HENNING

MANKELL

PIĄTA KOBIETA

przełożyła Halina Thylwe

Patronat medialny:

Tytuł oryginału: Den femte koinnan

Copyright © 1996 by Henning Mankell

Published by agreement with Ordfronts Forlag AB, Stockholm and Leonhardt & Høier Literary Agency aps, København

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo W.A.B., 2004

Copyright © for the Polish translation by Halina Thylwe, 2004

Wydanie I 

Warszawa 2006

Widziałem we śnie Boga, miał dwie twarze. Jedna była łagodna i czuła jak twarz matki, a druga przypominała twarz Szatana.

z Upadku imama Nawala el Saadawiego

Pajęczyna oplata pająka miłością i troską.

afrykańskie, źródło nieznane

Algieria – Szwecja

maj-sierpień 1993

Prolog

Tej nocy, kiedy przyszli spełnić świętą misję, panowała głęboka cisza.

Farid, najmłodszy z czterech mężczyzn, pomyślał później, że nawet psy nie wydały żadnego dźwięku. Otulała ich ciepła noc, podmuchy wiatru znad pustyni były ledwie wyczuwalne. Czekali do zapadnięcia ciemności. Długą drogę z Algieru, z Dar Azizy, przebyli starym, źle resorowanym samochodem. Dwa razy musieli przerwać podróż. Pierwszy raz – żeby naprawić lewe tylne koło. Nie byli nawet w połowie drogi. Farid, który nigdy dotąd nie opuszczał stolicy, usiadł w cieniu kamiennego bloku i ze zdziwieniem patrzył na nieznany mu krajobraz. Łysa, spękana opona rozleciała się na północ od Bu Saady. Dużo czasu zajęło odkręcenie zardzewiałych muter i zamontowanie zapasowego koła. Farid zrozumiał z cichej rozmowy współtowarzyszy, że wskutek opóźnienia nie zatrzymają się na posiłek. Później, tuż pod El Quedem, zgasł silnik. Dopiero po godzinie udało im się znaleźć przyczynę awarii i jakoś temu zaradzić. Ich przywódca, blady trzydziestoletni mężczyzna o ciemnej brodzie i gorejących oczach, takich jakie mógł mieć wyłącznie wybraniec Proroka, wściekłymi sykami ponaglał kierowcę, pocącego się nad gorącym silnikiem. Farid nie znał imienia przywódcy. Ze względów bezpieczeństwa nie wiedział, kim jest ani skąd pochodzi.

Nie wiedział także, jak nazywają się dwaj inni mężczyźni.

Znał jedynie swoje imię.

Potem kontynuowali podróż. Było już ciemno. Mieli tylko wodę do picia, nic do jedzenia.

Dotarli do El Quedu nocą. Wokół panowała cisza. Zaparkowali gdzieś w labiryncie ulic, niedaleko targowiska, i ledwie wysiedli, samochód odjechał. Po chwili z ciemności wyłonił się piąty mężczyzna, który miał im wskazać drogę.

Dopiero kiedy pospiesznie przemierzali nieznane zaułki, Farid zaczął myśleć o tym, co się niebawem stanie. Pod palcami wyczuwał pochwę noża o lekko zakrzywionym ostrzu, ukrytego w kieszeni kaftana.

O cudzoziemcach po raz pierwszy usłyszał od brata, Raszida ben Mehidiego. W ciepłe wieczory siadywali na dachu domu ich ojca i patrzyli na połyskujące światła Algieru. Farid wiedział, że Raszid jest zaangażowany w walkę o przekształcenie ich kraju w państwo islamskie, przestrzegające zbioru praw ustanowionych przez Proroka. Każdego wieczora mówił mu, jakie to ważne, by pozbyć się cudzoziemców. Faridowi schlebiało to, że brat znajduje dla niego czas na rozmowy o polityce. Początkowo nie wszystko rozumiał. Dopiero później zdał sobie sprawę, że Raszid ma wobec niego określone plany. Chciał, żeby Farid uczestniczył w akcjach usuwania cudzoziemców z ich kraju.

To było przeszło rok temu. Teraz, idąc ciemnymi wąskimi uliczkami w towarzystwie ubranych na czarno mężczyzn, spełniał życzenie Raszida. Cudzoziemcy zostaną usunięci. Nie będą nigdzie deportowani. Zginą. To odstraszy tych wszystkich, którzy mieliby ochotę do nich przyjechać.

„To święta misja – powtarzał Raszid. – Ucieszy Proroka. Przebudowa kraju wedle Jego wskazań zapewni ci świetlaną przyszłość”.

Farid dotknął noża. Dostał go poprzedniego wieczora od Raszida, kiedy się żegnali na dachu. Miał ładną rękojeść z kości słoniowej.

Dotarli do obrzeży miasta. Uliczki wychodziły na plac targowy. Na bezchmurnym niebie świeciły gwiazdy. Zatrzymali się przed długim murowanym domem o opuszczonych żaluzjach. Po drugiej stronie ulicy, za wysokim żelaznym ogrodzeniem, stała duża willa. Ich przewodnik bezgłośnie rozpłynął się w ciemnościach. Znów byli we czwórkę. Panowała absolutna cisza. Farid nigdy czegoś podobnego nie doświadczył. Przez dziewiętnaście lat, które przeżył w Algierze, nie zaznał takiej ciszy.

Nie słychać nawet psów, pomyślał, a przecież muszą tu gdzieś być.

W kilku oknach willi paliło się światło. Ulicą przejechał z łoskotem autobus o zdezelowanych reflektorach. Potem znów zaległa cisza.

Zgasło światło w jednym oknie. Farid próbował oszacować czas. Czekali chyba od pół godziny. Był bardzo głodny, od rana nic nie jadł. Wypili już dwie butelki wody, które z sobą zabrali. Nie chciał o nic prosić. Przywódca byłby oburzony. Mieli spełnić świętą misję, a on pyta o wodę.

Zgasło światło w drugim oknie. Po chwili willę spowiła ciemność. Czekali. W końcu przywódca dał im znak i pospiesznie przecięli ulicę. Przy furtce siedział stróż. Spał. W ręku trzymał drewnianą pałkę. Przywódca obudził go kopniakiem, przytknął nóż do twarzy i coś szepnął do ucha. Mimo słabego oświetlenia Farid dostrzegł strach w oczach staruszka; wstał i odszedł, kuśtykając na zesztywniałych nogach. Otworzyli furtkę – cicho zaskrzypiała – i wślizgnęli się do ogrodu. Mocno pachniał jaśmin i jakieś zioło, którego nazwy Farid nie pamiętał. Wciąż panowała cisza. Na tabliczce przy wysokich drzwiach wejściowych zobaczył napis: „Zakon Sióstr Chrześcijanek”. Zastanawiał się, co to może znaczyć. W tym momencie poczuł na ramieniu czyjąś dłoń.

Drgnął. To przywódca go dotknął i po raz pierwszy się odezwał.

– Jest nas czterech – wyszeptał tak cicho, że nawet wiatr by go nie usłyszał. – W środku też są cztery osoby. Śpią w pojedynczych pokojach usytuowanych po dwóch stronach korytarza. Są stare, nie będą stawiać oporu.

Farid popatrzył na stojących obok dwóch mężczyzn. Byli kilka lat od niego starsi. Nagle nabrał przekonania, że uczestniczyli już w podobnej misji. Tylko on był nowicjuszem. Ale nie odczuwał lęku. Raszid zapewnił go, że robi to dla Proroka.

Przywódca spojrzał na niego, jakby czytał w jego myślach.

– Mieszkają tu cztery cudzoziemki – powiedział po chwili. – Nie zgodziły się dobrowolnie opuścić naszego kraju. Czyli wybrały śmierć. Poza tym to chrześcijanki.

Zabiję kobietę, pomyślał Farid. Raszid o tym nie wspomniał.

Mogło być tylko jedno wytłumaczenie.

To nie miało znaczenia.

Weszli do willi. Bez trudu otworzyli zamek nożem. W ciepłym mroku zapalili latarki i ruszyli po szerokich schodach. W korytarzu na piętrze wisiała samotna żarówka. Ciągle było bardzo cicho. Mieli przed sobą czworo zamkniętych drzwi. Wyjęli noże. Przywódca wskazywał na drzwi i kiwał głową. Farid wiedział, że nie może się wahać. Raszid mówił, że wszystko musi się odbyć błyskawicznie. Nie powinien patrzeć na twarz. Niech patrzy na szyję i tnie. Mocno i pewnie.

Później niewiele pamiętał z tego, co zaszło. Kobieta przykryta białym prześcieradłem miała chyba siwe włosy. W słabym świetle padającym z ulicy nie widział jej wyraźnie. Obudziła się w momencie, w którym ściągnął prześcieradło, ale nie zdążyła krzyknąć ani zrozumieć, co się dzieje, kiedy jednym ruchem poderżnął jej gardło i szybko odskoczył, żeby się nie pobrudzić krwią. Potem się odwrócił i wyszedł na korytarz. Wszystko trwało krócej niż pół minuty. Gdzieś w nim tykały sekundy. Już mieli odchodzić, gdy odezwał się jeden z mężczyzn. Przywódca zastygł w bezruchu, jakby nie wiedział, co robić.

W jednym z pokoi była jeszcze jedna kobieta. Piąta kobieta.

Nie powinno jej tam być. Może przyjechała z wizytą.

W każdym razie to cudzoziemka. Mężczyzna, który ją zauważył, nie miał co do tego żadnych wątpliwości.

Przywódca wszedł do pokoju. Farid, który stał przy drzwiach, zobaczył skuloną ze strachu postać. Jej przerażenie przyprawiło go o mdłości. Na sąsiednim łóżku leżała martwa kobieta. Białe prześcieradło było przesiąknięte krwią.

Przywódca wyjął nóż z kieszeni i poderżnął gardło piątej kobiecie.

Potem opuścili willę równie niepostrzeżenie, jak do niej weszli. Gdzieś w ciemnościach czekał na nich samochód.

O świcie byli już daleko od El Quedu i pięciu martwych kobiet.

Był maj 1993 roku.

*

List przyszedł do Ystadu 19 sierpnia.

Ponieważ na kopercie miał algierski stempel, wiedziała, że jest od matki, i nie spieszyła się z otwieraniem. Chciała go przeczytać w ciszy i spokoju. Koperta była gruba, list musiał liczyć wiele stron. Matka nie kontaktowała się z nią od przeszło trzech miesięcy. Z pewnością miała jej dużo do opowiedzenia. Położyła list na stole w salonie. Nie opuszczało jej lekkie zdziwienie. Dlaczego matka tym razem napisała adres na maszynie? Pomyślała, że znajdzie na to odpowiedź w liście. Dopiero przed północą wyszła na balkon i usiadła na leżaku, który ledwie się mieścił między doniczkami. Była ciepła sierpniowa noc. Może jedna z ostatnich takich nocy w tym roku. Jesień czekała za progiem. Otworzyła kopertę.

Dopiero kiedy przeczytała list do końca, rozpłakała się.

Wiedziała, że autorką jest kobieta. Świadczył o tym nie tylko ładny charakter pisma, ale także dobór słów. Aby ją maksymalnie oszczędzić, z niezwykłą delikatnością opowiedziała o tym okropnym zdarzeniu.

Delikatność nic nie znaczyła. Liczył się fakt. Nic więcej.

List napisała Françoise Bertrand, policjantka pracująca najprawdopodobniej w centralnej algierskiej komisji do spraw zabójstw. Drogą służbową zapoznała się z wydarzeniami, które rozegrały się pewnej majowej nocy w mieście El Qued, na południowy zachód od Algieru.

Wszystko było jasne, przejrzyste i przerażające. Nieznani sprawcy zamordowali cztery francuskie zakonnice. Z pewnością należeli do jednego z odłamów fundamentalistów, którzy chcieli się pozbyć cudzoziemców, doprowadzić kraj do upadku i, wykorzystując powstałą próżnię, ustanowić państwo islamskie. Czterem zakonnicom poderżnięto gardła, po sprawcach nie było śladu, pozostała jedynie krew, gęsta, zakrzepła krew.

Kiedy nieznani mężczyźni przyszli z nożami, w willi przebywała piąta kobieta, szwedzka turystka, która kilkakrotnie przedłużała pozwolenie na pobyt i przypadkiem zatrzymała się u zakonnic tej nocy. Z paszportu znalezionego w jej torebce dowiedzieli się, że nazywa się Anna Ander, ma sześćdziesiąt sześć lat i posiada ważną wizę turystyczną. Prócz paszportu był tam również bilet lotniczy z otwartym powrotem. Ponieważ zamordowanie czterech zakonnic stwarzało wystarczająco dużo problemów, funkcjonariusze komisji do spraw zabójstw pod wpływem nacisków politycznych postanowili pominąć piątą kobietę, zwłaszcza że podróżowała samotnie. Po prostu nie było jej tam owej fatalnej nocy. Zginęła w wypadku samochodowym i została pochowana w bezimiennym grobie. Wszystkie jej rzeczy usunięto. I w tym momencie pojawia się Françoise Bertrand. Jak napisała w swoim długim liście, szef wezwał ją do siebie wcześnie rano i wydał polecenie, aby natychmiast udała się do El Quedu. Piątą kobietę już pochowano. Françoise Bertrand miała zatrzeć ewentualne ślady, a potem zniszczyć paszport i inne rzeczy.

Anna Ander nigdy nie była w Algierii. Miała zniknąć ze wszystkich rejestrów. I właśnie wtedy Françoise Bertrand znalazła torbę, którą przeoczyli niestaranni śledczy. Leżała za szafą. Może z niej spadła, nie potrafiła tego rozstrzygnąć. W torbie były listy, które Anna Ander pisała do córki mieszkającej w Ystadzie, w odległej Szwecji. Françoise Bertrand przepraszała za to, że przeglądała prywatną korespondencję. Wzięła do pomocy pewnego zapijaczonego szwedzkiego malarza, którego poznała w Algierze. Przetłumaczył listy, nie mając pojęcia, o co właściwie chodzi. Na ich podstawie wyrobiła sobie określony pogląd. Już wcześniej nękały ją wyrzuty sumienia z powodu piątej kobiety. Nie tylko dlatego, że tak brutalnie została zamordowana w targanej wewnętrznymi waśniami Algierii, którą Françoise szczerze kochała. Próbowała wyjaśnić, co się dzieje w jej kraju, a przy okazji napisała kilka słów o sobie. Jej ojciec urodził się we Francji, przyjechał do Algierii z rodzicami jako dziecko, tam dorósł i tam się potem ożenił z Algierką. Françoise, ich pierwsze dziecko, długo czuła się rozdarta pomiędzy Francją i Algierią. Ale teraz wszystkie wątpliwości zniknęły. Jej ojczyzną jest Algieria. Cierpiała z powodu antagonizmów, które mogły doprowadzić do rozpadu państwa. Skazując tę kobietę na niebyt, godząc się na fikcyjny wypadek samochodowy i nie biorąc odpowiedzialności za to, że Anna Ander była w Algierii, pogorszyłaby i tak już zszargany wizerunek kraju. Françoise Bertrand nie mogła spać. W końcu postanowiła się skontaktować z córką zmarłej kobiety. Musiała zapomnieć o lojalności wobec przełożonych. Prosiła, by nie ujawniać jej nazwiska. Na zakończenie napisała: „Wyznałam całą prawdę. Może robię błąd, opowiadając o tym, ale czy mogłam postąpić inaczej? Znalazłam torbę z listami do córki. Zdaję relację z tego, jak weszłam w ich posiadanie, i odsyłam je do adresata”.

