Copyright © by Wydawnictwo W.A.B., 2007

Wydanie I 

Warszawa 2007

Dla Ani i naszej córki Marysi

Sufizm jest jak ziemia: rzuca się na nią wszystko, co jest brzydkie, ale wszystko, co wychodzi z niej, jest ładne. Jest jak chmura, która zasłania wszystko, i jak kropla deszczu, która wszystko zwilża. (…) Jeśli zobaczyłeś sufiego, który jest podziwiany ze względu na swe cechy, to wiedz, iż jego wnętrze jest zepsute¹.

Muzułmanie
Pakistan, wrzesień 2001

Al-Gunayd powiedział: Jeśli zobaczysz nowicjusza sufizmu, który ma upodobanie w słuchaniu (sama), tedy wiedz, iż w nim pozostaje coś z lenistwa.

W czwartkowe popołudnie idę jak zwykle na koncert muzyki religijnej kawwali odbywający się w podziemiach grobowca Gandź Bakśa, patrona miasta. Na przodzie sceny główny wokalista, który tuszą dorównuje najjaśniejszej gwieździe tego gatunku, Nusratowi Fatehowi Alemu Khanowi. Obok niego nieco chudszy „drugi głos”, artysta, który gra także na indyjskiej harmonii. Za nimi tablista i bębniarz oraz chór, który akompaniuje i klaszcze do rytmu. Publiczność rozkłada się na zimnej, śnieżnobiałej marmurowej posadzce. Niektórzy wpadają tu tylko na chwilę, by odpocząć od rozgrzanej i brudnej ulicy. Inni przychodzą specjalnie na występ, zjawiają się w każdy czwartek. Pierwsze dźwięki harmonii uciszają zgromadzony tłum.

Po długim preludium zalega nagle cisza. Wówczas gruby wokalista wyciąga dramatycznym gestem ręce przed siebie i śpiewa: „Świat został stworzony dla człowieka, człowiek został stworzony dla świata (…). W obliczu Twojej wspaniałości, Boże! Jak mogę odpokutować swoje grzechy?” Po tych słowach do jego głosu dołączają instrumenty oraz klaskanie zespołu. Przy kolejnych zwrotkach muzyka staje się coraz szybsza, publiczność zaczyna kiwać się do rytmu. Kiedy wokalista powtarza w kółko linijki refrenu: „Miłosierny i potężny Boże! Boże! Sprawiedliwy i wielkoduszny Boże! Boże!”, wtóruje mu chór. Potem tempo staje się tak szybkie, że słowa poematu zaczynają zamieniać się w niezrozumiałe dźwięki, mogę wychwycić tylko jedno, stale się powtarzające – „Allah”, czyli „Bóg”. Spośród grona słuchających wstaje starszy mężczyzna, ubrany w czysty, świeżo wyprasowany strój. Na szyi ma czerwono-zielo-ny szal, długie włosy splecione w warkoczyki spływają mu aż do pasa. Kłania się muzykom i zaczyna wirować w miejscu tuż pod głośnikami. Na jego twarzy widnieje szeroki uśmiech. Także inni mężczyźni wstają z miejsc i tańczą przed zespołem kawwali, sypiąc na muzyków banknoty. Muzycy, nie przerywając gry, dziękują gestami za pieniądze. Część publiczności nie rusza się z miejsca – siedząc, kiwa głowami, mruczy pod nosem słowa pieśni. Kiedy lider zespołu wyciąga dłonie, jakby chciał dosięgnąć odległego Boga, widzowie powtarzają jego gesty. Ręce muzyków i publiczności podkreślają rytm i frazy tekstu. W trakcie jednej z pieśni trwającej kilkanaście bądź kilkadziesiąt minut artyści i słuchacze wpadają w całkowity trans. Po koncercie czuję się naładowany pozytywną energią, podbudowany atmosferą, jaka panuje w podziemiach grobowca muzułmańskiego filozofa. Wychodzę na ulicę, gdzie we wściekłym upale kłębi się tłum, pędzą samochody i riksze, nawołują sprzedawcy. Chcę usłyszeć więcej muzyki, zanurzyć się jeszcze w pieśniach, wieczorem idę więc na kolejny koncert religijny.

Jest koniec września 2001 roku, kilkanaście dni temu miały miejsce zamachy terrorystyczne w USA. Pomimo późnej godziny w Lahaur jest gorąco i parno. Siedzę na schodkach grobu osoby spokrewnionej z Śahem Dźamalem, muzułmaninem z XVII wieku. Mauzoleum mistrza znajduje się na dziedzińcu starego meczetu, jest małym budynkiem z białego marmuru zwieńczonym kopułą. W środku grób sufiego pokryty kwiatami.

