Nigel Cliff

Ostatnia krucjata

Niezwykłe i pełne przygód wyprawy Vasco da Gamy do Indii

przełożył Jakub Jedliński

Tytuł oryginału: The Last Crusade. The Epic Voyages of Vasco da Gama

Copyright © 2011 by Nigel Cliff

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXV

Copyright © for the Polish translation by Jakub Jedliński, MMXV

Wydanie I 

Warszawa MMXV

Od autora

Opisana przeze mnie historia rozgrywa się na trzech kontynentach w czasie obejmującym niemal tysiąc lat i przeważnie opowiada o ludziach i miejscach noszących w różnych językach różne imiona i nazwy. Imię Vasco da Gamy – chyba na szczęście – zachowało w języku angielskim swoją oryginalną postać. Nazywam odkrywcę poufale GamąI, na modłę portugalską, choć niektórzy historycy wolą formę da Gama lub Da Gama. W większości wypadków imiona własne występują jednak w kilku wariantach; dotyczy to, na przykład, największego rywala Gamy, Krzysztofa Kolumba – od urodzenia zwanego Cristoforem Colombo, z portugalska zaś Cristóvão Colónem, a z hiszpańska Cristóbalem Colónem – dlatego musiałem zdecydować się na jedną z tych wersji. Jeśli to tylko było możliwe, stosowałem utrwalone w języku angielskim formy imion i nazw, w przeciwnym razie wybierałem wersję najczęściej występującą w języku oryginału. Nieeuropejskie nazwy własne podałem w najprostszej i najbardziej rozpoznawalnej transkrypcji.

Musiałem podjąć też innego rodzaju decyzje, mające ułatwić czytelnikom lekturę. Nazwy epok i regionów, takie jak „średniowiecze” czy „Wschód”, są w najlepszym razie „ruchomym celem”, ale użyte w kontekście, stanowią niezbędne drogowskazy. Daty podawałem według kalendarza zachodniego, z odniesieniem do naszej ery. Cytaty z nieangielskojęzycznych źródeł zaczerpnąłem z dawnych, nowszych lub zupełnie nowych przekładów, w zależności od klimatu opisywanej epoki lub wymogów przejrzystości tekstu. Odległości na morzu podałem w ligach, tej miary długości używali bowiem marynarze w czasach Vasco da Gamy, jedna liga portugalska odpowiada mniej więcej trzem współczesnym milom morskim. Wreszcie, spędziwszy wiele dni na przyjemności zgłębiania wiedzy dotyczącej mocowania bukszprytu, stawiania bezanu czy podnoszeniu kotwicy, postanowiłem do minimum ograniczyć terminologię żeglarską. Mam nadzieję, że specjaliści wszelkiej maści nie będą mieli mi zbyt wiele do zarzucenia.

Prolog

Trzy obce statki pojawiły się u wybrzeży Indii, gdy gasły ostatnie promienie zachodzącego słońca, a mimo to rybacy na brzegu mogli dostrzec ich sylwetki¹. Dwa największe statki przypominały brzuchate wieloryby o pękatych bokach, które obejmowały podstawę solidnych drewnianych kaszteli na dziobie i rufie. Drewniane kadłuby pokrywał szary nalot, a ponad burtami wystawały długie żelazne lufy niczym wąsy olbrzymiego suma. Ogromne kwadratowe żagle, jeden większy od drugiego, wydymały się w stronę ciemniejącego nieba, a wieńczące je marsżagle, przybierając kształt czepców, nadawały całemu ożaglowaniu postać upiornych olbrzymów. W wyglądzie obcych przybyszów było coś ekscytująco nowoczesnego i jednocześnie przytłaczająco pierwotnego, z pewnością zaś nigdy wcześniej na tym wybrzeżu nie widziano nic, co by ich przypominało.

Na plaży podniesiono alarm i kilkunastu mężczyzn ściągnęło na wodę cztery długie, wąskie łodzie. Kiedy podpłynęli bliżej, przekonali się, że każdy żagiel statku ozdobiony jest olbrzymim szkarłatnym krzyżem.

„Skąd pochodzicie?” – zawołał przywódca IndusówII, podpłynąwszy do burty najbliższego okrętu.

„Z Portugalii!” – odkrzyknął jeden z marynarzy.

Obaj mężczyźni posługiwali się arabskim, ponadnarodowym językiem handlu. Przybysze mieli jednak przewagę nad gospodarzami. Indusi nigdy wcześniej nie słyszeli o Portugalii, kraju leżącym na najdalej wysuniętym na zachód krańcu Europy. Portugalczycy oczywiście wiedzieli o istnieniu Indii i aby do nich dotrzeć, podjęli najdłuższą i najbardziej niebezpieczną podróż w historii.

Był rok 1498. Dziesięć miesięcy wcześniej niewielka flota pod dowództwem Portugalczyka wypłynęła z Lizbony z misją zmienienia świata. Stu siedemdziesięciu mężczyzn na pokładzie otrzymało rozkaz otwarcia drogi łączącej Europę z Azją, odkrycia prastarych sekretów handlu korzeniami i odnalezienia dawno zaginionego władcy chrześcijańskiego, panującego nad legendarnym królestwem na Wschodzie. Za tym niemożliwym do wypełnienia zadaniem krył się niezwykle ambitny plan zjednoczenia z chrześcijaństwem wschodnim, zmiażdżenia sił muzułmańskich i przygotowania drogi do odzyskania Jerozolimy, najświętszego miasta na świecie. Ale na tym nie koniec – nawet gdyby śmiałkom się udało, mógł to być początek końca, znak ponownego nadejścia Chrystusa i mającego nastąpić potem Sądu Ostatecznego.

Czas dopiero pokaże, czy poszukiwanie ziemi obiecanej zakończy się czymś więcej niż budową zamków na lodzie. W owej chwili załoga myślała przede wszystkim o przeżyciu. Mężczyźni, którzy zaciągnęli się, aby dotrzeć do granic znanego świata, tworzyli osobliwą zbieraninę. Znaleźli się pośród nich nałogowi poszukiwacze przygód, szlachetni rycerze, afrykańscy niewolnicy, uczeni skrybowie i skazańcy. Już od trzystu siedemnastu dni znosili ciasnotę i swoje towarzystwo. Od miesięcy, odkąd wpłynęli na wody Łuku Atlantyckiego, oglądali tylko bezkres rozkołysanego morza. Kiedy wreszcie dotarli do najbardziej na południe wysuniętego punktu Afryki, ostrzelano ich i znienacka zaatakowano. W końcu napastnicy wdarli się w środku nocy na ich statki. Śmiałkowie cierpieli z powodu głodu, pragnienia i tajemniczych chorób. Walczyli z silnymi prądami morskimi i burzami niszczącymi okręty i rwącymi żagle. Byli przekonani, że wypełniając wolę Boga, w zamian uzyskują całkowite odpuszczenie grzechów. A jednak makabryczne zabobony i przeczucie śmierci wprawiały w przerażenie nawet najbardziej doświadczonych żeglarzy. Wiedzieli, że śmierć mogą spowodować spuchnięte dziąsła czy niewidoczne rafy – nie śmierć jednak była najgorszym losem, jaki mogli sobie wyobrazić. Śpiąc pod nieznanym niebem i żeglując po niezbadanych wodach, które twórcy map zaludnili potworami morskimi o paszczach wypełnionych kłami, marynarze bali się nie o swoje życie, lecz o dusze.

Indusom patrzącym z brzegu przybysze o długich, brudnych włosach i opalonych, od dawna niemytych twarzach wydali się nieokrzesanymi wilkami morskimi. Szybko jednak pozbyli się oporów, kiedy okazało się, że mogą sprzedać nieznajomym po korzystnej cenie ogórki i orzechy kokosowe. Następnego dnia cztery łodzie powróciły, aby wprowadzić okręty do portu.

Ta chwila wprawiła w zdumienie nawet najbardziej niewzruszonych marynarzy.

Chrześcijanom Wschód jawił się jako źródło wszelkich bogactw świata. Biblię uważali za księgę historyczną, Jerozolimę – za religijną stolicę zawieszoną między niebem i ziemią, a ogród Edenu – który, jak głęboko wierzyli, rozkwitał gdzieś w Azji – za skarbnicę cudów. Dachy pałaców w Edenie ponoć pokryte były złotymi dachówkami, w lasach żyły salamandry odporne na działanie ognia, feniksy odradzające się z popiołów i nieuchwytne jednorożce. Wody rzek toczyły drogocenne kamienie, drzewa dostarczały rzadkich korzeni uśmierzających wszelkie dolegliwości, a po ogrodzie przechadzały się postacie o psich głowach czy też skaczące na jednej nodze zakończonej wielką stopą, którą osłaniały się przed słońcem podczas odpoczynku. Węże strzegły wąwozów wypełnionych diamentami, a dostęp do drogocennych kamieni miały tylko sępy. Wszędzie czaiło się śmiertelne niebezpieczeństwo, sprawiając, że wszystkie te wabiąco skrzące się skarby stawały się niedostępne.

Tak w każdym razie mówiono, bo nikt niczego nie wiedział na pewno. Przez kilka stuleci muzułmanie robili wszystko, żeby nie dopuścić Europejczyków na Wschód, i przez cały ten czas faktyczną wiedzę zastępowały rozpalające wyobraźnię plotki i legendy. Wiele osób oddało życie, próbując odkryć prawdę, która teraz znalazła się w zasięgu ręki. Oczom żeglarzy ukazał się potężny port w Kalikacie – międzynarodowy ośrodek handlu kipiący od wschodnich bogactw, najbardziej tętniące życiem centrum wymiany towarowej na świecie.

Nikt się nie spieszył z zejściem na ląd. Oczekiwania – a może obawy – były zbyt wielkie. W końcu zadanie to powierzono jednemu z marynarzy i zawieziono go na brzeg, aby wypełnił niebezpieczną misję.

Pierwszym Europejczykiem, który przebył całą drogę do Indii i postawił stopę na indyjskim lądzie, był skazany przestępca.

Mężczyźni z łodzi zaprowadzili go prosto do domu dwóch muzułmańskich kupców z północnej Afryki, najdalej położonego na zachód miejsca, które znali. Kupcy ci pochodzili z Tunisu, starożytnego portowego miasta, i ku zaskoczeniu przybysza biegle posługiwali się hiszpańskim i włoskim².

„Do wszystkich diabłów! Co was tu sprowadza?” – zawołał jeden z nich po hiszpańsku.

Skazaniec wyprostował się.

„Przybyliśmy – odrzekł wyniośle – w poszukiwaniu chrześcijan i wonnych korzeni”.

Vasco da Gama niecierpliwie oczekiwał wieści na pokładzie okrętu zakotwiczonego w pobliżu brzegu. Kapitan był krępy, średniego wzrostu, mocno zbudowany, miał czerwoną, kościstą twarz, jak gdyby zespawaną z miedzianych płyt. Z urodzenia był szlachcicem, ale krzaczaste brwi, mięsisty nos, świadczący o okrucieństwie grymas na zmysłowych ustach oraz bujna broda sprawiały, że raczej przypominał wodza piratów. Miał zaledwie dwadzieścia osiem lat, kiedy powierzono mu nadzieje i marzenia jego narodu, i choć przyznanie mu dowództwa zaskoczyło wszystkich, podlegli mu ludzie nauczyli się go szanować za odwagę i ducha walki, a także czuć respekt przed jego porywczym charakterem.

Kiedy przyglądał się swojemu pływającemu królestwu, nic nie umknęło przenikliwemu spojrzeniu jego dużych oczu. Ogromna ambicja, wspomagana żelazną wolą, pomogła mu pokonać wszelkie niebezpieczeństwa i przebyć drogę przez nikogo wcześniej nieprzebytą, ale on wiedział, że gra o naprawdę wysoką stawkę dopiero się zaczyna.

Sprawa, która przyczyniła się do powstania tej książki, dręczyła mnie przez wiele lat, zanim jeszcze ta opowieść zaczęła nabierać kształtu. Zdumiewało mnie – jak większość z nas – że w nasze codzienne życie wdarła się wojna religijna, a kiedy dowiedziałem się więcej na ten temat, odkryłem, że znów zaangażowaliśmy się w dawny konflikt, o którego istnieniu jako rozwinięte społeczeństwo dawno zdążyliśmy zapomnieć. Żyliśmy w przekonaniu, że światem rządzi rozum, nie religia. Wojny prowadziło się z powodów ideologicznych, gospodarczych i ambicjonalnych, ale nie z powodu wiary.

Pozwoliliśmy, by historia nas zaskoczyła. Nieustający marsz postępu to opowieść zwycięzców o własnych dziejach, jednak pokonani zwykle mają dłuższą pamięć. Współcześni muzułmanie za cel swojej walki przyjęli nie porozumienie z Zachodem, lecz zadanie mu klęski, przy czym stosunki między obydwoma światami zaczęły się psuć już pół tysiąca lat wcześniej, mianowicie wówczas, gdy muzułmańskie emiraty zostały wyparte z zachodniej Europy, Krzysztof Kolumb przybył do Ameryki, a Vasco da Gama dotarł na Wschód. Do tych trzech wielkich wydarzeń doszło w ciągu jednego dramatycznego dziesięciolecia, a ich splątane korzenie mocno wrosły w naszą wspólną przeszłość.

Siedemset lat przed tymi doniosłymi wypadkami muzułmańscy zdobywcy wkroczyli daleko w głąb Europy. Na Półwyspie Iberyjskim – najdalej na zachód wysuniętym krańcu kontynentu – założyli doskonale prosperujące państwo islamskie, które odegrało pierwszorzędną rolę w oświeceniu mroków europejskiego średniowiecza. Ponieważ jednak zarówno chrześcijanie, jak i muzułmanie zaczęli zapominać, że czczą tego samego Boga w różny sposób, w Iberii rozgorzał ogień świętej wojny. Konflikt religijny trawił ten obszar, gdy Portugalczycy i Hiszpanie tworzyli własne państwa na islamskiej ziemi, podobnie jak wówczas, gdy Portugalczycy podjęli się trwającej wiek misji ścigania dawnych władców tych terytoriów – misji, która zapoczątkowała europejską epokę odkryć geograficznych.

Czas wspomnianych wydarzeń nie był przypadkowy. Przez stulecia historia biegła ze Wschodu na Zachód, a w przededniu epoki wielkich odkryć jej krok stał się żwawszy niż kiedykolwiek. W połowie XV wieku największe miasto europejskie dostało się w ręce muzułmanów, a islamscy żołnierze po raz kolejny szykowali się do wyruszenia w głąb kontynentu. W czasach, gdy nikt nie podejrzewał, że nowe ziemie czekają na odkrycie, chrześcijanie wiązali swoje nadzieje z dotarciem na Wschód. W ich niezrealizowanych fantazjach Azja jawiła się jako magiczne królestwo, z którym możliwe jest zawarcie sojuszu przeciwko wrogowi i spełnienie marzenia o Kościele powszechnym.

Malutka Portugalia postawiła przed sobą śmiałe zadanie: zdobyć przewagę nad islamem dzięki panowaniu na oceanach, i za sprawą zbiorowego wysiłku kolejnych pokoleń przygotowywała pierwszą wyprawę Vasco da Gamy. Hiszpanie za wszelką cenę starali się włączyć do tego wyścigu. Ponieważ z wielu powodów pragnęli nadrobić swoje zapóźnienie, postanowili dać szansę włoskiemu outsiderowi – Krzysztofowi Kolumbowi. W 1498 roku, kiedy da Gama żeglował na wschód po Oceanie Indyjskim, Kolumb po raz trzeci popłynął na zachód i wreszcie dotarł do kontynentu amerykańskiego.

Obaj odkrywcy poszukiwali morskiej drogi do Azji, jednakże szczęśliwa pomyłka Kolumba na długo przyćmiła dokonanie portugalskiego żeglarza. Skoro już wróciliśmy do świata takiego, jak w opisywanych przez nas czasach, świata, w którym wszystkie drogi prowadziły na Wschód – spróbujmy wreszcie przywrócić właściwe proporcje. Podróże Vasco da Gamy oznaczały przełom w prowadzonej od stuleci przez chrześcijan kampanii przeciwko dominacji islamu nad światem. Diametralnie zmieniły też relacje między Wschodem i Zachodem, a ponadto wyznaczyły granicę między epoką przewagi islamu i epoką przewagi chrześcijaństwa, nazywanymi przez nas epoką średniowiecza i epoką nowożytną³. Historia oczywiście nie ogranicza się do tych wydarzeń, stanowią one jednak znaczącą część tego, co uznaliśmy za godne zapamiętania.

Wiek odkryć geograficznych gloryfikowano niegdyś jako donkiszotowską walkę o poszerzenie granic ludzkiego poznania. Obecnie często widzi się w nim dążenie do odwrócenia globalnego bilansu handlowego. W istocie oba punkty widzenia są uzasadnione. W tym czasie Europejczycy zaczęli inaczej postrzegać swoje miejsce w świecie, a to pociągnęło za sobą ogólnoświatowe przesunięcie ośrodków władzy, których dominacji dotychczas nikt nie podważył. Jednakże nie był to tylko nowy kierunek działań, lecz celowa próba wyrównania starych rachunków. Da Gama i jego towarzysze urodzili się w świecie religijnie spolaryzowanym, w którym walka z niewiernymi należała do najważniejszych zadań człowieka honoru. Kiedy krwistoczerwone krzyże rozpostarły się na żaglach ich statków, był to znak, że udają się na nową świętą wojnę. Wyruszającym na wyprawę mówiono, że są bezpośrednimi spadkobiercami krzyżowców, pielgrzymujących rycerzy, którzy od czterystu lat walczyli mieczem w imię Chrystusa. Otrzymali zadanie rozpoczęcia szeroko zakrojonej kontrofensywy przeciwko islamowi i zapoczątkowania nowej epoki, w której wiara i wartości europejskie rozpowszechnią się na całej kuli ziemskiej. Przede wszystkim z tego właśnie powodu kilkudziesięciu śmiałków na drewnianych statkach pożeglowało poza granice znanego im świata i wkroczyło w epokę nowożytną.

Żeby zrozumieć namiętności, które skierowały Europejczyków na dalekie morza i ukształtowały nasz świat, musimy wrócić do początków. Ta historia zaczyna się wśród usypanych przez wiatr wydm i wypalonych słońcem górskich stoków Półwyspu Arabskiego, w chwili gdy rodzi się nowa religia, która nadspodziewanie szybko wtargnie do samego wnętrza Europy.

Część pierwsza
Początki

Rozdział pierwszy
Wschód i Zachód

Kiedy około 610 roku Muhammad Ibn Abd Allah (Mahomet)III po raz pierwszy usłyszał głos Boga, nie zamierzał zakładać światowego imperium.

Zastanawiał się nawet, czy nie oszalał.

„Obejmij mnie” – powiedział ten czterdziestoletni kupiec, gdy śmiertelnie przerażony dowlókł się wreszcie do swej małżonki, ona zaś narzuciła nań szatę, wzięła w ramiona i zaczęła gładzić po włosach płaczącego. Mahomet medytował w tej samej co zwykle grocie w pobliżu Mekki (na ten luksus mógł sobie pozwolić dzięki małżeństwu z wdową starszą o piętnaście lat), kiedy ukazał mu się anioł Gabriel i skierował doń słowa Boga, czym wprawił go w bolesny, ekstatyczny trans. Z przerażenia omal nie wpadł w obłęd, rozważał nawet, czy nie rzucić się w przepaść. Ponieważ jednak głos nieustannie powracał, trzy lata później Mahomet zaczął publicznie głosić swoją naukę. Stopniowo ujawniało się jej główne przesłanie: wiara Abrahama i Jezusa to wiara prawdziwa, ale uległa zafałszowaniu. Bóg jest jeden i żąda całkowitego oddania się (islam).

Były to złe wieści dla władców Mekki, którzy dorobili się majątków na turystyce religijnej i pielgrzymach podążających do trzystu sześćdziesięciu świątyń w mieście. Mekka wyrosła wokół porośniętej palmami oazy w Hidżazie, na granicy spalonego słońcem łańcucha górskiego, który na Półwyspie Arabskim rozciąga się wzdłuż wybrzeża Morza Czerwonego. Władza promieniowała z Kaaby, sanktuarium w kształcie przysadzistego prostopadłościanu znajdującego się w samym centrum miasta i mieszczącego najważniejsze bóstwa arabskie. Co roku rzesze pielgrzymów pojawiały się na pustyni, schodziły na święty teren i po siedmiokroć okrążały kamienny sześcian. Pątnicy ze wszystkich sił starali się ucałować każdy narożnik, zanim pod naporem innych ciał zostaną ponownie wepchnięci w ciżbę. Z czasem jedno z plemion, Kurajszyci, przekształciło swoją strażnicę w Kaabie w położoną przy życiodajnym szlaku handlowym do Mekki fortecę. To do nich twórca islamu początkowo adresował swoje objawienia. Chciwi Kurajszyci – oskarżał rządzących – niszczą egalitarność społeczności arabskiej, wykorzystują słabych, sprowadzają niewolę na ubogich i zaniedbują obowiązek opieki nad potrzebującymi i ciemiężonymi. Bóg to widzi, a oni wszyscy znajdą się w czeluściach piekielnych.

Kurajszytów nie rozwścieczyły nauki Mahometa o jedynym miłosiernym Bogu ani nawet twierdzenie, że jest jego wysłannikiem. Na północy od kilkuset lat istniało królestwo arabskich chrześcijan, a w samej Kaabie pośród innych bóstw znajdowały się figury Jezusa i Marii. Żydzi osiedlający się na Półwysepie Arabskim wywierali wpływ na tych terenach od jeszcze dawniejszych czasów. Arabowie uważali się za potomków Abrahama z linii jego pierworodnego syna Izmaela, a wielu z nich utożsamiało swojego najważniejszego boga z Bogiem Żydów⁴. W czasach Mahometa poeci-kaznodzieje nieustannie wędrowali po pustyni, wzywając współplemieńców do porzucenia bałwochwalstwa i powrotu do prawdziwego monoteizmu przodków. Twierdzenia Proroka nie budziły więc większych kontrowersji; prawdziwie trudne do przyjęcia było jedynie to, że Mahomet nie był człowiekiem z zewnątrz. Haszymidzi, klan, do którego należał, stanowili pomniejszą gałąź Kurajszytów. Wywodzili się z budzących szacunek kupców i tworzyli niewielki, ale solidny filar społeczności. A teraz zwrócili się przeciwko swoim.

Kurajszyci próbowali wszystkiego, od łapówek i bojkotu po dyskredytację kłopotliwego kaznodziei, w końcu podjęli próbę dokonania zabójstwa w środku nocy. Mahomet uniknął sztyletu tylko dlatego, że w samą porę wymknął się z domu i zbiegł do odległego osiedla w oazie, dzisiejszej Medyny – miasta Proroka. Tam, w miarę jak wzrastała liczba jego zwolenników, założył nową społeczność (umma), o której w Mekce mógł tylko marzyć: społeczność ludzi równych sobie, połączonych nie więzami pokrewieństwa, lecz lojalności, gdzie obowiązywały reguły zapewniające bezprecedensowe prawa kobietom i rozdział dóbr wśród potrzebujących. Ponieważ objawienia nie ustawały, Mahomet uwierzył, że Bóg wybrał go nie tylko po to, by przekazywał objawienia własnemu plemieniu, lecz aby stał się prorokiem całej ludzkości.

Żeby głoszona przez niego nowina rozpowszechniła się, musiał najpierw poradzić sobie z Mekką. Trwające osiem lat bezwzględne wojny z Kurajszytami naznaczyły krwią początki islamu. W najczarniejszej godzinie jeden z wojowników wyciągnął z pola bitwy poturbowanego i unurzanego we krwi Mahometa i tylko pogłoska, że Prorok zginął w walce, uratowała resztki jego armii. Morale ummy legło jednak w gruzach. Właśnie wtedy Prorok złożył swoim żołnierzom obietnicę, która będzie powtarzana przez kolejne wieki: objawiono mu, że ci, którzy polegną w walce, zostaną uniesieni do najwyższego nieba: „Zaprawdę, bogobojni będą przebywać w miejscu bezpiecznym, wśród ogrodów i źródeł, ubrani w atłas i brokat […]. I połączymy ich w pary z hurysami o wielkich oczach”⁵.

Muzułmanie – czyli ci, którzy się „poddają Bogu” – uchwycili się tych słów i trwali przy nich na przekór wszystkim przeciwnościom, postrzegając je jako znak boskiej przychylności. Decydujące okazało się nie zwycięstwo na polu bitwy, lecz efektowne osiągnięcie wizerunkowe. W 628 roku Mahomet niespodziewanie stawił się u bram Mekki z grupą tysiąca nieuzbrojonych pielgrzymów i upomniał o swoje podstawowe – jako Araba – prawo do modlitwy w Kaabie. Z całą powagą odprawiał rytuał, podczas gdy naprzeciw stała ponura armia Kurajszytów. W tej konfrontacji wojska władców Mekki bardziej budziły śmiech niż podziw, i opór miasta zaczął słabnąć. W 630 roku Mahomet powrócił z licznymi zwolennikami. Ponownie siedem razy okrążył sanktuarium, głosząc, że „Bóg jest wielki!” (Allah Akbar!), po czym wpadł do środka świątyni, chwycił posążki bożków i cisnął je o ziemię, rozbijając na kawałki.