Do listu Françoise Bertrand dołączyła niedokończoną korespondencję matki i paszport.

Córka położyła przesyłkę na balkonowej posadzce i długo płakała. Dopiero o świcie podniosła się z leżaka i poszła do kuchni. Usiadła przy stole. W głowie miała kompletną pustkę. Ale po jakimś czasie zaczęła myśleć. Nagle wszystko stało się proste. Uświadomiła sobie, że przez całe lata nie robiła nic innego, tylko czekała. Do tej pory nie miała pojęcia ani o tym, że czeka, ani o tym, na co czeka. Teraz wiedziała. Najwyższy czas spełnić misję. Matki nie było. Drzwi stanęły przed nią otworem.

Poszła do sypialni i wyjęła spod łóżka pudełko z karteczkami i dziennikiem. Położyła karteczki na stole. Wiedziała, że jest ich czterdzieści trzy i że na jednej musi być czarny krzyżyk. Zaczęła je kolejno przeglądać.

Krzyżyk był na dwudziestej siódmej karteczce. Otworzyła dziennik i przebiegała wzrokiem rzędy nazwisk, dopóki nie dotarła do dwudziestej siódmej pozycji. Odczytała imię i nazwisko, które sama tam wpisała, i powoli zaczęła sobie przypominać twarz.

Zamknęła dziennik i włożyła karteczki do pudełka.

Matka nie żyje.

Wyzbyła się wątpliwości. Klamka zapadła.

Da sobie rok. Żeby uporać się z żałobą i poczynić wszystkie niezbędne przygotowania. Rok. Nie dłużej.

Wyszła na balkon. Paliła papierosa i patrzyła na budzące się miasto. Znad morza nadciągała słota.

Położyła się tuż po siódmej.

Był ranek 20 sierpnia 1993 roku.

Skania

21 września – 11 października 1994

1

Parę minut po dziesiątej wieczorem nareszcie skończył.

Napisanie ostatnich zwrotek zajęło mu dużo czasu. Chciał, by były melancholijne i piękne. Po wielekroć wyrzucał nieudane wersje do kosza. Dwa razy miał ochotę zrezygnować. Ale teraz wiersz leżał przed nim na biurku. Tren dedykowany dzięciołowi średniemu, który od wczesnych lat osiemdziesiątych przestał się pojawiać w Szwecji. Jeszcze jeden gatunek ptaków wytrzebiony przez człowieka.

Wstał i rozprostował plecy. Z każdym rokiem długie chwile spędzane przy biurku stawały się coraz bardziej uciążliwe.

Taki starzec jak ja, myślał, nie powinien już pisać wierszy. Przemyślenia siedemdziesięcioośmiolatka mają wartość wyłącznie dla niego samego. Jednocześnie wiedział, że to nieprawda. Tylko w świecie zachodnim ludzi starych traktuje się z pobłażaniem lub pogardą. W innych kulturach darzy się ich szacunkiem, a starość utożsamia z mądrością. Nie przestanie pisać dopóty, dopóki starczy mu sił, żeby utrzymać pióro w dłoni, i dopóki jego umysł będzie tak jasny jak teraz. Nic innego mu nie pozostało. Kiedyś sprzedawał samochody. Praktycznie nie miał sobie równych. Owszem, był szorstki w interesach, ale znał się na tym jak mało kto.

W dobrych latach prowadził filie w Tomelilli i Sjobo. Zarobił dosyć pieniędzy, by go było stać na wygodne życie.

Liczyły się jednak tylko wiersze. Cała reszta stanowiła ulotną doczesność. Wiersze dostarczały mu jedynej niekłamanej satysfakcji.

Zaciągnął zasłony w oknach wychodzących na pola, które łagodnie opadały ku morzu, szumiącemu gdzieś za horyzontem. Potem podszedł do regału. Wydał dotąd dziewięć tomików wierszy. Stały na jednej półce. Wyszły w niewielkich nakładach, po trzysta egzemplarzy, czasami ciut więcej. Zwroty przechowywał w kartonach, w piwnicy, co bynajmniej nie znaczyło, że o nich zapomniał. Przeciwnie, wciąż były jego dumą. Dawno jednak postanowił, że pewnego dnia je zniszczy. Wyniesie na podwórze i podpali. Pozbędzie się tych skromnych książeczek, których nikt nie chciał kupić, kiedy lekarz wyda na niego wyrok śmierci lub on sam będzie przeczuwał swój rychły koniec. Nikomu nie pozwoli wyrzucić ich na śmietnik.

Patrzył na grzbiety książek. Przez całe życie czytał wiersze. Dużo znał na pamięć. Nie miał złudzeń. Jego poezja nie zaliczała się do najlepszej, ale też nie była najgorsza. Od końca lat czterdziestych, mniej więcej co pięć lat, wydawał nowy tomik i w każdym można było znaleźć jakąś zwrotkę na przyzwoitym poziomie. Był jednak sprzedawcą samochodów, a nie poetą, nikt nie recenzował jego twórczości w prasie, nikt nie przyznał mu żadnej nagrody literackiej. Poza tym drukował swoje tomiki na własny koszt. Pierwszy wysłał do renomowanych sztokholmskich wydawnictw. Otrzymał zwięzłe odpowiedzi odmowne na gotowych formularzach. Jeden z redaktorów zadał sobie trud, by dodać kilka uwag od siebie i poinformować, że nikt nie ma siły czytać wierszy niemal wyłącznie o ptakach. „Życie duchowe pliszki jest nieinteresujące” – napisał.

Później zaniechał kontaktów z wydawnictwami i sam pokrywał koszty druku. Tania, ascetyczna okładka, czarne litery na białym tle. Liczyło się to, co w środku. Mimo wszystko miał wielu czytelników. I wielu wyrażało się o nim z uznaniem.

Teraz napisał wiersz o dzięciole średnim, pięknym ptaku, którego nie można już było zobaczyć w Szwecji.

Ptasi poeta, pomyślał.

Prawie wszystko miało związek z ptakami. Łopot skrzydeł, nocne krzyki, wabiące nawoływania. W ptasim świecie dostrzegał najskrytsze tajniki życia.

Podszedł do biurka i wziął wiersz. Ostatnia zwrotka nareszcie się udała. Odłożył kartkę. Coś zakłuło go w plecach. Czyżby miał zachorować? Codziennie nasłuchiwał, czy przypadkiem organizm nie odmawia posłuszeństwa. Zawsze był sprawny fizycznie. Nie palił, jadł i pił z umiarem. Dzięki temu cieszył się dobrym zdrowiem. Ale niedługo stuknie mu osiemdziesiątka. Jego czas dobiegał końca. Poszedł do kuchni i nalał sobie kawy z wiecznie włączonego ekspresu. Najnowszy wiersz przepełnił go melancholią i radością.

Jesień życia, pomyślał. Trafne określenie. Wszystko, co teraz piszę, może być ostatnie. I jest wrzesień. Jesień kalendarzowa i jesień mojego życia.

Zaniósł kawę do salonu i ostrożnie usiadł w jednym z brązowych skórzanych foteli, które miał od ponad czterdziestu lat. Kupił je dla uczczenia sukcesu, jakim było uzyskanie zgody na prowadzenie przedstawicielstwa Volkswagena w południowej Szwecji. Na stoliku obok stało zdjęcie owczarka niemieckiego, Wernera. Brakowało mu go najbardziej ze wszystkich psów, które miał. Starość równa się samotności. Ludzie kiedyś obecni w naszym życiu odeszli. Potem do krainy cieni przeniosły się psy. Niebawem zostanie tylko on. W pewnym momencie każdy jest sam na świecie. Chciał o tym napisać wiersz. Niestety, bez powodzenia. Teraz, kiedy uporał się z trenem o dzięciole, może powinien spróbować jeszcze raz? Wiedział, jak pisać o ptakach, ale nie o ludziach. Ptaki można zrozumieć. Ludzie są najczęściej nieprzeniknieni. Czy kiedykolwiek udało mu się rozgryźć samego siebie? Pisanie o tym, co niepojęte, byłoby równoznaczne z wtargnięciem na teren opatrzony tablicą: „Wstęp surowo wzbroniony”.

Zamknął oczy. Nagle przypomniało mu się pytanie za dziesięć tysięcy koron. To była końcówka lat pięćdziesiątych albo początek sześćdziesiątych. Czarno-białe telewizory. Jakiś młody zezowaty mężczyzna uczesany na wodę wybrał sobie temat „ptaki”. Odpowiedział na wszystkie pytania i dostał czek na zawrotną wówczas sumę dziesięciu tysięcy.

Nie było go w studiu telewizyjnym, nie stał w dźwiękoszczelnej kabinie ze słuchawkami na uszach, siedział wygodnie w tym właśnie skórzanym fotelu i też znał odpowiedzi na wszystkie pytania. Nie potrzebował żadnego czasu do namysłu. Ale nikt mu za to nie dał dziesięciu tysięcy koron. Nikt nie wiedział o jego imponującej wiedzy o ptakach. Nadal poświęcał im swoje wiersze.

Drgnął. Coś wyrwało go z zamyślenia. Jakiś dźwięk. Nasłuchiwał. Czyżby ktoś był na podwórzu?

Nie, to niemożliwe. Na pewno się przesłyszał. Im człowiek starszy, tym bardziej bojaźliwy. Pozakładał porządne zamki. W sypialni na piętrze miał strzelbę, a w szufladzie w kuchni pistolet. Gdyby do jego odludnego domu pod Ystadem przyszli intruzi, potrafiłby się obronić. W ogóle by się nie zawahał.

Wstał z fotela. Znów zakłuło go w plecach. Ból przychodził falami. Wstawił filiżankę do zlewu i spojrzał na zegarek. Dochodziła jedenasta. Już czas. Termometr za oknem wskazywał plus siedem stopni. Ciśnienie rosło. Nad Skanią przeciągał słaby wiatr z południowego zachodu. Idealne warunki, pomyślał. Tej nocy stada powinny ruszyć na południe. Tysiące skrzydlatych długodystansowców przefrunie nad jego głową. Nie zobaczy ich w ciemnościach, ale je wyczuje. Przez te przeszło pięćdziesiąt lat spędził niezliczoną ilość jesiennych nocy na polach tylko po to, żeby gdzieś wysoko czuć obecność tysięcy ptaków.

Często myślał, że przemieszcza się całe niebo.

Ptaki śpiewające niczym orkiestry symfoniczne umykają na zimę do cieplejszych krajów. Mają w swoich genach instynkt odlotu. Niezrównana umiejętność nawigacji według gwiazd i pola magnetycznego nigdy ich nie zawodzi. Szukają sprzyjających wiatrów, dzięki zmagazynowanym zapasom tłuszczu godzinami mogą się unosić w powietrzu.

Wibrujące od skrzydeł niebo wyrusza na doroczną pielgrzymkę. Ptasie loty do Mekki.

Czym jest człowiek w porównaniu z nocnym wędrowcem? Samotnym starcem przykutym do ziemi? A tam, wysoko, niebo udaje się w drogę.

Często myślał, że uczestniczy w świętym obrzędzie. W jesiennej mszy. Stał w ciemnościach i wyczuwał obecność odlatujących ptaków. A z nadejściem wiosny wychodził im na powitanie.

Nocne przeloty były jego religią.

Zatrzymał się w przedpokoju, z dłonią na wieszaku. Po chwili wrócił do salonu i włożył sweter, który leżał na stołku przy biurku.

Starość prócz rozlicznych udręk ma również to do siebie, że szybciej się marznie.

Jeszcze raz spojrzał na tren o dzięciole. Udał mu się. Może pożyje jeszcze dostatecznie długo, żeby wydać dziesiąty, ostatni tomik? Tytuł już miał. Nocna msza.

Poszedł do przedpokoju, włożył kurtkę i wcisnął na czoło cyklistówkę. Otworzył drzwi. Jesienne powietrze pachniało mokrą gliną. Zamknął drzwi i przyzwyczajał oczy do ciemności. Opuszczony ogród. Gdzieś w dali domyślał się świateł Ystadu. Od najbliższego sąsiada dzielił go szmat drogi. Na pogodnym niebie świeciły gwiazdy. Tylko na horyzoncie wisiały pojedyncze chmurki.

W taką noc skrzydlate stada przefruną nad jego głową.

Mieszkał w starej zagrodzie, na którą składały się trzy zabudowania. Czwarte spłonęło na początku tego stulecia. Bruk na podwórzu zostawił. Włożył dużo pieniędzy w gruntowną renowację. Po jego śmierci wszystko przejmie Muzeum Kultury w Lundzie. Nie ożenił się, był bezdzietny. Dorobił się na sprzedaży samochodów. Miał psy. I, rzecz jasna, ptaki nad głową.

Niczego nie żałuję, pomyślał, idąc ścieżką prowadzącą do wieży, którą sam zbudował i z której wypatrywał nocnych ptaków. Niczego nie żałuję, bo żałowanie czegokolwiek jest pozbawione sensu.

Była ładna wrześniowa noc.

A jednak coś go zaniepokoiło.

Przystanął i nasłuchiwał. Nic, tylko słaby szum wiatru. Ruszył. Może to ból go martwi? Te nagłe ukłucia w plecach? Niepokój miał swoje źródło w nim samym.

Znów przystanął i odwrócił się. Nikogo. Był sam. Ścieżka opadała w dół. Potem będzie pagórek, a tuż przed nim szeroki rów, przez który przerzucił kładkę. Jego wieża stała na szczycie pagórka. W odległości dwustu czterdziestu siedmiu metrów od drzwi jego domu. Zastanawiał się, ile razy tędy chodził. Znał każde zakole tej ścieżki, każdą jej krzywiznę. Mimo to szedł wolno i ostrożnie. Nie chciał ryzykować, że się przewróci i coś sobie złamie. Starzy ludzie mają kruche kości. Gdyby trafił do szpitala z pękniętą kością udową, na pewno umarłby wskutek bezczynności. Zacząłby rozmyślać o swoim życiu. A to byłby jego koniec.