Na drugim dziedzińcu meczetu na podwyższeniach stoją skromniejsze nagrobki jego uczniów i krewnych.

Tutaj odbywają się koncerty. Wciśnięty pomiędzy siedzących facetów, rozglądam się niepewnie dookoła. Widzę morze wąsów i koszul, ciemnych twarzy, ujara-nych oczu. Podczas koncertu kawwali było dużo spokojniej, tam nikt nie palił, nie jadł, nie pił. Nawet żebracy, którzy odpoczywali przy muzyce, byli na niej skupieni. Tu cały czas trwa produkcja dżointów z haszyszu. Pakistańczycy najpierw opróżniają bibułki papierosów i na dłoni mieszają tytoń z pokruszoną po podgrzaniu grudą „czekolady”, potem mieszankę tę wbijają z powrotem do środka. Niektórzy siedzą tuż u stóp muzyków, gdzie dźwięk wielkich pendżabskich bębnów wręcz ogłusza. Ktoś wyjaśnia mi, że bębniarzami są bracia, Mittu i Gunga Sainowie. Mam wrażenie, że świetnie dziś grają, a może tylko tak mi się wydaje, ponieważ nigdy wcześniej ich nie słyszałem. Niektórzy słuchacze potrząsają głową w rytm, aż do utraty przytomności. Tłum co jakiś czas skanduje: „Ali!”, podobnie jak na poprzednim koncercie, w którym uczestniczyłem. Wspominają najważniejszą postać mistycznego islamu, stryjecznego brata Mahometa i męża jego jedynej córki, Fatimy. Prorok miał powiedzieć: „Ja jestem miastem wiedzy, a Ali jest do niego bramą”, ponieważ zięć był jego sekretarzem, jednym z pierwszych nawróconych i najlepszych uczniów. Niektórzy z tych mężczyzn wydają się nie znać najważniejszych przypowieści o ostatnim ze sprawiedliwych kalifów-następców Proroka. Wielu pochłoniętych rozmowami i paleniem w ogóle nie zwraca uwagi na religijną muzykę. Spotykają się w grobowcu świętego jak znajomi w knajpie, jak zachodnia młodzież w klubie. Tu mogą spokojnie palić haszysz, ponieważ przed wiekami jacyś mistycy używali narkotyku jako „wehikułu prowadzącego do Boga”. Mężczyźni są przyjaźni, częstują skrętami, ale wiem, że bywają nieobliczalni, a nieprzytomny tłum potrafi zgnieść nieuważnych gości. Ameryka przygotowuje się do inwazji na Afganistan, więc w Pakistanie, po sąsiedzku, ludzie patrzą na białych z zaciekawieniem i pewną podejrzliwością, lecz świąteczna atmosfera imprezy szybko zaciera podziały. Piątek jest tradycyjnie najważniejszym dniem tygodnia muzułmańskiego, wolnym od pracy i poświęconym wspólnej modlitwie. Czwartkowe popołudnie i wieczór to zwyczajowa pora ludowych ceremonii odprawianych na grobach świętych; pod względem formy mogą się one kojarzyć z balangą.

Grób Śaha Dźamala ukryty jest w labiryncie wąskich uliczek jednej ze starych części Lahaur. Mistyków takich jak on było w dolinie rzeki Indus tysiące, dlatego dziś w każdym zakątku krainy można natknąć się na ich groby: od małych, ledwo widocznych płyt gdzieś pod świętym drzewem aż po wielkie budowle wzniesione na cześć tych najbardziej znanych. Do małego mauzoleum Dźamala trafiają najczęściej podróżnicy prowadzeni przez Malika, właściciela popularnego hotelu zawsze pełnego młodych turystów. Święty należał do jednej z najpotężniejszych organizacji muzułmańskich – do sufickiego bractwa Kadirija. W tamtą czwartkową noc, w pierwszych dniach „wojny z terroryzmem”, o sufich wiem niewiele ponad to, że są muzułmańskimi mistykami. Ascetami, którzy „mało jedzą, mało śpią i mało mówią”, aby ponownie połączyć się z Bogiem. Niektóre grupy nie wahały się wprawiać w trans podczas ceremonii sama – słuchania muzyki i poezji, lub sięgały po narkotyki. Śah Dźamal to jeden z tych mazarów, świętych grobowców, gdzie haszysz i heroina przestają być sposobem na dotarcie do Absolutu. Stają się tutaj celem samym w sobie, wielu gości nie dba nawet o zachowanie religijnych pozorów. Królują dilerzy, którzy dostarczają „wiernym” narkotyki. Zdarza się, że w poniedziałek rano na stopniach meczetu leżą ciała ludzi zmarłych wskutek przedawkowania heroiny. Jest to bodaj najgorsze miejsce do nawiązywania pierwszych kontaktów z sufizmem, nawet w jego popularnej wersji. Chyba nigdy nie trafiłbym tam sam, choć później powracałem do tego miejsca wielokrotnie, w 2001 i 2002 roku na motocyklu Mittu Saina, który chciał pomodlić się przed koncertem, lub z innymi spragnionymi religijnych przygód wędrowcami z hotelu Malika, marnego kustosza sufickich tajemnic.

