Timur Vermes

On wrócił

Przełożyła Eliza Borg

Tytuł oryginału: Er ist wieder da

Copyright © 2012 by Bastei Lübbe AG

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIV

Copyright © for the Polish translation by Eliza Borg, MMXIV

Wydanie I

Warszawa

Spis treści

- Przebudzenie w Niemczech

- 1

- 2

- 3

- 4

- 5

- 6

- 7

- 8

- 9

- 10

- 11

- 12

- 13

- 14

- 15

- 16

- 17

- 18

- 19

- 20

- 21

- 22

- 23

- 24

- 25

- 26

- 27

- 28

- 29

- 30

- 31

- 32

- 33

- 34

- 35

- 36

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Przebudzenie w Niemczech

Najbardziej zaskoczył mnie chyba naród. Wszak ostatecznie uczyniłem naprawdę wszystko, co w ludzkiej mocy, by na tej ziemi, zbezczeszczonej przez wroga, zniszczyć podstawy jego dalszej egzystencji: mosty, siłownie, ulice, dworce, rozkazałem zniszczenie tego wszystkiego. Teraz wyczytałem też, kiedy to się stało – w marcu, i sądzę, że w tej kwestii wyraziłem się dostatecznie jasno. Zniszczone miały być wszystkie instalacje, wodociągi, sieć telefoniczna, gospodarstwa chłopskie, wszelkie wartości trwałe, wszystko, a kiedy mówiłem wszystko, miało to znaczyć: wszystko! W tej kwestii trzeba postępować skrupulatnie, nie ma prawa pojawić się przy takim rozkazie żadna wątpliwość, znane są wszak sytuacje, że gdzieś tam na posterunku prosty żołnierz, któremu ze zrozumiałych względów brakuje rozeznania na jego odcinku frontu, wiedzy o strategicznych i taktycznych uwarunkowaniach, że więc przychodzi taki i pyta: „No to jak, czy ja naprawdę muszę podpalić ten, dajmy na to, kiosk tutaj? Czy nie mógłby on wpaść w ręce wroga? Czy stałoby się coś złego, gdyby ten kiosk wpadł w ręce wroga?”. Naturalnie, że by się stało! Wróg przecież także czyta gazety! Handluje nimi, i wyceluje ten kiosk przeciwko nam, ze wszystkim, co w nim zastanie! Należy zniszczyć wszelkie, podkreślam raz jeszcze, wszelkie wartości trwałe, i to nie tylko domy, także drzwi. I klamki. A potem jeszcze śruby, i to nie tylko te większe. Śruby trzeba wykręcić, a następnie bezlitośnie pogiąć. A drzwi zmielić, na trociny. A potem spalić. Inaczej bowiem wróg, jak gdyby nigdy nic, będzie sobie przez nie wchodził i wychodził, jak mu się żywnie spodoba. Ale z popsutą klamką i stertą pogiętych śrub oraz kupą popiołu to ja życzę panu Churchillowi wesołej zabawy! W każdym razie te wymogi to brutalna konsekwencja wojny, to było dla mnie od zawsze jasne, i dlatego też mój rozkaz nie mógł absolutnie brzmieć inaczej, nawet jeśli u jego podstaw leżało co innego.

W każdym razie na początku.

Trudno już było zaprzeczać, że naród niemiecki w ostatnim okresie epickich zmagań z Anglikiem, z bolszewizmem i imperializmem okazał się słabszy i tym samym z własnej winy utracił prawo do dalszej egzystencji, nawet na najbardziej prymitywnym poziomie myślistwa i zbieractwa, mówię to wprost: utracił. Przez to zaprzepaścił też wszelkie prawo do wodociągów, mostów, ulic. I do klamek. Dlatego wydałem taki rozkaz, a trochę także dla całości obrazu, gdyż naturalnie od czasu do czasu zdarzało mi się wtedy zrobić kilka kroków przed Kancelarią Rzeszy i wokół niej, i nieodwołalnie należy przyjąć do wiadomości rzecz następującą: Amerykanin czy Anglik, już tam oni ze swoimi latającymi fortecami wykonali za nas na znacznych obszarach sporo pracy w kwestii mojego rozkazu. Naturalnie w późniejszym okresie nie nadzorowałem jego realizacji we wszystkich szczegółach. Nietrudno zrozumieć, że byłem bardzo zajęty, rozbicie Amerykanina na Zachodzie, odparcie Rosjanina na Wschodzie, dalszy urbanistyczny rozwój światowej stolicy Germanii, i tak dalej, ale z pozostałymi jeszcze klamkami niemiecki Wehrmacht według mojego rozeznania powinien był sobie dać radę. I w takim sensie ten naród właściwie nie miał już prawa istnieć.

Ale, jak stwierdzam obecnie, ciągle jeszcze istnieje.

I poniekąd jest to dla mnie niezrozumiałe.

Z drugiej strony: ja też istnieję, i sam tego za bardzo nie rozumiem.

1

Pamiętam, że się obudziłem, mogło być chyba wczesne popołudnie. Otworzyłem oczy, zobaczyłem nad sobą niebo. Było błękitne, lekko zachmurzone, powietrze ciepłe, i natychmiast uzmysłowiłem sobie, że jak na kwiecień jest zbyt ciepło. Można by niemal powiedzieć – gorąco. Było stosunkowo cicho, nie widziałem nad sobą żadnego wrogiego samolotu, nie słyszałem grzmotu dział, żadnych pocisków eksplodujących w pobliżu ani syren alarmowych. Zarejestrowałem także to: nie było Kancelarii Rzeszy ani bunkra Führera. Przekręciłem głowę, zobaczyłem, że leżę na ziemi na jakiejś niezabudowanej parceli, otoczonej ścianami sąsiednich domów, wybudowanych z cegieł, częściowo pomazanych przez jakichś brudasów, od razu się zdenerwowałem i spontanicznie postanowiłem wezwać Dönitza. W pierwszym momencie, jakby w półśnie, pomyślałem nawet, czyżby Dönitz też tu gdzieś leżał, ale potem zwyciężyła dyscyplina i logika, i błyskawicznie ogarnąłem niezwykłość sytuacji: zazwyczaj nie biwakuję pod gołym niebem.

Najpierw zacząłem się zastanawiać: co robiłem wieczorem poprzedniego dnia? Nadmierne spożycie alkoholu mogłem pominąć, w końcu nie piję. Przypomniałem sobie, że ostatnio siedziałem z Evą na sofie, przykrytej kapą. Pamiętałem także, że ja, czy też my, siedzieliśmy tam w niejakiej beztrosce i wedle mojej wiedzy postanowiłem, że sprawy państwowe raz mogą trochę poczekać, nie miałem żadnych dalszych planów na wieczór, wyjście do restauracji czy do kina z oczywistych względów nie wchodziło w rachubę, oferta rozrywkowa stolicy Rzeszy w tym momencie, w znacznej mierze również zgodnie z moim rozkazem, była już pomyślnie uszczuplona. Nie potrafiłem stwierdzić z absolutną pewnością, czy w najbliższych dniach do miasta wejdzie Stalin, na tym etapie działań wojennych nie można było tego całkowicie wykluczyć. Ale jedno mogłem powiedzieć z całym przekonaniem: podobnie jak w Stalingradzie,raczej na próżno szukałby tutaj kinematografu. Wydaje mi się, że trochę jeszcze gawędziliśmy, Eva i ja, pokazałem jej swój stary pistolet, dalsze szczegóły umknęły mi z pamięci, gdy się przebudziłem. Także dlatego, że odczuwałem ból głowy. Nie, przypomnienie poprzedniego wieczoru nie posunęło mnie dalej.

Postanowiłem zatem przejąć inicjatywę i zorientować się bliżej w mojej sytuacji. W życiu nauczyłem się obserwować, przyglądać się, dostrzegać nawet najdrobniejsze szczegóły, które niejeden magister po studiach lekceważy, wręcz ignoruje. Ja natomiast, dzięki długoletniej żelaznej dyscyplinie, z czystym sumieniem mogę powiedzieć o sobie, że w obliczu kryzysu zachowuję jeszcze zimniejszą krew, staję się jeszcze rozważniejszy, a moje zmysły się wyostrzają. Działam spokojnie, precyzyjnie, jak maszyna. Metodycznie podsumowuję informacje, którymi dysponuję: Leżę na ziemi. Wokół mnie walają się śmiecie, rosną chwasty, jakieś badyle, gdzieniegdzie krzaki, widzę też stokrotki i mlecz. Słyszę głosy, nie są zbyt odległe, jakieś okrzyki, powtarzający się odgłos zderzania ze sobą, spoglądam w kierunku tych dźwięków, pochodzą od kilku chłopaków, którzy grają tam w piłkę nożną. Mają chyba więcej niż czternaście lat, a więc to już nie pimpfy, moje najmłodsze zuchy, a na Volkssturm, obronę terytorialną, chyba jeszcze za młodzi, przypuszczalnie są w Hitlerjugend, ale najwidoczniej w obecnej chwili nie na służbie, zapewne wróg zrobił sobie przerwę na odpoczynek. Jakiś ptak porusza się wśród listowia, ćwierka, śpiewa. Dla co poniektórych to tylko oznaka pogodnego nastroju, ale w tej niepewnej sytuacji, zdany na jakąkolwiek, choćby najdrobniejszą informację, znawca natury i codziennej walki o przetrwanie potrafi wyciągnąć wniosek, że w pobliżu nie przebywają żadne drapieżniki. Bezpośrednio obok mojej głowy znajduje się kałuża, wydaje się w stadium wysychania, ostatni raz zapewne padało dosyć dawno. Na jej skraju leży moja wojskowa czapka z daszkiem. W taki sposób pracuje mój wyćwiczony umysł i tak też pracował w tej deprymującej chwili.