Nagle się zatrzymał. Zahukała sowa. Gdzieś trzasnęła gałązka. Chyba w zagajniku za pagórkiem. Stał bez ruchu i wytężał wszystkie zmysły. Znowu hukanie sowy i cisza. Ruszył przed siebie, mrucząc pod nosem.

Stary i strachliwy, pomyślał. Boi się duchów i ciemności.

Już widział wieżę. Na nocnym niebie odcinała się jej czarna sylweta. Jeszcze dwadzieścia metrów i będzie przy kładce. Sowa umilkła. To puszczyk, pomyślał, nic tylko puszczyk.

Z całą pewnością puszczyk.

Przed kładką stanął jak wryty. Coś było nie tak z wieżą. Zmrużył oczy, żeby lepiej rozróżnić szczegóły. Nie potrafił rozstrzygnąć, co to takiego. W każdym razie coś się zmieniło.

Mam przywidzenia, pomyślał. Wieża, którą postawiłem dziesięć lat temu, nie mogła się zmienić. Oczy mi zmętniały. Nic więcej. Kiedy wszedł na kładkę i poczuł deski pod stopami, ciągle patrzył na wieżę.

Coś się nie zgadza, pomyślał. Gdybym jej tak dobrze nie znał, mógłbym dojść do wniosku, że od wczorajszego wieczora urosła o metr. Albo śnię. Śni mi się, że widzę siebie na wieży.

W tym momencie dotarło do niego, że na wieży rzeczywiście ktoś stoi. Nieruchomy cień. Niczym powiew wiatru przeszył go lęk. Po chwili wpadł w złość. Ktoś, nie spytawszy go o zgodę, wtargnął na jego teren i wszedł na wieżę. Przypuszczalnie kłusownik wypatrujący saren, które żerowały w zagajniku. Nie wyobrażał sobie, by miał do czynienia z miłośnikiem ptaków.

Zawołał do nieruchomego cienia. Nic, żadnego odzewu. Stracił pewność siebie. Zmętniałe oczy płatały mu figla.

Zawołał jeszcze raz, nie doczekał się odpowiedzi i ruszył dalej kładką.

Deski się pod nim załamały i runął bezwładnie w dół. Rów miał ponad dwa metry głębokości. Nie zdążył rozrzucić ramion, żeby zmniejszyć siłę upadku.

Czuł narastający ból. Przeszywał go na wylot, jakby ktoś przykładał mu do ciała rozżarzone żelazo. Był tak dojmujący, że nawet nie mógł krzyczeć. Tuż przed śmiercią zorientował się, że nie leży na dnie rowu. Wisiał na swoim bólu.

Pomyślał o ptakach gdzieś nad nim.

O niebie udającym się na południe.

Jeszcze raz próbował uwolnić się od bólu.

I tyle.

Było dwadzieścia po jedenastej 21 września 1994 roku.

Tej nocy przelatywały duże stada drozdów śpiewaków i drozdów rdzawoskrzydłych. Trzymając kurs południowo-zachodni, tuż nad Falsterbo, podążały z północy ku odległym ciepłym krajom.

*

Kiedy zapadła cisza, ostrożnie zeszła z wieży. Oświetliła rów latarką. Holger Eriksson nie żył.

Zgasiła latarkę i stała nieruchomo w ciemnościach. Po chwili szybko odeszła.

2

W poniedziałek 26 września Kurt Wallander obudził się tuż po piątej w swoim mieszkaniu przy Mariagatan w śródmieściu Ystadu.

Ledwie otworzył oczy, usiadł i spojrzał na ręce. Były brązowe. Opadł na poduszkę i słuchał deszczu bębniącego w okno sypialni. Z przyjemnością pomyślał o podróży, którą dwa dni temu zakończył na lotnisku Kastrup. Cały tydzień spędził z ojcem w Rzymie. Było bardzo ciepło, opalił się. W największe upały siadali po południu na ławce w Villa Borghese; ojciec w cieniu, on – bez koszuli – na słońcu. Był to jedyny punkt sporny w trakcie ich wspólnej wyprawy. Ojciec nie potrafił pojąć jego próżności polegającej na oddawaniu się słonecznym kąpielom. Ale ta różnica zdań nie miała znaczenia, chodziło raczej o to, żeby nadać ich podróży jakiś wymiar.

Wspaniała podróż, pomyślał Wallander, leżąc w łóżku. Byłem z ojcem w Rzymie i wszystko się udało nadspodziewanie dobrze.

Spojrzał na zegarek stojący na stoliku tuż obok. Tego dnia wracał na służbę. Ale się nie spieszył. Mógł sobie jeszcze poleżeć. Zabrał się do lektury gazet, które przeglądał poprzedniego wieczora. Zaczął od wyników wyborów parlamentarnych. Ponieważ był wtedy w Rzymie, głosował za pośrednictwem poczty. Okazało się, że socjaldemokraci dostali przeszło czterdzieści pięć procent głosów. Ale co to właściwie znaczy? Czy coś się zmieni?

Położył gazetę na podłodze i wrócił myślami do Rzymu.

Zatrzymali się w tanim hoteliku koło Campo dei Fiori. Z tarasu na dachu mieli piękny widok na całe miasto. Tam pili rano kawę i planowali, jak spędzą dzień. Nigdy nie doszło między nimi do kontrowersji. Ojciec wiedział, co chce zobaczyć. Wallander czasami się niepokoił, że to za dużo, że ojciec nie da rady. I bez przerwy go obserwował, wypatrując jakichś zaburzeń i oznak duchowej nieobecności. Obaj wiedzieli, że choroba o dziwacznej nazwie Alzheimer gdzieś tam czyha. Ale przez cały tydzień ich wspaniałej eskapady ojcu dopisywał humor. Wallander czuł ucisk w gardle, myśląc o tym, że podróż należy do przeszłości i stała się jedynie wspomnieniem. Nie wrócą do Rzymu, pojechali tam tylko raz. On i blisko osiemdziesięcioletni ojciec.

Chwilami łączyła ich duża zażyłość. Co nie zdarzyło się od czterdziestu lat.

Wallander odkrył, że – choć nie chciał się do tego przyznać – są do siebie bardzo podobni. Obaj byli rannymi ptaszkami. Kiedy Wallander poinformował ojca, że w hotelu nie podaje się śniadania przed siódmą, ten od razu zaprotestował. Zaciągnął go do recepcji i po skansku, angielsku, niemiecku tudzież włosku w wydaniu elementarnym wyjaśnił, że chce breakfast presto. Nie tardi. Absolutnie nie tardi. Nie wiedzieć czemu kilka razy powtórzył passaggio a livello, domagając się przesunięcia śniadania co najmniej na szóstą, bo jeśli o tej porze nie dostaną kawy, to będą zmuszeni poszukać sobie innego hotelu. Ojcowe passaggio a livello personel przyjął ze zdziwieniem i z szacunkiem. Oczywiście przynoszono im śniadanie o szóstej. Wallander później sprawdził w słowniku, że passaggio a livello to „przejazd kolejowy”. Prawdopodobnie ojciec pomylił to z czymś innym. Nie miał pojęcia, z czym, i wolał nie pytać.

Wallander wsłuchiwał się w deszcz. Zaledwie tydzień spędzony w Rzymie wydawał się niemającym końca, oszałamiającym przeżyciem. Ojciec był stanowczy nie tylko w kwestii porannej kawy, z dużą pewnością siebie oprowadzał go po mieście. Po prostu wiedział, co chce zobaczyć. Żadnych na chybił trafił. Wallander zrozumiał, że ojciec planował tę podróż od lat, on zaś wziął udział w pielgrzymce w charakterze stale obecnego, acz niewidzialnego giermka. Nigdy nie pozna wszystkich jej tajników. Ojciec pojechał do Rzymu, by zobaczyć coś, co dużo wcześniej przeżył.

Trzeciego dnia zwiedzali Kaplicę Sykstyńską. Blisko godzinę ojciec wpatrywał się w sklepienie z freskami Michała Anioła. Jakby kierował bezsłowną modlitwę wprost do nieba. Wallander szybko się poddał, od zadzierania głowy rozbolał go kark. Owszem, zobaczył coś pięknego, ale ojciec z pewnością widział dużo, dużo więcej. Pomyślał bluźnierczo, czy przypadkiem nie szuka tam głuszca albo zachodu słońca. Nie, bzdura. Nie ulegało wątpliwości, że jego ojciec, odpustowy malarz, podziwiał dzieło mistrza w intensywnym skupieniu.

Wallander otworzył oczy. Deszcz bębnił o szyby.

Tego samego dnia wieczorem, a był to trzeci dzień ich rzymskiej przygody, nie wiedzieć czemu powziął podejrzenie, że ojciec szykuje się do czegoś, co zamierza zachować w tajemnicy. Zjedli kolację na Via Vittorio Veneto, zdaniem Wallandera było tam stanowczo za drogo, ale ojciec się uparł. To ich pierwsza i ostatnia wspólna podróż do Rzymu, więc mogą sobie pozwolić na przyzwoity posiłek. Później powoli ruszyli do hotelu. Był ciepły wieczór, dookoła pełno ludzi. Ojciec opowiadał o freskach w Kaplicy Sykstyńskiej. Dwa razy zabłądzili. Po śniadaniowym buncie ojca traktowano z dużą atencją. Odebrali klucze, czemu towarzyszyły grzeczne ukłony, i poszli na piętro. W korytarzu życzyli sobie dobrej nocy i zniknęli w swoich pokojach. Wallander położył się i słuchał dźwięków dobiegających z ulicy. Może myślał o Bajbie, a może po prostu już zasypiał, gdy nagle coś go zaniepokoiło. Włożył szlafrok i zszedł do recepcji. Było bardzo cicho. Na zapleczu portier i recepcjonista w jednej osobie oglądał telewizję. Wallander kupił u niego butelkę wody mineralnej. Młody człowiek o ciemnych falujących włosach pracował nocami, żeby sfinansować swoje studia teologiczne. Powiedział o tym Wallanderowi przy pierwszej okazji. Miał na imię Mario, urodził się w Padwie i znakomicie mówił po angielsku. Stojąc z butelką w ręku, Wallander nagle usłyszał samego siebie proszącego Maria, żeby go obudził, gdyby ojciec chciał nocą opuścić hotel. Młody człowiek spojrzał na niego; może się zdziwił, a może pracował już tak długo, że żadne życzenia hotelowych gości nie były w stanie go zaskoczyć. Skinął głową. Oczywiście, jeśli starszy pan Wallander wyjdzie w nocy, on natychmiast zapuka do pokoju trzydzieści dwa.

I szóstej nocy zapukał. W ciągu dnia krążyli po Forum Romanum i zajrzeli do Galerii Doria Pamphili. Później przeszli podziemnymi korytarzami z Villa Borghese do Schodów Hiszpańskich i zjedli kolację. Na widok rachunku Wallander osłupiał. To był jeden z ich ostatnich wspólnych wieczorów, równie ciepły jak wszystkie poprzednie, wspaniała podróż dobiegała końca. Ojciec jak zwykle tryskał energią. Spacerowali po mieście, w jednej z kafejek wypili kawę i stuknęli się kieliszkami grappy. W hotelu odebrali klucze i Wallander natychmiast zasnął.

Pukanie rozległo się o wpół do drugiej w nocy.

W pierwszej chwili nie wiedział, gdzie jest. Mało przytomny zerwał się z łóżka i otworzył drzwi. Mario nienagannym angielskim poinformował, że starszy pan, ojciec signora Wallandera, właśnie opuścił hotel. Wallander błyskawicznie się ubrał i wybiegł. Ojciec pewnym krokiem maszerował po drugiej stronie ulicy. Ruszył za nim, zachowując bezpieczną odległość. Pomyślał, że po raz pierwszy śledzi własnego ojca. Jego przeczucia się potwierdziły. Początkowo nie bardzo wiedział, dokąd idą. Ale kiedy zanurzyli się w wąskie zaułki, nie miał wątpliwości. Schody Hiszpańskie. Ojciec dotarł do kościoła u ich szczytu i usiadł. Czarna kropka wysoko w górze. Spędził tam blisko godzinę. Wallander trzymał się w ukryciu. Nie przypominał sobie równie zagadkowej misji. Wkrótce znaleźli się przy fontannie di Trevi. Ojciec nie wrzucił monety przez ramię, tylko patrzył na tryskające strumienie. W świetle ulicznej latarni Wallander widział, jak błyszczą mu oczy.

Potem wrócili do hotelu.

Następnego dnia lecieli Alitalią do Kopenhagi; ojciec, tak jak podczas podróży do Rzymu, siedział przy oknie. Wallander zauważył, że się opalił. Dopiero na promie do Limhamnu spytał ojca, czy jest zadowolony z podróży. Ojciec pokiwał głową i coś wymruczał. Wallander nie mógł liczyć na większy entuzjazm. Gertruda przyjechała po nich. Wallander wysiadł w Ystadzie. Wieczorem zadzwonił, żeby się dowiedzieć, czy wszystko w porządku, i usłyszał od Gertrudy, że ojciec maluje w atelier swój stały motyw: zachód słońca nad bezwietrznym krajobrazem.

Wallander wstał z łóżka i poszedł do kuchni. Było wpół do szóstej. Nastawił wodę na kawę. Dlaczego ojciec wymknął się w nocy? Dlaczego siedział na schodach? Co błyszczało w jego oczach, kiedy stał koło fontanny?

Nie wiedział. Zrozumiał jednak, że ojciec ma swój sekretny pejzaż wewnętrzny. Nie zamierzał tam zaglądać, pozostał za niewidzialną granicą. Nigdy go nie zapyta o ten samotny nocny spacer po Rzymie.

Kiedy kawa się gotowała, poszedł do łazienki. Z zadowoleniem zauważył, że wygląda zdrowo i że nie brak mu energii. Włosy spłowiały od słońca. Przytył. Być może za sprawą spaghetti. Wolał się nie ważyć. Najważniejsze, że wypoczął. I cieszył się, że podróż doszła do skutku.

Nie odczuwał przykrości na myśl, że wkrótce znowu będzie policjantem. W ostatnich latach nie palił się do pracy po powrocie z urlopu. Zastanawiał się nawet nad znalezieniem sobie innego zajęcia, na przykład jako ochroniarz w jakiejś firmie. Był jednak policjantem. Dojrzewał do tego powoli, ale nieodwołalnie. Był i będzie policjantem.

Biorąc prysznic, przypomniał sobie wydarzenia sprzed kilku miesięcy, kiedy Szwecji poszczęściło się w mistrzostwach świata w piłce nożnej. Ciągle przeżywał katusze, myśląc o pościgu za seryjnym mordercą, którym okazał się zaburzony emocjonalnie czternastoletni chłopiec. W Rzymie pamięć o tej tragedii rozpłynęła się w podświadomości. Teraz wróciła. Rzymskie wakacje niczego nie zmieniły. Znowu był w tej samej rzeczywistości.