Każda z czwartkowych imprez tonie w rytmie bębnów i oparach haszyszu. Sam nie palę, ale stężenie dymu w powietrzu przekracza wszelkie dopuszczalne normy.

Za każdym razem tłum ludzi, ścisk, zapach potu i muzyka – amok, w którym łatwo się zagubić. Początkowo nie znam etykiety, nie wiem, kiedy zdjąć buty, a kiedy nie. Nie wiem, że przestrzeń przed muzykami staje się święta i wkracza się w nią na bosaka. Zresztą ludowe ceremonie w Lahaur nie są skodyfikowane i każda reguła może ulegać zmianie. W mój pierwszy czwartek w ogóle nic nie rozumiem. To musi być urs, rocznica śmierci mistyka – jego zaślubin z Bogiem. Ulice wokół meczetu przy grobie pełne orszaków niosących ćadary – dziękczynne proporce. Może to nawet nie Śah Dźamal, może jeden z tysięcy innych mazarów, którymi pokryty jest cały subkontynent. Podczas kolejnych czwartków w Pakistanie i ursów różnych świętych dotykam błogosławionych marmurowych płyt, pod którymi spoczywają niewymieniani w żadnych książkach mistrzowie sprzed wieków. Święci, których imion Sainowie zapraszani do ich grobowców na koncerty czasem nie są pewni, choć zawsze mówią o nich „very big sufi”.

Wtedy, za pierwszym razem, muzycy grają przez parę godzin bez przerwy. Dwa bębny w ich rękach stają się orkiestrą utrzymującą szaleńcze tempo. Kiedy jeden zwalnia rytm, przyspiesza drugi. Tłum wpada w ekstazę, tak jak na koncercie kawwali, i skanduje wraz z Mittu modlitwy i religijne hasła, między innymi „Mast Kalandar!” Nie ma tutaj całego zespołu jak na wcześniejszym występie. Słowa religijnych pieśni zostają sprowadzone do paru okrzyków, ale atmosfera jest podobna, jeszcze bardziej ekstatyczna. Nieprzytomni, spoceni tancerze wirują i podskakują wokół instrumentów, zachęcani okrzykami publiczności i muzyków. Zewsząd sypią się banknoty, które obstawa Sainów zbiera do toreb.

Po tym koncercie, późno w nocy, piliśmy z braćmi herbatę w małym, ciemnym lokalu u wejścia do meczetu, gdzie znajduje się grobowiec świętego z XVII wieku. Dwaj bębniarze, dzicy i tajemniczy, stali się zwykłymi facetami, którzy na kolanach trzymają swoje dzieci i dopytują się, czy dobrze zagrali. Wtedy się w nich zakochałem. Chciałem zrozumieć, o co im chodzi, dlaczego grają na bębnach, jak ich występy mają się do muzyki kawwali, którą słyszałem wcześniej tego dnia? Co znaczą ich okrzyki? Jak żyją i co myślą? Kim właściwie są? Muzułmanami czy jakimiś heretykami? Jakie jest ich miejsce w życiu religijnym Pakistanu, czy takie noce jak ta na grobowcu Dźamala to zjawisko powszechne, czy wyjątek od reguły?

Podczas kolejnych wizyt w Lahaur wracałem do Mittu i Gungi Sainów, by spędzić z nimi trochę czasu i lepiej ich poznać. Za pierwszym razem czułem się ogłuszony, z całego tego zamieszania nie rozumiałem nic, wiedziałem jeszcze mniej niż przedtem. Miałem wrażenie, że w krótkim okrzyku „Mast Kalandar!” ukryta jest cała tajemnica spektaklu oglądanego co czwartek w Lahaur. Rozwikływanie znaczeń i kontekstów tego, co skandował Mittu, zajęło mi kilka lat – były to lata studiów na Uniwersytecie Warszawskim, przeplatane wyjazdami do Pakistanu.

kabutar

Po złotym roleksie Mittu Saina przechadzają się muchy. Na jego zniszczonych dłoniach, oprócz taniej podróbki zegarka, pobłyskują pierścienie zdobne czerwonymi kamieniami. Rubinową barwą mieni się też kolczyk w jego prawym uchu. „To agat, który nosił Prorok, niech Bóg mu pobłogosławi i obdarzy go pokojem” – wyjaśnia Mittu. Posługując się mieszaniną urdu, pendżabskiego oraz angielskiego, opowiada o Muhammadzie Ibn AbdAllahu, znanym w Polsce jako Mahomet, urodzonym i żyjącym tysiące kilometrów stąd, na Półwyspie Arabskim, w VII wieku ery chrześcijańskiej. Sain mówi o nim z ogromnym szacunkiem.

