Lloyd Jones

Pan Pip

przełożył Jacek Konieczny

Wydano z pomocą finansową Creative New Zealand

Tytuł oryginału: Mister Pip

Copyright © 2006 by Lloyd Jones. By arrangement with the author. All rights reserved. First published by The Text Publishing Company Australia.

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Copyright © for the Polish translation by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Wydanie I

Warszawa

Mojej rodzinie

Postacie wędrują.

Umberto Eco

&

Wszyscy mówili na niego Wytrzeszcz. Nawet w czasach gdy byłam szczupłą trzynastolatką, miałam poczucie, że o tym wie. Tyle że nic sobie z niego nie robił. Był zbyt zaabsorbowany poważniejszymi sprawami, aby zwracać uwagę na bosonogie dzieci.

Wyglądał na człowieka, który kiedyś był świadkiem wielkich cierpień lub ich doświadczył i nie potrafi o nich zapomnieć. Wielkie oczy osadzone w wielkiej głowie potrafił wybałuszyć bardziej niż ktokolwiek inny – wyglądały, jakby chciały wyskoczyć z twarzy. Przypominał człowieka niecierpliwie czekającego, aż wreszcie wyjdzie z domu.

Wytrzeszcz codziennie ubierał się w ten sam biały płócienny garnitur. W tropikalnym upale kościste kolana wypychały przepocone nogawki. Czasami zakładał nos klauna. Już jego prawdziwy nos był wielki, więc czerwona bulwa tylko nieznacznie go powiększała, ale z nieznanych nam powodów robił to w niektóre dni, być może w jakiś sposób dla niego szczególne. Nigdy nie widzieliśmy go uśmiechniętego, a kiedy zakładał nos klauna, ludzie odwracali wzrok, ponieważ nie znali bardziej zasmucającego widoku.

Na linie ciągnął wózek, na którym stała pani Wytrzeszczowa. Przypominała królową lodu. Niemal wszystkie kobiety na naszej wyspie miały rozwichrzone włosy – Grace swoje rozczesywała. Upięte na czubku głowy z powodzeniem zastępowały koronę. Wyglądała na niesamowicie dumną, jakby nie miała świadomości, że ma bose stopy. Kto spojrzał na jej wielki tyłek, zaczynał się obawiać o los deski klozetowej, myślał o jej matce, porodzie i tym podobnych rzeczach.

O drugiej trzydzieści po południu papugi przysiadały w cieniu drzew i spoglądały na ludzki cień o jedną trzecią dłuższy niż jakikolwiek im znany. Pan Wytrzeszcz i pani Wytrzeszczowa, choć byli tylko we dwoje, starczali za całą procesję.

Młodsze dzieci nie zamierzały przegapić okazji i ruszały za nimi. Nasi rodzice na to nie patrzyli. Woleli śledzić poczynania kolonii mrówek buszujących na gnijącej papai. Niektórzy nieruchomieli z maczetami w dłoniach, czekając na koniec widowiska. Młodsze dzieci dostrzegały jedynie białego mężczyznę ciągnącego na wózku czarną kobietę. Widziały to samo, co papugi oraz psy, które przysiadały na wychudłych zadkach i kłapały pyskami, próbując złapać przelatujące moskity. Starsze dzieci, w tym ja, wyczuwały dodatkowy kontekst tej sytuacji. Czasami do naszych uszu docierały strzępki rozmów. Pani Watts była zła jak gąsior. Pan Watts najwyraźniej odprawiał pokutę za jakieś dawne przewinienie. A może po prostu przegrał zakład. Oboje wprowadzali odrobinę nieprzewidywalności do naszego pod każdym względem przewidywalnego świata.