Siedział przy stole w kuchni do siódmej. Deszcz bębnił nieprzerwanie. Włoskie upały były już tylko odległym wspomnieniem. Do Skanii zawitała jesień.

O wpół do ósmej pojechał do komendy. Na parkingu spotkał Martinssona. Ciągle padało. Szybko się przywitali i ruszyli do wejścia.

– Jak podróż? – spytał Martinsson. – A tak w ogóle to miło cię znowu widzieć.

– Ojcu się bardzo podobało.

– A tobie?

– Przyjemna podróż. I było ciepło.

Weszli do środka. Ebba, od przeszło trzydziestu lat na etacie recepcjonistki ystadzkiej komendzie, przywitała go ciepłym uśmiechem.

– Czy można się aż tak opalić we Włoszech we wrześniu? – zapytała, zdziwiona.

– Owszem. Jeśli się przebywa na słońcu.

Idąc korytarzem, Wallander pomyślał, że powinien był coś kupić dla Ebby. Wkurzył się na siebie.

– Tutaj cisza i spokój – powiedział Martinsson. – Żadnych poważniejszych spraw. Właściwie jedno wielkie nic.

– Może będziemy mieli spokojną jesień.

Martinsson poszedł po kawę. Wallander otworzył drzwi do swojego pokoju. Nic się w nim nie zmieniło. Biurko było puste. Zdjął kurtkę, powiesił ją na wieszaku i uchylił okno. W pojemniku na korespondencję zobaczył kilka okólników z Głównego Zarządu Policji. Wziął pierwszy z brzegu i, nie czytając, położył na biurku.

Pomyślał o skomplikowanym dochodzeniu w sprawie przemytu samochodów ze Szwecji do byłych państw bloku wschodniego. Zajmował się tym od blisko roku. I pewnie do tego wróci, jeśli podczas jego urlopu nie zaszło nic szczególnego.

Zastanawiał się, czy będzie nad tym ślęczał aż do emerytury, czyli mniej więcej przez piętnaście lat.

Kwadrans po ósmej poszedł do sali zebrań. O wpół do dziewiątej policjanci z wydziału kryminalnego zbierali się, by omówić zadania na najbliższy tydzień. Przywitał się – wszyscy podziwiali jego opaleniznę – i usiadł na swoim miejscu. Panował smętnawy, senny nastrój, jak zwykle w jesienne poniedziałki. Ciekawe, ile poniedziałkowych poranków tutaj przesiedział. Ponieważ Lisa Holgersson, ich nowa szefowa, była w Sztokholmie, zebranie prowadził Hansson. Martinsson miał rację. Niewiele się wydarzyło pod jego nieobecność.

– No to będę musiał wrócić do przemytu samochodów – powiedział Wallander, nie kryjąc rezygnacji.

– Chyba żebyś chciał się zająć włamaniem do kwiaciarni – pocieszającym tonem zauważył Hansson.

Wallander popatrzył na niego ze zdziwieniem.

– Włamanie do kwiaciarni? Co zginęło? Tulipany?

– O ile wiemy, nic – odparł Svedberg, drapiąc się po łysinie.

W tym momencie otworzyły się drzwi i do pokoju szybkim krokiem weszła Ann-Britt Höglund. Ponieważ jej mąż był w ciągłych rozjazdach i nieustannie podróżował do tak odległych krajów, o których nikt nie słyszał, sama opiekowała się dwójką dzieci. Jej poranki wyglądały dosyć chaotycznie, często spóźniała się na zebrania. Ann-Britt Höglund pracowała w ystadzkiej policji od ponad roku. Była najmłodsza w wydziale kryminalnym. Początkowo niektórzy koledzy, między innymi Svedberg i Hansson, otwarcie manifestowali swoje niezadowolenie, że muszą pracować z kobietą. Wallander szybko się na niej poznał i wziął ją w obronę. Nikt już nie komentował jej spóźnień. Przynajmniej nie w jego obecności. Usiadła przy stole, spojrzała na niego, uśmiechnęła się i skinęła głową, jakby ją zaskoczył jego powrót.

– Mówimy o kwiaciarni – poinformował ją Hansson. – Pomyśleliśmy, że może Kurt by się temu przyjrzał.

– Do włamania doszło w czwartek w nocy – powiedziała.

– Ekspedientka odkryła to w piątek rano. Złodzieje weszli przez okno z tyłu domu.

– Co zginęło? – spytał Wallander.

– Nic.

Wallander skrzywił się.

– Jak to „nic”?

Ann-Britt Höglund wzruszyła ramionami.

– Po prostu nic.

– Na podłodze były plamy krwi – dodał Svedberg. – Właściciel kwiaciarni wyjechał.

– Wydaje mi się to bardzo dziwne – powiedział Wallander. – Czy naprawdę warto zaprzątać sobie tym głowę?

– To jest dziwne – stwierdziła Ann-Britt Höglund. – Nie umiem odpowiedzieć, czy warto zaprzątać sobie tym głowę.

Wallander pomyślał, że przynajmniej przez jakiś czas nie będzie musiał ślęczeć nad tym beznadziejnym dochodzeniem w sprawie samochodów, które nieustannie przemycano za granicę. Powinien mieć jeden dzień na oswojenie się z faktem, że nie jest już w Rzymie.

– Mogę się przyjrzeć – powiedział.

– Zaczęłam się tym zajmować – rzekła Ann-Britt Höglund.

– Kwiaciarnia jest w śródmieściu.

Zebranie dobiegło końca. Ciągle lało. Wallander poszedł po kurtkę i pojechali do śródmieścia jego samochodem.

– Jak podróż? – spytała, kiedy się zatrzymali na czerwonym świetle przed szpitalem.

– Widziałem Kaplicę Sykstyńską – odparł Wallander, wpatrując się w deszcz. – A ojcu przez cały tydzień dopisywał humor.

– Wygląda na to, że wszystko się udało.

Światlo się zmieniło. Ruszyli. Pilotowała go, bo nie bardzo wiedział, gdzie jest ta kwiaciarnia.

– A tu jak było? – spytał Wallander.

– Spokojnie. Przez tydzień nic się nie zmieniło.

– A nasza nowa szefowa?

– Jest w Sztokholmie i omawia kolejne propozycje cięć. Będzie dobra. Co najmniej tak dobra jak Bjork.

Wallander obrzucił ją spojrzeniem.

– Nie sądziłem, że go lubiłaś.

– Robił tyle, ile mógł. Czego więcej można wymagać?

– Niczego. Absolutnie niczego.

Zaparkowali na Vastra Vallgatan przy Pottmakargrand. Na porywistym wietrze huśtała się tabliczka z nazwą kwiaciarni. „Cymbia”. Siedzieli w samochodzie. Ann-Britt Höglund dała mu kilka kartek w plastikowej koszulce. Wallander przeglądał je i słuchał.

– Właścicielem jest Gösta Runfeldt – mówiła Ann-Britt Höglund. – Wyjechał. Ekspedientka przyszła w piątek rano, tuż przed dziewiątą. Zauważyła wybitą szybę. Po obu stronach leżały odłamki szkła, a w kwiaciarni były ślady krwi. Nic nie zginęło. Pieniędzy nie zostawiano tam na noc. Ekspedientka zadzwoniła na policję trzy minuty po dziewiątej. Przyjechałam tam chwilę po dziesiątej. Wszystko się zgadzało. Zbita szyba. Plamy krwi na podłodze. Nic nie zginęło. Dziwne.

Wallander zastanawiał się.

– Nie brakowało ani jednego kwiatka?

– Według ekspedientki, nie.

– Czy naprawdę można zapamiętać, ile kwiatów jest w każdym wazonie?

Zwrócił jej papiery.

– Możemy ją o to zapytać – odrzekła Ann-Britt Höglund. – Kwiaciarnia jest otwarta.

Kiedy Wallander otworzył drzwi, zadźwięczał staroświecki dzwonek. Zapachy przypomniały mu o rzymskich ogrodach. Nie było klientów. Z zaplecza wyszła kobieta w średnim wieku. Na ich widok skinęła głową.

– Przyprowadziłam kolegę – powiedziała Ann-Britt Höglund.

Wallander się przywitał.

– Czytałam o panu w gazetach.

– Mam nadzieję, że nic złego.

– Ach, skąd, same miłe słowa.

Wallander dowiedział się z notatek Ann-Britt Höglund, że kobieta nazywa się Wania Andersson i ma pięćdziesiąt trzy lata.

Powoli obchodził kwiaciarnię. Z nawyku patrzył, gdzie stawia stopy. Wilgotny zapach kwiatów przywoływał wspomnienia. Wyszedł na zaplecze i stanął pod drzwiami, których górna część była przeszklona. Zauważył świeży kit. Tędy dostał się złodziej – lub złodzieje. Przyglądał się podłodze wyłożonej płytkami ze sztucznego tworzywa.

– Przypuszczam, że krew była tutaj – powiedział.

– Nie – zaprzeczyła Ann-Britt Höglund.

Wallander zmarszczył czoło i poszedł za nią do kwiaciarni.

Stanęła pośrodku.

– O, dokładnie w tym miejscu.

– A przy stłuczonej szybie nie było żadnych plam?

– Nie. Teraz rozumiesz, dlaczego to wszystko jest dziwne? Dlaczego krew jest tutaj, a nie przy drzwiach? Jeśli przyjąć, że to włamywacz się skaleczył.

– A niby kto miałby się skaleczyć?

– No właśnie. Kto?

Wallander jeszcze raz obszedł kwiaciarnię. Próbował sobie wyobrazić, jak się to odbyło. Ktoś wybija szybę i wchodzi. Pośrodku jest krew. Nic nie zginęło.

W każdym przestępstwie jest coś z planowego działania. Chyba że przestępcą jest szaleniec. Wiedział to z doświadczenia. Ale przecież żaden szaleniec nie włamie się do kwiaciarni, żeby nic nie ukraść.

To się po prostu nie trzymało kupy.

– Zakładam – powiedział – że to były krople krwi.

Ku jego zdziwieniu Ann-Britt Höglund pokręciła głową.

– Nie, żadnych kropli, tylko malutka kałuża.

Zastanawiał się. Nic nie wymyślił.

– A więc nic nie zginęło? – zwrócił się po chwili do stojącej w głębi ekspedientki.

– Nic.

– Nawet kilka kwiatów?

– O ile się orientuję, nie.

– Czy zawsze wie pani dokładnie, ile jest kwiatów?

– Tak

Odpowiedziała szybko i zdecydowanie.

Pokiwał głową.

– Czy znajduje pani jakieś wyjaśnienie tego włamania?

– Nie.

– To nie pani kwiaciarnia?

– Nie. Właściciel nazywa się Gösta Runfeldt. Pracuję u niego.

– Jeśli dobrze zrozumiałem, wyjechał. Czy skontaktowała się pani z nim?

– To niemożliwe.

Popatrzył na nią z uwagą.

– Dlaczego?

– Bo jest na safari. Ogląda orchidee.

Wallander zastanawiał się nad tym, co usłyszał.

– Czy mogłaby pani powiedzieć coś więcej?

– Gösta to miłośnik orchidei. Wie o nich wszystko. Jeździ po świecie i ogląda wszelkie możliwe gatunki i odmiany, jakie tylko istnieją. Pisze o nich książkę. Teraz jest w Afryce. Nie mam pojęcia, gdzie. W każdym razie będzie z powrotem w przyszłym tygodniu, w środę.

Wallander skinął głową.

– Porozmawiamy z nim, kiedy wróci. Czy mogłaby go pani poprosić, żeby się do nas zgłosił?

Wania obiecała przekazać wiadomość. Do kwiaciarni wszedł klient. Ann-Britt Höglund i Wallander wyszli w deszcz i wsiedli do samochodu.

Wallander zwlekał z włączeniem silnika.

– Można sobie naturalnie wyobrazić złodzieja, który popełnia błąd. Wybija nie tę szybę. Tuż obok jest sklep ze sprzętem komputerowym.

– A kałuża krwi?

Wzruszył ramionami.

– Mógł nie zauważyć, że się skaleczył. Stał z opuszczoną ręką i rozglądał się. Krew kapała w jedno miejsce i powstała kałuża.

Pokiwała głową.

Wallander zapalił samochód.

– Będzie sprawa o ubezpieczenie. Nic poza tym.

Wrócili w deszczu do komendy.

Była jedenasta.

Poniedziałek 26 września 1994 roku.

Wspomnienie podróży do Rzymu stawało się coraz bardziej odległe. Jak zanikająca fatamorgana.

3

We wtorek 27 września w Skanii nadal padało. Meteorolodzy zapowiadali, że po ciepłym lecie jesień będzie deszczowa. Na razie nic nie wskazywało na pomyłkę w prognozach.

Poprzedniego wieczora, kiedy Wallander wrócił z pracy pierwszego dnia po podróży do Włoch i zrobił byle jaką kolację, którą spożył z wyraźną niechęcią, wielokrotnie próbował się dodzwonić do Sztokholmu, gdzie mieszkała jego córka Linda. Na chwilę przestało lać i otworzył drzwi na balkon. Irytowało go, że Linda się nie odezwała, by spytać, jak się udała podróż. Wmawiał sobie, acz bez powodzenia, że córka ma dużo pracy. Tej jesieni podjęła studia w prywatnej szkole teatralnej i pracowała jako kelnerka w restauracji lunchowej na Kungsholmen.

O jedenastej zadzwonił do Bajby do Rygi. Znowu się rozpadało i zerwał się wiatr. Niemal zdążył zapomnieć o ciepłych dniach w Rzymie. Prócz rozkoszowania się wspaniałą pogodą i służenia ojcu za towarzysza podróży myślał o Bajbie. Latem wybrali się do Danii. Był wykończony i przygnębiony męczącym pościgiem za czternastoletnim mordercą. Pod koniec pobytu spytał ją, czy za niego wyjdzie. Odpowiedziała wymijająco, ale nie zamknęła za sobą wszystkich drzwi. Nie próbowała też ukrywać przyczyn swoich wątpliwości. Szli niekończącym się wybrzeżem w Skagen, tam gdzie spotykają się dwie cieśniny i gdzie wiele lat temu spacerował z ówczesną żoną, a później odbywał samotne przechadzki, kiedy cierpiał na depresję i poważnie się zastanawiał nad odejściem z policji. Wieczory były niesamowicie ciepłe. Mistrzostwa świata w piłce nożnej przykuły ludzi do telewizorów i wyludniły wybrzeże. Zbierali kamyki i muszelki. I Bajba powiedziała, że nie bardzo sobie wyobraża wspólne życie z policjantem.