Dłonie Mittu i jego starszego brata są obtarte i twarde od grania na bębnach, ale dzięki biżuterii prezentują się efektownie. Niektóre kamienie okolone są małymi sztucznymi diamencikami, które lśnią w słońcu. Na piersiach Sainowie noszą większe ozdoby, w błyskotkach odbijają się ich twarze. Dla braci kamienie są znakiem społecznego i religijnego prestiżu. Na straganie, jakich pełno na ulicach, można kupić okazały pierścień lub naszyjnik już za dwieście rupii, czyli mniej więcej dwadzieścia złotych. Plastikowe imitacje kosztują grosze.

Sainowie każdy pierścień przywieźli z innej pielgrzymki. „Jeśli twoje serce jest czyste, otrzymasz wielką siłę z kamienia”. Próbując wytłumaczyć skomplikowane kwestie, Mittu dokonuje wręcz cyrkowych sztuczek, żonglując swym ubogim angielskim słownictwem. Na szczęście znam też podstawy urdu – języka urzędowego Pakistanu, ale to nie zawsze wystarcza do wyjaśniania religijnych zawiłości. Dlatego, żeby zrozumieć sposób życia braci, muszę uciekać się też do innych źródeł informacji.

Z tego, co słyszę, wnioskuję, że błyskotki zachowują moc świętych miejsc, z których je przywieziono, pod warunkiem że kupiono je w dobrej intencji, jako pamiątkę i nagrodę za trud pielgrzymki. Bracia, aby nie skalać religijnych symboli, idąc do toalety, zdejmują całą biżuterię, którą są obwieszeni. Na kamieniach wyryte są imiona Stwórcy lub cytaty z Koranu, Księgi zawierającej boskie objawienie.

Starszy brat Mittu nosi imię Gunga. Na dach, gdzie siedzimy, wdrapuje się jego czteroletnia córeczka. Włosy ma spięte gumkami w parę małych kucyków, ubrana jest w trochę przybrudzoną długą koszulkę. Potężnie zbudowany ojciec bierze małą na kolana i czule obejmuje. Jego długie i kręcone, bardzo ciemne włosy zakrywają twarz dziewczynki. Coś sobie szepczą do ucha, a może tylko tak mi się wydaje, ponieważ córka jest głuchoniema. Ojciec wyciąga z kieszeni banknot pięciorupiowy. Mała, zawstydzona moją obecnością, chowa się pod ramię Gungi, który pieszczotliwie czochra jej włosy, całuje w czoło i odstawia dziewczynkę na ziemię. Pogoniona delikatnym klapsem wraca na dół – do mamy, która na naftowym palniku przygotowu – je na obiad placki ćapati, zastępujące tu chleb. Dzieci i kobiety jedzą dopiero w drugiej kolejności, najpierw mężczyźni.

Przed chwilą muzycy przedstawili mi całą rodzinę, w kolejności zgodnej z obowiązującą tu hierarchią. Najpierw Abba, Inajat Ali, czyli traktowany przez nich zawsze z największym szacunkiem ojciec. Jest bębniarzem, to on wyszkolił synów. Po nim wiecznie skłócona z mężem sześćdziesięcioletnia matka, która pilnuje rodzinnych finansów. Nigdy nie poznałem jej imienia, zawsze występowała jako Amma, czyli mama. Najważniejszą z pozostałych kobiet jest Fatima, pryszczata żona Gungi, zbudowana równie potężnie jak on. Zawsze uśmiechnięta i wesoła, wychwalana przez małżonka gestem dwóch kciuków uniesionych do góry. Śliczna dwudziestoletnia żona Mittu wygląda jak nastolatka i zajmuje kolejne miejsce w hierarchii kobiet domu. Rzadko się odzywa i chyba nie przyjaźni się z mężem, tak jak Fatima z jego starszym bratem. Imiona tych pendżabskich kobiet w ustach Sainów najczęściej zastępuje określenie „moja żona”. Większą wagę przykładają do imion męskich.