W ciągu dwóch ostatnich lat życia Mahomet – zmarły w 632 roku – dokonał dzieła, jakiego się nie podjął żaden inny przywódca w całej historii: założył mianowicie rozwijające się państwo i kwitnącą religię, nierozerwalnie ze sobą związane. Wojska zwolenników islamu w niecałe półtora roku rozbiły plemiona arabskie, które powstały przeciwko nowemu porządkowi, i po raz pierwszy w historii Półwysep Arabski został zjednoczony pod jednymi rządami i jedną religią. Ogarnięci religijnym uniesieniem nowi wybrańcy Boga spoglądali w przyszłość, mając przed sobą nowo odnaleziony wspólny cel i szczęśliwy wybór między bogatymi łupami w życiu doczesnym a niebiańskim szczęściem po śmierci.

Przed sobą widzieli dwie potęgi, które robiły wszystko, aby wzajem zetrzeć się z powierzchni ziemi.

Przez ponad tysiąc lat Wschód i Zachód ścierały się na obszarze leżącym wzdłuż rzeki Eufrat w Mezopotamii i obejmującym żyzne tereny, które dawno już uznano za kolebkę cywilizacji (dziś zajmowane przez Irak). Na wschód od Eufratu rozciągało się wspaniałe imperium perskie, będące strażnikiem starożytnej, wysublimowanej kultury i pierwszej w dziejach religii objawionej, powstałej dzięki wizji kapłana Zoroastra. Jest ona znana pod zlatynizowaną nazwą „zoroastryzmu” lub „zaratustryzmu”. Kilkaset lat przed Chrystusem jej wyznawcy wierzyli w stworzenie, odkupienie, zbawienie, apokalipsę, niebo, piekło i niepokalane poczęcie. Persowie pod rządami szachinszachów – „władców królów” – należeli do zaciekłych wrogów Greków do czasu, aż Aleksander Macedoński rozbił ich armię. Gdy Persja podniosła się z klęski, jej władcy zwrócili się przeciw następcom Greków – Rzymianom. Walki prowadzone w starożytności można uznać za początek zderzenia kultury zachodniej i wschodniej, które w 610 roku – wtedy, gdy Mahomet po raz pierwszy doznał objawienia – ostatecznie przekształciło się w wojnę totalną.

Ponieważ fale barbarzyńców zagrażały zachodniej Europie, cesarz Konstantyn wybudował na wschodnim krańcu kontynentu nowy Rzym: mieniący się barwami Konstantynopol wyglądał zza Bosforu – cieśniny o strategicznym znaczeniu, łączącej Morze Czarne z azjatycką częścią Morza Śródziemnego. Sukcesorzy Konstantyna, ukryci za broniącymi miasta murami, bezradnie patrzyli, jak Persowie zagarniają ich bogate prowincje wschodnie i zmierzają ku Jerozolimie. Przed laty Rzymianie zrównali z ziemią żydowską Jerozolimę, a wokół miejsc związanych z męczeństwem Chrystusa wyrosło nowe, chrześcijańskie miasto. Konstantyn, pierwszy chrześcijański cesarz, kazał wybudować bazylikę Grobu Świętego⁶ na miejscu utożsamianym z ukrzyżowaniem, pochówkiem i zmartwychwstaniem Jezusa. Teraz, ku najwyższej rozpaczy chrześcijan, Persowie zrabowali Święty Krzyż, na którym, jak wierzono, zmarł Jezus, a także świętą gąbkę oraz włócznię, uprowadzając jednocześnie patriarchę Jerozolimy. Na tle ciemniejącego nieba pozostała tylko tląca się i pusta bazylika Grobu Świętego⁷.

Rzymianie powrócili do Ziemi Świętej w ostatniej chwili i odnieśli zwycięstwo, Persja natomiast pogrążyła się w wojnie domowej. Jednakże dla zwycięzców wojna też była wyniszczająca. Rzymskie miasta uległy spustoszeniu i zostały opanowane przez uchodźców, rolnictwo podupadło, handel ustał, a wszyscy mieszkańcy Imperium mieli serdecznie dość dolegliwych podatków, z których opłacano wojskową interwencję cesarstwa. W okresie burzliwych sporów między chrześcijanami⁸ najbardziej niszczące było pozbawione skrupułów dążenie Konstantynopola do umocnienia ortodoksyjnego nurtu chrześcijaństwa na terenie cesarstwa. Rzymianie, którzy początkowo rzucali chrześcijan lwom na pożarcie, teraz na ogromnym obszarze – rozciągającym się od wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego po Armenię na południu i Egipt na wschodzie – prześladowali tych, którzy odmówili podporządkowania się oficjalnej linii. Chrześcijańscy dysydenci nie popadli więc w rozpacz z powodu perspektywy zmiany rządów⁹.

Z zapierającą dech w piersiach brawurą Arabowie niezwłocznie zaatakowali oba starożytne imperia.

W 636 roku ponadtysiącletnia potęga Persów załamała się w wyniku szarży ryczących słoni, przeprowadzonej w pobliżu współczes-nego Bagdadu. „Przeklęty ten świat, przeklęty ten czas, przeklęty ten los” – tymi słowy narodowy poeta irański wyrażał żal, że „nieznający cywilizacji Arabowie przybyli, by uczynić mnie muzułmaninem”¹⁰. Przed islamem stanęła otworem droga na północ – do Armenii, na północny wschód – ku azjatyckim stepom graniczącym z Chinami, na południowy wschód – do Afganistanu i dalej do Indii. Tego samego roku armia arabska rozbiła znacznie silniejsze siły rzymskie nad rzeką Jarmuk i przyłączyła Syrię, kraj, gdzie nawrócił się Saul (Paweł) z Tarsu, a w Antiochii powstały pierwsze struktury Kościoła chrześcijańskiego. Rok później Arabowie zmusili Jerozolimę głodem do poddania się¹¹ i otwarcia bram przed nowymi zdobywcami, zaledwie osiem lat po tym, jak Rzymianie triumfalnie zwrócili Święty Krzyż na prawowite miejsce. Rozdarte miasto uznawali za święte zarówno wyznawcy islamu, jak też judaizmu i chrześcijaństwa, a stulecia walk między Rzymianami i Żydami utorowały drogę ciągnącym się przez długie wieki utarczkom między muzułmanami i chrześcijanami.

Cztery lata później żyzny, zamożny Egipt, najbogatsza prowincja rzymska, znalazł się w rękach Arabów. Konstantynopol pozostawał bezsilny wobec wojowniczych pustynnych plemion, lekceważąco określanych mianem Saracenów¹² („lud żyjący w namiotach”), które zajęły wszystkie ziemie niedawno odbite tak wielkim kosztem. Na widok poniżenia i klęski królestw i cesarstwa nawet biskupi zaczęli się zastanawiać, czy Mahomet nie dowodził z niebios wojskami muzułmańskimi¹³.

Z Egiptu wojska muzułmańskie ruszyły na zachód, w kierunku afrykańskich wybrzeży Morza Śródziemnego, i tam – całkiem niespodziewanie – ich pozornie niepowstrzymane natarcie się zatrzymało.

Kłopoty wynikały częściowo z sytuacji wewnętrznej. Prorok zmarł, nie wyznaczywszy swego następcy, nie pozostawił nawet jasnych instrukcji dotyczących wyboru sukcesora. Wkrótce odżyły dawne rywalizacje plemienne, spotęgowane tym, że zdobyte podczas podboju łupy, przewożone ciągnącymi nieustannie przez pustynię karawanami, ostatecznie zawsze trafiały do Kurajszytów, plemienia, które twórca islamu bez ogródek atakował za bezprzykładną chciwość. Po przezwyciężeniu konfliktów plemiennych wybrano spośród najbliższego otoczenia Mahometa czterech pierwszych kalifów, czyli „następców” Proroka, jednakże nawet tak wysoka pozycja nie zapewniła im bezpieczeństwa. Rozwścieczony perski żołnierz wbił sztylet w brzuch modlącego się drugiego kalifa, a następnie zadał mu nożem cios w plecy. Z kolei grupa muzułmańskich spiskowców, rozsierdzona wystawnym stylem życia trzeciego kalifa oraz jawnie uprawianym przez niego nepotyzmem, zabiła go pałkami, a umma pogrążyła się w wojnie domowej. Ali – czwarty kalif, kuzyn Proroka, jego zięć i najbliższy zaufany – został pchnięty zatrutym mieczem¹⁴ na schodach meczetu za wykazywanie zbyt dużej przychylności wobec negocjacji z braćmi muzułmanami. Jego zwolennicy, twierdzący też, że Ali był namaszczonym przez Boga spadkobiercą Mahometa, ostatecznie zjednoczyli się jako stronnictwa Alego (Szi’a Ali). Używali też skróconej nazwy Szi’a, odcinając się od pragmatycznej większości zwolenników tradycji (sunna), którzy wzięli swą nazwę od tej ścieżki ukazanej przez Proroka.

Z chaosu, w którym pogrążyła się dynastia kalifów, wyłonili się Umajjadzi¹⁵. Przenieśli oni stolicę z wężowiska, jakim stał się Półwysep Arabski, do Damaszku i przez niemal sto lat rządzili z tego starożytnego, kosmopolitycznego miasta. Jednakże opozycja nadal nękała młode imperium, tym razem z zewnątrz. W północnej Afryce wojska arabskie przez kilka dziesięcioleci zmagały się z błękitnookimi Berberami¹⁶, rdzennym ludem zamieszkującym ten obszar. Berberowie opuszczali swoje obronne siedziby w górach i urządzali szaleńcze rajdy, za każdym razem uprzedzając wizyty Arabów, i nie byli skłonni zmieniać swoich obyczajów tylko dlatego, że zamierzali przyjąć nową wiarę. Berberyjskimi atakami dowodziła nieustraszona, wyznająca judaizm królowa-wojowniczka nazywana Kahiną, czyli wieszczką. Z rozwianymi rudymi włosami wjeżdżała ona galopem w sam środek walki i wypierała wroga daleko na wschód. W końcu osaczyły ją znaczne oddziały arabskie. Władczyni Berberów zginęła w walce, z mieczem w dłoni.

Na początku VIII wieku bunty Berberów zaczęły przygasać i wielu z nich zasiliło szeregi zwycięskich Arabów. W okresie niewiele przekraczającym długość jednego ludzkiego życia wojska rozpuszczone przez Mahometa rozciągnęły się na kształt półksiężyca wokół basenu Morza Śródziemnego i dotarły aż do wybrzeży Atlantyku.

A stamtąd spoglądały w kierunku Europy.

Nieprawdopodobnie szybko świat wykonał pełny zwrot. Religia, która objawiła się na pustynnym Wschodzie, miała rozkwitnąć na Zachodzie, sprawiając, że Europa oniemiała w zadziwieniu. Wojowniczy Berberowie zdołali przemierzyć cały kontynent, zanim zwaśnione plemiona europejskie obudziły się i zareagowały.

Świat zdoła zresztą wykonać jeszcze jeden zwrot. Kiedy chrześcijańskie kraje zachodnie w końcu otrząsną się z szoku, w Europie kontynentalnej rozgorzeje wojna religijna – konflikt, który popchnie Vasco da Gamę do wyprawy aż do samego serca Wschodu.

Od zamierzchłych czasów dwa skalne szczyty wyznaczały zachodnie rubieże znanego świata. Starożytni nazywali je słupami Heraklesa i opowiadali, jak ów olbrzym je ustawił podczas wykonywania dziesiątej spośród zadanych mu prac. Heros został wysłany na obrzeża Europy, aby uprowadził stado wołów należące do Geryona, potwora o trzech głowach i trzech parach rąk i nóg. Herakles, żeby utorować sobie drogę, rozłupał górę na dwie części¹⁷. Przez powstałą w ten sposób szczelinę wlała się woda jednego z oceanów otaczających świat. Dalej, zgodnie z fragmentami starych, zagubionych w odległej przeszłości opowieści, powtarzanych od tysiąca lat przez przerażonych żeglarzy¹⁸, znajdowało się królestwo przybierającego różne postaci, wężowatego Starca Morskiego¹⁹ oraz zatopiona cywilizacja Atlantydy.

Od ponad dwóch tysięcy lat portowe miasto Ceuta leży w cieniu południowego słupa Heraklesa. Zajmuje ono pas ziemi wyrastający z północnego wybrzeża Afryki, tam gdzie kończy się postrzępiony łańcuch górski zwany Siedmioma Wzgórzami²⁰. Wąski cypel rozszerza się, wcina w Morze Śródziemne, a dotarłszy do Monte Hacho, nagle się kończy. Ze szczytu tego wzniesienia bez trudu można dostrzec wapienną „pięść” skały gibraltarskiej u wybrzeży Hiszpanii. Gibraltar uznawany jest za północny słup Heraklesa i to od niego pochodzi nazwa niespokojnej cieśniny otwierającej się na wody Oceanu Atlantyckiego. W tym miejscu Afrykę i Europę dzieli zaledwie dziewięciomilowy pas wody i to tu co pewien czas historia stawała na rozdrożu.