Jej mąż, Karlis, major łotewskiej policji, został zamordowany w 1992 roku. Właśnie wtedy ją poznał, podczas pełnych zawirowań i nierzeczywistych dni spędzonych w Rydze. W Rzymie zadawał sobie pytanie, czy on sam naprawdę chce się ponownie ożenić. Czy małżeństwo w ogóle jest konieczne? Łączyć się skomplikowanymi i formalnymi więzami, które dzisiaj prawie nic nie znaczą? Był w długim związku z matką Lindy, Moną. Kiedy pięć lat temu nieoczekiwanie mu oznajmiła, że chce się rozwieść, nic nie rozumiał. Dopiero teraz przynajmniej częściowo przyjął do wiadomości powody, dla których zamierzała rozpocząć nowe życie bez niego. Zdawał sobie sprawę, dlaczego tak się musiało stać. Potrafił ocenić samego siebie i przyznać, że ponosi większą część winy, ponieważ grzeszył permanentną nieobecnością w domu i notorycznym brakiem zainteresowania tym wszystkim, co było dla niej ważne. Jeśli w ogóle można mówić o winie. Najpierw szli obok siebie. Potem ich drogi zaczęły się rozchodzić tak powoli i niezauważalnie, że stało się to jasne dopiero po fakcie, kiedy było już za późno, kiedy stracili się z oczu.

Często o tym myślał w Rzymie. I doszedł do wniosku, że chce się ożenić z Bajbą. Chciał, żeby się do niego przeprowadziła. Postanowił kupić dom pod miastem. Dom z ogrodem. Niedrogi, ale w takim stanie, żeby sam mógł się uporać z remontem. Kupi też psa, o którym marzył od lat.

I w poniedziałkowy wieczór, kiedy w Ystadzie znowu się rozpadało, powiedział o tym Bajbie. Miał wrażenie, że kontynuuje rozmowę, którą toczył z nią w myślach w Rzymie. Kilka razy zaczął mówić na głos. Nie uszło to naturalnie uwagi ojca drepczącego w upale tuż obok. Uszczypliwie, ale z pewną życzliwością spytał, kto tu się właściwie starzeje i komu grozi pomieszanie zmysłów.

Odebrała natychmiast. Usłyszał radość w jej głosie. Opowiedział o podróży, a potem powtórzył pytanie sprzed kilku miesięcy. Przez moment między Rygą i Ystadem wędrowała cisza. Potem przyznała, że myślała o tym. Nadal ma wątpliwości, nie jest ich ani mniej, ani więcej.

– Przyjedź do mnie – powiedział Wallander. – Nie będziemy o tym rozmawiać przez telefon.

– Dobrze. Przyjadę.

Na razie nie ustalili terminu. Bajba pracowała na ryskim uniwersytecie i musiała planować wolne dni z dużym wyprzedzeniem. Ale kiedy Wallander odłożył słuchawkę, był niemal pewien, że wkracza w nową fazę swojego życia. Bajba przyjedzie i on po raz drugi się ożeni.

Potem długo nie mógł zasnąć. Kilka razy wychodził do kuchni, stawał przy oknie i patrzył w deszcz. Będzie mu brakowało samotnej latarni kołyszącej się na wietrze.

Chociaż późno zasnął, wcześnie był na nogach. Chwilę po siódmej zaparkował przed komendą i szybkim krokiem, w zacinającym deszczu, wszedł do środka. Postanowił od razu zabrać się do lektury obszernego materiału o kradzieżach samochodów. Im dłużej będzie zwlekał, tym większej nabierze do tego niechęci i straci wszelki zapał. Powiesił kurtkę na krześle dla gości, żeby wyschła, po czym zdjął z półki blisko półmetrowy plik akt dochodzeniowych. Właśnie zaczął porządkować skoroszyty, kiedy rozległo się pukanie do drzwi. Wallander usłyszał, że to Martinsson.

– Wejdź!

– Jak cię nie ma, zawsze przychodzę pierwszy – skonstatował Martinsson. – Teraz znowu będę drugi.

– Stęskniłem się za moimi samochodami – wyjaśnił Wallander, pokazując zawalone skoroszytami biurko.

Martinsson trzymał w ręku jakiś papier.

– Zapomniałem ci to dać wczoraj. Lisa Holgersson chciała, żebyś na to spojrzał.

– Co to jest?

– Przeczytaj. Wiesz, że policja ma się wypowiadać w najróżniejszych sprawach.

– Rozpatrzenie wniosku?

– Mniej więcej.

Wallander nieco się zdziwił. Martinsson rzadko udzielał mętnych odpowiedzi. Kilka lat temu był aktywnym członkiem liberałów i przypuszczalnie marzyła mu się kariera polityczna. O ile Wallander wiedział, ambitne plany rozwiewały się w miarę kurczenia się elektoratu. Postanowił nie komentować wyników ostatnich wyborów.

Kiedy Martinsson wyszedł, Wallander usiadł i przeczytał to, co od niego dostał. Skończył i przeczytał jeszcze raz.

I szlag go trafił. Już dawno nie był taki wściekły. Wybiegł na korytarz i wparował do pokoju Svedberga, który nie miał zwyczaju zamykania drzwi.

– Widziałeś to? – spytał, wymachując kartką od Martinssona.

Svedberg pokręcił głową.

– Nie. Co to jest?

– Pismo od nowo powstałej organizacji, która chce się dowiedzieć, czy policja nie ma jakichś uwag do nazwy.

– Czyli?

– „Przyjaciele Siekiery”.

Svedberg tępo popatrzył na Wallandera.

– „Przyjaciele Siekiery”?

– „Przyjaciele Siekiery”. Biorąc pod uwagę wydarzenia sprzed kilku miesięcy, pytają, czy ta nazwa przypadkiem nie zostanie źle odebrana. Bo bynajmniej nie zamierzają skalpować ludzi.

– A co zamierzają?

– Jeśli dobrze zrozumiałem, ma to być coś w rodzaju regionalnego stowarzyszenia, które chciałoby otworzyć muzeum starych narzędzi pracy.

– To chyba nieźle brzmi. Dlaczego jesteś taki wściekły?

– Dlatego, że ich zdaniem policja ma czas na takie rzeczy. Osobiście uważam, że „Przyjaciele Siekiery” to dosyć dziwaczna nazwa jak na regionalne stowarzyszenie. Ale najbardziej wkurza mnie to, że musimy się czymś takim zajmować.

– Powiedz to szefowej.

– Owszem, powiem.

– Chyba się z tobą nie zgodzi. Teraz znowu wszyscy będziemy w prewencji.

Wallander uświadomił sobie, że Svedberg ma sporo racji. Za jego pamięci w policji bez przerwy dokonywały się radykalne zmiany. Zwłaszcza w zakresie skomplikowanego stosunku do mglistego i groźnego cienia, zwanego ogółem. Ów ogół, nękający niczym zmora Główny Zarząd Policji i każdego policjanta z osobna, posiadał jedną cechę: niewierność.

Obecnie, by go zaspokoić, postanowiono przekształcić szwedzki organ strzegący porządku i bezpieczeństwa w ogólnokrajową policję prewencyjną. Nikt nie wiedział, jak miałoby to wyglądać. Szef Głównego Zarządu na wszystkich bramach poprzybijał swoje tezy o tym, że policja powinna być widoczna. Ponieważ nikt nigdy nie słyszał, żeby była niewidoczna, praktykowanie nowej liturgii okazało się dość utrudnione. Utworzono już piesze patrole i minioddziały żwawo pedałujące na rowerach. Szef Głównego Zarządu miał przypuszczalnie na myśli widzialność duchową. Stąd pomysł na odkurzenie koncepcji policji prewencyjnej, czyli przyjaznej, miękkiej jak poduszka pod głową. Nikt jednak nie potrafił wyjaśnić jej związków ze wzrostem coraz brutalniejszej przestępczości w Szwecji. W każdym razie stanowiła element nowej strategii, polegającej między innymi na rozstrzyganiu, czy nowo powstała organizacja regionalna może przyjąć nazwę „Przyjaciele Siekiery”.

Wallander poszedł po kawę, wrócił do swojego pokoju i zabrał się do opasłych materiałów dochodzeniowych. Nie mógł się skupić, myślał o ostatniej rozmowie z Bajbą, ale w końcu się przemógł i po kilku godzinach dotarł do tego punktu, na którym się zatrzymał przed podróżą do Włoch. Zadzwonił do kolegi z Goteborga. Omówili kilka wspólnych kwestii. Kiedy skończyli, była dwunasta. Wallander zgłodniał. Ciągle padało. Wsiadł do samochodu i pojechał na lunch do jednej ze śródmiejskich restauracji. O pierwszej był z powrotem w komendzie. Ledwie usiadł na krześle, zadzwonił telefon. Ebba z recepcji.

– Masz gościa – powiedziała.

– Kto to?

– Nazywa się Tyren i chce z tobą porozmawiać.

– O czym?

– O ewentualnym zaginięciu.

– Czy nikt inny nie może się tym zająć?

– Mówi, że musi porozmawiać z tobą.

Wallander popatrzył na rozłożone przed sobą papiery. Nie było tam nic aż tak pilnego, żeby nie mógł przyjąć zgłoszenia o zaginięciu.

– Przyślij go tutaj – powiedział i odłożył słuchawkę.

Otworzył drzwi i zaczął porządkować biurko. Kiedy podniósł wzrok, w progu stał mężczyzna. Wallander widział go po raz pierwszy. Miał na sobie firmowy kombinezon OK. W pokoju zapachniało ropą i benzyną.

Wallander podał mu rękę i poprosił, żeby usiadł. Mniej więcej pięćdziesięcioletni mężczyzna, który przedstawił się jako Sven Tyren, miał rzadkie siwe włosy i był nieogolony.

– Chciał pan ze mną rozmawiać – zaczął Wallander.

– Rozumiem, że jest pan dobrym policjantem – powiedział Sven Tyren.

Jego akcent świadczył o tym, że pochodzi z zachodniej Skanii, z rodzinnych stron Wallandera.

– Policjanci w większości są dobrzy – odparł Wallander.

– Wcale nie. Siedziałem swego czasu za takie tam drobiazgi i dużo policjantów było zwyczajnie do bani.

Powiedział to z takim naciskiem, że Wallandera zatkało.

Postanowił puścić to mimo uszu.

– Chyba nie przyszedł pan tu po to, żeby mi o tym powiedzieć. Chodzi o zaginięcie?

Sven Tyren miął w rękach cyklistówkę OK.

– W każdym razie to dziwne.

Wallander wyjął z szuflady kołonotatnik i otworzył na czystej stronie.

– Zacznijmy od początku. Kto ewentualnie zaginął? I co jest dziwne?

– Holger Eriksson.

– Kto to jest?

– Jeden z klientów.

– Domyślam się, że prowadzi pan stację benzynową.

Sven Tyren pokręcił głową.

– Rozwożę ropę opałową na północ od Ystadu. Holger Eriksson mieszka między Hogestadem i Lödinge. Zadzwonił do biura i powiedział, że niewiele mu zostało w baku. Umówiliśmy się na dostawę w czwartek rano. Ale kiedy przyjechałem, nikogo nie było.

Wallander notował.

– Mówi pan o ubiegłym czwartku?

– Dwudziestego drugiego.

– A kiedy on zadzwonił?

– W poniedziałek.

Wallander zastanawiał się.

– Czy nie zaszła jakaś pomyłka co do dnia i godziny?

– Przywożę mu ropę od przeszło dziesięciu lat. Nigdy przedtem nie było żadnych pomyłek.

– I co pan zrobił, kiedy się okazało, że go nie ma?

– Wlew do baku był zamknięty, to odjechałem. Zostawiłem mu wiadomość w skrzynce pocztowej.

– Co było potem?

– Nic.

Wallander odłożył długopis.

– Jak się rozwozi ropę, to się poznaje ludzi – mówił Sven Tyren. – Nie mogłem tego tak zostawić. Holger Eriksson nie mógł nigdzie wyjechać. Wczoraj po południu znowu tam pojechałem. Po pracy. Swoim samochodem. Moja kartka ciągle leżała w skrzynce. Pod pocztą, która przyszła po czwartku. Wszedłem na podwórze i zadzwoniłem do drzwi. Nikogo nie było. Jego wóz stał w garażu.

– Czy Holger Eriksson mieszka sam?

– Nie ma żony. Dorobił się majątku na sprzedaży samochodów. Poza tym pisze wiersze. Raz dostałem od niego książkę.

Nagle Wallander przypomniał sobie, że w głównej w ystadzkiej księgarni widział kiedyś nazwisko Erikssona na półce z literaturą regionalną. Szukał czegoś na czterdzieste urodziny Svedberga.

– Jeszcze jedno się nie zgadzało – powiedział Sven Tyren. – Drzwi były otwarte. Pomyślałem, że może jest chory. W końcu ma prawie osiemdziesiąt lat. No to wszedłem, ale nikogo nie było. W kuchni zobaczyłem włączony ekspres. Zalatywało przypaloną kawą. I wtedy postanowiłem tutaj przyjść. Coś jest nie tak.

Sven Tyren wydawał się autentycznie zaniepokojony. Wallander wiedział jednak z doświadczenia, że większość zaginięć wyjaśnia się samoistnie. Bardzo rzadko przydarzało się coś poważnego.

– Czy on nie ma sąsiadów? – spytał.

– Dom leży na odludziu.

– Co się, pana zdaniem, mogło stać?

– Myślę, że nie żyje – szybko i stanowczo odpowiedział Sven Tyren. – Myślę, że ktoś go zabił.

Wallander czekał na dalszy ciąg. Ale się nie doczekał.

– Dlaczego pan tak myśli? – spytał po chwili.

– Bo to się nie zgadza. Zamówił ropę. Zawsze był w domu, kiedy przyjeżdżałem. Nie zostawiłby włączonego ekspresu do kawy. I zamknąłby drzwi, nawet gdyby chodziło o krótki spacer na terenie posiadłości.

– Czy nie miał pan wrażenia, że ktoś się tam włamał?

– Nie, wszystko wyglądało jak zwykle. Oprócz tego ekspresu.

– To znaczy, że nie po raz pierwszy był pan u niego w domu.

– Zawsze kiedy przywoziłem ropę, zapraszał mnie na kawę i czytał swoje wiersze. Chyba się cieszył z moich wizyt, bo był dosyć samotny.

Wallander zastanawiał się.

– Powiedział pan, że Holger Eriksson nie żyje i że być może ktoś go zabił. Dlaczego miałby to zrobić? Czy miał wrogów?

– Nic o tym nie wiem.

– Ale był zamożny?

– Tak.

– Skąd pan o tym wie?

– Wszyscy to wiedzą.

Wallander zostawił ten wątek.

– Dobrze – powiedział – przyjrzymy się temu. Na pewno znajdzie się jakieś naturalne wytłumaczenie jego nieobecności. Przeważnie tak jest.

Zanotował adres. Zdziwił się, słysząc, że posiadłość nazywa się „Samotnia”.

Odprowadził Svena Tyrena do recepcji.

– Jestem pewien, że coś się stało – powiedział Sven Tyren na pożegnanie. – To nie w porządku, że go nie ma, kiedy przywożę ropę.