Syn Mittu, mały Ali, w przyszłości ma kontynuować tradycję bębniarską. Nie ukończył jeszcze dwóch lat, zostały mu więc najwyżej cztery, zanim zacznie się uczyć gry na instrumencie. Na razie wszyscy go rozpieszczają jako jedynego męskiego potomka Sainów. Dopiero po nim przedstawiana jest żona i dzieci najstarszego brata, który pracuje jako kierowca autobusu i, ponieważ nie jest artystą, zajmuje niską pozycję w rodzinnej hierarchii. Przeszedł niedawno poważną operację sfinansowaną przez Mittu i Gungę. Dwadzieścia tysięcy rupii poszło na łapówki w państwowym szpitalu. Jak wielu innych Pakistańczyków, muzycy nie płacą żadnych podatków, trudno się więc dziwić, że państwo nie jest w stanie zapewnić bezpłatnej opieki medycznej. Na samym końcu poznaję Sonię, ich ulubioną młodszą siostrę. Dziewczyna ma czternaście lat, na razie chodzi do szkoły, ale już wkrótce ojciec i bracia wspólnie podejmą decyzję, za kogo ją wydać. Starsza siostra nie mieszka już z rodzicami, jest żoną Pappu Saina – innego mistrza bębnów, bardziej znanego od Mittu i Gungi i wbrew pozorom niespokrewnionego z nimi. Według pewnej pakistańskiej gazety zamieszany jest w zabójstwo.

Cała rodzina mieszka razem, ale każde małżeństwo ma własny pokój, a raczej mały pokoik, w którym układa się do snu razem z dziećmi. Żony oddzielnie gotują dla swoich mężów i dzieci, a niezamężna siostra dla siebie oraz Ammy i Abby. Posiłki, niezależnie od pory dnia, składają się z placków ćapati, ryżu i warzyw. Kobiety nie zarabiają pieniędzy, pracują tylko w domu, zmieniając się przy jedynym palniku stojącym w otwartym przedpokoju na piętrze. Tak jak mężczyźni, ubierają się w spodnie i długie koszule, ale szersze i bardziej kolorowe. Na nadgarstkach noszą barwne bransolety, w nosie i uszach kolczyki. Włosy zasłaniają dupattą, czyli szalem, który ukrywa kształty, spływając z głowy na ramiona i piersi. Najmłodsza siostra owija się tkaniną szczelnie, chowając twarz, a babcia pozwala, by materiał swobodnie spływał z jej głowy. Dupatta chroni przed ostrymi promieniami słońca, przed wszechobecnym kurzem i brudem. Roznosi też jednak zarazki, ponieważ często służy jako podręczna ścierka do wycierania talerzy i nosów dzieci. Wcześniej tak bliski kontakt z pakistańskimi kobietami miałem jedynie pośród ismailitów, stanowiących najbardziej liberalny odłam islamu. Ortodoksyjni muzułmanie, u których często gościłem, nigdy nie przedstawiali pań domu. Przebywały one w osobnym budynku albo w części oddzielonej od salonów, skąd synowie lub najmłodsze dziewczynki przynosili pyszne posiłki. Sainowie otworzyli przede mną dom, ale ich żony i siostry krępują się w towarzystwie obcych. Spłoszone uciekają lub chichoczą, nieprzyzwyczajone do kontaktu z nieznanym mężczyzną, tym bardziej jeśli przyjechał z Europy. Tylko najstarsze, żona Gungi i jej teściowa, chętnie rozmawiają i kłócą się ze mną jak równy z równym.

W budynku nie ma krzeseł ani stołów. Jada się i sypia na rozłożonej macie lub na ćarpai, typowym w Pakistanie i Indiach wielofunkcyjnym łóżku w postaci drewnianej ramy wyplatanej grubymi sznurami. W przydrożnych knajpach ćarpai nocą służą podróżnym do spania, a za dnia jako stoły; podobnie jest tutaj. Nie ma szaf, ubrania przechowywane są w torbach lub zwisają z kołków. Otynkowane i pomalowane ściany ma tylko gościnny pokój na parterze domu Sainów. „Salon” z oddzielnym wejściem prosto od ulicy przystrojony jest dziesiątkami zdjęć braci z różnych etapów kariery. Stoi tam jedyna w domu kanapa i telewizor, dzięki któremu kobiety oglądają czasem hinduskie romanse. Mittu nie lubi filmów pochodzących z Bollywood, indyjskiej fabryki snów w Bombaju, choć w Azji jest to ulubiona rozrywka wielu mężczyzn. Braciom salon służy jako miejsce spotkań z przyjaciółmi. Tutaj Gunga pije z nimi whisky, jeśli w domu nie ma akurat traktowanego z respektem ojca.

W salonie sypia matka z najmłodszą córką, w gorące noce przenoszą się jednak na dach.

Nieotynkowany dom muzyków stoi w wąskiej uliczce na obrzeżach Lahaur, historycznego miasta pakistańskiej części Pendżabu. Ta najbogatsza prowincja bierze swoją nazwę od pandź ab, czyli pięciu wód, dorzecza potężnego Indusu, który płynie przez cały kraj aż do Morza Arabskiego. Jadąc przez ten rolniczy region, mijam niekończące się pola bawełny, ryżu i trzciny cukrowej; widzę kanały irygacyjne i dzieci kąpiące się w nich razem z bawołami. W zimowe noce zdarzają się tu przymrozki, ale już za dnia jest bardzo gorąco.