Obecnie postrzegamy Afrykę i Europę jako dwa całkowicie różne kontynenty, które dzieli przepaść cywilizacyjna, jednakże jeszcze całkiem niedawno podział taki nie miał sensu. Przez wiele stuleci towary i ludzie przemieszczali się ze znacznie większą łatwością po wodzie niż po lądzie, a handel i władza polityczna łączyły narody zamieszkujące wybrzeże Morza Śródziemnego. Fenicjanie, którzy przecierali szlaki, wydobywali srebro na Półwyspie Iberyjskim, a cynę w odległej Brytanii. Naprzeciwko miejsca, gdzie Sycylia najbardziej zbliża się do Afryki, wznieśli sławną Kartaginę i kierując się takim samym wyczuciem, jeśli chodzi o strategiczne znaczenie przewężeń, wybudowali Ceutę, swój zachodni bastion. Osadnicy greccy, posuwając się naprzód, zakładali wszędzie kolonie – od Hiszpanii po Sycylię – a wyniesieni na tron egipski potomkowie Aleksandra Wielkiego założyli dynastię Ptolemeuszy. Kiedy nadeszli Rzymianie, zrównali Kartaginę z ziemią i ufortyfikowali Ceutę, tworząc z niej obóz wojskowy na krańcach ówczesnego świata. Łacińska nazwa Morza Śródziemnego (Mare Mediterraneum) znaczy „w środku ziemi”, ale realia polityczne i imperialna duma sprawiły, że bardziej rozpowszechniło się określenie rzymskie „nasze morze” (mare nostrum). Roszczenia Rzymian okazywały się jednak nie do przyjęcia, kiedy barbarzyńscy Wandalowie przemierzyli Francję i Hiszpanię, pokonali Cieśninę Gibraltarską, ruszyli na wschód, przeszli przez rzymskie prowincje w Afryce i wypuścili się na Morze Śródziemne, aby zasiedlić większe wyspy i żyć z piractwa, a w końcu złupili sam Rzym.

Jednakże dzięki ustaniu ruchu morskiego północne wybrzeże Morza Śródziemnego mogło przygotować się na wydarzenia z 711 roku, kiedy wojska muzułmańskie zebrały się w Ceucie i przepłynąwszy cieśninę, zapoczątkowały siedemset osiemdziesiąt jeden lat rządów islamskich w zachodniej Europie. Przywódcą wyprawy był Berber Tarik Ibn Zijad, a skałę, pod którą wylądował, zaczęto nazywać po arabsku Górą Tarika (Dżabal Tarik) lub Gibraltarem w językach europejskich.

W tym czasie Hiszpania (nazwa ta w średniowiecznej Europie odnosiła się do całego Półwyspu Iberyjskiego, łącznie z terytorium przyszłej Portugalii) znajdowała się pod panowaniem barbarzyńskich Gotów, którzy odebrali te ziemie Wandalom, ci zaś wcześniej zajęli terytoria należące do Rzymu. Po ponad trzech latach Goci ruszyli ku wyżynom na północy, gdzie mieli mnóstwo czasu na kontemplowanie upadku państwa jako kary bożej za grzeszne występki ich władców²¹. Zapewniwszy sobie panowanie nad większą częścią półwyspu, dowódcy arabscy i ich berberyjskie oddziały udali się na północny wschód, na drugą stronę Pirenejów – do Francji.

Stawką w tej grze stało się chrześcijaństwo.

Olbrzymie armie arabskie dwukrotnie w pierwszym wieku istnienia islamu oblegały Konstantynopol²², ale nie zdołały przedrzeć się przez potężne mury miasta. Dwukrotnie też nad Bosforem oglądano klęskę ogromnej floty muzułmanów, zadaną dzięki śmiertelnej mieszance wybuchowej zwanej ogniem greckim. Konstantynopol znalazł się na wschodnim szańcu słabego chrześcijaństwa, nic jednak nie wskazywało, by miał się ugiąć przed wrogiem. Tymczasem oblężona zachodnia Europa zdawała się tylko czekać na podbój. Arabowie inwazję na Hiszpanię początkowo traktowali jako śmiałe wykorzystanie zaistniałej okazji, szybko jednak dowództwo nad akcją przejęła centralna władza imperium islamskiego. Jego przywódcy zamierzali przemierzyć Europę, przyłączyć ziemie porzucone przez Rzym i od tyłu – z Półwyspu Bałkańskiego – zaatakować Konstantynopol. Gdyby zamiar się powiódł, półksiężyc, który muzułmanie zakreślili wokół Morza Śródziemnego, przybrałby kształt księżyca podczas pełni.

Dziesiątki tysięcy zbrojnych Arabów i Berberów wlały się do Francji, popłynęły szerokim strumieniem przez Akwitanię, spaliły Bordeaux i podążyły starym rzymskim szlakiem prowadzącym z Poitiers do świętego miasta Tours. Zaledwie sto lat po śmierci Mahometa wojska muzułmańskie znalazły się 150 mil od bram Paryża.

We mgle wojen, która otaczała ciemne wieki Europy, wieści o doniosłych wydarzeniach na odległym wybrzeżu Morza Śródziemnego rozpowszechniały się po kontynencie niesione zmiennym wiatrem pogłosek. Jednakże myśl, iż odległe grzmoty zapowiadają uderzenie gromu w samo serce chrześcijaństwa, była tak odległa, że aż niepojęta. Mimo to zjawiły się oddziały motywowanych obcą wiarą wojowników w turbanach, niosących nieznane proporce, a ich nadejście poprzedzało zawodzenie osobliwych rogów, wibrujący łoskot cymbałów, mrożące krew w żyłach wyznania wiary, wykrzykiwane w niezrozumiałym języku, i grabieżcze wypady na jesienne pola Francji.

Bieg wojny między islamem i chrześcijaństwem zmienił się tego dnia 732 roku²³, gdy na drodze w pobliżu Poitiers wojska muzułmańskie rozbiły się o nieruchomy mur długowłosych, nieugiętych Franków – zachodniogermańskiego plemienia, które kilka wieków wcześniej osiedliło się na terytorium rzymskim – walczących pod wodzą Karola Młota²⁴. Wprawdzie szeregi piechoty zachwiały się pod frontalnym atakiem lekkiej jazdy arabskiej, ale linia obrony nie została przerwana. Arabska taktyka, polegająca na złamaniu szyku wojsk przeciwnika²⁵, stosowana dotąd z powodzeniem od ponad stu lat, zawiodła, gdy rój frankijskich strzał spadł na plecy zdezorientowanych jeźdźców, zabijając jednego po drugim, a ciała muzułmanów zaczęły się piętrzyć przed tarczami chrześcijańskich piechurów. Nocą dochodziło jeszcze do sporadycznych utarczek, ale rankiem pozostali przy życiu najeźdźcy ulotnili się, zdecydowawszy o powrocie do Hiszpanii.

Jeszcze przez kilka dziesięcioleci nieprzebrane wojska muzułmańskie przekraczały Pireneje, na krótko dotarły nawet do Alp i zmusiły Karola Młota do ucieczki z pola bitwy. Ustanie najazdów w większym stopniu zawdzięczano zaciętym walkom o władzę²⁶ między Arabami i Berberami, którzy zaczęli napływać do Hiszpanii, aniżeli wojennemu męstwu zachodniego chrześcijaństwa. Nawet wówczas jednak muzułmańscy rozbójnicy nadal kontrolowali alpejskie przełęcze. Ich najznamienitszym jeńcem był opat Cluny – najbogatszego klasztoru w Europie – za którego otrzymali królewski okup²⁷. Wyznający islam piraci opanowali też morza, a chrześcijanie – jak chełpił się przywódca rady kalifa – „nie mogli nawet deski spuścić na wodę”²⁸. Mimo wszystko na Zachodzie bitwę pod Poitiers zapamiętano jako punkt zwrotny w historii kontynentu.

Właśnie przy okazji opisu ludzi Karola Młota kronikarz²⁹ utworzył nowe pojęcie: Europejczycy (europenses).

Wcześniej taka nacja nie istniała. Geograficzne granice między kontynentami pierwsi nakreślili Grecy i dla własnej wygody nazwali Azją ziemie leżące na wschód od Półwyspu Bałkańskiego, Afryką – te znajdujące się na południu, a całą resztę określili mianem Europy. Za każdym razem, gdy docierali do nowych terytoriów, głowili się, która północna rzeka wyznacza granicę między Europą i Azją albo czy początek Afryki to wybrzeże Egiptu czy też koryto Nilu, i kwestionowali sens dzielenia jednego obszaru lądowego na trzy części. Dla wszystkich innych podział ten był całkowicie arbitralny. W czasach, gdy północna Europa pozostawała jeszcze odległym rejonem zamieszkanym przez dzikusów o malowanych na niebiesko twarzach, a Morze Śródziemne było wewnętrznym jeziorem na obszarze cywilizacji zachodniej, mieszkańcy kontynentu śnili o jednorodnej tożsamości; azjatyckie i afrykańskie prowincje nie były ani trochę mniej rzymskie z tego powodu, że znajdowały się poza Europą. Kiedy nauki Jezusa z Nazaretu rozpowszechniały się po całej rzymskiej Judei, nikt nie przewidywał, że wiara jego zwolenników zostanie uznana za religię europejską. Wśród pierwszych państw, które przyjęły chrześcijaństwo, znalazła się Etiopia, zaś święty Augustyn – ojciec Kościoła, który wywarł dogłębny wpływ na ewolucję tej religii – był Berberem z Algierii. To muzułmańskie wojska i islamskie imperium obejmujące trzy kontynenty ograniczyły zasięg chrześcijaństwa, z paroma wyjątkami, do Europy.

Początkowo w Europie nie istniało ani jedno królestwo chrześcijańskie. W późniejszych czasach większość barbarzyńców przyjęła arianizm głoszący pogląd, że Chrystus został stworzony. Longobardowie z kolei za swoją misję uznali mordowanie każdego katolickiego duchownego, który wszedł im w drogę. Papieże, często potomkowie starych rodów senatorskich, uparcie trwali pośród ruin Rzymu do czasu, aż Klodwig – władca Franków w VI wieku – dostrzegł promyk nadziei podczas szczególnie ciężkiej bitwy z Gotami. Frankowie zawarli przymierze z Rzymem, które legitymizowało władzę ich królów i zapewniało militarne wsparcie ze strony papiestwa. Porozumienie przypieczętowano w 800 roku, w dniu Bożego Narodzenia, kiedy Karol Wielki, wnuk Karola Młota, na klęczkach wszedł do bazyliki Świętego Piotra, upadł na twarz przed papieżem i został koronowany na augusta, cesarza rzymskiego³⁰. Cesarz w Konstantynopolu mógł tylko bezsilnie gotować się ze złości. Papież, będący jedynie biskupem Rzymu, dokonał oczywistego zamachu pałacowego, który doprowadził do rozłamu ze wschodnioeuropejskim Kościołem prawosławnym³¹.

Gdy krótkotrwałe cesarstwo Karola Wielkiego uległo rozpadowi, napływający falami ze Skandynawii wikingowie zaczęli przeprowadzać niszczące ataki. Na jałowych terenach wiejskich wyrastały kamienne zamki, a wokół nich skupiała się rozproszona ludność. Europa stała się zacofanym półwyspem, niepewnie zawieszonym między oceanem i zielonym morzem islamu. W tych okolicznościach – z braku innych zasobów – rodziła się tożsamość europejska. O nowoczesnej koncepcji Europy zadecydowały nie tylko warunki geograficzne i podziały religijne. Powoli wyłaniał się wspólny cel: walka z islamem, i to on przyczynił się do wykształcenia poczucia wspólnoty między ludami tworzącymi dotychczas zróżnicowaną mozaikę.

Uwagę zwraca jeden istotny wyjątek, mianowicie Iberia nadal znajdująca się pod panowaniem kwitnącego państwa muzułmańskiego. Wraz z początkiem chrześcijańskiej kontrofensywy właśnie w tym miejscu Europy narodziły się najbardziej katolickie narody. Powód był uderzająco prosty: chrześcijaństwo i islam to siostrzane religie, a na Półwyspie Iberyjskim długo funkcjonowały obok siebie. Zamierzając wypędzić z domu siostrę, trzeba wzbudzić w sobie o wiele bardziej bezwzględną żarliwość niż wówczas, gdy chce się wyrzucić obcego.

Na zachodnim krańcu ówczesnego świata, zarówno wśród chrześcijan, jak i muzułmanów, wykluwały się równie silne fundamentalizmy. Reperkusje tych antagonizmów miały dalekosiężny i powszechny wpływ w przyszłości.

A wszystko mogło potoczyć się zupełnie inaczej. Islamską Hiszpanię, zwaną po arabsku Al-Andalus (Andaluzja stała się później nazwą jednego z regionów Hiszpanii), przez trzysta lat zamieszkiwało najbardziej kosmopolityczne społeczeństwo świata zachodniego.

Od początku istnienia islamu muzułmanie zaliczali chrześcijan i Żydów podległych islamskiemu prawu do kategorii tak zwanych ludzi chronionych (zimmi). Poganie stali się łatwym celem ataków (otrzymali prosty wybór: nawrócić się lub zginąć), jednakże Mahomet osobiście zakazał swoim zwolennikom ograniczać wolność religijną bratnim „ludom Księgi”³². Arabscy zdobywcy poszli nawet dalej: utrudniali, jak mogli, Żydom i chrześcijanom przechodzenie na islam, przede wszystkim dlatego, że każdy, kto należał do muzułmańskiej elity, był zwolniony z płacenia pogłównego (dżizaja) nakładanego na niewiernych. Kiedy masowe nawrócenia stały się powszechne, okazało się, że tolerancja ma swoje granice. W IX wieku pewien kalif dał dowód małostkowości, nakładając na Żydów i chrześcijan takie upokarzające obowiązki, jak: wywieszanie na domach wizerunku szatana, noszenie żółtych szat, umieszczanie nagrobków na poziomie ziemi czy używanie pod wierzch mułów i osłów „z żółtymi siodłami oznakowanymi na łęku dwoma kulami w kształcie owocu granatu”³³.

W Al-Andalus innowierców nie uważano za równych wyznawcom islamu, to byłoby sprzeczne z naukami Mahometa, ale rzadko wymagano od nich czegoś więcej niż symbolicznych gestów uległości. Narodziła się natomiast oryginalna koncepcja, określana jako convivencia, która oznaczała pokojowe współistnienie ludzi wyznających różne religie, lecz razem pracujących i żyjących obok siebie. Żydzi, a nawet chrześcijanie, zaczęli pełnić wysokie funkcje w państwie jako skrybowie, żołnierze, dyplomaci i doradcy. Zdarzyło się nawet, że dworny i wykształcony pobożny Żyd został nieformalnym, ale wszechwładnym ministrem spraw zagranicznych³⁴, zaś biskup znalazł się w grupie posłów. Żydowscy poeci przywrócili hebrajskiemu, od wieków skostniałemu językowi liturgicznemu, status języka żywego, a Żydzi sefardyjscy³⁵ (ich nazwa pochodzi od słowa Sefarad, będącego hebrajską nazwą Hiszpanii) po stuleciach prześladowań ze strony barbarzyńców wreszcie przeżywali swój złoty wiek. Chrześcijanie równie ochoczo przyjęli arabską kulturę³⁶, łącznie ze sposobem ubierania się, odżywianiem, braniem kąpieli, a nawet czytaniem Pisma Świętego i odprawianiem nabożeństw po arabsku, czym zyskali sobie miano mozarabów, czyli arabskich naśladowców, nadane im przez garstkę przeciwników, którzy swą misją życiową uczynili znieważanie islamu. Jeden z tych oponentów, wywodzący się z arystokracji mnich o imieniu Eulogiusz, do wielu barwnych obelg dołączył też twierdzenie, że Mahomet jakoby przechwalał się, iż w raju pozbawił dziewictwa Najświętszą Marię Pannę³⁷. Większość z nich zginęła śmiercią męczeńską, a fragmenty ich ciał zostały przemycone za granicę, gdzie w odległych miastach chrześcijańskich były poszukiwanymi relikwiami. Al-Andalus nigdy nie stała się prawdziwym tyglem kultury, w miarę jednak jak tradycje mieszały się i wzajemnie uzupełniały, a różnice doceniano, konformizm, wzmacniany przez mniej pewne siebie społeczeństwa, ustępował przed osobistymi poglądami i pragnieniami³⁸ wyłaniającymi się z cienia sztywno zhierarchizowanego świata.

W ciemnych wiekach europejskiego średniowiecza było to zjawisko godne uwagi, cały bowiem kontynent pogrążył się w stagnacji i panowało powszechne przekonanie, że świat się kończy, a ognie apokalipsy błyskają już na horyzoncie. Hiszpania natomiast rozkwitała dzięki nowym, egzotycznym płodom ziemi³⁹ przeniesionym ze Wschodu i wypełniała się wonią pomarańczy. Kordoba, muzułmańska stolica nad rzeką Gwadalkiwir, zmieniła się w najwspanialszą metropolię na zachód od Konstantynopola. Na jej bazarach piętrzyły się sztuki delikatnego jedwabiu oraz stosy kobierców, a wybrukowane, oświetlone ulice obwieszone były szyldami reklamującymi usługi prawników, architektów, medyków i astronomów. Półki w najważniejszej bibliotece, jednej z siedemdziesięciu w mieście, uginały się pod ciężarem 400 tysięcy ksiąg. Zbiór ten tysiąckrotnie przewyższał liczbę dzieł zgromadzonych w największych ówczesnych księgozbiorach chrześcijańskich. Wielki Meczet (hiszp. Mezquita) był niby gotycka świątynia do złudzenia przypominająca ulotną budowlę z filigranowych kolumn wspierających łuki, na których opierały się inne łuki z ułożonych naprzemiennie wąskich bloków białego i czerwonego kamienia. Kordoba, licząca wówczas blisko pół miliona mieszkańców, na krótko stała się największym miastem na ziemi i – jak napisała pewna saksońska mniszka – „lśniącą jak brylant ozdobą świata”⁴⁰.

Al-Andalus osiągnęła szczyt swej potęgi w X wieku, kiedy jej władca doszedł do wniosku, że nie wystarcza mu już status emira, czyli zaledwie zarządcy, i ogłosił się kalifem, prawowitym spadkobiercą Mahometa oraz przywódcą wszystkich muzułmanów. Abd ar-Rahman III, by okazać się godnym nowego zaszczytu, kazał wznieść ogromny kompleks pałacowy w pewnej odległości od Kordoby. Ta przebogata budowla – jej drzwi z rzeźbionej kości słoniowej i hebanu wychodziły na ogrody otoczone fosą i urozmaicone menażeriami pełnymi egzotycznych zwierząt, fantazyjnymi rzeźbami z bursztynu i pereł, a także gargantuiczną sadzawką z rybami, które dziennie pochłaniały 12 tysięcy świeżo upieczonych bochnów chleba – stanowiła jednoznaczną zapowiedź zamiarów dynastycznych. Długi szereg posłów składających kalifowi stosowne dary przyjmowano w sali wzniesionej z przezroczystego marmuru. W samym jej centrum, pod ogromną perłą, znajdował się basen wypełniony rtęcią, której wzburzona powierzchnia w odpowiednim momencie oszałamiała gości oślepiającym blaskiem.

A jednak po trzystu latach potęga islamska na kontynencie europejskim rozpadła się w pył, jakby ktoś pstryknął palcami. Podobnie jak inne nacje dotknięte manią wielkości muzułmanie stali się zbyt zadufani w sobie, by dostrzec oznaki zbliżającego się niebezpieczeństwa. Baśń osiągnęła swą kulminację wraz z panowaniem wyniosłych kalifów kryjących się w zachwycających pałacach, a kresu dobiegła, odkąd władzę przejął nikczemny dworzanin Abu Amir Al-Mansur (Zwycięski), który istotnie był niepokonany i wygrał wszystkie pięćdziesiąt dwie kampanie, które poprowadził w czasie swego panowania. Większość z nich była wymierzona w potomków Gotów, którzy przetrwali w twierdzach północnej Hiszpanii, i nacechowana bezprecedensowym fanatyzmem. Otoczony złą sławą Mansur zyska przerobiony na zachodnią modłę przydomek „Almanzor”. Uzurpator uwięził małoletniego kalifa, wybudował dla siebie konkurencyjny kompleks pałacowy po drugiej stronie Kordoby, zmienił Al-Andalus w państwo policyjne i wywołał oburzenie elity arabskiej, werbując do swoich wypraw nie tylko nieokrzesanych Berberów, lecz także chrześcijańskich najemników. Wraz z jego śmiercią w 1002 roku w muzułmańskiej Hiszpanii wybuchła wojna domowa, a kilka lat późnej oddziały urażonych Berberów zburzyły pałac kalifów, który powstał zaledwie siedemnaście lat wcześniej, aby zadziwić świat swoim przepychem.

Al-Andalus podzieliła się na niezliczone i rywalizujące ze sobą państwa-miasta, w czym chrześcijańscy władcy zza granicy dostrzegli swoją szansę.

Odradzanie się chrześcijaństwa w Hiszpanii było długim procesem. Kłótliwość i pieniactwo władców miniaturowych królestw chrześcijańskich wprawia w osłupienie. Pozostając wierni dawnej plemiennej tradycji, dzielili oni swe terytoria między potomków, ci zaś niezmiennie pogrążali się w szaleństwie okrutnych walk bratobójczych⁴¹. W miarę rozszerzania się konfliktu rywalizujący ze sobą władcy zawiązywali sojusze z muzułmańskimi najeźdźcami równie często, jak ze współwyznawcami, a przy tym stopniowo posuwali się na południe, w stronę osłabionych państw-miast. I oto nagle okazało się, że w ich zasięgu jest spektakularne odwrócenie biegu historii.

Mniej więcej na początku drugiego tysiąclecia nowej ery Europa zaczęła wreszcie wydobywać się zza krwawej zasłony ciemności. Wikingowie poczęli osiedlać się i przyjmować chrześcijaństwo. Z zachodniej części ziem dawnego imperium Karola Wielkiego wyłoniła się Francja, a Święte Cesarstwo Rzymskie – zwiastun przyszłych Niemiec – dzielnie sobie poczynało na jego terenach wschodnich. Kościół rzymski otrząsnął się z zapaści i po raz kolejny myślał o powiększeniu trzódki wiernych. Dostrzegł też swoją szansę w Hiszpanii.

W 1064 roku papiestwo poparło wojnę przeciwko muzułmanom na Półwyspie Iberyjskim. Była to pierwsza wojna chrześcijańska, w której wróg został otwarcie zdefiniowany według kryterium wiary. Od tamtej pory wojska maszerujące na Hiszpanię chroniły się – choć nigdy całkowicie nie zjednoczyły – pod chorągwią papieską. Żołnierze wyruszali do boju wyposażeni w pancerz obietnic namiestnika Chrystusowego na ziemi – odpuszczenie grzechów na wypadek śmierci i natychmiastowy wstęp do nieba.

Walka ta szybko zyskała nazwę rekonkwisty, wbrew temu, iż większa część półwyspu znajdowała się znacznie dłużej w rękach muzułmanów niż chrześcijan. Przypadkowe konflikty, prowadzone dla zdobycia osobistej sławy i w celu poszerzenia terytoriów, zmieniły się w wojnę o wyzwolenie religijne⁴² pod patronatem świętego Jakuba Starszego, Apostoła. Jakub (po hiszpańsku Santiago) został ścięty w Jerozolimie kilka lat po śmierci Jezusa, a miejsce pochówku jego kości na hiszpańskim polu⁴³ w cudowny sposób wskazały pewnemu eremicie gwiazdy. W swym pełnym cudów, nowym życiu pozagrobowym uczeń Jezusa zmienił się w Santiago Matamorosa, czyli świętego Jakuba Pogromcę Maurów. Człon moro w jego przydomku pochodzi od łacińskiej nazwy Berberów, którą na Półwyspie Iberyjskim zaczęto stosować do wszystkich muzułmanów – zarówno Berberów, jak i Arabów. Pogromca Maurów stał się patronem rycerskiego zakonu świętego Jakuba, jednego z wielu bractw rycerskich powołanych do wojny z islamem. Chwytająca za serce dewiza bractwa brzmiała: „Niech miecz stanie się czerwony od arabskiej krwi”. Od tego momentu apostoł regularnie ukazywał się w ogniu bitwy, cały w błyszczącej zbroi i na białym koniu, zagrzewając swych naśladowców do walki z niewiernymi.

A jednak nie wszyscy hiszpańscy chrześcijanie byli pewni, której stronie należy się ich lojalność. W tym właśnie czasie Cyd⁴⁴ zyskał sławę hiszpańskiego bohatera, mimo że służył jako najemnik zarówno chrześcijanom, jak i muzułmanom. W 1085 roku Alfons Dzielny – król Leónu i Kastylii, a przejściowo także zwierzchnik Cyda – podstępem przejął władzę nad starą fortecą Toledo. Opanowane przez chrześcijan miasto zastąpiło zrujnowaną Kordobę w roli europejskiej stolicy kultury. W zaprojektowanej przez muzułmańskich architektów synagodze⁴⁵ miejscowi chrześcijanie, muzułmanie i Żydzi odprawiali obok siebie swoje obrzędy. W szkole dla tłumaczy muzułmanie i Żydzi współpracowali przy przekładzie medycznych, naukowych i filozoficznych tekstów Arystotelesa z arabskiego na łacinę. Podróżnicy pokonywali Pireneje, żeby zapoznawać resztę Europy z islamską kulturą i wiedzą, przyczyniając się do zmian w życiu intelektualnym, ewolucji stylów zdobniczych, sposobów przyrządzania potraw czy wprowadzania nowej mody i pieśni⁴⁶. Pod koniec okresu koegzystencji mieszkańcy Półwyspu Iberyjskiego stali się mistrzami nowoczesności.

W Toledo nastąpił ostatni przebłysk czegoś, co ostatecznie mogłoby doprowadzić do spontanicznej eksplozji twórczości. Kiedy wojska chrześcijańskie ruszyły dalej na południe, muzułmańscy władcy na Półwyspie Iberyjskim zaczęli obawiać się, że ich dni są policzone. Gdy Alfons Dzielny w swoim zapale uczynił krok za daleko i pochopnie ogłosił się władcą całej Hiszpanii, Al-Andalus wezwała pomoc z zewnątrz⁴⁷.

Jak się okazało, był to fatalny błąd.

Almorawidzi byli surową islamską sektą saharyjską, która wyrosła wokół bezkompromisowego misjonarza wymagającego surowej dyscypliny i regularnych napadów na niewiernych. Wcześniej opanowali terytoria leżące na południe od Afryki Subsaharyjskiej oraz na północ od Maroka i byli gotowi przekroczyć Cieśninę Gibraltarską, aby dostać się do Hiszpanii. Ledwie dotarli na Półwysep Iberyjski, uznali, że ich współwyznawcy to banda zepsutych hedonistów, więc wrócili do domu, by uzbroić się w legalną opinię (fatwa) potwierdzającą ich prawo do pozbawienia tamtych władzy. Gdy więc Almorawidzi wrócili, dumnym Arabom z Al-Andalus nie pozostało nic innego, jak tylko głęboko westchnąć i się poddać. Nowy kalifat zgodnie z planem jednoczył skłócone państwa-miasta i odbijał ziemie z rąk chrześcijan do czasu, aż sam doświadczył rozluźnienia obyczajów i uległ potędze Almohadów, kolejnej zwycięskiej dynastii berberyjskiej, która wdarła się do Hiszpanii przez Ceutę.

Almohadzi⁴⁸ okazali się jeszcze bardziej fanatycznymi fundamentalistami niż Almorawidzi. Podjęli oni próbę przekształcenia Al-Andalus w państwo kierujące się zasadami dżihadu.

Na długo przed rozszerzeniem się islamu poza Półwysep Arabski uczeni muzułmańscy podzielili świat na „przybytek islamu” (dar al-islam) i „przybytek wojny” (dar al-harb). Doktryna ta głosiła, że ten pierwszy ma obowiązek nastawać na ten drugi aż do całkowitego jego unicestwienia. Zbrojny dżihad (samo słowo dżihad oznacza jedynie „wzmożenie wysiłku” i często odnosi się do wewnętrznych zmagań o dar łaski) stał się usankcjonowanym przez Boga narzędziem ekspansji. Gdy w „przybytku islamu” nastąpił rozłam i muzułmanie zaczęli nawzajem się zwalczać, słabła również potęga armii świętej wojny. Jednakże Almohadzi nie tolerowali tego typu słabości i oprócz narzucenia surowych ograniczeń braciom muzułmanom wypowiedzieli również wieczny dżihad iberyjskim chrześcijanom oraz Żydom. Według ich oderwanej od korzeni i radykalnie okrojonej doktryny chrześcijanie w niczym nie byli lepsi od pogan, Almohadzi upatrywali w nich raczej czcicieli Trójcy Świętej niż wyznawców Jedynego Boga, a więc ludzi niezasługujących dłużej na status chronionych (zimmi). Zamieszkujący w Al-Andalus „chronieni” mieli do wyboru albo zginąć, albo nawrócić się na islam. Wielu z nich wolało opuścić Hiszpanię, niż dokonać takiego wyboru.

Zachodni świat chrześcijański przechodził podobną transformację. W początkowym okresie chrześcijaństwo było skromną sektą żydowską, odkąd jednak stało się oficjalną religią cesarstwa rzymskiego, szybko pogodziło się z wojną. Rzymskie legiony maszerowały do walki pod sztandarami ze znakiem krzyża, podobnie jak kolejne fale barbarzyńców, często zresztą nawracanych na nową religię za pomocą miecza. Święty Augustyn, pierwszy chrześcijański myśliciel, który zajął się ideą wojny sprawiedliwej, potępił konflikty prowadzone dla zdobycia bogactw i władzy jako nie lepsze od kradzieży dokonywanych na masową skalę, przyznał jednak, że aby zachować pokój, na przemoc trzeba odpowiedzieć przemocą. Myśl Augustyna, w konfrontacji z najazdami siejących przerażenie barbarzyńców i wikingów, wielkimi ambicjami papiestwa i obozami wojskowymi pokrywającymi znaczne połacie Europy, sprawiła, że walkę za wiarę chrześcijańską poczęto postrzegać jako szlachetną walkę przeciwko antychrystowi. Zanim jeszcze teologowie chrześcijańscy przystąpili do odkrywania tajemnic islamu⁴⁹, kompromis między tymi dwoma systemami religijnymi wynikał raczej ze względów praktycznych niż doktrynalnych. O ile jednak muzułmanie uznali przynajmniej chrześcijan za swoich religijnych prekursorów – choć trwających w błędzie – o tyle dla chrześcijan islam był wiarą nie do zaakceptowania i całkowicie fałszywą.

Przy wszystkich różnicach to właśnie podobieństwa najbardziej dzieliły oba te systemy. Jak żadna inna wielka religia wymagały one dla siebie statusu tej jedynej, ostatecznie objawionej przez Boga. Obie miały charakter misyjny, obie dążyły do przekazania swojej prawdy niewierzącym, których nazywały niewiernymi. Jako religie uniwersalistyczne i sąsiadujące pod względem geograficznym, w sposób naturalny ze sobą konkurowały. Na Zachodzie łagodzeniu sporów religijnych sprzyjali nieliczni oświeceni władcy, rozległość imperium islamskiego i pamięć o krwawych wydarzeniach z przeszłości. Jednak ostatnie przebłyski tolerancji szybko przygasły, świat islamu zaczął się kruszyć, a Europa wreszcie ruszyła do przodu.

Papież wezwał wojowników chrześcijaństwa zachodniego do broni. Dziesięć tysięcy rycerzy ruszyło na południe Półwyspu Iberyjskiego⁵⁰ i z mściwą gorliwością stanęło do walki, mając za cel wyparcie muzułmanów z Europy.

Na zachodnim krańcu świata święta wojna między obu stronami rozgorzała z niczym nieporównywalną gwałtownością. To nie przypadkiem potomkowie wojowników o wolność Hiszpanii wyruszą kiedyś za ocean, żeby w imię Chrystusa podbijać odległe ziemie. Mieli we krwi zwalczanie islamu. Ta misja stworzyła podwaliny ich narodu.

W miarę jak zbliżała się kulminacja walki na Zachodzie, Europa z nową energią spoglądała na Wschód. Rozpoczęta w Hiszpanii batalia przeciwko islamowi skierowała się teraz ku Jerozolimie, a słowo „krucjata” siało postrach przez kolejne stulecia.

I W wydaniu polskim w wielu wypadkach zrezygnowano z tej formy (przyp. red.).

II Ponieważ w książce mowa jest o mieszkańcach Indii różnych wyznań, w odniesieniu do ludzi zamieszkujących ten kraj stosuję określenie „Indusi”, słowo „hindus” rezerwując dla wyznawców hinduizmu (przyp. tłum.).

III Zarówno to, jak i inne znane arabskie imiona własne, a także popularne nazwy geograficzne występują w tym przekładzie w spolszczonych od dawna formach (przyp. tłum.).

¹ Na temat źródeł dotyczących pierwszej wyprawy Vasco da Gamy zob. przypisy w rozdz. 7.

² Kupcy tuniscy posługiwali się kastylijskim i genueńskim. Pierwszy z tych języków ewoluował w nowoczesny hiszpański, drugi nadal jest używany w regionie Genui.

³ Historycy zaproponowali różne daty wyznaczające koniec średniowiecza. Najpopularniejsze są dwie: rok 1453 (zdobycie Konstantynopola przez muzułmanów) oraz rok 1492 (pierwsza wyprawa Kolumba). O ile w historii średniowiecza dominującym wątkiem był upadek Europy i wzrastanie w siłę świata islamskiego, o tyle w czasach nowożytnych wiodący temat to wybicie się chrześcijańskiego Zachodu na światową potęgę. Z tej perspektywy nie ma większego sensu datowanie początku nowego okresu na rok zdobycia przez Osmanów ostatniego bastionu świata klasycznego. Kolumb dotarł do kontynentu amerykańskiego dopiero w 1498 roku, a znaczenie jego odkrycia stało się oczywiste dopiero kilka dziesięcioleci później. Vasco da Gama dotarł do Indii w maju 1498 roku, i twierdzę, że to właśnie jego dokonanie pozwoliło Europie uwierzyć, że bieg historii wreszcie się odwrócił.

⁴ Żydzi wywodzą swoje pochodzenie od Izaaka, syna Abrahama i jego żony Sary, muzułmanie zaś od Izmaela, syna Abrahama i egipskiej niewolnicy Sary – Hagar. Zgodnie z tradycją arabską Abraham odbudował Kaabę – wzniesioną przez Adama, a później odrestaurowaną przez Noego – podczas odwiedzin Hagar i Izmaela, których wygnał na żądanie zazdrosnej żony.

⁵ Koran, przeł. Józef Bielawski, Warszawa 1986, sura 44: 51–54.

⁶ Miejsce to odkryła matka Konstantyna, cesarzowa Helena, która w 325 roku podjęła podróż do Ziemi Świętej w poszukiwaniu relikwi i w cudowny sposób odnalazła cząstki Świętego Krzyża, a także gwoździe, którymi przybito do niego ręce i stopy Chrystusa, oraz – według niektórych relacji – świętą tunikę i liny, którymi przywiązano jego ciało do krzyża. Część znalezisk zabrano do Konstantynopola, między innymi dwa gwoździe, z których jeden umieszczono w hełmie Konstantyna, a drugi w uprzęży jego konia, pozostałe relikwie ukryto w nowo wzniesionym kościele. Ponieważ tradycja głosi, że Jezusa ukrzyżowano w tym samym miejscu, gdzie pochowana została czaszka Adama, panuje przekonanie, że świątynia zawiera też grób pierwszego człowieka; zob. Colin Morris, The Sepulchre of Christ and the Medieval West, Oxford 2005.

⁷ Persowie złupili Jerozolimę w 614 roku. Wcześniej, w 70 roku, Rzymianie stłumili powstanie żydowskie, zburzyli Drugą Świątynię, zrównali z ziemią miasto i wybili lub wywieźli całą ludność. Od tej pory Żydzi nie mieli prawa mieszkać w mieście Dawida. Po 544 latach, powodowani zemstą, sprzymierzyli się z Persami, jednak ponownie zostali zmasakrowani przez Rzymian. Niedługo potem zawarli korzystniejsze przymierze z Arabami.

⁸ Kość niezgody stanowiła definicja boskości Chrystusa. Wedle ortodoksyjnego poglądu wypracowanego na wielkich soborach Jezus miał dwie równorzędne natury: ludzką i boską, zjednoczone w jednej doskonałej istocie. Wielu poddanych cesarza nie podzielało tego przekonania. Arianie zaprzeczali boskiej naturze Jezusa, monofizyci zaś odrzucali ludzką, nestorianie z kolei mówili o dwoistości osoby i istoty Chrystusa, pozostałe ugrupowania formułowały różne stanowiska pośrednie. Kolejni cesarze orzekali, że zjednoczone Imperium wymaga jednolitej wiary. Herakliusz, który pokonał Persję i szukał kompromisu, na nowo otworzył drażliwą kwestię dogmatów. W rezultacie powstał monoteletyzm (pogląd, że Chrystus miał dwie natury, ale tylko jedną wolę), mający być w założeniu rozwiązaniem kompromisowym, ale nie zadowolił nikogo i po pół wieku został odrzucony jako herezja.