– Odezwę się do pana.

W tym momencie do recepcji wpadł Hansson.

– Kto, do jasnej cholery, zablokował wjazd cysterną?! – rzucił wściekle.

– Ja – spokojnie odparł Sven Tyren. – Już odjeżdżam.

– Kto to był? – spytał Hansson, kiedy Tyren wyszedł.

– Zgłosił zaginięcie – odpowiedział Wallander. – Słyszałeś o pisarzu Holgerze Erikssonie?

– O pisarzu?

– Albo o sprzedawcy samochodów.

– O pisarzu czy sprzedawcy?

– Podobno jest jednym i drugim. I, zdaniem kierowcy tej cysterny, zaginął.

Poszli po kawę.

– To coś poważnego? – spytał Hansson.

– Facet był zaniepokojony.

– Chyba skądś go znam.

Wallander mógł polegać na pamięci Hanssona. Kiedy wypadło mu z głowy jakieś nazwisko, najczęściej właśnie jego prosił o pomoc.

– Nazywa się Sven Tyren – powiedział Wallander. – Podobno siedział za jakieś drobiazgi.

Hansson myślał.

– Wydaje mi się, że był zamieszany w pobicia – odezwał się po chwili. – Dosyć dawno temu.

– Chyba zajrzę do tego Erikssona. I wpiszę go do rejestru zgłoszonych zaginięć.

Poszedł do siebie po kurtkę i włożył do kieszeni adres „Samotni”. Powinien był najpierw wypełnić formularz potrzebny do rejestracji osób zaginionych, ale odłożył to na później. Było wpół do trzeciej, kiedy opuścił komendę. Ulewny deszcz zamienił się w mżawkę. Idąc do samochodu, drżał z zimna. Pojechał na północ i bez trudu odnalazł posiadłość Erikssona. Zgodnie z nazwą, leżała na odludziu. Brązowe pola opadały ku morzu, którego nie było stąd widać. Gdzieś na drzewie wrzeszczały wrony. Wallander otworzył skrzynkę pocztową. Żadnej korespondencji. Podejrzewał, że wyjął ją Sven Tyren. Wszedł na brukowane podwórze. Wszystko tu było zadbane. Wsłuchiwał się w ciszę. Na zagrodę składały się trzy zabudowania. Kiedyś były cztery, ale jedno albo rozebrano, albo spłonęło. Wallander podziwiał słomiany dach. Sven Tyren miał rację. Tylko ktoś zamożny może sobie na to pozwolić. Zadzwonił do drzwi. Po chwili zapukał, nacisnął klamkę i wszedł do środka. Nasłuchiwał. Poczta leżała na stołku obok stojaka na parasole. Na ścianie wisiały lornetki. Jeden futerał był otwarty i pusty. Wallander wolno obchodził dom. Ciągle pachniało przypaloną kawą. Zatrzymał się przy biurku w salonie o dwóch kondygnacjach i widocznych belkach stropowych i popatrzył na leżącą na brązowym blacie kartkę. Światło było słabe, więc ujął ją w dwa palce i podszedł do okna.

Wiersz o ptaku. O dzięciole.

Pod spodem widniała data: „21 września 1994. Godzina 22.12”.

Wallander jadł wtedy z ojcem kolację w restauracji przy Piazza del Popolo.

Teraz, stojąc w tym cichym domu, miał wrażenie, że był to jedynie sen.

Odłożył kartkę na miejsce. O dziesiątej w środę wieczorem Holger Eriksson napisał wiersz. Dzień później Sven Tyren miał przywieźć ropę. Ale dzień później go nie ma. I drzwi są otwarte.

Tknięty pewną myślą, udał się na poszukiwania baku. Według wskazań licznika, był niemal pusty.

Wrócił do domu, usiadł na starym żeberkowym krześle i rozglądał się.

Coś mu mówiło, że Sven Tyren się nie mylił. Że Holger Eriksson rzeczywiście zaginął.

Po chwili wstał i przepatrzył sporo szafek, zanim znalazł zapasowe klucze. Zamknął drzwi i odjechał. Deszcz znowu przybrał na sile. Tuż przed piątą był w komendzie i wypełnił formularz o zaginięciu Holgera Erikssona. Jutro z samego rana rozpoczną poszukiwania.

W drodze do domu kupił pizzę, którą zjadł, siedząc przed telewizorem. Linda się nie odezwała. Parę minut po jedenastej położył się i niemal natychmiast zasnął.

W środę o czwartej rano obudziły go nudności. Zwymiotował, zanim zdążył dobiec do łazienki. Przy okazji dostał biegunki. Nie miał pojęcia, czy zaszkodziła mu pizza, czy może przywlekł z Włoch grypę żołądkową. O siódmej był tak wycieńczony, że zadzwonił do komendy. Złapał Martinssona.

– Oczywiście wiesz, co się stało? – spytał Martinsson.

– Wiem tylko tyle, że rzygam i mam sraczkę.

– Dzisiaj w nocy zatonął prom. Niedaleko Tallina. Zginęły setki ludzi. Większość to Szwedzi. Na pokładzie było podobno sporo osób zatrudnionych w policji.

Wallanderowi znów zbierało się na wymioty, ale nie odchodził od telefonu.

– W ystadzkiej policji? – spytał z niepokojem.

– Nie. Coś okropnego.

Wallanderowi trudno było w to uwierzyć. Kilkaset osób zginęło w katastrofie promu? Takie rzeczy się nie zdarzają. W każdym razie nie w pobliżu Szwecji.

– Nie mogę dłużej rozmawiać – powiedział. – Znowu będę rzygał. Na biurku zostawiłem formularz o zaginięciu Holgera Erikssona. Niech się ktoś tym zajmie.

Rzucił słuchawkę na widełki i w ostatniej chwili dopadł łazienki. Kiedy wracał do łóżka, zadzwonił telefon.

To była Mona. Jego eksmałżonka. Natychmiast się zaniepokoił. Kontaktowała się z nim tylko wtedy, kiedy coś się działo z Lindą.

– Rozmawiałam z Lindą – powiedziała. – Nie było jej na promie.

Dopiero po dłuższej chwili zrozumiał, o czym mówi.

– Masz na myśli ten prom, który zatonął?

– A niby co miałabym mieć na myśli? Kiedy giną setki ludzi, dzwonię do córki, żeby się upewnić, czy wszystko w porządku.

– Naturalnie masz rację. Nie kojarzę najlepiej, bo jestem chory. Wymiotuję. Mam grypę żołądkową. Czy możemy porozmawiać innego dnia?

– Chodziło mi tylko o to, żebyś się nie niepokoił.

Po skończonej rozmowie Wallander się położył.

Przez chwilę myślał o Holgerze Erikssonie i o katastrofie promu.

Miał gorączkę. Wkrótce zasnął.

Mniej więcej w tym samym czasie przestało padać.

4

Po kilku godzinach zaczął przegryzać sznur.

Cały czas towarzyszyło mu uczucie, że za chwilę zwariuje. Nic nie widział, bo coś zasłaniało mu oczy i pogrążyło świat w ciemnościach. Nic nie słyszał, bo to, co wetknięto mu w uszy, szczelnie przywierało do błon bębenkowych. Jedyne dźwięki były w nim, przypominały szum, który chciał się wydostać na zewnątrz. Najbardziej dokuczało mu to, że nie może się ruszyć. Dlatego miał wrażenie, że jest na dobrej drodze do obłędu. Choć leżał poziomo na plecach, wydawało mu się, że z zawrotną szybkością spada w otchłań. Może była to jedynie halucynacja, wyraz jego wewnętrznego rozkładu. Szaleństwo powoli dzieliło jego ciało i świadomość na części, które nie miały już ze sobą nic wspólnego.

Za wszelką cenę próbował się trzymać rzeczywistości, zmuszał się do myślenia. Dzięki przytomności umysłu i opanowaniu może znajdzie odpowiedź na to, co się stało. Dlaczego nie jest w stanie się ruszać? Gdzie jest? I z jakiego powodu?

Żeby nie dać się ponieść panice i zdławić czający się obłęd, starał się zachować kontrolę nad czasem. Z niesamowitą dyscypliną liczył minuty i godziny. Ponieważ ocknął się w ciemnościach, związany i rozciągnięty na plecach, nie istniał żaden początek. Równie dobrze mógł się tutaj urodzić.

W tym doznaniu tkwiło źródło obłędu. W przebłyskach świadomości usiłował się wczepić w cokolwiek, co wydawało się mieć związek z rzeczywistością. Od czego mógłby wyjść.

Na przykład, na czym leży. To nie było przywidzenie. Wiedział, że ma pod sobą coś twardego. Koszula podsunęła się powyżej lewego biodra, wyczuwał chropowatą powierzchnię. Kiedy próbował się ruszyć, drapała mu skórę. Leżał na cementowej posadzce. Dlaczego? Jak się tam znalazł?

Wracał do ostatniego normalnego punktu wyjścia, zanim opadły go te nagłe ciemności. Ale już tam nie wszystko było jasne. Niby wiedział, co się stało, a jednak nie wiedział. Przestawał rozróżniać przywidzenie od prawdy i wpadał w panikę. Wtedy szlochał. Krótko, gwałtownie, i równie gwałtownie milkł, ponieważ nikt nie mógł go usłyszeć. Nie miał zwyczaju płakać, kiedy nikt go nie słyszał. Nie zaliczał się do tych, którzy płaczą wyłącznie w samotności.

Właściwie tylko tego jednego był pewien. Że nikt go nie słyszy. Gdziekolwiek jest ta przerażająca cementowa posadzka, czy unosi się w kompletnie mu obcym wszechświecie, czy w dobrze znanym, w pobliżu nie było nikogo. Nikogo, kto by go usłyszał.

Prócz czającego się obłędu pozostało mu jedynie kilka punktów oparcia. Wszystko inne mu odebrano, nie tylko tożsamość, ale i spodnie. Zbliżała się północ, następnego dnia miał jechać do Nairobi. Zamknął walizkę i usiadł przy biurku, żeby po raz ostatni przejrzeć dokumenty. Widział to bardzo wyraźnie. Nie miał wtedy pojęcia, że jest w poczekalni śmierci, którą ktoś dla niego przygotował. Paszport leżał na biurku po lewej stronie. W ręku trzymał bilety lotnicze, a na kolanach, w plastikowej koszulce, były dolary, karty kredytowe i czeki podróżne, które zamierzał potwierdzić. Zadzwonił telefon. Wszystko odłożył i podniósł słuchawkę.

Ponieważ był to ostatni ludzki głos, jaki usłyszał, kurczowo się go chwycił. Stanowił ostatnie ogniwo łączące go z rzeczywistością, które przynajmniej na razie chroniło go przed obłędem.

Ładny, miękki i przyjemny głos. Miał pewność, że słyszy go po raz pierwszy. Dzwoniła kobieta, której nigdy przedtem nie spotkał. Chciała kupić róże. Najpierw przeprosiła, że zakłóca mu spokój o tak późnej porze, bardzo jej jednak zależało na tych różach. Nie powiedziała, dlaczego. Ale od razu jej uwierzył. Nikt przecież nie będzie kłamał w takiej sprawie. Nie pamiętał, żeby zadał jej lub sobie pytanie, co się stało, dlaczego dopiero w nocy, kiedy wszystkie kwiaciarnie są pozamykane, przypomniała sobie, że musi mieć róże.

Ale się nie wahał. Mieszkał blisko kwiaciarni, jeszcze nie spał. Mógł to załatwić w niespełna dziesięć minut.

Teraz, leżąc w ciemnościach i cofając się myślami, uświadomił sobie, że jednego nie potrafi wyjaśnić. Wiedział, że kobieta, która do niego zadzwoniła, jest gdzieś w pobliżu. Miała więc jakiś powód, by wybrać właśnie jego. Jaki? Kto to jest?

Włożył płaszcz i opuścił mieszkanie. W ręku trzymał klucze do kwiaciarni. Owiało go chłodne powietrze. Wcześniej tego wieczora lunął deszcz. Zatrzymał się przed drzwiami od ulicy. Pamiętał, że je otworzył i wszedł do środka. A potem świat eksplodował.

Nie wiedział, ile razy – kiedy panika na chwilkę ustępowała – przemierzał w myślach ten krótki odcinek. Spodziewałem się, że spotkam tę kobietę koło kwiaciarni. Tymczasem nikogo tam nie było. Mogłem wrócić do domu. Mogłem się zezłościć, że ktoś mi zrobił głupi żart. Ale ja spokojnie otworzyłem drzwi, przekonany, że ona przyjdzie. Przecież powiedziała, że bardzo jej zależy na różach. A kto kłamie w sprawie róż?

Ulica była pusta. Nie miał co do tego żadnych wątpliwości. Zaniepokoił go tylko jeden drobiazg. Gdzieś w pobliżu stał samochód z włączonymi reflektorami. Kiedy się odwrócił do drzwi, żeby je otworzyć, był za jego plecami. Potem wszystko sczezło w ostrym białym świetle.

Istniało tylko jedno wytłumaczenie. Przyprawiało go o histeryczny strach. Ktoś na niego napadł. Z tyłu w ciemnościach czaił się ktoś, kogo nie zauważył. Ale żeby tym kimś miała być kobieta, której zależało na różach?

Od tego momentu niczego już nie potrafił ogarnąć rozumem. I wtedy z ogromnym wysiłkiem przysunął związane ręce do ust i zaczął przegryzać sznury. Początkowo szarpał je jak wygłodzony drapieżnik rzucający się na padlinę. Bardzo szybko wyłamał sobie ząb w dolnej szczęce. Przeszył go ból, na szczęście krótkotrwały. Potem – porównując się ze schwytanym zwierzęciem, które odgryza własną nogę, żeby się uwolnić – już się nie spieszył.

Gryzienie suchych i twardych sznurów przyniosło mu pociechę. Nawet gdyby miało się to skończyć porażką, trzymało obłęd na odległość, pozwalało w miarę jasno myśleć. Napadnięto na niego i uwięziono. Dwa razy w ciągu dnia albo w nocy tuż obok siebie słyszał chrobot. Po chwili dłoń w rękawiczce raczej stanowczo niż brutalnie otwierała mu usta, wlewała chłodną wodę i wsuwała słomkę, przez którą pił ciepławą zupę. Potem znów był sam w ciemnościach i ciszy.

Napadnięto na niego i skrępowano. Leżał na cementowej posadzce. Ktoś utrzymywał go przy życiu. Pomyślał, że jest tu od tygodnia. Starał się zrozumieć, dlaczego. To z pewnością pomyłka. Po co kogoś wiązać i skazywać na ciemność? Przeczuwał, że obłęd brał się z przeświadczenia o czymś, do czego nie miał odwagi się przyznać. Że to nie była pomyłka. Że chodziło właśnie o niego. I co dalej? Ten koszmar być może nigdy się nie skończy, a on nigdy nie pozna powodów.