Pani Wytrzeszczowa trzymała w dłoni niebieską parasolkę, którą chroniła się przed słońcem. Mówiono, że była to jedyna parasolka na całej wyspie. Nie próbowaliśmy się dowiedzieć, co w takim razie z tymi wszystkimi czarnymi parasolami, które widywaliśmy u innych ludzi, ani wyjaśnić różnicy między czarnymi parasolami a parasolką. Nie tyle obawialiśmy się wyjść na głupków, ile nie chcieliśmy sprowadzić tej osobliwości na szary, codzienny poziom. Uwielbialiśmy słowo „parasolka” i nie zamierzaliśmy go stracić przez jakieś kretyńskie pytania. Wiedzieliśmy też, że ktokolwiek je zada, dostanie w skórę i będzie miał za swoje.

Dzieci nie mieli. A jeśli mieli, musiały dorosnąć i zamieszkać gdzie indziej, może w Ameryce albo w Australii, albo w Wielkiej Brytanii. Mieli za to imiona. Ona miała na imię Grace i podobnie jak my była czarna. On nazywał się Tom Christian Watts i był biały jak białka w oczach (takie chorowite).

Na przykościelnym cmentarzu można znaleźć kilka angielskich nazwisk. Lekarz mieszkający na drugiej stronie wyspy miał anglosaskie imię i nazwisko, choć był czarny jak my. Dlatego choć znaliśmy przezwisko Wytrzeszcz, mówiliśmy „pan Watts”, ponieważ było to jedyne podobnie brzmiące nazwisko w okolicy.

Mieszkali w starym budynku misji, niewidocznym z drogi. Według mamy w przeszłości otaczała go trawa, ale po śmierci pastora władze zostawiły misję odłogiem i kosiarka pokryła się rdzą. Nie minęło wiele czasu, a okolica zarosła krzakami i w ten sposób jeszcze przed moimi narodzinami państwo Wytrzeszczowie zniknęli z pola widzenia świata. Widywaliśmy ich tylko wtedy, kiedy Wytrzeszcz ciągnął żonę w wózku niczym stara zmordowana szkapa wyciągająca wodę ze studni. Wózek miał bambusowe barierki. Pani Wytrzeszczowa opierała na nich dłonie.

Do takich popisów potrzebna jest widownia, ale pani Wytrzeszczowa nie zwracała na nas uwagi. Nie byliśmy godni. Zupełnie jakbyśmy nie istnieli. Niespecjalnie się tym przejmowaliśmy. Bardziej interesował nas pan Watts.

Wytrzeszcz był jedynym białym człowiekiem w promieniu wielu kilometrów. Małe dzieciaki wpatrywały się w niego jak urzeczone, aż w czarnych dłoniach roztapiały im się kostki lodu. Starsze dzieci przełamywały lęk i pukały do drzwi, aby zapytać, czy mogą napisać o nim „wypracowanie”. Kiedy otwierał drzwi, niektóre nieruchomiały sparaliżowane strachem. Znałam jedną starszą dziewczynę, która została zaproszona do środka. Nie każdy dostępował tego zaszczytu. Cały dom wypełniały podobno książki. Poprosiła, żeby opowiedział jej o swoim życiu. Siedziała na krześle, położyła przed sobą notes. On nalał jej wodę do szklanki. Powiedział: „Moje dziecko, sporo tego było. I pewnie niejedno mnie jeszcze czeka”. Zapisała to w notesie. Przyniosła go nawet do nas i pokazała mi i mojej mamie. W ten sposób się o tym dowiedziałam.

Kolor skóry nie był jedyną cechą, która czyniła Wytrzeszcza tajemniczą postacią, niemniej był potwierdzeniem pewnej prawdy, w którą święcie wierzyliśmy.

Dorastaliśmy w przekonaniu, że wszystkie rzeczy ważne są białe: lody, aspiryna, wstążka, księżyc, gwiazdy. Białe gwiazdy i księżyc w pełni były ważniejsze w czasach młodości mojego dziadka niż teraz, kiedy korzystamy z generatorów elektrycznych.