Usiadłem. Udało mi się to bez problemu, poruszyłem nogami, rękami, palcami, wyglądało na to, że nie mam żadnych obrażeń, stan fizyczny zadowalający, byłem też chyba całkowicie zdrów, pomijając ból głowy, nawet drżenie ręki jakby niemal całkowicie ustąpiło. Spojrzałem po sobie. Byłem ubrany, miałem na sobie uniform, żołnierski mundur. Nieco brudny, aczkolwiek nie zanadto, co oznacza, że nie byłem zasypany. Znajdowała się na nim ziemia, zdaje mi się też, że jakieś okruszki, ciasto czy coś podobnego. Materiał czuć było silnie paliwem. Niewykluczone, że benzyną, co mogło brać się stąd, że Eva być może próbowała wyczyścić mój mundur, tyle że użyła przesadnie dużo benzyny, można by pomyśleć, że wylała na mnie cały kanister. Jej samej nie było, wyglądało na to, że mój sztab w tym momencie także nie znajdował się w pobliżu. Otrzepałem z grubsza mundur, rękawy, gdy do moich uszu doszedł jakiś głos.

– Hej, stary, popatrz!

– Hej, a co to za sierota?

Zdaje się, że sprawiałem wrażenie osoby potrzebującej pomocy, tych trzech chłopaków z Hitlerjugend wzorowo to rozpoznało. Przerwali grę w piłkę, zbliżyli się z respektem, to zrozumiałe, przeżyć tak nieoczekiwane, z bliska, spotkanie z Führerem Rzeszy Niemieckiej, na tym ugorze, wykorzystywanym zazwyczaj na sport i wzmacnianie tężyzny fizycznej, pośród mleczy i stokroci, to również dla młodego, jeszcze nie w pełni dojrzałego mężczyzny niezwykła odmiana w jego rytmie dnia, mimo to niewielka gromadka przybiegła, podobna chartom, gotowa pomóc. Młodzież to przyszłość!

Chłopcy skupili się w pewnej odległości ode mnie, przyglądali mi się bacznie, po czym najwyższy spośród nich, widocznie führer ich gromady, zwrócił się do mnie:

– Wszystko okej, mistrzu?

Przy całym moim zaniepokojeniu zmuszony byłem zarejestrować kompletny brak Niemieckiego Pozdrowienia „Heil Hitler”. Zapewne temu nader nieformalnemu zwróceniu się do mnie, pomyleniu „mistrza” i „Führera”, winne było zaskoczenie. W jakiejś innej, mniej peszącej sytuacji mogłoby to ewentualnie wywołać mimowolną wesołość, jak to nawet podczas najsroższej stalowej nawałnicy w okopach zdarzają się najdziwniejsze figle, jednakże żołnierz musi wszak i w nadzwyczajnych sytuacjach wykazywać określone automatyzmy, to jest istota drylu – gdy takich automatyzmów brak, to cała armia nie jest warta funta kłaków. Powstałem, nie było to całkiem łatwe, najwidoczniej leżałem tu już od dłuższego czasu. Mimo to obciągnąłem bluzę od munduru, paroma lekkimi strzepnięciami oczyściłem z grubsza nogawki. Potem odchrząknąłem i zapytałem führera gromady:

– Gdzie jest Bormann?

– A co to za jeden?

To było niepojęte.

– Bormann! Martin!

– Nie znam.

– W życiu nie słyszałem.

– A jak on niby wygląda?

– Jak Reichsleiter, do pioruna!

Coś tu się absolutnie nie zgadzało. Wprawdzie, jak widać, znajdowałem się wciąż jeszcze w Berlinie, jednak najwyraźniej pozbawiony całego aparatu władzy. Musiałem dostać się pilnie do bunkra Führera, a obecna tu młodzież, tyle było dla mnie jasne, nie mogła stanowić wielkiej pomocy. Najpierw trzeba było odnaleźć drogę. Anonimowy teren, na którym się znalazłem, mógł być wszędzie w mieście. Ale potrzebowałem tylko wyjść na ulicę, podczas tej najwidoczniej przeciągającej się przerwy w wymianie ognia na zewnątrz będzie chyba dosyć przechodniów – ludzi pracy, taksówkarzy – żeby wskazać mi drogę.

Przypuszczalnie nie wydałem się młodym z Hitlerjugend dostatecznie bezradny, sprawiali wrażenie, jakby chcieli wrócić do gry w piłkę, w każdym razie ten najwyższy odwrócił się teraz do swych towarzyszy, dzięki czemu zdołałem odczytać jego nazwisko, które matka wyszyła mu na jaskrawej sportowej koszulce.

– Hitlerjunge Ronaldo! Jak dojść do ulicy?

Reakcja była mizerna. Muszę niestety stwierdzić, że oddział właściwie mnie nie posłuchał, ale jeden z dwóch młodszych, odchodząc, bez pośpiechu wskazał ramieniem na róg parceli, gdzie przy bliższym przyjrzeniu się faktycznie rysowało się jakieś przejście. W myślach odnotowałem sobie coś w sensie „usunąć Rusta”, człowiek od 1933 roku sprawował swój urząd, a przecież, zwłaszcza w edukacji, na takie zaniedbania nie ma miejsca. Jak młody żołnierz ma odnaleźć zwycięską drogę do Moskwy, do serca bolszewizmu, jeśli nie rozpoznaje nawet swego własnego naczelnego wodza!

Schyliłem się, podniosłem czapkę i nałożywszy ją, zdecydowanym krokiem udałem się we wskazanym kierunku. Doszedłem do rogu, następnie wąskim przejściem podążałem między wysokimi murami, na których końcu widziałem prześwit. Płochliwy kot przemknął przy ścianie obok mnie, był łaciaty i zaniedbany, potem zrobiłem jeszcze cztery, pięć kroków i wyszedłem na ulicę.

Dech mi zaparło na widok potężnego naporu świateł i kolorów.

Przypomniałem sobie, że ostatnio widziałem to miasto całkiem szare od pyłu, czy też feldgrau, a także ze sporymi hałdami gruzów i uszkodzeniami. Jednakże teraz moje oczy niczego takiego nie ujrzały. Gruzy znikły, albo przynajmniej zostały starannie usunięte, ulice uprzątnięto. Zamiast tego na poboczach stały liczne, ba, niezliczone wozy we wszystkich kolorach, zapewne automobile, tyle że mniejsze, ale mimo to przy ich projektowaniu główną rolę musiały chyba odgrywać zakłady Messerschmitta, takie nowoczesne sprawiały wrażenie. Domy były porządnie pomalowane, na różne kolory, niektóre przypominały mi łakocie z czasów mojej młodości. Przyznaję, że zakręciło mi się trochę w głowie. Mój wzrok szukał czegoś znajomego, zobaczyłem odrapaną ławkę na pasie zieleni po drugiej stronie jezdni, zrobiłem parę kroków, i nie wstydzę się powiedzieć, że mogły one sprawiać wrażenie odrobinę niepewnych. Usłyszałem dzwonienie, tarcie gumy po asfalcie, a potem ktoś zaczął na mnie krzyczeć.

– Żyjesz, dziadu? Ślepy jesteś czy jak?

– Ja… proszę o wybaczenie… – usłyszałem siebie mówiącego te słowa, przerażony i jednocześnie z ulgą. Obok mnie stał rowerzysta, przynajmniej ten widok był mi stosunkowo znajomy, nawet w dwójnasób. Wojna jednak musiała trwać nadal, bo tamten dla ochrony nosił mocno chyba uszkodzony przez wcześniejsze ataki, właściwie zupełnie podziurawiony hełm.

– Jak ty w ogóle leziesz!

– Ja… przepraszam, muszę… usiąść.

– Lepiej się połóż. I to na dłużej!

Poszukałem schronienia na parkowej ławce, byłem zdaje się trochę blady, gdy na nią opadałem. Także ten młody człowiek najwyraźniej mnie nie rozpoznał. Znowu zabrakło Niemieckiego Pozdrowienia, reakcja cyklisty była taka, jak gdyby potrącił jakiegoś zwykłego, pierwszego lepszego przechodnia. I ten brak subordynacji zdawał się tu wszechobecną praktyką: jakiś starszy pan minął mnie, potrząsając głową, dama o obfitych kształtach z futurystycznym wózkiem dziecięcym – kolejny znajomy element, ale i to nie zdołało sprawić, by pojawiło się jakieś nowe wyjście z mojej rozpaczliwej sytuacji. Podniosłem się i podszedłem do niej, usiłując zachować zdecydowaną postawę.

– Przepraszam, zapewne to panią zaskoczy, ale… potrzebuję natychmiast najkrótszej drogi do Kancelarii Rzeszy.

– Pan jest od Stefana Raaba?

– Słucham?

– No tego z telewizji. Albo od tego drugiego, Kerkelinga? A może od Haralda Schmidta?

Winne było zapewne moje zdenerwowanie, ale trochę się rozgniewałem i chwyciłem ją za ramię.