Dwa razy w ciągu dnia albo w nocy dostawał wodę i zupę. Dwa razy ktoś chwytał go za nogi i przeciągał do otworu w posadzce. Był w samej koszuli. Kiedy się załatwił, przesuwano go z powrotem na miejsce. Niczym nie mógł się podetrzeć. Poza tym miał związane ręce.

Smród własnych odchodów. I zapach perfum.

Czy w pobliżu był jakiś człowiek? Kobieta, która chciała kupić róże? Czy tylko dłonie w rękawiczkach? Po posiłkach i wizytach w toalecie unosił się słaby, ledwie wyczuwalny zapach perfum. Dłonie i perfumy nie brały się znikąd.

Naturalnie próbował rozmawiać z tymi dłońmi. Gdzieś musiały być usta. I uszy. Ktokolwiek mu to zrobił, powinien go wysłuchać. Ilekroć czuł dotyk rękawiczek na twarzy i ramionach, prosił, pieklił się albo występował w roli własnego adwokata, rozumnie i spokojnie.

„Każdy – argumentował, to popłakując, to się złoszcząc – nawet człowiek związany i pozbawiony wszelkich praw, powinien znać powód, dla którego tych praw go pozbawiono. Inaczej wszechświat nie miałby sensu”.

Nie prosił o uwolnienie. Chciał się dowiedzieć, dlaczego jest więziony. Nic więcej. Tylko tyle.

Nie doczekał się odpowiedzi. Prócz rąk nie było nic, żadnych ust ani uszu. Nawet pełne rozpaczy okrzyki nie miały wpływu na ich reakcję. Słomka w usta, słaby zapach perfum – to wszystko.

Przeczuwał swój koniec. Trzymało go przy życiu uporczywe żucie sznurów. Choć po tygodniu zdołał jedynie nadgryźć twardą powierzchnię, tylko w tym upatrywał swojego ewentualnego wybawienia. Gdyby nie poszedł do kwiaciarni po bukiet róż, za tydzień wracałby z podróży. Teraz byłby gdzieś w głębi kenijskiego lasu pełnego orchidei, gdzie by się rozkoszował najpiękniejszymi zapachami świata. Za tydzień, kiedy nie wróci, Wania Andersson zacznie się zastanawiać, co się stało. Może już się zastanawiała. Biuro podróży powinno chyba mieć jakąś kontrolę nad swoimi klientami. Zapłacił za bilet, ale nie stawił się na lotnisku Kastrup. Wania Andersson i biuro podróży to jego jedyne deski ratunku. Tymczasem, by zachować resztki rozumu, będzie przegryzał sznury.

Wiedział, że jest w piekle. Ale nie wiedział, dlaczego.

W zębach jego szansa na ewentualne ocalenie.

Gryzł i płakał. Chwytały go skurcze. Ale nie przestawał gryźć.

*

Urządziła pomieszczenie jak miejsce ofiarne.

Ktoś, kto o tym nie wie, nigdy nie odkryje tej tajemnicy. Znała ją tylko ona.

Kiedyś było tutaj dużo małych pokoi. Niskich, o ponurych ścianach, z głęboko osadzonymi w grubych murach okienkami, przez które ledwie sączyło się światło. Tak to zapamiętała, gdy przyjechała do tego domu po raz pierwszy. Ciągle mogła przywołać wspomnienie tamtego lata. Jej ostatnie spotkanie z babcią, która umarła parę miesięcy później, wczesną jesienią. Siedziała pod jabłonią i wyglądała jak cień. Miała niemal dziewięćdziesiąt lat i chorowała na raka. Siedziała nieruchomo, niedostępna, wnukom nie wolno było zakłócać jej spokoju, nie mogli krzyczeć ani się do niej zbliżać, chyba żeby sama tego chciała.

Jeden jedyny raz babcia przywołała ją do siebie skinieniem dłoni. Podeszła z lękiem. Starość była czymś niebezpiecznym, czaiły się w niej choroby i śmierć, mroczne otchłanie i trwoga. Ale babcia popatrzyła na nią z łagodnym uśmiechem, którego rakowi nie udało się pokonać. Możliwe, że coś do niej powiedziała. Tak, była babcia i było wspaniałe lato. Niesamowicie dawno temu. W 1952 lub 1953 roku. Na długo przed katastrofami.

Wtedy właśnie było dużo małych pokoi. Wszystko się zmieniło pod koniec lat sześćdziesiątych, kiedy to ona stała się właścicielką tego domu. W wyburzeniu ścian działowych, które można było usunąć bez ryzyka, że zawali się dach, pomogli jej kuzyni, młodzi mężczyźni, skorzy do demonstrowania swojej tężyzny fizycznej. Ona też waliła młotem, aż drżał cały dom i sypały się tynki. Kiedy opadł pył, zobaczyła przestronne pomieszczenie z dużym chlebowym piecem pośrodku, który postanowiła zostawić i który teraz tronował w jej salonie, przypominając przedziwną skałę. Każdy, kto do niej przychodził, nie mógł wyjść ze zdziwienia i z zachwytu. Dom, choć stary, w niczym nie przypominał innych podobnych domów. Przez nowe okna wpadało mnóstwo światła. Jeśli chciała posiedzieć w półmroku, zamykała solidne dębowe okiennice, które obstalowała. Wyeksponowała starą drewnianą podłogę i belki stropowe.

Ktoś porównał to pomieszczenie z kaplicą.

Sama zaczęła je traktować jak prywatne sanktuarium. Kiedy była sama, miała wrażenie, że jest w centrum świata. Ogarniał ją błogi spokój, czuła się bezpiecznie.

Nie zawsze mogła odwiedzać swoją katedrę. Często zmieniał się rozkład jej zajęć. Nieraz się zastanawiała, czy nie powinna sprzedać tego domu. Młoty nie były w stanie zburzyć wszystkich wspomnień. Nie potrafiła się jednak wyrzec salonu z dużym piecem, tą białą skałą, którą zostawiła. Piec stał się częścią niej samej. Czasami patrzyła nań jak na swój ostatni szaniec.

Potem przyszedł list z Algieru.

I wszystko się zmieniło.

Już nie myślała o opuszczeniu tego domu.

W środę 28 września przyjechała z Hässleholmu do Yollsjo parę minut po trzeciej. Po drodze wstąpiła do sklepu.

Wiedziała, co chce kupić. Zastanawiała się tylko nad słomkami. Na wszelki wypadek wzięła jedno opakowanie. Ekspedientka skinęła głową. Uśmiechnęła się do niej, powiedziała kilka słów o pogodzie, a potem rozmawiały przez chwilę o katastrofie promu. Zapłaciła i udała się do swojego domu na obrzeżach mieściny. Najbliższych sąsiadów nie było. Spędzali w Vollsjö tylko jeden miesiąc w lecie. Byli Niemcami, mieszkali w Hamburgu i przyjeżdżali do Skanii w lipcu. Wtedy się witali – i to wszystko.

Otworzyła drzwi. Zatrzymała się w przedpokoju i nasłuchiwała. Potem weszła do salonu i stanęła przy piecu. Cisza. Chciała, żeby na świecie było tak cicho.

Ten w piecu nie mógł jej słyszeć. Wiedziała, że żyje. Jego oddech i płacz tylko by jej przeszkadzały.

Pomyślała, że powodował nią tajemny impuls. Wtedy, kiedy postanowiła nie sprzedawać domu i nie lokować pieniędzy w banku i kiedy zostawiła piec, którego przeznaczenie stało się jasne po otrzymaniu przesyłki z Algieru, uświadamiającej jej, co musi zrobić.

Z zamyślenia wyrwał ją sygnał zegarka. Za godzinę przyjdą goście. Przedtem powinna nakarmić mężczyznę leżącego w piecu. Niedługo opadnie z sił i nie będzie mógł się bronić. Wyjęła z torebki harmonogram. Ma wolne od niedzieli po południu do wtorku rano. Wtedy się to stanie. Wyciągnie go i powie, o co chodzi.

Jeszcze nie zdecydowała, jak go zabije. Były różne możliwości. Miała czas. Przemyśli to, co zrobił, i będzie wiedziała, jak powinien umrzeć.

Poszła do kuchni podgrzać zupę. Ponieważ dbała o higienę, umyła plastikowy kubek, w którym mu ją podawała. Do drugiego kubka wlała wodę. Codziennie zmniejszała porcje. Dostawał wyłącznie tyle, żeby przeżył. Kiedy wszystko było gotowe, włożyła rękawiczki, wyperfumowała się za uszami i weszła do salonu. W piecu za kilkoma luźnymi kamieniami były drzwiczki zespolone z blisko metrowej długości rurą, które ostrożnie mogła wyciągnąć. Zanim umieściła mężczyznę w piecu, wstawiła tam duży głośnik, wsunęła drzwiczki na miejsce i puściła muzykę na pełny regulator. Nic nie było słychać.

Pochyliła się, żeby go widzieć. Położyła mu rękę na nodze. Nie poruszył się. Zaniepokoiła się, czy przypadkiem nie umarł. Nie. Sapał. Jest osłabiony, pomyślała. Niedługo czas oczekiwania dobiegnie końca.

Kiedy zjadł, pozwoliła mu skorzystać z otworu i wsunęła drzwiczki. Potem pozmywała, ogarnęła kuchnię, usiadła przy stole, wypiła kawę i przejrzała gazetkę zakładową. Zgodnie z nowymi stawkami, od lipca włącznie miała zarabiać sto siedemdziesiąt cztery korony więcej. Spojrzała na zegarek. Robiła to co jakieś dziesięć minut. Ten nawyk stał się częścią jej tożsamości. Życie i praca wymagały starannie dopracowanych harmonogramów. Nic nie sprawiało jej więcej przykrości niż odstępstwo od nich. Nie istniały żadne ale. Zawsze czuła się za to osobiście odpowiedzialna. Wiedziała, że koledzy śmieją się za jej plecami. Bolało ją to, lecz nic nie mówiła. Cisza była częścią niej samej. Jej mechanizmem. Ale nie od początku.

Pamiętała swój głos z dzieciństwa. Mocny i łagodny. Cisza przyszła później. Kiedy zobaczyła krew. I matkę na stole, bliską śmierci. Nie krzyczała. Ukryła się w ciszy. Tam była niewidzialna.

Stało się to właśnie wtedy, gdy płacząca i krwawiąca matka pozbawiła ją siostry, na którą tak długo czekała.

Spojrzała na zegarek. Wkrótce przyjdą. Była środa. Wolałaby, żeby zawsze spotykały się w środy. Wprowadzałoby to określony porządek. Musiała jednak stosować się do harmonogramu, na który nigdy nie będzie miała wpływu.

Ustawiła pięć krzeseł. Z myślą o kameralnym nastroju nie chciała zapraszać więcej osób. Wytworzenie swoistej zażyłości, która ośmieliłaby te kobiety do mówienia, wcale nie było takie proste. Weszła do sypialni i zaczęła zdejmować służbowy strój. Jedna zdjęta część garderoby – jedna modlitwa.

Wspominała. Matka opowiedziała jej o Antoniu, którego na długo przed drugą wojną światową spotkała w pociągu między Kilonią a Monachium. Nie znaleźli miejsc siedzących i przypadkiem stanęli obok siebie w zatłoczonym i zadymionym korytarzu. Była noc. Za brudnymi szybami migotały światełka statków na Renie. I Antonio powiedział, że zostanie katolickim księdzem. Mówił, że msza zaczyna się już wtedy, kiedy księża się przebierają, że zgodnie z rytuałem poddają się procesowi oczyszczenia. Każdej zdejmowanej lub wkładanej części garderoby była przypisana inna modlitwa. Z każdą częścią garderoby przybliżali się do swojej świętej misji.

Opowieść matki o spotkaniu z Antoniem na zawsze wryła jej się w pamięć. Teraz, kiedy uzmysłowiła sobie, że i ona jest kapłanką, która podjęła się wielkiej misji krzewienia sprawiedliwości, zaczęła patrzeć na zmianę ubrania jak na coś więcej niż zwyczajną czynność. Ale odmawiane przez nią modlitwy nie miały nic wspólnego z Bogiem. W chaotycznym i niedorzecznym świecie Bóg był najbardziej niedorzeczny. I nieobecny. Modliła się do siebie sprzed lat, zanim wszystko się dla niej skończyło, zanim matka pozbawiła ją tego, czego najbardziej pragnęła, i zanim ponurzy mężczyźni zaczęli ją przeszywać żmijowatym spojrzeniem.

Przebierała się i kierowała modlitwy do dziecka. Włożyła na siebie ubranie z miękkiego materiału w ciepłych kolorach i miała wrażenie, że zmienia się jej skóra, że nawet ona staje się częścią jej dzieciństwa.

Na końcu włożyła perukę i okulary. Wybrzmiała ostatnia modlitwa: „Patataj, patataj, konik nie ma imienia, nie ma imienia, nie ma imienia…”

Na podwórze wjechał pierwszy samochód. Przyjrzała się swojej twarzy w dużym lustrze. Nie była to Śpiąca Królewna, która obudziła się z koszmaru, tylko Kopciuszek.

Wszystko gotowe. Jest kim innym. Wsunęła służbowy strój do plastikowego pokrowca, wygładziła narzutę na łóżku i opuściła sypialnię. Choć nikt prócz niej by tam nie wszedł, przekręciła klucz w drzwiach i nacisnęła klamkę, żeby się upewnić, czy zamknęła.

Zjawiły się tuż przed szóstą. Jedna z kobiet nie przyszła. Poprzedniego dnia wieczorem dostała bóli i została odwieziona do szpitala. Dwa tygodnie przed terminem. Możliwe, że już urodziła.

Postanowiła ją odwiedzić następnego dnia. Chciała ją zobaczyć. Chciała zobaczyć jej twarz po tym wszystkim, co przeżyła.

Potem wysłuchała ich relacji. Od czasu do czasu zapisywała coś w notatniku. Ale były to tylko liczby. Bez przerwy układała harmonogramy. Cyfry, godziny, odległości. Taka zabawa towarzysząca jej od zawsze i coraz bardziej przypominająca zaklinanie rzeczywistości. Nie musiała niczego notować. Wszystkie słowa wypowiadane zalęknionymi głosami, udręka, której miały odwagę dać wyraz, głęboko zapadały jej w pamięć. Widziała, że odczuwają ulgę. Może tylko przez chwilę, ale czym jest życie jak nie chwilą? Jeszcze jeden harmonogram. Nakładające się na siebie godziny. Życie można porównać do wahadła. Kołysze się między cierpieniem i uśmierzaniem bólu. Zawsze. Bez końca.

Stamtąd, gdzie siedziała, mogła widzieć duży piec. Salon spowijał ciepły półmrok. Kobiece światło. I piec podobny do nieruchomej, głuchej skały pośrodku oceanu.