Kiedy nasi przodkowie zobaczyli pierwszych białych, pomyśleli, że patrzą na zjawy albo ludzi, których dotknęło nieszczęście. Psy przysiadały na tylnych łapach i otwierały pyski w oczekiwaniu na widowisko. Myślały, że trafiła im się prawdziwa gratka. Kto wie, może biali ludzie potrafią wywijać fikołki do tyłu albo robić salta nad drzewami. Może podzielą się jedzeniem. Psy zawsze na to liczą.

Pierwszym białym, którego zobaczył mój dziadek, był rozbitek. Mężczyzna dopłynął do plaży i poprosił o kompas. Dziadek nie znał słowa „kompas”, ale wiedział, że nie jest właścicielem czegoś takiego. Wyobrażam go sobie, jak przyciska dłonie do boków i się uśmiecha. Nie chciał wyjść na głupka. Biały człowiek zapytał o mapę. Dziadek i tym razem nie wiedział, o co chodzi, więc tylko wskazał na rozciętą nogę mężczyzny. Dziwne, że rekiny przepuściły taką okazję. Biały człowiek zapytał, na jaki ląd wyrzuciło go morze. Tym razem dziadek mógł pomóc. Wyjaśnił rozbitkowi, że trafił na wyspę. Biały człowiek zapytał, czy ta wyspa ma jakąś nazwę. Dziadek wypowiedział słowo, które znaczy w naszym języku „wyspa”. Kiedy biały człowiek poprosił o wskazanie drogi do najbliższego sklepu, dziadek wybuchnął śmiechem. Wskazał na palmę kokosową, a potem na rozciągający się za mężczyzną potwornie wielki ocean pełen ryb. Lubiłam słuchać tej opowieści.

Poza Wytrzeszczem, czyli panem Wattsem, oraz górnikami z Australii widziałam na własne oczy tylko kilku innych białych. Zostali uwiecznieni na starym filmie. W szkole pokazano nam wizytę księcia czegoś tam, sprzed wielu lat przed tysiąc dziewięćset którymś rokiem. Z projektora nie wydobywał się żaden dźwięk. Obserwowaliśmy, jak książę je. On i pozostali biali mężczyźni mieli wąsy i białe spodnie. Byli ubrani w zapięte pod szyję garnitury. Siedzenie na ziemi nie szło im najlepiej i obijali się o siebie łokciami. Śmialiśmy się – wszystkie dzieci – z tych białych, bo próbowali siedzieć na ziemi tak samo, jak na krześle. Podano im świńskie nóżki w liściach bananowca. Jeden z mężczyzn w hełmie o coś poprosił. Nie wiedzieliśmy o co, dopóki nie przyniesiono mu białej serwetki z materiału. Wycierał nią usta. Zarykiwaliśmy się ze śmiechu.

Ja wypatrywałam sceny, kiedy miał się pojawić dziadek. Był jednym z wychudzonych dzieciaków maszerujących boso w białych koszulach; drugim od góry dzieckiem w ludzkiej piramidzie uformowanej przed białymi mężczyznami w hełmach zajadającymi świńskie nóżki. W szkole kazano nam napisać wypracowanie o tym, co obejrzeliśmy. Nie miałam pojęcia, o czym był film, więc napisałam o dziadku i przytoczyłam opowieść o rozbitku, którego znalazł wyrzuconego na plażę przy wiosce jak jakaś rozgwiazda. W tamtych czasach mieszkańcy nie mieli jeszcze prądu, bieżącej wody ani nie odróżniali Moskwy od rumu.

&

U źródeł historii, którą zamierzam opowiedzieć, leży, jak sądzę, nieznajomość świata zewnętrznego. Moja mama wiedziała tylko tyle, ile usłyszała od ostatniego pastora podczas kazań i rozmów. Znała tabliczkę mnożenia i nazwy stolic dalekich państw. Słyszała, że człowiek poleciał na Księżyc, choć raczej w to nie wierzyła. Nie lubiła chwalipiętów. Jeszcze mniej podobała jej się myśl, że może zostać przyłapana na niewiedzy albo zrobić z siebie idiotkę. Nigdy nie opuściła wyspy Bougainville. Pamiętam, że w moje ósme urodziny zapytałam ją, ile ma lat. Szybko odwróciła twarz, a ja po raz pierwszy w życiu zdałam sobie sprawę, że ją zawstydziłam.