Teraz, we wrześniu, panują straszne upały. We wnętrzu domu Sainów jest chłodno i przyjemnie, rodzinne hałasy powodują jednak, że nie da się spokojnie rozmawiać. Dlatego siedzimy na dachu, otoczonym niskim murkiem zawieszonym ubraniami. Suszą się tu kolorowe i eleganckie śalwar kamizy, szerokie spodnie i długie koszule, tradycyjny ubiór w całym kraju. Wokół widać dachy sąsiadów, jak ten pełne rupieci i sznurków z praniem. Po zmroku, kiedy chowa się palące słońce, toczy się na nich życie; w ciepłe noce na powietrzu śpią całe rodziny. Domy przypominają małe twierdze: otoczone są wysokimi murami, tak żeby z ulicy nie było widać, co dzieje się w środku. Między ciężkimi bryłami budynków sterczą minarety meczetów, powiewają zielone muzułmańskie flagi, a pomiędzy nimi czarne, symbolizujące szyicki odłam islamu. Na drzewcach tych ostatnich często zatknięta jest wielka metalowa dłoń – pięć palców Fatimy, córki Mahometa i jego pierwszej żony Chadidży, symbol Ludzi Domu – Proroka i jego rodziny.

Pięć razy dziennie, począwszy od przepisanej przez Koran „pory między świtem a porankiem”, słychać dobiegające z minaretów nawoływanie do modlitwy. Dawniej intonowane na żywo przez muezzina, dziś coraz częściej odtwarzane jest z kasety i wzmacniane wielkimi głośnikami. Biada niewiernemu, którego hotelowe okna znajdują się zbyt blisko meczetu. W pakistańskich miastach budziłem się na chwilę, kiedy wierni rozpoczynali dzień od modlitwy. Zawsze żałowałem, że nie potrafię tak wcześnie wstawać, i przykrywszy się poduszką, zasypiałem ponownie.

Z dachu, gdzie rozmawiam z Sainami, widać śmigające po niebie latawce – to ulubiona zabawa dzieci we wszystkich biednych regionach świata. W Afganistanie za czasów reżimu talibów była ona zakazana jako niemoralna, w Pakistanie zaś często się jej urzędowo zabrania, ponieważ latawce powodują wypadki. Do ich puszczania chłopcy używają mocnych, metalowych żyłek, tak ostrych, że przecinają zwisające bezładnie przewody elektryczne lub zaplątują się w kable, powodując spięcia. Władze Pendżabu nie są w stanie zapanować nad nielegalnym poborem mocy i amatorsko zakładanymi instalacjami, łatwiej więc zakazać latawców, co i tak niczego nie zmienia. Słońce praży, z dołu dobiega szum motocykli i spalinowych riksz. Na wąskiej uliczce pomiędzy domami bawią się dzieci, zatrzymują sprzedawcy ze swoimi wózkami. Tutaj nikt nie jeździ na „shopping do hipermarketu” w dniu wolnym od pracy. Zakupy robi się rano na targu, potem dokupuje potrzebne produkty od obwoźnych handlarzy albo w sklepiku na rogu. Na nieustannie zatłoczonej ulicy wciąż się coś dzieje. Przed sąsiednim domem, przywiązany do popsutej latarni, stoi chudy i brudny osiołek. Zwierzak co jakiś czas tarza się w kurzu albo pada na ziemię, zmęczony wdychaniem ciężkiego od spalin powietrza. Leżąc godzinami bez ruchu w pyle, wygląda jak martwy.

Mittu ma około dwudziestu sześciu lat, ile dokładnie – nie wiadomo, w Pakistanie bowiem rzadko prowadzi się precyzyjne rejestry urodzin. Gunga ukończył trzydziestkę, obydwaj więc wyrośli już z latawców. Hodują za to gołębie, przechadzające się teraz po świeżo upranych ubraniach. Ich najważniejsze „zabawki”, dhole – tradycyjne pendżabskie bębny Sainów – leżą zamknięte w oddzielnym pokoju, zapakowane w wielkie torby z napisem „adidas”. Dba o nie cała rodzina, ponieważ wszyscy z nich żyją. Bracia Gunga i Mittu utrzymują cały dom, grając na bębnach w trakcie uroczystości związanych z kultem muzułmańskich mistyków. W Pakistanie wszędzie można spotkać grobowce filozofów i nauczycieli, których Sainowie uważają za cudotwórców i traktują jak szamanów. Bracia są zawodowymi muzykami, oprócz ceremonii religijnych uświetniają też wesela, nagrywają dla radia i telewizji. Bezrobotni są tylko w trakcie ramadanu, kiedy przez miesiąc muzułmanów obowiązuje post od świtu do zachodu słońca. Nie odbywają się wówczas śluby, zamiera życie świeckie. Nieortodoksyjni muzułmanie czczący swoich świętych nie chcą w trakcie postu drażnić konserwatystów. W kraju coraz silniejsze są bowiem wpływy fundamentalistów, którzy te ludowe wierzenia uważają za grzech. Podczas ramadanu nie ma więc pracy i Sainowie siedzą w domu. Tak jak teraz bawią się z dziećmi i gołębiami, Gunga lubi też wsiąść na motocykl i przewieźć kawałek córeczkę, która ciągle prosi o przejażdżkę z ojcem. Mittu czasem jedzie po lody z dziećmi uczepionymi maszyny. Czas upływa pośród drobnych czynności, wydaje mi się, że muzycy są znudzeni, ale to pozory. Po prostu nigdzie im się nie spieszy.