⁹ Wieki później przywódcy niezależnych Kościołów wschodnich, które przetrwały pod panowaniem muzułmanów, nadal postrzegali Arabów jako wybawicieli. „Bóg zemsty – pisał w XII wieku patriarcha Syriackiego Kościoła Prawosławnego – widząc złą wolę Greków, którzy okrutnie gnębili nasze kościoły i monastyry wszędzie tam, gdzie mieli władzę, a nas prześladowali bez litości, sprowadził z południa synów Izmaela, aby nas zbawili”; zob. Michał Syryjczyk cyt. w: Stephen O’Shea, Morze wiary: islam i chrześcijaństwo w świecie śródziemnomorskim doby średniowiecza, przeł. Radosław Kot, Poznań 2009, s. 60.

¹⁰ Cytat pochodzi z wielkiego poetyckiego eposu Księga królewska. Szahname, autorstwa Abolqasema Ferdousiego żyjącego na przełomie X i XI wieku n.e. Najlepszego tłumaczenia na język angielski dokonał Dick Davis (New York 2006). Perska arystokracja mimo szybkiego przyjęcia islamu długo pielęgnowała niechęć do kultury arabskiej i przywiązanie do przedislamskiej świetności Persji; zob. też wyd. polskie: Abolqasem Ferdousi, Księga królewska. Szahname, t. 1, przeł. Władysław Dulęba, Kraków 2004, s. 259.

¹¹ Miasto zostało zdobyte w kwietniu 637 roku. Zgodnie z tradycją następca Mahometa – Umar – zjawił się w łachmanach i wjechał przez Bramę Żalu na grzbiecie białego osła (lub wielbłąda). Zapytał patriarchę, gdzie modlił się król Dawid. Duchowny zaprowadził go na Wzgórze Świątynne, od dłuższego czasu wykorzystywane – jak się przekonał Umar – jako śmietnisko. Muzułmanin zebrał więc grupę chrześcijan i zmusił ich do oczyszczenia Wzgórza, a następnie kazał wybudować tam drewniany dom modlitwy, na którego miejscu wzniesiono później meczet Al-Aksa (zob. rozdz. 2).

¹² Określenie sarakēnos początkowo odnosiło się do niearabskiej ludności zamieszkującej północną część Półwyspu Arabskiego, z czasem zaczęto go używać w stosunku do Arabów, a następnie do wszystkich muzułmanów. Jego etymologia pozostaje niejasna, jakkolwiek w IV wieku historyk Ammianus Marcellinus zauważył, że tak nazywano nomadów zamieszkujących ten pustynny region.

¹³ Śmiertelnie obawiał się ich ormiański biskup Sebeos; zob. Alfred J. Butler, The Arab Conquest of Egypt and the Last Thirty Years of the Roman Dominion, Oxford 1902, s. 152. Spośród pięciu patriarchów Kościoła aż trzech (biskupi Antiochii, Jerozolimy i Aleksandrii) znalazło się pod panowaniem władców muzułmańskich.

¹⁴ Zabójca Alego żywił fanatyczne przekonanie, że to pobożność, a nie pochodzenie, powinna być jedynym kryterium wyznaczania islamskiego przywódcy. Wyznawana przez niego prosta, purytańska wersja islamu zyskała nazwę charydżytyzmu i zakorzeniła się szczególnie mocno w północnej Afryce. Grupy zwolenników tego odłamu do dziś przetrwały na Półwyspie Arabskim i w Afryce.

¹⁵ Mu’awija, założyciel dynastii Umajjadów, był synem Abu Sufjana Ibn Harba, wpływowego mieszkańca Mekki, dowodzącego atakiem na Medynę, który omal nie doprowadził do całkowitego rozbicia sił islamskich. Pod koniec tej bitwy matka Mu’awiji, Hind, wydarła wątrobę wuja Mahometa – Hamzy – po czym ją zjadła. W wojnie domowej zginął wnuk proroka, a Kaaba stanęła w płomieniach. Pragmatyczne stronnictwa polityczne odniosły miażdżące zwycięstwo nad zwolennikami czystej pobożności.

¹⁶ Berberowie, których ziemie rozciągały się od Nilu po Atlantyk, nazywali siebie ludźmi wolnymi (Imazighen). Osiągnęli mistrzostwo w sztuce przetrwania na pustyni, a ich plemiona składały się z wieloreligijnej ludności: pogan, wyznawców judaizmu i chrześcijaństwa. Legenda o wieszczce, o której dalej jest mowa, stała się przedmiotem wielu ezoterycznych dysput; zob. Abdelmajid Hannoum, Post-Colonial Memories: The Legend of the Kahina, a North African Heroine, Westport 2001.

¹⁷ Według mitu Geryon zamieszkiwał wyspę Eryteję, w pobliżu współczesnego Kadyksu. W wersji przypowieści przekazanej przez Apollodorosa Herakles wrzucił do morza dwie góry, żeby upamiętnić swoją podróż. Diodor Sycylijski twierdzi zaś, że bohater zwęził w ten sposób istniejącą cieśninę, żeby uniemożliwić potworom przedostanie się do otaczającego świat oceanu. Pliniusz Starszy we Wstępie do trzeciej księgi Historii naturalnej zauważył, że ludzie zamieszkujący wybrzeża w I wieku sądzili, iż „w miejscu, gdzie się cieśnina najbardziej zwęża, zamykają ją dwie po obydwóch stronach leżące góry: Abila w Afryce, Kalpe w Europie, kres prac Heraklesa. Dlatego też krajowcy nazywają je słupami tego boga i mniemają, że on, przekopawszy góry, zamknięte przedtem morza wpuścił i tym sposobem postać przyrodzenia zmienił”; zob. Pliniusz Starszy, Historia naturalna, przeł. Józef Łukaszewicz, Poznań 1845, s. 5. Słupy Heraklesa nadal dumnie widnieją na herbie Hiszpanii, między nimi zaś wiją się wstęgi z dewizą „Wciąż dalej” (Plus ultra), sugerując, że nie są one znakiem zamknięcia, lecz obietnicą dalekiej podróży.

¹⁸ Nieliczni pierwsi żeglarze byli śmiałkami. Około 500 roku p.n.e. kartagiński odkrywca Hannon Żeglarz wypłynął poza słupy Heraklesa i prawdopodobnie dotarł do rzeki Senegal. Relacja z jego podróży przetrwała w greckim tłumaczeniu zapisków (periplus), które Hannon złożył w świątyni. Herodot krótko wspomina o wcześniejszym opłynięciu Afryki zgodnie z kierunkiem wskazówek zegara, dokonanym przez statki z fenicką załogą, które faraon Necho II wysłał w podróż. W swej sceptycznej relacji grecki dziejopis zwraca uwagę na to, że Fenicjanie podczas opływania południowego koniuszka Afryki mieli słońce po swojej prawej stronie. W istocie fakt ten tylko uwiarygodnia opowieść, której nie potwierdzają inne dowody. Na relację tę powołują się zresztą przede wszystkim poszukiwacze związków między piramidami egipskimi i meksykańskimi.

¹⁹ Postać mityczna, utożsamiana z bogiem morza Nereusem, pojawiająca się przy okazji wykonywania przez Heraklesa jedenastej pracy. Heros został wysłany do ogrodu Hesperyd, córek tytana Atlasa dźwigającego na ramionach sklepienie niebieskie, po zapewniające nieśmiertelność złote jabłka. Herakles schwytał Nereusa i zmusił go do wyjawienia, gdzie znajduje się ogród, a następnie uwolnił Prometeusza od piekielnych mąk. Z wdzięczności tytan wyjawił mu, że tylko Atlas może przynieść jabłka z ogrodu. Herakles zaproponował Atlasowi, że będzie za niego podpierał sklepienie, gdy ten pójdzie po owoce. Po powrocie podstępny Atlas nie chciał jednak przejąć ciężaru nieba na swoje barki. Herakles poprosił więc tytana o potrzymanie firmamentu niebieskiego, tak by mógł poprawić poduszki na barkach, a następnie uciekł. W jednej z wersji mitu bohater wzniósł słupy, żeby uwolnić Atlasa od dźwigania nieboskłonu.

²⁰ U końca pasma górskiego wznosi się szczyt Dżabal Musa na wysokość ponad 850 metrów n.p.m., nazywany też Górą Mojżesza i uważany czasem za południowy słup Heraklesa.

²¹ O ile w poniesionej przez Gotów klęsce dopatrywano się kary boskiej za nieustanne wojny domowe, o tyle za znak łaski uważano porozumienie wygnanej arystokracji, która odsunąwszy na bok dzielące różnice, wybrała wspólnego władcę i utworzyła Królestwo Asturii, stanowiące zalążek państewek chrześcijańskich, które ostatecznie doprowadzą do wyparcia muzułmanów z Półwyspu Iberyjskiego. W 722 roku Pelayo, pierwszy król Asturii, odniósł niewielkie zwycięstwo nad Berberami, później łączone z początkiem odzyskiwania władzy przez chrześcijan. „Nie będę utrzymywał przyjacielskich stosunków z Arabami – przytoczył jego uroczyste zapewnienie kronikarz – ani nie poddam się ich władzy […], bo ufamy w miłosierdzie Pana oraz że od tego wzgórza, które widzisz, zacznie się zbawienie Hiszpanii i odnowienie armii Gotów”. Powtarzane twierdzenia o zachowanej ciągłości między gocką Hiszpanią a nowymi chrześcijańskimi królestwami pomagały uzasadnić wojny z muzułmanami jako rekonkwistę (odzyskanie) Iberii przez jej prawowitych władców; zob. Joseph F. O’Callaghan, Reconquest and Crusade in Medieval Spain, Philadelphia 2003, s. 5–6.

²² Do oblężenia doszło w latach 674–678 i 717–718. W 717 roku w kierunku Konstantynopola wyruszyły oddziały liczące od 80 do 120 tysięcy żołnierzy, od strony morza miasto zostało zaatakowane z 1800 galer. Głód, mróz i choroby zdziesiątkowały arabską piechotę, większość floty zniszczyli obrońcy za pomocą tak zwanego greckiego ognia, zaś gwałtowna burza rozbiła pozostałe okręty.

²³ Zachodnia tradycja przypisuje bitwie pod Poitiers znaczenie, które umknęło arabskim kronikarzom, podobnie jak umyka współczesnym historykom rewizjonistycznym. Jednakże w europejskim micie założycielskim Poitiers to wydarzenie najwyższej wagi. Edward Gibbon jest autorem słynnego stwierdzenia, że gdyby inaczej potoczyły się losy bitwy pod Poitiers, „być może w szkołach Oksfordu nauczano by interpretacji Koranu, a z tamtejszych kazalnic głoszono by obrzezanemu ludowi świętość i prawdziwość objawień Mahometa”; zob. Zmierzch i upadek cesarstwa rzymskiego, przeł. Stanisław Kryński, Warszawa 1995, t. 1, rozdz. 52. Por. też Maurice Mercier, André Seguin, Charles Martel et la Bataille de Poitiers, Paris 1944; Jean-Henri Roy, Jean Deviosse, La Bataille de Poitiers, Paris 1966.

²⁴ Karol Młot, największy z linii majordomusów z VII i VIII wieku, którzy sprawowali faktyczną władzę w czasach frankijskich królów z dynastii Merowingów, był nieślubnym synem majordoma Pepina z Heristalu, a wybił się w okresie zamętu, jaki nastał po śmierci Pepina Małego, i pod swoim panowaniem zjednoczył ziemie dzisiejszej Francji, zachodnie obszary Niemiec i Niderlandy. W 751 roku jego syn, również o imieniu Pepin, ostatecznie przejął władzę i zyskał poparcie papieża.

²⁵ Stosowany przez Arabów manewr wojskowy – polegający na ataku z pozorowanym odwrotem (karr wa farr) – był niewykonalny dla europejskich wojowników obciążonych hełmami, pancerzami i tarczami; zob. Hugh Kennedy, The Armies of the Caliphs: Military and Society in the Early Islamic State, London 2001; David Nicolle, Armies of the Muslim Conquest, London 1993.

²⁶ Jeszcze w 807 roku z inicjatywy emira Kordoby Al-Hakama I wydano w Toledo wystawną ucztę z udziałem kilkuset przedstawicieli niechętnej mu opozycji, którzy tworzyli elitę miasta. Na jego rozkaz wszystkich gości ścięto, a ich ciała wrzucono do wcześniej przygotowanych dołów. To ponure zdarzenie nazywane jest rzezią niedobitków (La Jornada del Foso).

²⁷ Mayeul, opat Cluny, został porwany w 972 roku.

²⁸ Ibn Khordabeh, Book of Routes; cyt. za: Jack Turner, Spice: The History of a Temptation, New York 2004, s. 96.

²⁹ Chodzi o Kronikę mozarabską z roku 754 – jej autentyczność bywa kwestionowana, a niektórzy mediewiści przesuwają datę jej powstania na koniec średniowiecza.

³⁰ Papiestwo swoje prawo do zwierzchności nad władcami świeckimi na terenach dawnych ziem cesarstwa rzymskiego opierało na tak zwanej Donacji Konstantyna, dokumencie, który – jak utrzymywano – powstał w IV wieku, po raz pierwszy pojawił się jednak w VIII wieku, a w XV wieku udowodniono, że został sfałszowany.