Zrewanżowała się pytaniem.

– A jak sądzisz?

Kiedy miałam jedenaście lat, ojciec poleciał pracować w kopalni. Wcześniej kazano mu przyjść do naszej szkoły i obejrzeć filmy o kraju, do którego się udawał. Dowiedział się, jak parzyć herbatę. Do filiżanki nalewało się najpierw mleko, z kolei podczas przygotowywania płatków kukurydzianych mleko wlewało się na końcu. Mama wspominała, że w tej ostatniej sprawie skakali sobie z ojcem do oczu jak koguty.

Czasami widziałam, że wraca myślami do tych kłótni. Przerywała to, co akurat robiła, i mówiła: „Być może należało siedzieć cicho. Byłam zbyt silna. Co o tym myślisz, dziecko?”. Były to rzadkie chwile, gdy wyrażała autentyczne zainteresowanie tym, co mam do powiedzenia, a ja, podobnie jak w przypadku pytania o wiek, zawsze wiedziałam, jaka odpowiedź poprawi jej humor.

Ojcu pokazano też inne filmy. Zobaczył samochody, ciężarówki, samoloty. Entuzjazm wzbudził w nim widok autostrad, ale mina mu zrzedła, gdy wyświetlono prezentację przejścia dla pieszych. Należało zaczekać, aż chłopiec w białej kurtce podniesie znak z napisem: „Wolno przechodzić”.

To wzbudziło w nim irytację. Na filmie widać mnóstwo dróg z wyraźnie wytyczonymi krawędziami, tymczasem jakieś dzieciaki w białych kurtkach kontrolują ruch za pomocą znaków? Znów zaczęli się kłócić. Mama stwierdziła, że u nas jest podobnie. Człowiek nie może chodzić, gdzie mu się podoba, bo może oberwać w ucho. Bo przecież, jak mówi Pismo Święte, nawet jeśli człowiek słyszał o niebie, nie przysługuje mu automatycznie prawo wstępu.

Przez jakiś czas przechowywaliśmy niczym skarb pocztówkę, którą ojciec przysłał z Townsville. Oto, co napisał. Dopóki samolot nie schował się w chmurach, miał okazję po raz pierwszy obejrzeć z góry miejsce, w którym mieszkaliśmy. Znad morza widać było łańcuch górskich szczytów. Nie mógł się nadziwić, że wyspa wydaje się nie większa od krowiego placka. Ale to wszystko mamy nie interesowało. Chciała wiedzieć, czy dostawał koperty z wypłatami.

Miesiąc później przyszła kolejna pocztówka. Napisał, że koperty z wypłatami wiszą na fabrycznych krokwiach niczym owoce drzewa chlebowego. To rozstrzygnęło sprawę. Mieliśmy do niego dołączyć, ale właśnie wtedy Francis Ona i jego rebelianci wypowiedzieli wojnę zarządcy kopalni miedzi, przez co (wtedy jeszcze tego nie rozumiałam) na naszej wyspie pojawili się czerwonoskórzy żołnierze z Port Moresby. Według Port Moresby tworzymy jedno państwo. Z naszej perspektywy wyglądało to tak, że my jesteśmy czarni jak noc, a ich żołnierze wyglądają, jakby zostali ulepieni z czerwonej gleby. Właśnie dlatego nazywaliśmy ich czerwonoskórymi.

Wieści o przebiegu wojny rozchodzą się w postaci skrawków domysłów i pogłosek. Plotka jest jej ulubienicą. Plotka, w którą się wierzy lub którą się ignoruje. Słyszeliśmy, że nikt nie może się dostać na wyspę ani się z niej wydostać. Mieliśmy wątpliwości, bo czy można odgrodzić całe państwo? Czym należałoby je obwiązać albo w co zawinąć? Nie wiedzieliśmy, w co wierzyć. Później przybyli czerwonoskórzy żołnierze i dowiedzieliśmy się o blokadzie.

Otaczało nas morze. Kanonierki czerwonoskórych patrolowały wybrzeże, w powietrzu latały ich helikoptery. Nie potrafiliśmy sobie wyrobić zdania o tych zdarzeniach, ponieważ brakowało nam gazet i radia. Byliśmy uzależnieni od wiadomości przekazywanych ustnie. Czerwonoskórzy chcieli spacyfikować wyspę i stłumić opór rebeliantów. A przynajmniej takie informacje do nas docierały. „A niech sobie tłumią”, stwierdziła mama. Zupełnie nas to nie obchodziło. Mieliśmy ryby. Mieliśmy nasze kurczaki. Mieliśmy nasze owoce. Mieliśmy wszystko to, co dawniej. Zwolennik rebeliantów mógłby jeszcze dodać: „Mieliśmy dumę”.

Pewnej nocy światła zgasły na dobre. Skończyło się paliwo do generatorów. Mówiono, że rebelianci włamali się do szpitala w nadmorskim mieście Arawa i zabrali cały sprzęt medyczny oraz lekarstwa. Wiadomość ta mocno zaniepokoiła nasze mamy. Wkrótce najmniejsze dzieci zachorowały na malarię, a my nie mogliśmy im w żaden sposób pomóc. Pochowaliśmy je i odciągnęliśmy łkające matki od maleńkich grobów.

Trzymaliśmy się blisko naszych mam. Pomagaliśmy w ogrodach. Bawiliśmy się w podchody między drzewami wznoszącymi się nawet na sto metrów w górę. Taplaliśmy się w strumieniach spływających kaskadami po stromych górskich zboczach. Odkrywaliśmy jeziorka, w których mogliśmy zobaczyć nasze rozkołysane figlarne twarze. Kąpaliśmy się w morzu. Na słońcu nasza czarna skóra stawała się jeszcze bardziej czarna.

Przestaliśmy chodzić do szkoły, kiedy nasi nauczyciele odpłynęli ostatnim statkiem do Rabaul. Ostatnim statkiem. Na te słowa opadły nam szczęki. Gdybyśmy chcieli wydostać się w wyspy, musielibyśmy nauczyć się chodzić po wodzie.

Ku powszechnemu zdumieniu Wytrzeszcz nie wyjechał. Pani Watts pochodziła co prawda z wyspy, ale mógłby zabrać ją ze sobą. Inni biali tak postąpili. Zabrali swoje żony i dziewczyny. Ale to oczywiście byli ludzie zatrudnieni na kontraktach.

Nikt nie wiedział, czym zajmował się Wytrzeszcz. Żyliśmy w przekonaniu, że nigdzie nie pracuje. Przez większość czasu pozostawał niewidzialny.

Nasze domy ciągnęły się wzdłuż plaży nierównym szeregiem; ze wszystkich rozciągał się widok na morze. Drzwi i okna zostawiano zawsze otwarte, więc często słyszało się rozmowy sąsiadów. Nikt nie wiedział, o czym rozmawiają ze sobą państwo Wattsowie, ponieważ stara misja, gdzie mieszkali, znajdowała się w znacznej odległości od pozostałych trzydziestu domów.