Podczas leniwej rozmowy i przyglądania się ptakom Sainowie przygrywają sobie na kolanie. Mittu prezentuje różne wariacje rytmiczne, Gunga wtóruje mu, wybijając dźwięki brudną stopą. Obydwaj chodzą po domu na bosaka, bogato zdobione trzewiki zdejmują także do gry na bębnach. Mittu, pstrykając palcami, odlicza od jednego do pięciu, rytmy zapamiętuje dzięki różnym słowom, czasem z pomocą rymowanek o Proroku i bohaterach islamu. Przypomina mi się Nusrat Fateh Ali Khan, najlepiej znany na Zachodzie wokalista sufickiej muzyki religijnej. Mistrz włączał do tekstów pieśni terminy oznaczające dane tonacje, co stało się jednym z wyznaczników jego unikatowego stylu.

Kawwali, którego słuchałem w podziemiach grobowca patrona Lahaur, to, w największym uproszczeniu, śpiewana poezja mistyczna. Opiewająca Boga, jego Proroka i potomków Mahometa oraz świętych muzułmańskich ascetów. Większość tekstów oraz melodie powstały przed wiekami, łącząc tradycje klasycznej muzyki indyjskiej i świata islamu, ale w kawwali przez stulecia pojawiły się nowe instrumenty i interpretacje. Gesty oraz sposób śpiewania są przepełnione emocjonalnym, osobistym zaangażowaniem i religijnością artysty. Nusrat Fateh Ali Khan mówił o swoim ojcu, wielkim wokaliście, że po śpiewaniu potrafił płakać przez wiele dni i nie odzywać się do nikogo, zanurzony w kontemplacji. Zarówno muzycy, jak i słuchacze powinni w trakcie koncertu oderwać się od codziennej rzeczywistości, uwolnić ducha i doznać stanu oświecenia. O jednym z mistrzów muzułmańskich opowiadano, że słysząc w kawwali słowa o „męczennikach ginących od sztyletu oddania się Bogu”, umierał. Potem zmartwychwstawał przy kolejnej linijce: „Niewidzialny przywraca męczenników do życia każdego ranka”. Tak wielka miała być siła pieśni.

Podobny jest cel muzyki granej przez Mittu i Gun-gę. Za pomocą prostszych środków mają wprawić siebie i słuchaczy w religijne uniesienie. Sainowie są tylko bębniarzami, ale kiedy improwizują, odlatują tak jak Nusrat Fateh Ali Khan i bez końca ciągną coraz bardziej skomplikowane rytmy. Mogliby zawstydzić zachodnich specjalistów od muzyki elektronicznej, tworzących takie połamane „beaty” na komputerach.

sny

Wkrótce znowu usłyszę, jak Mittu i Gunga grają na prawdziwych instrumentach. Mamy spotkać się ponownie na ursie, czyli rocznicy śmierci jednego ze świętych, nazywanego przez braci wielkim sufim. Zgodnie z tradycją odejście mistrza duchowego z tego świata to okazja do radosnych ceremonii, podczas których grają muzycy tacy jak Sainowie. Świętych muzułmańskich, określanych na Wschodzie jako sufi, jest więcej niż chrześcijańskich w kalendarzu. Niektórzy, jak założyciel bractwa Kadirija, do którego należał Śah Dźamal, są znani i czczeni od Morza Śródziemnego po Himalaje. Sława innych jest lokalna, nie wychodzi poza wioskę czy region. Jak później zrozumiałem, nie istnieje instytucja, która wprowadziłaby odgórnie kalendarz świąt. Każdy muzułmanin identyfikujący się z nurtem mistycznym ma swojego opiekuna. Często oznacza to przynależność do zorganizowanego bractwa, „zakonu” założonego przez danego sufiego lub przez jego duchowych spadkobierców.