³¹ Nawet w zachodniej Europie odszczepieńcy kwestionowali władzę następców świętego Piotra na długo przed dokonanym przez protestancką reformację podziałem społeczności chrześcijańskiej na dwa obozy. Do najbardziej zdecydowanych i zarazem nieszczęsnych przeciwników papiestwa należy zaliczyć purytańskich katarów na południu Francji, którzy utrzymywali, że świat materialny jest dziełem szatana, i zerwali z pławiącym się w bogactwach, zepsutym Rzymem. Herezję tę ostatecznie zduszono za cenę miliona istnień ludzkich.

³² Trzecim „ludem Księgi” Koran nazywa sabejczyków; z czasem muzułmańscy uczeni dodali jeszcze zoroastrian i hindusów.

³³ Philip Khuri Hitti, History of Syria, Including Lebanon and Palestine, London 1951, s. 543. Autorem tego zarządzenia był kalif Mutawwakil. Nawet pod panowaniem mniej małostkowych władców zimmi nie mogli wznosić nowych świątyń (czasem także odnawiać starych), dźwięk dzwonów musiał być stłumiony, a nawracanie na chrześcijaństwo lub judaizm karano śmiercią.

³⁴ Chasdaj Ibn Szaprut rozpoczął karierę jako lekarz Abd ar-Rahmana; droga od medyka do ministra była typowa dla ambitnych ludzi średniowiecza.

³⁵ Po splądrowaniu Jerozolimy przez Rzymian w 70 roku wielu hiszpańskich Żydów emigrowało na Półwysep Iberyjski. Goci zawzięcie prześladowali mniejszość żydowską, a pod koniec VII wieku, ogarnięci obsesją, że Żydzi konspirują, aby obalić ich rządy, przejęli żydowską własność i oddali ją swoim niewolnikom, następnie zaś uczynili z Żydów ludzi niewolnych i zabronili im odprawiania obrzędów religijnych.

³⁶ Paweł Alwarus, Żyd nawrócony na chrześcijaństwo, dał wyraz głębokiemu żalowi z powodu popularności giętkiego, wyrafinowanego języka arabskiego wśród współwyznawców: „Moi chrześcijańscy pobratymcy rozczytują się w arabskich wierszach i romansach; studiują arabskich teologów i filozofów nie po to, aby wykazać fałszywość ich słów, lecz aby nauczyć się poprawnego i eleganckiego języka. Czy ktokolwiek czyta jeszcze łacińskie komentarze do Pisma Świętego, czy ktokolwiek studiuje Ewangelię, słowa proroków lub apostołów? Niestety! Wszyscy utalentowani młodzi chrześcijanie z zapałem zgłębiają arabskie księgi i nie szczędząc kosztów, gromadzą wielkie biblioteki, odrzucają natomiast chrześcijańską literaturę jako niewartą uwagi. Zapomnieli własnego języka. Na jednego, który potrafi napisać po łacinie list do przyjaciela, przypada tysiąc zdolnych wyrazić się elegancko po arabsku i umiejących niekiedy pisać w tym języku lepsze wiersze, niż czynią to sami Arabowie”; cyt. za: John Tolan, Saracens: Islam in the Medieval European Imagination, New York 2002, s. 86.

³⁷ Eulogiusza aresztowano za udzielenie schronienia muzułmańskiej dziewczynce, która nawróciła się na chrześcijaństwo. Podczas procesu mnich zaprezentował sędziemu najpierw wykład na temat religii chrześcijańskiej, a następnie na temat licznych błędów islamu. Kadi załamał ręce i posłał więźnia przed oblicze rady. Ta z kolei została uraczona kazaniem na temat cudów Ewangelii. Muzułmańscy duchowni, którzy podziwiali upartego mnicha jako uczonego i człowieka, błagali go, aby przerwał opętańczą misję, prowadzącą ku zagładzie. On jednak powtórzył wszystkie obelgi i ostatecznie został ścięty; zob. John Tolan, Saracens…, s. 93; Olivia Remie Constable (red.), Medieval Iberia: Readings from Christian, Muslim, and Jewish Sources, Philadelphia 1997, s. 51–55.

³⁸ Ślady tego przebudzenia można odnaleźć w poezji i pieśniach epoki; zob. Peter Cole (przeł. i red.), The Dream of the Poem: Hebrew Poetry from Muslim and Christian Spain, 950–1492, Princeton 2007; Salma Khadra Jayyusi, Andalusi Poetry: The Golden Period, w: Salma Khadra Jayyusi (red.), The Legacy of Muslim Spain, Leiden 1992, s. 317–366.

³⁹ Do płodów tych należały między innymi: cytryny, limonki, grejpfruty, figi, granaty, arbuzy, morele, migdały, szafran, szpinak, karczochy, bakłażany, bawełna, ryż, trzcina cukrowa, morwy, henna, palmy; zob. Olivia Remie Constable, Muslim Merchants in Andalusi International Trade, w: Khadra Jayyusi (red.), The Legacy…, s. 759–773; Richard A. Fletcher, Moorish Spain, London 1992, s. 62–64.

⁴⁰ María Rosa Menocal wykorzystała to określenie jako tytuł książki na temat kultury convivencia. Mniszka, która wypowiedziała te słowa, nazywała się Hroswitha z Gandersheim.

⁴¹ Jeden z władców iberyjskich, Sancho z Leónu, został zepchnięty z klifu przez siostrę, która tym sposobem utorowała drogę do tronu innemu bratu (i prawdopodobnie kochankowi), Alfonsowi Dzielnemu, przyszłemu zdobywcy Toledo.

⁴² Pod koniec XI wieku władca Aragonii i Nawarry ogłosił, że jego podboje mają na celu „przywrócenie i rozszerzenie wpływów Kościoła Chrystusowego, zagładę pogan – wrogów Chrystusa […] – wyzwolenie królestwa […] ku chwale i służbie Chrystusowi, usunięcie wyznawców bezbożnego rytu wraz z plugawością ich niegodziwego błędu, tak aby po osiągnięciu tego zamiaru czcigodny Kościół Jezusa Chrystusa, Pana naszego, mógł już zawsze być wspierany”; zob. Joseph F. O’Callaghan, Reconquest and Crusade…, s. 8. Nie trzeba dodawać, że władcy prowadzący rekonkwistę pragnęli też ziemi i łupów, jednakże doszukiwanie się w tego typu stwierdzeniach, jak to zacytowane, tylko pozerstwa i oportunizmu spowitego w szatę świątobliwości oznacza w odniesieniu do czasów, gdy wiara definiowała życie, pójście na łatwiznę.

⁴³ Nazwa Pole Gwiazdy (Campus stellae) została z czasem przekształcona w Santiago de Compostela i nadana miastu wyrosłemu wokół rzekomego grobu apostoła. W 997 roku Almanzor zaatakował i spalił Santiago, zaś dzwony kościelne wywiózł i rozkazał przetopić je na lampy do meczetu w Kordobie. Czyn ten, bardziej niż jakikolwiek inny, stał się sygnałem do podjęcia rekonkwisty, a Santiago de Compostela zaczęło przyciągać pielgrzymów z całej Europy. Kiedy rekonkwista dotarła do Kordoby, lampy zwrócono świątyni chrześcijańskiej.

⁴⁴ W rzeczywistości bohater ten nazywał się Rodrigo Diaz, imię El Cid to w tłumaczeniu na hiszpański zaszczytny tytuł arabski al-sajjid (dostojnik), który nadali mu jego muzułmańscy wojownicy.

⁴⁵ Synagogę, ostatecznie wziętą szturmem przez chrześcijański motłoch, zmieniono w kościół Santa Maria la Blanca. Zawirowanie wywołane rywalizacją państw-miast i mieszaniem się różnych kultur uwolnionych z pęt w wyniku rozpadu Al-Andalus nasuwa podobieństwo do sytuacji w czasach włoskiego renesansu; zob. María Rosa Menocal, Ozdoba świata: jak muzułmanie, żydzi i chrześcijanie tworzyli kulturę tolerancji w średniowiecznej Hiszpanii, przeł. Tomasz Tesznar, Kraków 2006, s. 183.

⁴⁶ Do najbardziej wpływowych ludzi kultury w Al-Andalus należał Zirjab, śpiewak z Bagdadu, który w muzułmańskiej Hiszpanii zdobył pozycję arbitra mody i dobrych manier. W przygotowanym przez niego repertuarze znalazły się tysiące pieśni miłosnych, na które było zapotrzebowanie w pozbawionym tego typu muzyki Zachodzie. Kiedy arabskie pieśni przekroczyły linię Pirenejów, głównie za sprawą wziętych do niewoli śpiewaczek (qijan), wpadły w ucho francuskim trubadurom i odtąd wywierały silny wpływ na europejską muzykę i literaturę, a być może przyczyniły się też do powstania pojęcia miłości dworskiej; zob. Richard A. Fletcher, Moorish Spain…, s. 43–45; María Rosa Menocal, Ozdoba świata…, s. 88.

⁴⁷ Zaproszenie Almarowidów nastąpiło z inicjatywy Muhammada Ibn Abbada Al-Mutamida, emira Sewilli, który wygłosił słynne zdanie, zwracając się do Alfonsa Dzielnego po upadku Toledo: „Wolę już być poganiaczem wielbłądów w Afryce niż świniopasem w Kastylii”; zob. Richard A. Fletcher, Moorish Spain…, s. 111.

⁴⁸ Nowym władcom nie udało się całkowicie wykorzenić zamiłowania mieszkańców Al-Andalus do nauki. Ibn Ruszd, znany na Zachodzie jako Awerroes, był sędzią najwyższym w Sewilli, zanim Almohadzi wysłali go do marokańskiej stolicy – Marrakeszu – jako medyka dworskiego. Jego komentarze do pism Arystotelesa, w których grecki filozof dowodził wyższości nauki nad religią, posługując się argumentem, że Bóg stworzył logiczny świat poznawalny za pomocą rozumu, zostały przetłumaczone w Toledo i przyczyniły się do rozwoju scholastyki, głównego nurtu myśli filozoficznej i teologicznej w średniowiecznej Europie. Racjonalistyczne poglądy Awerroesa niespodziewanie zyskały poparcie almohadzkiego kalifa Abujusfa Jakuba i zostały umieszczone w almohadzkim wyznaniu wiary z 1183 roku. Później jednak wzrost nietolerancji religijnej doprowadził do wygnania filozofa i spalenia jego dzieł. Żyjący w tych samych czasach Musa Ibn Majmun, na Zachodzie znany jako Majmonides, symbolizuje koniec epoki koegzystencji. Ten potomek długiej linii zarabizowanych kordobańskich Żydów wskutek prześladowania ze strony Almohadów zmuszony był ratować się ucieczką do Egiptu, gdzie także został nadwornym medykiem i znów zetknął się z pogromami antyżydowskimi. Zerwał wówczas z przeszłością, potępił (po arabsku) współpracę Żydów z muzułmanami, widząc w niej źródło nieszczęść, i przepowiedział usunięcie islamu w cień. Jednakże zdobyte w Al-Andalus wykształcenie przygotowało go do napisania najważniejszego dzieła w języku arabskim Przewodnika błądzących (zob. wyd. polskie, przeł. H. Halkowski, W. Krawczyk, Kraków 2008), w którym starał się pogodzić logikę arystotelesowską z religią, jak również podręczników medycyny, popularnych jeszcze w dobie renesansu. Wpływ muzułmańskiej Hiszpanii na europejską kulturę intelektualną był odczuwany długo po jej upadku.

⁴⁹ Koran po raz pierwszy przetłumaczono na łacinę w 1143 roku.

⁵⁰ Decydująca bitwa rozegrała się w 1212 roku pod Las Navas de Tolosa, na równinie leżącej na wschód od wzgórz Sierra Morena, oddzielających Andaluzję od La Manchy. Według licznych relacji z epoki cała hiszpańska armia znalazła się w pułapce na płaskowyżu, skąd przed klęską uratował ją pewien pasterz, wskazując ścieżkę dla owiec prowadzącą wprost do obozu muzułmanów. Później, jak głosi tradycja, okazało się, że to dawno zmarły święty ukazał się rycerstwu pod postacią pasterza.

Przekład: Jakub Jedliński

Konsultacja: Natalia Królikowska

Redakcja: Barbara Stahl

Korekta: Anna Sidorek, Jadwiga Kosmulska

Opracowanie okładki polskiej na podstawie wersji oryginalnej: Krzysztof Rychter

Projekt okładki oryginalnej: Richard Ljoenes

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki: © AKG/East News

Skład i łamanie: www.pagegraph.pl

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-2204-1

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Tomasz Szymański / Virtualo Sp. z o.o.