– Kobieto, niech się pani weźmie w garść! Ma pani obowiązki jako towarzyszka narodowa! Jest wojna! Jak pani myśli, co Rosjanin z panią zrobi, jak się tu zjawi? Wierzy pani, że Rosjanin rzuci okiem na pani dziecko i powie, oho, cóż to za świeże niemieckie dziewczę, ale ze względu na dziecko zachowam moje niskie instynkty w spodniach? Dalsze istnienie Narodu Niemieckiego, czystość krwi, przetrwanie ludzkości rozstrzyga się w tych godzinach, w tych dniach, chce pani ponosić przed historią odpowiedzialność za kres cywilizacji tylko dlatego, że w swej niesłychanej tępocie nie jest pani gotowa wskazać Führerowi Rzeszy Niemieckiej drogi do Kancelarii Rzeszy?

Właściwie już mnie nie zdziwiło, że nie doczekałem się żadnej reakcji. Ta idiotka wyrwała swój rękaw z mojego uścisku, popatrzyła na mnie osłupiała i płaską dłonią wykonała kilka kolistych ruchów między swoją i moją głową, gest jawnej dezaprobaty. Trudno już było zaprzeczać, że coś się tu całkowicie wymknęło spod kontroli. Nie byłem traktowany jak głównodowodzący armią, jak Führer Rzeszy. Chłopaki od piłki nożnej, starszy pan, rowerzysta, kobieta z wózkiem – to nie mógł być przypadek. W natychmiastowym odruchu chciałem powiadomić organy bezpieczeństwa, by zadbały o przywrócenie porządku. Jednakże pohamowałem się. Nie miałem dostatecznej wiedzy o swoim położeniu. Potrzebowałem więcej informacji.

Mój z powrotem pracujący metodycznie umysł z lodowatą precyzją zrekapitulował stan rzeczy. Znajdowałem się w Niemczech, w Berlinie, nawet jeśli miasto wydawało mi się całkowicie obce. Te Niemcy były inne, ale w niektórych szczegółach przypominały Rzeszę, jaką znałem: byli jeszcze rowerzyści, były automobile, a więc przypuszczalnie były też gazety. Rozejrzałem się. W rzeczy samej, pod moją ławką leżało coś, co przypominało gazetę, jakkolwiek zadrukowaną nieco zbyt przesadnie. Pismo było kolorowe, zupełnie mi nieznane, nazywało się „Media Markt”, mimo najszczerszych chęci nie mogłem sobie przypomnieć, żebym wydał zgodę na coś podobnego, zresztą nigdy bym jej nie wydał. Informacje w nim były całkowicie niezrozumiałe. Wezbrał we mnie gniew na to, jak w czasach deficytu papieru można bezpowrotnie trwonić cenne zasoby narodowe na takie idiotyczne paskudztwo. Funk może się szykować na reprymendę, kiedy już znowu zasiądę za swoim biurkiem. Ale teraz potrzebowałem gazety z wiarygodnymi informacjami, najlepiej „Völkischer Beobachter” albo „Stürmera”, na początek zadowoliłbym się nawet bojowym organem obrońców Berlina „Panzerbär”. Niedaleko znajdował się kiosk, i nawet z pewnej odległości zdawał się oferować zdumiewający asortyment. Można by pomyśleć, że znajdujemy się w czasach najgłębszego, najbardziej zgniłego pokoju! Podniosłem się niecierpliwie. Straciłem już zbyt dużo czasu, należało szybko przywrócić porządek. Oddział czekał na rozkazy, możliwe, że gdzie indziej stwierdzili już moją nieobecność. Ruszyłem żywo w stronę kiosku.

Już pierwszy rzut oka dostarczył interesujących informacji. Na zewnętrznej ścianie kiosku wisiały liczne kolorowe pisma w języku tureckim. Najwidoczniej niedawno przebywało tu wielu Turków. W czasie gdy leżałem bez przytomności, musiał mi umknąć dłuższy okres, w którym w Berlinie pojawili się licznie przybysze z Turcji. To dawało do myślenia. Ostatnimi czasy Turek, w gruncie rzeczy wierny pomocnik Narodu Niemieckiego, mimo naszych znacznych wysiłków wciąż pozostawał neutralny, nigdy nie udało się go nakłonić do przystąpienia do wojny po stronie Rzeszy. Teraz jednak wyglądało na to, że ktoś, prawdopodobnie Dönitz, podczas mojej nieobecności musiał przekonać Turka, by nas wsparł. A raczej pogodny nastrój na ulicach pozwalał wnioskować, że wkroczenie Turka do akcji przyniosło, jak się zdaje, zasadniczy zwrot w przebiegu wojny. Zdumiałem się. Owszem, zawsze respektowałem Turka, niemniej o takie osiągnięcia bym go nie podejrzewał, z drugiej strony z braku czasu nie byłem w stanie szczegółowo śledzić rozwoju tego kraju. Reformy Kemala Atatürka musiały mu nadać wręcz sensacyjny rozpęd. To był najpewniej ów cud, z którym Goebbels zawsze tak kurczowo wiązał swoje nadzieje. Serce zabiło mi gorącą ufnością. Opłaciło się, że ja, że Rzesza, także w godzinie rzekomej najczarniejszej nocy nigdy nie porzuciliśmy wiary w ostateczne zwycięstwo. Cztery czy pięć różnych kolorowych publikacji w języku tureckim dawało oczywiste świadectwo tej nowej, tej zwycięskiej osi Berlin–Ankara. Teraz, gdy moja największa troska, troska o pomyślność Rzeszy, w tak niespodziewany sposób zdawała się uśmierzona, musiałem się jeszcze tylko dowiedzieć, ile czasu straciłem w tym osobliwym stanie nieświadomości na leżącym odłogiem terenie między domami. Gazety „Völkischer Beobachter” nie zauważyłem, pewnie ludzie już wykupili, toteż rzuciłem okiem na następną, sprawiającą bardziej swojskie wrażenie, niejaką „Frankfurter Allgemeine Zeitung”. Nie znałem jej, jednakże w porównaniu z paroma innymi, które tam wisiały, ten wzbudzający zaufanie, drukowany gotycką czcionką tytuł nawet mnie ucieszył. Pomijałem informacje, szukałem tylko aktualnej daty.

Widniało tam: 30 sierpnia.

2011 roku.

Spoglądałem na te cyfry z niedowierzaniem, wytrącony z równowagi. Skierowałem wzrok na inną gazetę, „Berliner Zeitung”, także z nienagannym, niemieckim krojem liter, i poszukałem daty.

2011

Wyszarpnąłem gazetę ze stojaka, otworzyłem ją, przewróciłem na następną stronę i jeszcze jedną.

2011

Zobaczyłem, jak liczba zaczyna mi tańczyć przed oczyma, jakby szyderczo. Poruszała się z wolna w lewo, potem szybciej w prawo, następnie jeszcze szybciej z powrotem, jakby falując, jak lubią to czynić masy ludzkie w namiotach piwnych. Mój wzrok usiłował za nią nadążyć, pochwycić ją, a potem gazeta wyśliznęła mi się z rąk. Czułem, jak padam głową w przód, na próżno szukając oparcia w innych gazetach na stojaku, czepiając się ich, padałem na ziemię.

A potem zrobiło mi się czarno przed oczyma.

2

Kiedy doszedłem do siebie, leżałem na ziemi.

Ktoś położył mi na czole coś mokrego.

– Dobrze się pan czuje?

Nade mną pochylał się jakiś mężczyzna, mógł mieć czterdzieści pięć lat, a może i ponad pięćdziesiąt. Miał na sobie koszulę w kratę, proste spodnie, jakie nosi robotnik. Tym razem wiedziałem, które pytanie zadam jako pierwsze.

– Jaką dziś mamy datę?

– Mmm… Dwudziesty dziewiąty sierpnia. Nie, stop, trzydziesty.

– Którego roku, człowieku? – wychrypiałem, siadając. Mokra szmata spadła mi z nieładnym pacnięciem na kolana.

Mężczyzna patrzył na mnie ze zmarszczonym czołem.

– Dwa tysiące jedenastego – powiedział, mierząc wzrokiem moją bluzę. – A co pan myślał? Tysiąc dziewięćset czterdziestego piątego?

Szukałem właściwej odpowiedzi, potem jednak zdecydowałem się stanąć na nogi.

– Może powinien pan jeszcze trochę poleżeć – zasugerował mężczyzna. – Albo usiąść. Mam w kiosku fotel.

Z początku chciałem powiedzieć, że nie mam czasu na odpoczynek, ale musiałem przyjąć do wiadomości, że nogi odmawiają mi jeszcze posłuszeństwa. Poszedłem więc za nim do jego kiosku. Mężczyzna zajął miejsce na krześle w pobliżu niedużego okienka, przez które sprzedawał swój towar, i przyglądał mi się.

– Łyczek wody? Może chce pan trochę czekolady? Batonik müsli?

Kiwnąłem głową, oszołomiony. Wstał, przyniósł butelkę wody sodowej i nalał mi jej do szklanki. Z półki wziął kolorowy batonik, pewnie coś w rodzaju żelaznej racji, zawinięty w kolorową cynfolię. Otworzył folię, odsłonił coś, co wyglądało jak fabrycznie sprasowane ziarna, i wcisnął mi do ręki. Trudności z zaopatrzeniem w chleb zdaje się nie zostały jeszcze przezwyciężone.

– Powinien pan jeść więcej na śniadanie – powiedział. A potem usiadł z powrotem. – Kręci pan gdzieś tu w pobliżu?

– Kręci…?

– No, jakiś program dokumentalny. Film. Tu ciągle coś kręcą.

– Film…?

– Człowieku, nieźle pana trzepnęło. – Roześmiał się i wycelował we mnie ręką. – A pan tak zawsze chodzi?

Popatrzyłem po sobie. Nie mogłem stwierdzić nic niezwykłego, oczywiście pomijając kurz i zapach benzyny.

– Właściwie to tak – przyznałem.

Rzecz jasna, nie można było wykluczyć, że miałem obrażenia na twarzy. – Ma pan zwierciadło? – spytałem.

– Oczywiście – powiedział i wskazał ręką – koło pana, zaraz nad magazynem „Focus”.

Podążyłem wzrokiem za jego palcem. Zwierciadło miało pomarańczową ramę, dla pewności napisał na nim „Zwierciadło” – „Der Spiegel”, tak jakby bez napisu nikt tego nie wiedział. W jednej trzeciej tkwiło wciśnięte od dołu między jakieś magazyny. Spojrzałem w nie.

Moje odbicie było zdumiewająco nienaganne, nawet bluza wyglądała na uprasowaną – przypuszczalnie w kiosku panowało bardzo korzystne oświetlenie.

– Z powodu strony tytułowej? – spytał mężczyzna. – W co trzecim numerze dają na okładkę jakąś historię o Hitlerze. Myślę, że nie musi się pan przygotowywać jeszcze staranniej. Jest pan dobry.

– Dziękuję – odparłem z roztargnieniem.

– Nie, serio – mówił tamten – widziałem Upadek. Dwa razy. Ten Bruno Ganz w roli głównej był wspaniały, ale gdzie mu tam do pana. Cała postawa… można by pomyśleć, że jest pan nim.

Podniosłem wzrok.

– Że jestem kim?

– No, że jest pan Führerem. – Uniósł przy tym w górę obie ręce, złączył w każdej palec środkowy i wskazujący, zgiął je do przodu i strzepnął nimi dwa razy. Ledwo mogłem uwierzyć, ale najwyraźniej to było wszystko, co po sześćdziesięciu sześciu latach pozostało z dziarskiego Niemieckiego Pozdrowienia. Wstrząsające, ale bądź co bądź świadczyło to też o tym, że moja polityczna działalność przez ten czas jednak pozostawiła jakiś ślad.

Odgiąłem ramię do tyłu, odwzajemniając pozdrowienie.

– Ja jestem Führerem!

Znowu się roześmiał.

– Obłęd, to wygląda tak naturalnie.

Nie mogłem się w tym momencie zająć jak trzeba jego nachalną wesołością.

Stopniowo uzmysławiałem sobie własne położenie. Jeśli to nie był sen – a na to trwałby zdecydowanie za długo – to rzeczywiście znalazłem się w roku 2011. Zatem przebywałem w świecie, który był mi całkowicie nieznany, i musiałem przyjąć, że podobnie ja też stanowiłem dla tego świata element nowy. Jeśli ten świat choćby w niewielkim stopniu funkcjonował logicznie, to oczekiwał ode mnie, że albo mam sto dwadzieścia dwa lata, albo, co bardziej prawdopodobne, że już od dawna nie żyję.

– Gra pan też inne rzeczy? – spytał. – Widziałem już pana gdzieś?

– Ja nigdzie nie gram – odpowiedziałem, chyba nieco zbyt opryskliwie.

– Naturalnie, że nie – przytaknął i przybrał osobliwie poważny wyraz twarzy. Po chwili mrugnął do mnie porozumiewawczo. – Gdzie pan występuje? Ma pan jakiś program?

– Oczywiście – odparłem – od tysiąc dziewięćset dwudziestego roku! Jako towarzysz narodowy, członek wspólnoty rasy i krwi, chyba pan zna moje dwadzieścia pięć punktów.

Gorliwie kiwał głową.

– Mimo to nigdzie pana jeszcze nie widziałem. Ma pan jakąś ulotkę? Albo kartę?

– Niestety nie – odparłem ze smutkiem. – Wszystko zostało w centrum dowodzenia.

Próbowałem uzyskać jasność w kwestii, co powinienem zrobić w następnej kolejności. Wydawało się logiczne, że także w Kancelarii Rzeszy, a nawet w bunkrze Führera,

pięćdziesięciosześcioletni Führer spotka się z niedowierzaniem, właściwie wręcz na pewno tak się stanie. Musiałem zyskać na czasie, przeanalizować swoje opcje. Potrzebowałem jakiegoś schronienia. Nagle uświadomiłem sobie z bolesną jasnością, że nie mam w kieszeni ani grosza. Na chwilę z niemiłym uczuciem przypomniałem sobie okres, gdy przebywałem w schronisku dla samotnych mężczyzn, w roku 1909. Był on konieczny, z pewnością, umożliwił mi zdobycie wiedzy, jakiej nie przekazuje żaden uniwersytet świata, a jednak ten etap wyrzeczeń nie był czasem, który bym mile wspominał. Przez głowę przemykały mi ponure miesiące, pomiatanie, lekceważenie, niepewność, lęk przed brakiem najpotrzebniejszych rzeczy, suchy chleb. Pogrążony w rozmyślaniach, nieobecny, ugryzłem te dziwne ziarna w cynfolii.

Smakowały zadziwiająco słodko. Obejrzałem dokładnie produkt.

– Ja też to lubię – rzekł handlarz gazet. – Chce pan jeszcze jeden?

Pokręciłem głową. Miałem teraz większe problemy. Musiałem sobie zabezpieczyć choćby najskromniejsze, najprymitywniejsze codzienne utrzymanie. Potrzebowałem kwatery, trochę pieniędzy, zanim zyskam jasność co do dalszych perspektyw, ewentualnie też jakiegoś zajęcia, choćby doraźnego, do czasu, aż będę wiedział, czy i w jaki sposób uda mi się podjąć z powrotem moją działalność rządową. Do tego momentu konieczna była jakaś forma zarabiania na chleb. Może jako malarz, może w jakimś biurze architektonicznym. Oczywiście, na początek nie pogardzę też pracą fizyczną. Naturalnie, dla Narodu Niemieckiego moja wiedza zostałaby z większym pożytkiem wykorzystana w jakiejś kampanii zbrojnej, ale bez znajomości aktualnej sytuacji było to iluzoryczne. Przecież nawet nie wiedziałem, z kim Rzesza Niemiecka obecnie graniczy, kto próbował te granice naruszyć, przeciwko komu trzeba było wycelować broń. Zatem na razie musiałem się chyba zadowolić zyskiem z pracy swoich rąk, może przy budowie terenu na defilady czy jakiegoś odcinka autostrady.

– A teraz zupełnie poważnie – do moich uszu dotarł głos handlarza gazet. – Jest pan jeszcze amatorem? Z takim numerem?

To znowu wydało mi się nader grubiańskie.

– Nie jestem żadnym amatorem! – poinformowałem go z naciskiem. – Nie jestem w końcu jednym z tych mieszczańskich nierobów!

– Nie, nie – łagodził mężczyzna, który w głębi swej istoty zaczął mi się wydawać całkiem przyzwoity. – Miałem na myśli, czym się pan zajmuje zawodowo?

Taa, czym ja się zajmowałem zawodowo? Co miałem mu powiedzieć?

– Chwilowo… chwilowo trochę się… wycofałem – opisałem ostrożnie swoją sytuację.

– Proszę mnie źle nie zrozumieć – zapewniał gorliwie sklepikarz – ale jeśli pan rzeczywiście jeszcze nie… no to przecież niebywałe! To znaczy, chciałem powiedzieć, że tutaj ciągle kręcą się jacyś ludzie, w całym mieście jest pełno agencji, facetów z filmu, gości z telewizji, ci zawsze się ucieszą z każdej informacji, z nowych twarzy. A skoro pan nie ma żadnej wizytówki – znaczy, jak mogę pana znaleźć? Ma pan telefon? Adres mailowy?

– Ee…

– Albo gdzie pan mieszka?

Zaiste, trafił tym w mój czuły punkt. Z drugiej strony nie wydawał się żywić wobec mnie jakichś niegodnych zamiarów. Postanowiłem zaryzykować.

– Sprawa z mieszkaniem jest chwilowo nieco… jak by to powiedzieć… niejasna.

– No tak, to może ma pan przyjaciółkę, u której pan mieszka?

Przez chwilę pomyślałem o Evie. Gdzie też mogła się podziewać?

– Nie – wymruczałem przygnębiony, co raczej mi się nie zdarzało. – Nie mam towarzyszki życia. Już nie mam.

– Och – powiedział sklepikarz. – Rozumiem. Sprawa jest jeszcze pewnie całkiem świeża.

– Tak – przyznałem. – To wszystko tutaj… jest dla mnie całkiem świeże.

– Nie najlepiej się działo w ostatnim czasie, co?

– To chyba słuszna uwaga – pokiwałem głową. – Atak z odsieczą grupy Steinera nie nastąpił, to niewybaczalne.

Patrzył na mnie lekko skonsternowany.

– Miałem na myśli pańską przyjaciółkę. Kto był winny?

– Nie wiem – przyznałem – w ostatecznym rozrachunku chyba Churchill.

Roześmiał się. Potem przyglądał mi się zamyślony przez dłuższą chwilę.

– Pana podejście mi się podoba. Niech pan posłucha, mam dla pana propozycję.

– Propozycję?

– Nie wiem, jakie ma pan wymagania. Ale jeśli nie szuka pan czegoś specjalnego, to może pan jedną czy dwie noce przespać tutaj.

– Tutaj? – Rozejrzałem się po kiosku.