Czasami widywaliśmy pana Wattsa na końcu plaży, kiedy indziej migały nam w oddali jego plecy. Zastanawialiśmy się wtedy, skąd szedł i co robił. Dodatkową okazją były oczywiście te dziwne procesje. Wattsowie wyłaniali się z buszu nieopodal budynku szkoły, a kiedy docierali na skraj wioski, spomiędzy domów wychodziły im na spotkanie kury i koguty. Na drugim końcu szeregu domów pan Watts przeciągał wózek z żoną przez wyboisty płat trawy i mijał zagrody dla świń, kierując się w stronę zarośli. Siedzieliśmy na drzewach, czekając, aż przejadą pod naszymi dyndającymi nogami. Mieliśmy nadzieję, że pan Watts zrobi sobie przerwę i zamieni kilka słów z żoną; żadne z nas nie było nigdy świadkiem ich rozmowy. Podejrzewaliśmy, że aby przyciągnąć uwagę pani Watts, należało się posługiwać wielkimi, olbrzymimi słowami układającymi się w serię grzmotów.

Łatwo było uznać ją za wariatkę. Pan Watts był większą zagadką, ponieważ pochodził ze świata, którego w zasadzie nie znaliśmy. Mama twierdziła, że jego plemię o nim zapomniało. W przeciwnym razie nie zostawiliby na pastwę losu pracownika dużej firmy.

Nie zdawałam sobie sprawy z wpływu szkoły na nasze życie, dopóki nie została zamknięta. Rok szkolny wyznaczał nam upływ czasu – początek i koniec semestru oraz wciśnięte między nie wakacje. Odkąd mogliśmy cieszyć się wolnością, nie wiedzieliśmy, co ze sobą robić. Rano nie budziły nas uderzenia miotły po plecach ani krzyki naszych mam: „Ruszże się! Ruszże się, leniu!”.

Nadal budziliśmy się bladym świtem, ale mogliśmy leżeć, przysłuchując się powarkującym przez sen psom oraz bzyczeniu moskitów, których obawialiśmy się bardziej niż czerwonoskórych i rebeliantów.

Nauczyliśmy się podsłuchiwać rodziców, co więcej – udawało nam się zobaczyć rzeczy, które dawniej znaliśmy wyłącznie ze słyszenia. Byliśmy przyzwyczajeni do helikopterów czerwonoskórych, które krążyły w chmurach nad górskimi szczytami. Teraz przelatywały wprost nad naszymi głowami, zmierzając nad otwarte morze. Helikopter leciał po linii prostej, aż osiągnął pewien punkt, po czym zawracał, jakby czegoś zapomniał. Kiedy wykonywały zwrot, były drobnymi punkcikami na horyzoncie. Nie widzieliśmy ludzi, których, jak się mówiło, wyrzucano do morza. Czerwonoskórzy wypychali schwytanych rebeliantów przez otwarte drzwi helikoptera; ludzie spadali do wody, wymachując rozpaczliwie rękami i nogami. Kiedy nasze mamy i ojcowie milkli na nasz widok, rozumieliśmy, że doszło do jakiejś nowej potworności, której szczegółów jeszcze nie znamy.

Mijały kolejne tygodnie. W końcu zrozumieliśmy, czemu ma służyć ten cały wolny czas. Mieliśmy go wykorzystać na czekanie. Czekaliśmy na czerwonoskórych żołnierzy albo na rebeliantów – nie wiedzieliśmy tylko, którzy zjawią się pierwsi. A upłynęło naprawdę wiele czasu, zanim przybyli do naszej wioski. Potrafię nawet dokładnie określić, kiedy do tego doszło, ponieważ właśnie tym się wtedy zajmowałam – odmierzałam czas. Na trzy dni przed moimi czternastymi urodzinami czerwonoskórzy po raz pierwszy przyszli do naszej wioski. Cztery tygodnie później zjawili się rebelianci. Zanim jednak doszło do tych fatalnych w skutkach wydarzeń, w naszym życiu zagościł Wytrzeszcz i jego żona Grace.

Przekład: Jacek Konieczny

Redakcja: Anna Adamiak

Korekta: Mariola Hajnus, Małgorzata Denys

Skład i łamanie: Tekst – Małgorzata Krzywicka

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./fax (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.wab.com.pl

ISBN 978-83-7881-179-4

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Wydawnictwo W.A.B.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.