Rozmawiały przez dwie godziny. Potem wypiły herbatę w kuchni. Znały datę następnego spotkania. Nigdy nie miały wątpliwości co do terminów, które im wyznaczała.

O wpół do dziewiątej wyszła z nimi na podwórze. Podawała dłoń na pożegnanie i przyjmowała wyrazy wdzięczności. Kiedy zniknął ostatni samochód, wróciła do domu.

W sypialni przebrała się, zdjęła perukę i okulary i wzięła służbowy strój w plastikowym pokrowcu. W kuchni umyła filiżanki, po czym pogasiła wszystkie światła i wzięła torebkę.

Przez moment stała przy piecu. Było bardzo cicho.

Opuściła dom. Mżyło. Wsiadła do samochodu i pojechała do Ystadu.

Przed północą była już w swoim łóżku i spała.

5

W czwartkowy poranek Wallander obudził się wypoczęty. Dolegliwości żołądkowe zniknęły bez śladu. Wstał parę minut po szóstej. Termometr za kuchennym oknem pokazywał plus pięć stopni. Niebo przesłaniały ciężkie chmury. Ulice były mokre. Ale nie padało. Był w komendzie chwilę po siódmej. Panował tu jeszcze poranny spokój. Idąc korytarzem do swojego pokoju, zastanawiał się, czy udało im się odnaleźć Holgera Erikssona. Zdjął kurtkę i usiadł. Na biurku leżało kilka kartek z numerami telefonów. Ebba przypominała mu o wizycie u optyka. Kompletnie o tym zapomniał. Wiedział jednak, że to konieczne. Musi mieć okulary do czytania. Gdy zbyt długo ślęczał nad papierami, zaczynała go boleć głowa, litery się zlewały i rozmazywały. Niedługo skończy czterdzieści siedem lat. Cóż, wiek dawał o sobie znać. Na innej kartce prosił o kontakt Per Åkeson. Ponieważ Åkeson był rannym ptaszkiem, od razu wybrał numer do prokuratury, która mieściła się w gmachu komendy. Dowiedział się, że Åkeson cały dzień będzie w Malmö. Odłożył kartkę i poszedł po kawę. Potem, odchyliwszy się na krześle, próbował obmyślić strategię dochodzenia w sprawie przemytu samochodów. W przestępczości zorganizowanej najczęściej jest jakiś słaby punkt, nadwątlałe ogniwo, które może pęknąć, jeśli się je dostatecznie mocno obciąży. Żeby zapewnić sobie cień szansy na złapanie przemytników, muszą się skupić na znalezieniu tego punktu.

Jego rozmyślania przerwał dzwonek telefonu.

– Witaj w pracy – powiedziała Lisa Holgersson, ich nowy szef. – Jak podróż?

– Bardzo udana.

– Odkrywa się rodziców na nowo.

– A rodzice inaczej patrzą na swoje dzieci.

Na chwilę go przeprosiła. Wallander usłyszał, że ktoś wszedł do jej pokoju. Pomyślał, że Bjork nigdy by go nie spytał o podróż.

– Byłam parę dni w Sztokholmie – odezwała się po kilkunastu sekundach. – Było mniej przyjemnie.

– Co tym razem wykombinowali?

– Myślę o „Estonii”. O policjantach, którzy zginęli.

Wallander milczał. Sam powinien był o tym pomyśleć.

– Chyba rozumiesz, jaki panował nastrój – podjęła. – Nie mogliśmy przecież siedzieć i dyskutować wyłącznie o problemach koordynacji działań naczelnego wydziału kryminalnego i wydziałów lokalnych.

– Wszyscy jesteśmy bezsilni wobec śmierci. Chociaż może nie powinno tak być. Za dużo widzieliśmy. Wydaje nam się, że do tego przywykliśmy. Ale to nieprawda.

– Pewnej wietrznej nocy tonie prom i nagle śmierć znowu staje się w Szwecji widoczna. Po latach coraz skrzętniejszego jej ukrywania i negowania.

– Z pewnością masz rację. Mimo że tak o tym nie myślałem.

Odchrząknęła.

– Omawialiśmy problemy koordynacji – podjęła – i ciągle powracającą sprawę priorytetów.

– Powinniśmy łapać przestępców – powiedział Wallander. – Doprowadzać ich do sądu i zbierać niepodważalne dowody.

Westchnęła.

– Gdyby to było takie proste.

– Cieszę się, że nie jestem szefem.

– Sama się czasem zastanawiam…

Wallander sądził, że zakończy rozmowę, ale się pomylił.

– Obiecałam – powiedziała po chwili – że będziesz w szkole policyjnej na początku grudnia. Chcą, żebyś miał wykład na temat śledztwa, które prowadziliśmy w lecie. Jeśli dobrze zrozumiałam, zażądali tego uczniowie.

Wallander się przeraził.

– Nie poradzę sobie. Nie mogę stanąć przed grupą ludzi i udawać, że ich uczę. Niech to zrobi kto inny. Martinsson jest dobry w mówieniu. Kiedyś powinien zostać politykiem.

– Obiecałam, że przyjedziesz. – Roześmiała się. – Na pewno dobrze ci pójdzie.

– Rozchoruję się.

– Do grudnia daleko. Porozmawiamy o tym później. Chciałam się jedynie dowiedzieć, jak się udała podróż. I już wiem.

– A tutaj spokój. Jest tylko jedno zaginięcie. Inni się tym zajmują.

– Zaginięcie?

Wallander krótko zreferował przebieg wtorkowej rozmowy ze Svenem Tyrenem, którego zaniepokoiło to, że Holgera Erikssona nie było w domu i że nie odebrał ropy.

– Jak często za zaginięciami kryje się coś poważnego? – zapytała. – Co mówią statystyki?

– Nie wiem, co mówią, ale wiem, że rzadko dochodzi do przestępstwa lub nieszczęśliwego wypadku. Ludzie starzy i zgrzybiali gubią się, a młodzież przeważnie wyraża w ten sposób bunt przeciwko rodzicom albo łaknie przygód. Naprawdę rzadko zdarza się coś poważnego.

Wallander przypomniał sobie ostatni taki wypadek sprzed kilku lat. Z przykrością pomyślał o zaginionej agentce handlu nieruchomościami, którą odnaleziono martwą w studni. Było to jedno z najbardziej nieprzyjemnych doświadczeń w jego policyjnej karierze.

Zakończyli rozmowę. Wallander nie miał zamiaru prowadzić żadnych wykładów w szkole policyjnej. Schlebiało mu, rzecz jasna, że go o to poproszono. Ale niechęć była silniejsza. Na pewno uda mu się namówić Martinssona, żeby go wyręczył.

Wrócił do przemytu samochodów. Szukał słabego punktu, który pozwoliłby im na rozbicie całej grupy. Tuż po ósmej poszedł po następną kawę. Przy okazji wziął kilka sucharków. Żołądek milczał. Właśnie usiadł, kiedy do drzwi zapukał Martinsson.

– Lepiej się czujesz? – spytał, wchodząc do pokoju.

– W porządku. Co z Holgerem Erikssonem?

Martinsson popatrzył na niego pytająco.

– Z kim?

– Z Holgerem Erikssonem. Tym, który zaginął. Wypełniłem formularz. Mówiłem ci o nim przez telefon.

Martinsson pokręcił głową.

– Kiedy?

– Wczoraj rano. Kiedy byłem chory.

– W ogóle to do mnie nie dotarło. Byłem przejęty katastrofą promu.

Wallander wstał.

– Czy Hansson już przyszedł? – spytał. – Musimy się tym natychmiast zająć.

– Widziałem go na korytarzu.

Poszli do pokoju Hanssona, który siedział i wpatrywał się w zdrapkę. Na ich widok podarł ją i wyrzucił do kosza.

– Holger Eriksson – zaczął Wallander. – Człowiek, który być może zaginął. Pamiętasz cysternę, która we wtorek zablokowała wjazd do komendy?

Hansson skinął głową.

– Sven Tyren – kontynuował Wallander. – Wedle twojej pamięci był zamieszany w kilka pobić.

– Pamiętam – powiedział Hansson.

Wallander z trudem ukrywał zniecierpliwienie.

– Sven Tyren zgłosił zaginięcie Holgera Erikssona. Pojechałem do domu Erikssona, napisałem raport, a wczoraj rano zadzwoniłem do was i przekazałem wiadomość, żebyście się tym zajęli. Uznałem, że sprawa jest poważna.

– Nic się z tym nie działo – przyznał Martinsson. – Całą odpowiedzialność biorę na siebie.

Wallander nie mógł się złościć.

– To nie powinno się było zdarzyć. Ale możemy przyjąć, że zaszły nieprzewidziane okoliczności. Pojadę tam jeszcze raz. Jeśli go nie będzie, rozpoczniemy poszukiwania. Mam nadzieję, że nie znajdziemy go martwego. Biorąc pod uwagę to, że przez całą dobę nic nie robiliśmy.

– Czy zarządzimy przeczesywanie terenu? – spytał Martinsson.

– Jeszcze nie. Najpierw tam pojadę. Odezwę się.

Wallander poszedł do siebie i odszukał w książce telefonicznej numer telefonu OK. Po pierwszym sygnale zgłosiła się jakaś młoda dziewczyna. Wallander przedstawił się i poprosił o kontakt ze Svenem Tyrenem.

– Rozwozi ropę – powiedziała. – Ale ma telefon w kabinie.

Wallander zapisał numer na marginesie okólnika Głównego Zarządu Policji. I zadzwonił. W słuchawce zatrzeszczało.

– Chyba ma pan rację, że Holger Eriksson zaginął.

– Jasne, kurna, że mam rację – odparł Tyren. – Trzeba było aż tyle czasu, żeby to zrozumieć?

Wallander darował sobie odpowiedź.

– Czy ma pan coś jeszcze do dodania? – zapytał.

– Niby co?

– Sam pan wie najlepiej. Czy Holger Eriksson nie ma jakichś krewnych, których czasami odwiedza? Czy nigdy nigdzie nie wyjeżdża? Kto go zna najlepiej? Wszystko, co pomogłoby w sensownym wyjaśnieniu, dlaczego zniknął.

– Nie ma żadnego sensownego wyjaśnienia. Już to mówiłem. Dlatego poszedłem na policję.

Wallander zastanawiał się. Sven Tyren nie miał powodów, żeby kłamać. Jego niepokój był absolutnie szczery.

– Gdzie pan jest? – spytał Wallander.

– Wracam z Malmö. Byłem w terminalu, żeby uzupełnić ropę.

– Jadę do domu Erikssona. Czy możemy się tam spotkać?

– Tak. Będę w ciągu godziny. Muszę tylko zawieźć trochę ropy do domu opieki. Starsi ludzie nie powinni marznąć, prawda?

Wallander zakończył rozmowę, po czym opuścił komendę. Zaczęło mżyć.

Czuł się nieswojo. Gdyby nie rozstrój żołądka, nigdy nie doszłoby do nieporozumienia.

Był przekonany, że Sven Tyren miał powody do niepokoju. Wiedział o tym już we wtorek. A od wtorku sprawa nie ruszyła z miejsca.

Kiedy dojechał do domu Holgera Erikssona, deszcz przybrał na sile. Wyjął kalosze z bagażnika. W skrzynce pocztowej leżała gazeta i kilka listów. Podszedł do drzwi i zadzwonił. Cisza. Otworzył zamki zapasowymi kluczami. Próbował się zorientować, czy nic się nie zmieniło. Nie, wszystko było tak, jak to zapamiętał. Pusty futerał na lornetkę w przedpokoju. Wiersz na biurku. Wyszedł na podwórze. Przez chwilę stał bez ruchu i w zamyśleniu patrzył na psią klatkę. Gdzieś na polu krzyczały wrony. Pewnie martwy zając, pomyślał. Przyniósł z samochodu latarkę i metodycznie zaczął przeszukiwać dom. Wszędzie był porządek. Wallander długo podziwiał zadbanego, lśniącego harleya davidsona stojącego w pomieszczeniu służącym za garaż i warsztat.

Usłyszał nadjeżdżający samochód. Przecząco pokręcił głową, kiedy Sven Tyren wysiadł z szoferki cysterny i spojrzał na niego.

– Nie ma go – powiedział.

Weszli do domu. Wallander zaprowadził Tyrena do kuchni. W kieszeni kurtki znalazł kilka złożonych kartek. Ale nie miał długopisu. Pożyczył sobie pióro leżące na biurku obok wiersza o dzięciole średnim.

– Nie mam nic do dodania – burknął Sven Tyren. – Czy nie byłoby lepiej, gdybyście zaczęli go szukać?

– Zawsze wiemy więcej, niż nam się zdaje – zareplikował Wallander, nie ukrywając, że zirytowała go postawa Tyrena.

– O czym na przykład nie wiem, że wiem?

– Czy rozmawiał pan z nim osobiście, kiedy ostatnio zamawiał ropę?

– Zadzwonił do biura. Mamy tam dziewczynę. To ona wypisuje mi zlecenia. Zawsze wie, gdzie jestem. Rozmawiam z nią przez telefon kilka razy dziennie.

– Czy kiedy zadzwonił, zachowywał się tak jak zwykle?

– Niech pan ją o to spyta.

– Spytam. Jak się nazywa?

– Rut Eriksson.

Wallander zapisał.

– Zajrzałem tutaj na początku sierpnia – powiedział Tyren. – Wtedy widziałem go ostatni raz. I wtedy był taki jak zwykle. Zaprosił mnie na kawę i przeczytał parę nowych wierszy. Poza tym umiał opowiadać rozmaite historie. Sprośne.

– To znaczy jakie?

– No takie, że się czerwieniłem.

Patrząc na Tyrena, Wallander nagle zdał sobie sprawę, że myśli o ojcu, który też umiał opowiadać sprośne historie.

Redakcja: Anna Brzezińska

Korekta: Magdalena Stajewska, Jadwiga Przeczek, Jadwiga Piller, Elżbieta Jaroszuk

Redakcja techniczna: Urszula Ziętek

Projekt graficzny serii: Marek Goebel

Na I stronie okładki wykorzystano fragment obrazu Louisa Janmota Cauchemar z cyklu Le Poéme de l’âme (Musée des Beaux-Arts de Lyon / © Studio Basset)

Fotografia autora: 2 Lina Ikse Bergman

Wydawnictwo W.A.B.

02-502 Warszawa, Łowicka 31

tel./fax (22) 646 01 74, 646 01 75, 646 05 10, 646 05 11

wab@wab.com.pl

www.wab.com.pl

Skład i łamanie: Komputerowe Usługi Poligraficzne

Piaseczno, Żółkiewskiego 7

ISBN 978-83-89291-53-0

Skład wersji elektronicznej: Aleksandra Łapińska / Virtualo Sp. z o.o.