– A może pan sobie pozwolić na apartament w Adlonie?

Chyba miał rację. Zakłopotany spuściłem wzrok.

– Ma pan przed sobą człowieka praktycznie bez żadnych środków do życia… – przyznałem.

– No właśnie. I nic dziwnego, jeśli ze swoimi umiejętnościami nie ma pan odwagi wyjść na zewnątrz. Nie może się pan ukrywać.

– Wcale się nie ukrywam! – zaprotestowałem. – To przez ten grad pocisków.

– Tak, tak. – Machnął ręką. – No więc jeszcze raz: zostanie pan tu dzień, dwa, a ja pogadam z jednym czy drugim klientem. Wczoraj przyszedł nowy numer „Współczesnego Teatru” i jedno z czasopism filmowych, wszyscy to teraz powoli odbierają. Może coś wypali. Tak całkiem szczerze, to właściwie nie musiałby pan niczego specjalnego potrafić, już sam mundur wyszedł panu super…

– To znaczy, że teraz tu zostaję?

– Na razie. W ciągu dnia będzie pan ze mną. Jakby ktoś przyszedł, to mogę pana od razu przedstawić. A jak nikt nie przyjdzie, to się przynajmniej pośmieję. No, chyba że może się pan zatrzymać gdzieś indziej?

– Nie – westchnąłem. – To znaczy, oprócz bunkra Führera…

Roześmiał się. Potem umilkł.

– Niech pan powie, nie splądruje mi pan chyba kiosku?

Spojrzałem na niego z oburzeniem.

– Czy ja wyglądam na zbrodniarza?

Popatrzył na mnie.

– Wygląda pan jak Adolf Hitler.

– No właśnie – powiedziałem.

3

Następne dni i noce miały być dla mnie ciężkim doświadczeniem. W warunkach urągających wszelkiej godności, ulokowany prowizorycznie między podejrzanymi publikacjami, wyrobami tytoniowymi, łakociami i napojami w puszkach, w nocy skulony na w miarę, ale nie przesadnie czystym fotelu, musiałem nadrobić wydarzenia ostatnich sześćdziesięciu lat, nie wzbudzając przy tym niepotrzebnego zainteresowania. Podczas bowiem gdy inni zapewne całymi godzinami albo i dniami głowiliby się bezowocnie nad naukowym zrozumieniem tych kwestii, nad daremnym rozwiązaniem zagadki tej równie fantastycznej, co niepojętej podróży w czasie, mój metodycznie pracujący umysł niezawodnie potrafił się przystosować do okoliczności. Zamiast płaczliwie biadolić, przyswajał nowe fakty i rozpoznawał sytuację. Zwłaszcza że – uprzedzając nieco wydarzenia – zmienione warunki zdawały się oferować znacznie więcej i znacznie lepszych możliwości. I tak na przykład miało się okazać, że w przeciągu ostatnich sześćdziesięciu sześciu lat liczba sowieckich żołnierzy na niemieckim terytorium Rzeszy, szczególnie w obrębie Wielkiego Berlina, znacząco spadła. Obecnie szacowano ich liczbę na trzydziestu do pięćdziesięciu ludzi, w czym ja błyskawicznie potrafiłem rozpoznać nadzwyczajny wzrost szansy na sukces dla Wehrmachtu, w porównaniu choćby z ostatnimi szacunkami mojego sztabu generalnego, mówiącymi w przybliżeniu o dwóch i pół miliona żołnierzy nieprzyjaciela na samym tylko froncie wschodnim.

Toteż tylko przez krótką chwilę igrałem z myślą, że padłem ofiarą spisku, porwania, podczas którego tajne służby wroga być może spłatały mi kosztownego figla, aby w ten sposób, łamiąc moją żelazną wolę, skłonić mnie do ujawnienia cennych sekretów. Już same techniczne wymogi stworzenia zupełnie nowego świata, w którym ja mogłem się do tego jeszcze swobodnie poruszać – ten wariant sytuacji był niemal jeszcze bardziej niewyobrażalny niż rzeczywistość, którą w każdej sekundzie odkrywałem, którą mogłem chwytać rękami, widzieć oczami. Nie, w tym dziwacznym tu i teraz należało prowadzić walkę. A pierwszym krokiem do podjęcia walki ciągle jeszcze jest rozpoznanie.

Jak można się domyślić, zdobycie najnowszych wiarygodnych informacji bez koniecznej infrastruktury nastręczało znacznych trudności. Warunki po temu były jak najgorsze: odnośnie do polityki zagranicznej nie miałem do dyspozycji ani Abwehry, ani Ministerstwa Spraw Zagranicznych, w kwestii polityki wewnętrznej nawiązanie kontaktu z Gestapo na razie nie było proste. Także udanie się do biblioteki wydało mi się w najbliższym czasie nazbyt ryzykowne. Tak więc pozostawałem zdany na treść licznych publikacji, których wiarygodności naturalnie nie byłem w stanie zweryfikować, jak też na wypowiedzi i strzępy rozmów przechodniów. Wprawdzie handlarz gazet był tak miły, że umożliwił mi słuchanie radioodbiornika, który wskutek postępu techniki, jaki dokonał się ostatnimi czasy, skurczył się do niewyobrażalnie małych rozmiarów – tyle że od 1940 roku zwyczaje Radia Wielkoniemieckiego zmieniły się w sposób wstrząsający. Zaraz po włączeniu rozległ się jakiś piekielny hałas, przerywany co rusz niewyobrażalnym, całkowicie niezrozumiałym bełkotem. W miarę trwania audycji jej zawartość nic się nie zmieniała, jedynie częstotliwość zastępowania wrzasku bełkotem wzrosła. Pamiętam, że przez ileś minut na próżno usiłowałem rozszyfrować hałas wydobywający się z tego technicznego cuda, a potem z przerażeniem je wyłączyłem. Siedziałem chyba z kwadrans bez ruchu, niemal sztywny od doznanego szoku, w końcu postanowiłem zaprzestać na razie swoich prób z radiem. Tak więc ostatecznie zdany byłem z powrotem na dostępne produkty prasowe, których naczelnym celem nigdy nie było rzetelne objaśnianie historii i rzecz jasna nie mogło być nim i dzisiaj.

Wstępny ogląd sytuacji, który niewątpliwie musiał pozostać niekompletny, prezentował się następująco:

Turek chyba jednak nie przyszedł nam z pomocą.

W obliczu siedemdziesiątej rocznicy Operacji Barbarossa wielokrotnie informowano głównie o tym aspekcie niemieckiej historii. Operacja ukazywana była ogólnie w negatywnym świetle. Powszechnie twierdzono, że kampania nie była zwycięska, ba, że w ogóle cała wojna nie została wygrana.

Ja sam faktycznie uznawany byłem za zmarłego. Insynuowano mi, że popełniłem samobójstwo. I rzeczywiście, przypominam sobie, że teoretycznie rozważałem tę możliwość w kręgu osób zaufanych, i z pewnością w pamięci brakuje mi kilku godzin z niewątpliwie trudnego okresu. Ale koniec końców wystarczyło mi tylko popatrzeć po sobie, by poznać fakty.

Czyż nie byłem żywy?

Ale skądinąd wiadomo, co myśleć o naszych gazetach. Oto niedosłyszący notuje to, co mu opowiedział ślepy, wioskowy półgłówek to poprawia, a koledzy w innych wydawnictwach prasowych odpisują od nich. Każdą historię zalewa się od nowa tym samym zwietrzałym wywarem z kłamstw, by ją następnie zaserwować niczego nieprzeczuwającemu narodowi jako „pyszną polewkę”. Choć także w tym wypadku gotów byłem jak najbardziej okazać coś w rodzaju wyrozumiałości. Fakt, że los w tak szczególny sposób ingeruje we własne tryby, zdarza się tak rzadko, że nawet dla najtęższych głów musi to być trudne do pojęcia, nie mówiąc już o przeciętnym reprezentancie tak zwanych pism opiniotwórczych.

Co się jednak tyczy wszystkich innych rzeczy, to mózgowi trzeba by przydać żołądek dzikiej świni. Należało ignorować błędne oceny prasy, militarne, historyczno-wojskowe, polityczne i w ogóle dotyczące każdego innego tematu, łącznie z gospodarczymi, dokonywane z nieświadomości czy złośliwości, inaczej człowiek myślący musiałby wręcz zwariować wobec takiego steku drukowanych bzdur.

Albo nabawić się wrzodów żołądka, patrząc na to, jak haniebnie ogłupiałe, przeżarte syfilisem mózgi z pozbawionej najwidoczniej wszelkiej kontroli państwa, podżegającej prasy, gryzmoliły sobie swój załgany obraz świata.

Wyglądało na to, że Rzesza Niemiecka ustąpiła miejsca tak zwanej Republice Federalnej, którą kierowanie według wszelkiego prawdopodobieństwa podlegało kobiecie („pani kanclerz federalnej”), aczkolwiek powierzane było już także innym panom.

Znowu istniały partie i oczywiście towarzyszące im nieuchronnie jałowe kłótnie. Wręcz niezniszczalna socjaldemokracja od nowa uprawiała swój bezpłodny proceder na grzbiecie doświadczonego ciężko narodu niemieckiego, znowu inne stowarzyszenia na swój sposób pasożytowały na bogactwie narodowym, uznania dla ich „pracy” – co może zaskakiwać – trudno się było doszukać nawet w większości zazwyczaj tak im sprzyjającej zakłamanej prasy. Zanikła natomiast wszelka działalność NSDAP, możliwe, że w obliczu niedającej się wykluczyć poniesionej klęski zwycięskie mocarstwa utrudniały aktywność partyjną, jeśli wręcz organizacja nie została zepchnięta do podziemia.