Mittu opowiada, dlaczego on i cała jego rodzina jeżdżą co roku na urs Lal Śahbaza Kalandara, który zmarł w XIII wieku w południowej prowincji Pakistanu.

W jednej z najpopularniejszych w kraju pieśni kawwali Nusrat Fateh Ali Khan śpiewał o nim mniej więcej tak:

Władco Sindhu, Dźhule Lal, Panie Sehwan, ubrany

w czerwień, pijany Kalandarze,

Chwała Ci! Chcę być całe życie pod Twoją opieką!

Twój dwór oświetlony jest czterema lampami, przybywam, by zapalić piątą na Twoją cześć.

Niech Twoje dzielne imię będzie głośne w Indiach i Sindhu.

Z pomocą Alego modlę się, abyś pomógł mi przebyć bezpiecznie rzekę życia.

Domyślam się jakiegoś związku między tą postacią a okrzykiem Mittu. Ciągle słyszę słowo „Kalandar”, ale nie wiem jeszcze, co ono znaczy, wiem tylko, że to „imię” świętego. Od 700 lat co roku wierni pielgrzymują na grób „Władcy Sindhu” jak katolicy do Lourdes czy Polacy do Częstochowy. Z wyjazdów do Kalandara bracia przywieźli większość swoich pierścieni, tak jak katolicy wracają z Jasnej Góry z portretem Matki Boskiej na pamiątkę. Dla ubogich mieszkańców Pakistanu pielgrzymki do świętych miejsc są często jedyną formą turystyki. Mało kogo stać na podróże do zielonych górskich łąk, które widnieją na plakatach zdobiących nieotynkowane ściany domów, hoteli i restauracji. Wielu sąsiadów Sainów nigdy w życiu nie opuści ulicy czy dzielnicy, w której mieszkają i pracują. Szczęśliwcy, którzy odwiedzili grób jakiegoś świętego pochowanego w górach czy Lal Śahbaza Kalandara z południa kraju, stają się szanowanymi osobami. Nie wszyscy, tak jak muzycy, mogą poszczycić się specjalną więzią ze świętym. Mittu wspomina, jak po raz pierwszy w życiu trafił do szpitala: był wtedy nastolatkiem i od dawna uczył się już gry na bębnie. Rodzina bardzo martwiła się o jego zdrowie. Starszy brat dopiero rozpoczynał karierę, ale wszyscy spodziewali się, że Gunga i Mittu stworzą razem wspaniały duet kontynuujący tradycję ojca. Młodszy z braci, który wolał grać na bębnie, niż chodzić do szkoły, leżał w szpitalu i czuł się bardzo „confused”. Używa tego angielskiego słowa na oddanie wszelkich stanów stresu, problemów i przykrości. Złożony chorobą stracił wiarę w swoje powołanie, nagle przestał być pewien, czy chce być dholistą. Wtedy we śnie ukazał mu się „very beautiful man” i zaprosił chłopaka do wspaniałego posiłku, którego smak Mittu wciąż potrafi opisać. Potem tajemniczy człowiek znikł. Następnego dnia chory poczuł się lepiej i wyszedł ze szpitala. Wkrótce jeden z przyjaciół powrócił z pielgrzymki do Sindhu na południu Pakistanu i przywiózł rodzinie bazarowy portret Lal Śahbaza Kalandara. Na obrazku, który wisi do dziś w domu, sufi wygląda zupełnie jak Jezus Chrystus na tandetnych pamiątkach z Częstochowy – jest pięknym, szczupłym młodzieńcem z długimi włosami i brodą. Mittu odkrył, że to właśnie postać, którą widział we śnie, i zrozumiał, że zdrowie zawdzięcza mistykowi z XIII wieku. Następnego roku odbył dziękczynną pielgrzymkę do Sehwan Śarif, gdzie znajduje się grobowiec Lal Śahbaza. Tam podczas modlitwy znowu ujrzał sufiego, który przemówił do niego: „Wreszcie przybyłeś, graj!” Mittu był już pewien, że nie tylko może, ale wręcz musi być dholistą na sufickich ceremoniach. Takie jest polecenie mistrza. Podobnie wokalista Nusrat Fateh Ali Khan rozpoczął karierę po śnie, w którym jego zmarły ojciec nakazał mu śpiewanie. Słynny muzyk twierdził, że obudził się, nucąc już melodię religijnego utworu kawwali.

Również inni moi przyjaciele ze Wschodu opowiadali sny z pełnym przejęciem, traktując je jako przepowiednie wskazujące drogę, którą powinni podążyć. Wierzyli, że odpowiednio zinterpretowane i wykonane wskazówki potrafią zmienić całe życie. Mittu tłumaczy, że istnieją dwa rodzaje wizji i trudno ustalić, do której kategorii należy sen. