usiadł okrakiem i położył obie ręce na oparciu. Tramwaje, przed chwilą przepełnione, były już prawie puste. W małej kawiarni Pod Pierrotem, obok sklepu z tytoniem, kelner zamiatał trociny w pustej sali. Była naprawdę niedziela.

Odwróciłem moje krzesło i ustawiłem je podobnie jak handlarz tytoniu, ponieważ uznałem, że tak jest wygodniej. Wypaliłem dwa papierosy, wszedłem na powrót, żeby wziąć kawałek czekolady, wróciłem i zjadłem go przy oknie. Chwilę potem niebo pociemniało, sądziłem, że będziemy mieli letnią burzę. Tymczasem zaczęło się powoli rozjaśniać. Ale przepływające chmury zostawiły na ulicy jak gdyby obietnicę deszczu, czyniąc ją bardziej mroczną. Długo przyglądałem się niebu.

O piątej z hałasem nadjechały tramwaje. Przywoziły ze stadionów podmiejskich gromady widzów, uczepionych stopni i buforów. Następne tramwaje przywiozły zawodników, których poznawałem po małych walizeczkach. Ryczeli i śpiewali co sił w płucach, że ich klub jest nie do pobicia. Wielu dawało mi znaki. A jeden nawet krzyknął: „Daliśmy im”. Potwierdziłem „tak” skinieniem głowy. Od tej chwili zaczęły napływać auta.

Dzień znowu się trochę przesunął. Niebo ponad dachami stało się czerwone i z nadchodzącym wieczorem ulice się ożywiły. Spacerowicze powracali po trochu. Pośród innych rozpoznałem wytwornego pana. Dzieci płakały albo dawały się ciągnąć. Prawie natychmiast dzielnicowe kina wyrzuciły na ulice falę widzów. Wśród nich młodzi ludzie mieli ruchy bardziej niż zwykle zdecydowane; pomyślałem, że musieli oglądać film płaszcza i szpady. Ci, którzy wracali z kin w śródmieściu, przybyli nieco później. Byli bardziej skupieni. Ich śmiech brzmiał teraz rzadziej, robili wrażenie zmęczonych i zamyślonych. Zostawali na ulicy, przechadzając się po przeciwległym chodniku. Młode dziewczęta z dzielnicy, z odkrytymi głowami, trzymały się pod ręce. Chłopcy tak się ustawiali, żeby przeciąć im drogę, rzucali żarciki, a one śmiały się i odwracały głowy. Te, które znałem, kiwały do mnie.

Lampy uliczne zapaliły się nagle i od razu zbladły pierwsze gwiazdy, które wystąpiły z nadejściem nocy. Poczułem, że od tego przyglądania się chodnikom nabitym ludźmi i światłami zmęczyły mi się oczy. Mokry bruk zalśnił w świetle lamp, tramwaje w regularnych odstępach rzucały odblask na połyskliwe włosy, uśmiech, srebrną bransoletkę. Niedługo potem, gdy tramwaje jeździły już rzadziej, a noc, ponad drzewami i lampami, stała się zupełnie czarna, dzielnica zaczęła niepostrzeżenie pustoszeć i wreszcie pierwszy kot przeszedł powoli przez znowu bezludną ulicę. Pomyślałem wtedy, że trzeba zjeść kolację. Bolała mnie trochę szyja od długiego opierania się o krzesło. Zszedłem kupić chleb i makaron, przyrządziłem wszystko i zjadłem, stojąc. Chciałem wypalić papierosa w oknie, ale powietrze ochłodziło się i było mi trochę zimno. Zamknąłem okno i wracając zobaczyłem w lustrze skrawek stołu, na którym spirytusowa lampa sąsiadowała z kawałkami chleba. Pomyślałem, że minęła niedziela, jeszcze jedna z rzędu, że mama jest już pochowana, że wrócę do pracy i że w gruncie rzeczy nic się nie zmieniło.

Przekład: Maria Zenowicz

Korekta: Urszula Roman, Dorota Nowak

Grupa Wydawnicza Foksal wykazała należytą staranność (w rozumieniu art. 355 par. 2 kodeksu cywilnego) w celu odnalezienia aktualnego dysponenta autorskich praw majątkowych do polskiego przekładu książki. Przed oddaniem książki do druku poszukiwania te nie przyniosły rezultatu, dlatego Grupa Wydawnicza Foksal zobowiązuje się do wypłacenia stosownego wynagrodzenia aktualnemu dysponentowi autorskich praw majątkowych niezwłocznie po jego zgłoszeniu się do siedziby wydawnictwa.

Projekt okładki i wnętrza książki: Przemek Dębowski, Wojtek Kwiecień-Janikowski

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki: © SuperStock/Corbis/Fotochannels

Skład i łamanie: www.pagegraph.pl

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Aneta Więckowska / Virtualo Sp. z o.o.