„Völkischer Beobachter” nie był powszechnie dostępny, w każdym razie kiosk nader liberalnego sprzedawcy gazet go nie prowadził, podobnie jak nie wystawiono w ogóle żadnych innych publikacji o charakterze niemiecko-narodowym.

Terytorium Rzeszy wyglądało na mocno okrojone, jednakże państwa ościenne w znacznej części pozostały te same, ba, nawet Polska najwidoczniej wiodła nadal swą sprzeczną z naturą egzystencję nieuszczuplona terytorialnie, a częściowo wręcz na dawnym obszarze Rzeszy! Przy wszelkiej trzeźwości w ocenie sytuacji nie zdołałem w tym miejscu powstrzymać niejakiego oburzenia, w pierwszej chwili rzeczywiście wykrzyknąłem w ciemność nocnego kiosku: – W tej sytuacji mogłem sobie przecież darować całą tę wojnę!

Reichsmark – marka Rzeszy – nie była już środkiem płatniczym, chociaż koncepcja, do której dążyłem, by uczynić ją walutą obowiązującą w całej Europie, zdaje się została urzeczywistniona przez innych, przypuszczalnie przez jakichś dyletantów bez żadnego pojęcia po stronie zwycięskich mocarstw. W każdym razie należności regulowane były aktualnie w sztucznej walucie zwanej „euro”, której, jak można się było spodziewać, towarzyszyła najżywsza nieufność. Temu, kto to zarządził, ja od razu bym przepowiedział, że tak będzie.

Wyglądało na to, że panowało coś w rodzaju częściowego pokoju, jednakże Wehrmacht znajdował się niezmiennie w stanie wojny, tyle że obecnie nazywał się „Bundeswehra” i wydawał się godny pozazdroszczenia, co niewątpliwie spowodowane było postępem technicznym. Jeśli wierzyć publikowanym liczbom, to należałoby sądzić, że żołnierz niemiecki w polu był praktycznie nie do zranienia, straty występowały już tylko sporadycznie. Można sobie wyobrazić moją gorycz, gdy wzdychając, myślałem o własnym tragicznym losie, o gorzkich nocach w bunkrze Führera, kiedy przygnieciony zgryzotą dumałem nad mapami w centrum dowodzenia, zmagałem się z nienawistnym światem i z losem: w tamtym czasie na licznych frontach walki wykrwawiało się jeszcze ponad czterysta tysięcy żołnierzy, i to w samym tylko styczniu 1945 roku – a z tym nowym, fantastycznym wojskiem na pewno zepchnąłbym armie Eisenhowera do morza, hordy Stalina na Uralu i Kaukazie w przeciągu kilku tygodni zostałyby rozgniecione jak robactwo. To była jedna z niewielu naprawdę dobrych informacji, jakie do mnie dotarły: zdobycie w przyszłości przestrzeni życiowej na Północy, Wschodzie, Południu i Zachodzie z tym nowym Wehrmachtem wydawało mi się niemal równie łatwe do osiągnięcia, jak ze starym. Odpowiedzialna za to była najprawdopodobniej, przeprowadzona zresztą niedawno, reforma młodego ministra, który miał niechybnie format takich dowódców jak Scharnhorst, jednakże wskutek intrygi równie nieżyczliwych, co ograniczonych mędrców uniwersyteckich musiał ustąpić z placu boju. Wyglądało na to, że dziś jest chyba dokładnie tak, jak niegdyś na akademii wiedeńskiej, na której ongiś, z sercem przepełnionym nadzieją, składałem swoje szkice i rysunki: zżerani zazdrością ludzie małego ducha jak zawsze powstrzymują świeży, udowadniający nieustraszenie swą wyższość geniusz, gdyż nie mogą znieść tego, że jego blask w tak deprymująco jaskrawy sposób przyćmi ich własny, tlący się ledwo żałosny ogarek.

No tak.

W obliczu tych okoliczności, wymagających ogólnie pewnego przyzwyczajenia, mogłem też jednak zarazem nie bez zadowolenia skonstatować, że przynajmniej chwilowo nie istniało żadne bezpośrednie zagrożenie, aczkolwiek nie brakowało przykrych momentów. Jak przystało na umysł twórczy, ostatnio zwykłem długo pracować, ale także długo odpoczywać, aby utrzymać właściwą mi rześkość i szybkość reakcji. Kioskarz natomiast zgodnie z wymogami swej profesji otwierał swój kiosk już wczesnym rankiem, z którego to powodu także ja, który wszak przeciągałem swoje studia często do wczesnych godzin rannych, od tej pory nie mogłem już liczyć na krzepiący sen. Sytuację zaostrzał dodatkowo fakt, że ten człowiek już od rana miał irytującą wprost potrzebę gadania, podczas gdy ja o tej porze zazwyczaj potrzebuję pewnego czasu na dojście do siebie. Już pierwszego ranka wkroczył zamaszyście do kiosku z okrzykiem:

– No i co, mój wodzu, jak minęła noc?

Jednocześnie bez żadnej zwłoki energicznie otworzył okienko sprzedaży, a wyjątkowo jaskrawe światło oślepiająco zalało kiosk. Jęknąłem, zacisnąłem udręczone powieki i usiłowałem przywołać na pamięć okoliczności mojego tu przebywania. Na pewno nie znajdowałem się w bunkrze Führera, z całą wyrazistością stanęło mi to natychmiast z powrotem przed oczyma. W innej sytuacji mógłbym kazać tego ofermę niezwłocznie rozstrzelać w trybie doraźnym. Ten bezlitosny poranny terror był czystej wody działaniem na szkodę sił zbrojnych. Mimo to powstrzymałem się, uzmysłowiwszy sobie moją sytuację, ba, sam do siebie przemawiałem uspokajająco, że ten kretyn z racji swojego zajęcia zapewne nie miał alternatywy i na swój niezdarny sposób prawdopodobnie sądził, że robi to dla mojego dobra.

– Zaczynamy – zaskrzeczał w tym momencie sklepikarz. – Chodź pan, pomożesz mi! – Ruchem głowy pokazał przy tym kilka przenośnych stojaków na gazety, z których jeden już wysunął na zewnątrz.

Wzdychając, wstałem z wysiłkiem, i ciągle jeszcze niewypoczęty, spełniłem jego życzenie. To było zaiste paradoksalne: przedwczoraj jeszcze przesuwałem 12. Armię, a dziś regały. Moje spojrzenie padło na nowy numer „Zwierzyny i Psa”. Zatem niektóre czasopisma nadal się ukazywały. A chociaż nigdy nie byłem zapalonym myśliwym, przeciwnie, zawsze patrzyłem krytycznie na polowania, to jednak w owej chwili owładnęło mną na moment pragnienie, by uciec od tej dziwacznej codzienności, powłóczyć się z psem na łonie natury, oko w oko z przyrodą, wraz z żywym stworzeniem śledzić stawanie się i przemijanie świata… Po chwili otrząsnąłem się ze swoich mrzonek. W ciągu kilku minut wyrychtowaliśmy wspólnie kiosk i można było rozpocząć sprzedaż. Sklepikarz wyniósł dwa składane krzesełka i ustawił je przed budką na słońcu. Zaproponował, żebym usiadł, a sam wyciągnął z kieszeni koszuli paczkę papierosów, postukał w nią, aż w otworze ukazało się kilka z nich, i podsunął mi.

– Nie palę – potrząsnąłem głową. – Niemniej dziękuję.

Wyjął jednego papierosa, wsunął go sobie do ust, wyciągnął z kieszeni spodni zapalniczkę i zapalił. Zaciągnął się, a potem z rozkoszą wydmuchał dym i powiedział:

– Aaa… a teraz kawa! Dla pana także? To znaczy, jeśli pan lubi. Mam tylko rozpuszczalną.

To mnie nie zaskoczyło. No tak, Anglik nadal blokował drogi morskie, „wolno” mi było poznać ten problem wystarczająco, było też absolutnie zrozumiałe, że podczas mojej nieobecności nowe kierownictwo Rzeszy, jakiejkolwiek by było natury czy jak by je nazywali, najpewniej nie radziło sobie z rozwiązaniem trudności – jeszcze dziś. Dzielna, zaprawiona w cierpieniach ludność niemiecka musiała więc, od tak dawna już, zadowalać się produktami zastępczymi. Nazywali ten erzac kawy chyba zbożówką, a mnie od razu przypomniał się znów zapychający słodki batonik z prasowanych zbóż, który tutaj z konieczności musiał wystąpić amatorsko w roli dobrego niemieckiego chleba. Biedny sprzedawca gazet wstydził się przed swoim gościem, gdyż ze względu na to, że żył w dławiącym uścisku pasożytujących na ludzkości Anglików, nie mógł mi zaproponować niczego lepszego. To było naprawdę oburzające. Wezbrała we mnie fala wzruszenia.

– To nie pana wina, dobry człowieku – uspokoiłem go. – I tak nie jestem amatorem kawy. Byłbym jednak wdzięczny za szklankę wody.

Tak więc swój pierwszy poranek w tej osobliwej nowej epoce spędziłem obok palącego sprzedawcy gazet, a towarzyszyło mi mocne postanowienie, by tak długo studiować ludność i z jej zachowań czerpać nową wiedzę, aż sklepikarz z uwagi na swe znajomości, o których napomykał, ewentualnie będzie mógł pośredniczyć w znalezieniu dla mnie jakiegoś skromnego zajęcia.

Pierwsze godziny pod kioskiem to czas prostych robotników i emerytów. Nie mówili dużo, kupowali wyroby tytoniowe, poranne wydania gazet, zwłaszcza jedna o nazwie „Bild” była rozchwytywana, głównie właśnie przez osoby starsze, przypuszczalnie dlatego, że jej wydawca zastosował niebywale dużą czcionkę, by również ludzie z kłopotami ze wzrokiem nie musieli rezygnować z lektury wiadomości. Znakomity pomysł, musiałem przyznać w duchu, nie wpadł na to nawet gorliwy Goebbels – takim zabiegiem bez wątpienia moglibyśmy wzbudzić jeszcze więcej entuzjazmu w tych grupach ludności. W ostatnich dniach wojny, które przeżyłem, to właśnie starszym członkom Volkssturmu brakowało zapału, woli walki i poświęcenia. Kto by się wtedy domyślił, że takie proste środki jak większa czcionka mogą wywołać taki efekt?

Z drugiej strony, brakowało także papieru. Ten Funk w sumie był jednak niepoprawnym głupcem.

Moja obecność przed kioskiem doprowadziła stopniowo do pierwszych kłopotów. Od czasu do czasu, zwłaszcza wśród młodych robotników, zdarzała się wesołość, częściej także uznanie, wyrażane w słowach „kuul” i „ekstra”, niezrozumiałych, owszem, ale z ich mimiki można było wywnioskować niezaprzeczalny respekt.

– Dobre, prawda? – Sprzedawca gazet spoglądał promiennym wzrokiem na klienta. – Nie widać żadnej różnicy, co?

– No nie – powiedział klient, robotnik, mógł mieć ze dwadzieścia pięć lat, i złożył gazetę. – Ale czy to tak wolno?

– Co? – spytał kioskarz.

– No, tak w mundurze.

– A co można zarzucić mundurowi niemieckiego żołnierza? – spytałem podejrzliwie, z lekką irytacją w głosie.

Klient zaczął się śmiać, prawdopodobnie by mnie uspokoić.

– Jest naprawdę w porządku. Nie, mam na myśli, że robi to pan pewnie zawodowo, ale czy nie potrzeba jakiegoś specjalnego zezwolenia, jak się go nosi cały czas publicznie?

– Tego by jeszcze brakowało – odparłem oburzony.

– Myślałem tylko – powiedział tamten lekko przestraszony – ze względu na konstytucję…

To mi dało do myślenia. Nie miał nic złego na myśli, a faktycznie, konstytucja mojego munduru nie była najlepsza.

– No owszem, jest trochę brudny – przyznałem nieco zgnębiony – ale nawet brudny żołnierski strój zawsze jeszcze zasługuje na więcej szacunku niż każdy czysty frak tych zakłamanych dyplomatów!

– A właściwie dlaczego miałby być zakazany? – spytał przytomnie handlarz gazet. – Przecież nie ma na nim swastyki.

– Co to ma znowu znaczyć?! – wykrzyknąłem rozsierdzony. – Chyba i bez tego pan wie, w jakiej jestem partii!

Klient pożegnał się, potrząsając głową. Kiedy sobie poszedł, sprzedawca gazet poprosił mnie, abym z powrotem usiadł, i zwrócił się do mnie spokojnie.

– Trochę racji to on ma – powiedział życzliwie. – Klienci czasem naprawdę patrzą się dziwnie. Wiem, że traktuje pan swoją pracę bardzo poważnie. Ale czy nie mógłby pan włożyć czegoś innego?

– Mam wyrzec się swojego życia, swojej pracy, swojego narodu? Nie może pan tego żądać ode mnie – powiedziałem i znów poderwałem się z krzesła. – Będę nosił ten mundur aż do ostatniej kropli krwi. Nie mogę po raz drugi zadać ofiarom naszego Ruchu podłego ciosu nożem w plecy jak Brutus Cezarowi…

– Musi pan tak koniecznie za każdym razem strzelać z grubej rury? – zapytał kioskarz, też już nieco zirytowany. – Tu chodzi nie tylko o sam mundur…

– A o co?

– Te ciuchy śmierdzą. Nie wiem, z czego je pan uszył, przerabiał pan stary kombinezon pracownika stacji benzynowej czy co?

– Na polu walki prosty żołnierz też nie ma możliwości zmiany munduru, i ja także nie ulegnę dekadencji tych, którzy zadekowali się wygodnie na tyłach.

– To wszystko możliwe, ale niech pan pomyśli o swoim programie!

– Jak to?

– No, chyba chce pan dotrzeć ze swoim programem do ludzi, czyż nie?

– No tak, i co?

– Pomyślał już pan o tym, co się stanie, jak tu naprawdę wpadnie kilka osób i będzie chciało pana poznać? A pan będzie wtedy stał i tak woniał, że człowiek nie odważy się zapalić koło pana papierosa.

– A pan się przecież odważył – odparłem. Ale moim słowom zabrakło ich zwykłej ostrości, gdyż wbrew sobie musiałem przyznać mu rację.

– Ja jestem po prostu odważny. – Zaśmiał się. – No już, niech pan pójdzie szybko do domu i przyniesie sobie jakieś inne ciuchy.

I znowu pojawił się ten przykry problem mieszkaniowy.

– Mówiłem panu przecież, że obecnie jest to trudne.

– No, ale pana była może akurat jest teraz w pracy. Albo wyszła po zakupy. Czemu pan robi takie ceregiele?

– No dobrze – odparłem z ociąganiem. – To jest bardzo problematyczne. Mieszkanie… – Faktycznie miałem pewne trudności z argumentacją. Ale też sytuacja była dla mnie poniżająca.

– Ma pan chyba klucz?

Tym razem sam musiałem się roześmiać w obliczu takiej naiwności. Nie wiedziałem, czy w ogóle istniał jakiś klucz do bunkra Führera.

– Nie, ee, jak by to powiedzieć: kontakt się jakoś… ee, urwał.

– Ma pan zakaz kontaktowania się?

– Sam nie potrafię sobie tego do końca wytłumaczyć – przyznałem – ale chyba coś w tym rodzaju.

– Wielkie nieba, wcale pan na takiego nie wygląda – powiedział z pewną rezerwą. – Co pan nabroił?

– Nie wiem – odrzekłem zgodnie z prawdą. – Nie zachowały mi się żadne wspomnienia z ostatniego okresu.

– W każdym razie nie wygląda mi pan na osobę używającą przemocy – zauważył w zadumie.

– No, jednak – powiedziałem, poprawiając ręką przedziałek – w końcu jestem żołnierzem…

– No dobrze, panie żołnierzu – zgodził się sprzedawca gazet. – Dam panu jeszcze jedną propozycję. Ponieważ jest pan dobry, a ja wierzę w takich pasjonatów jak pan.

– Naturalnie – przytaknąłem jego słowom – jak każdy rozsądny człowiek. Należy dążyć do swego celu ze wszystkich sił, tak, z pasją. Letni, oszukańczy kompromis to źródło wszelkiego zła i…

– Już dobrze – przerwał mi. – No więc niech pan słucha. Przyniosę panu jutro parę używanych rzeczy ze swoich. Nie musi pan dziękować, ostatnio trochę przybrałem na wadze, guziki mi się nie dopinają. – Popatrzył przy tym niezadowolony na swój brzuch. – Ale na pana mogą pasować. Na szczęście nie pracuje pan jako Göring.

– A niby dlaczego miałbym to robić? – spytałem poirytowany.

– A potem od razu zaniosę pana mundur do czyszczenia…

– Munduru nie wypuszczę z ręki! – zaznaczyłem hardo.

– No dobrze – powiedział i naraz wydał mi się trochę znużony. – To niech pan sam zaniesie mundur do pralni. Ale chyba to pan rozumie, prawda? Że trzeba go od czasu do czasu czyścić.

Traktowali człowieka jak małe dziecko, to oburzające. Ale, tyle było jasne, to się nie zmieni, dopóki będę chodził usmolony jak dziecko. Skinąłem zatem głową.

– Tylko z butami może być kłopot – zafrasował się. – Jaki ma pan numer buta?

– Czterdziesty trzeci – odpowiedziałem potulnie.

– No to moje będą na pana za małe – rzekł. – Ale coś wymyślę.

4

Czytelnikowi należy okazać zrozumienie, gdy w tym czy też innym miejscu zakiełkuje w nim zdumienie tempem, w jakim przystosowałem się do mojej nowej sytuacji. Nie może być zresztą inaczej, by czytelnik, na którego przez lata, ba, dziesiątki lat mojej nieobecności chochlą demokracji wylewano nieustannie wypaczony, marksistowski obraz historii, by więc pływając w tym sosie, zdolny był jeszcze patrzeć dalej niż czubek własnego nosa. Nie chcę tu bynajmniej kierować żadnych zarzutów pod adresem uczciwego robotnika czy dzielnego rolnika. Bo dlaczego prosty człowiek miałby się oburzać, skoro wątpliwi specjaliści i uczone przybłędy z wyżyn katedry swoich rzekomych świątyń wiedzy przez ponad sześć dziesięcioleci głoszą, że Führer nie żyje? Kto by chciał mieć temu mężczyźnie za złe, że w samym środku codziennej walki o byt nie znajduje siły, by powiedzieć: „A gdzież on niby jest, ten nieżywy Führer? Gdzie on niby leży pochowany? Pokażcie mi go!”.

I kobiecie naturalnie też.

Ale gdy potem Führer nieoczekiwanie zjawia się tam, gdzie był już zawsze, mianowicie w stolicy Rzeszy, wówczas dezorientacja w narodzie, ogólna niemożność poradzenia sobie z tym są równie straszliwe jak zdumienie tym faktem. I byłoby absolutnie zrozumiałe, gdybym i ja całymi dniami, a nawet tygodniami, trwał bez ruchu, zaskoczony, sparaliżowany w obliczu rzeczy niepojętych. Jednakże los sprawił, że jestem inny. W porę, pośród trudów i wyrzeczeń, w twardych, pouczających latach umożliwił mi wyrobienie sobie rozsądnych poglądów, poglądów, które wykute zostały w teorii, ale zahartowane na bezlitosnym polu walki na kształt doskonałego oręża, i dlatego, w sposób niemal niezmieniony od tamtej pory, mogły one kształtować mój dalszy rozwój i działalność, i nawet teraz nie potrzebowały żadnej nowomodnej czy pochopnej odnowy, lecz przeciwnie, dopomogły mi w zrozumieniu starej i zarazem nowej sytuacji. Tak więc w ostatecznym rozrachunku to właśnie myśl wodzowska wyrwała mnie z mego bezpłodnego poszukiwania wyjaśnień.

Podczas jednej z pierwszych nocy przewracałem się niespokojnie na swoim fotelu, nie mogąc zasnąć po wyczerpującej lekturze, dumając nad moim ciężkim losem, gdy nagle wstrząsnęła mną pewna myśl. Usiadłem raptownie, z oczami rozszerzonymi natchnieniem, wpatrzony w duże słoje z kolorowymi karmelkami i rozmaitymi innymi towarami. Był to, tak rysowało się to w mojej wyobraźni, jak odlany z połyskującego kruszcu sam los, który nieprzeniknioną ręką wmieszał się w bieg wydarzeń. Uderzyłem się płaską dłonią w czoło – to było tak oczywiste, że sam się zgromiłem, iż nie rozpoznałem tego wcześniej. Zwłaszcza że los nie po raz pierwszy szarpnął ster w swoją stronę, nadając wydarzeniom kierunek. Czyż nie to samo stało się w 1919 roku, na samym dnie niemieckiej niedoli? Czyż nie wyłonił się wtedy z okopów pewien nieznany nikomu kapral? Czyż mimo ciężaru jakże skromnego pochodzenia, spośród wielu, spośród tych wszystkich pozbawionych nadziei, nie objawił się talent oratorski, i to akurat tam, gdzie by się go najmniej spodziewano? Czyż w owym talencie nie objawiła się także zdumiewająca skarbnica mądrości i doświadczeń, zgromadzona w najboleśniejszych dniach wiedeńskich, owoc nienasyconej żądzy wiedzy, która dorastającemu młodzieńcowi o żywym umyśle od najwcześniejszej młodości kazała chłonąć wszystko, co wiązało się z historią i polityką? Najcenniejsza wiedza, składowana w pozornym bezładzie, jednak w rzeczywistości okruch po okruchu gromadzona pieczołowicie przez opatrzność w jednym, pojedynczym człowieku? I czyż ten jeden, ten niepozorny kapral, na którego samotnych barkach miliony złożyły swe nadzieje, czyż to nie on rozsadził pęta Wersalu i Ligi Narodów, z lekkością, którą obdarzyli go bogowie, wygrał wojny narzucone przez armie Europy, stając naprzeciw Francji, naprzeciw Anglii, naprzeciw Rosji, czyż ten niby to miernie tylko wykształcony mąż na przekór jednogłośnemu osądowi wszystkich tak zwanych fachowców nie poprowadził ojczyzny ku najwyższym szczytom chwały?

To właśnie ja.

Każde pojedyncze wydarzenie – grzmiało mi cicho w uszach – każdy z osobna faktyczny stan był w tamtych czasach bardziej nieprawdopodobny niż wszystko to, co przytrafiło mi się w ciągu ostatnich dwóch, trzech dni. Z ostrością brzytwy mój wzrok przewiercał się przez ciemność między pojemnikiem na lizaki i drugim, z cukierkami owocowymi, gdzie jasne światło księżyca chłodno jak lodowa pochodnia iluminowało błysk mojego intelektu. Z pewnością fakt, że samotny wojownik wyprowadził cały naród z trzęsawiska bezdroży, zadziwiający talent, to mogło się oczywiście zdarzyć raz na sto lub dwieście lat. Ale co zamierzał uczynić los, gdy ten drogocenny atut został już zgrany? Gdy w dostępnym materiale ludzkim nie znalazła się żadna mądra głowa, której można by przypisać konieczną przytomność umysłu?

W takiej sytuacji, chcąc nie chcąc, trzeba ją było ściągnąć z niewykorzystanej rezerwy przeszłości.

I bezsprzecznie stanowiło to coś w rodzaju cudu, którego jednak dokonać było bez porównania łatwiej, niż podołać zadaniu, by z dostępnej pośledniej blachy wykuć narodowi nowy, ostry miecz. I podczas gdy prawdy te w swej klarownej wyrazistości zaczęły uspokajać me rozgorączkowane myśli, w mojej tymczasem całkiem już obudzonej piersi wezbrała nowa troska. Ta prawda bowiem pociągała za sobą zarazem następną jak nieproszonego gościa: skoro los musiał uciec się do takiej – należało to bez ogródek nazwać po imieniu – kuglarskiej sztuczki, to sytuacja, chociaż na pierwszy rzut oka nie wzbudzała niepokoju, w rzeczywistości musiała być jeszcze bardziej katastrofalna niż wówczas.

A naród w tym większym zagrożeniu!

To była owa chwila, w której z jasnością oślepiającą jak fanfara uświadomiłem sobie, że jest już za późno, by trwonić czas na akademickie rozważania, by pogrążać się w małostkowych przemyśleniach nad „jak” i „czy”, gdy wszak „dlaczego” i „że” stanowiły daleko istotniejsze aspekty.

Należało wszelako odpowiedzieć na jeszcze jedno pytanie: dlaczego ja? Skoro przecież tylu wielkich mężów w dziejach Niemiec czekało na drugą szansę, by poprowadzić swój naród do nowej chwały?

Dlaczego nie jakiś Bismarck, nie jakiś Fryderyk II?

Jakiś Karol?

Jakiś Otto?

Odpowiedź na to pytanie po chwilowym zastanowieniu padła z taką łatwością, że niemal uśmiechnąłem się, wielce z siebie zadowolony. Oto bowiem owo herkulesowe zadanie, czekające na kogoś, kto mu sprosta, zdawało się zaiste odpowiednie, by najdzielniejszym nawet mężom, wielkim i największym Niemcom, unaocznić ich ograniczone możliwości. Samotny, zdany tylko na siebie, bez aparatu partyjnego, bez władzy rządowej – owo zadanie można było powierzyć jedynie temu, kto raz już dowiódł, że zdolny jest do uprzątnięcia demokratycznej stajni Augiasza. Pytanie, na które należało w tym momencie odpowiedzieć, brzmiało: czy chciałem wziąć na siebie ponownie, po raz drugi, wszystkie te gorzkie ofiary? Przełknąć wszystkie wyrzeczenia, tak, wręcz zdusić je w sobie ze wzgardą? Nocować w fotelu w sąsiedztwie kociołka z wodą, w którym za dnia podgrzewano do spożycia pospolite wołowe kiełbaski? I to wszystko dla dobra narodu, który już raz w zmaganiach o własne przeznaczenie zawiódł swego Führera? Cóż się bowiem stało z natarciem grupy armii Steinera? Albo z Paulusem, tym niegodziwym łajdakiem?

Teraz jednak należało powściągnąć urazę, oddzielić ściśle sprawiedliwy gniew od ślepej zajadłości. Tak jak naród musi wspierać swego Führera, tak Führer musi wspierać swój naród. Prosty żołnierz pod właściwym dowództwem zawsze dawał z siebie wszystko, i nie wolno mu czynić żadnego zarzutu z tego, że nie dane mu jest pomaszerować wiernie w sam środek nieprzyjacielskiego ognia, gdyż tchórzliwa, niepomna swych obowiązków generalska hołota kapitulacją wydziera mu spod kamaszy uczciwą żołnierską śmierć.

– Tak! – wykrzyknąłem zatem w ciemność kiosku. – Tak! Chcę! I będę! Tak, tak i jeszcze raz tak!

Noc odpowiedziała mi czarną ciszą. A potem niedaleko odezwał się jakiś samotny głos, wołający:

– Właśnie tak! Wszystko to dupki!

Powinno się to stać dla mnie ostrzeżeniem. Jednak gdybym już wówczas przewidział niezliczone trudy, te wszystkie bolesne ofiary, jakie przyszło mi ponieść później, okrutne męki nierównej walki – to wygłosiłbym swą przysięgę tym głośniej, ze zdwojoną siłą.

Przekład: Eliza Borg

Redakcja: Krystyna Borowiecka-Strug

Korekta: Katarzyna Pawłowska, Beata Wójcik

Projekt okładki: © Johannes Wiebel / punchdesign, Munich

Adaptacja projektu Johannesa Wiebela: Sandra Dudek

Skład i łamanie: Tekst – Małgorzata Krzywicka

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./fax (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

ISBN 978-83-7881-305-7

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

i Michał Nakoneczny / Virtualo Sp. z o.o.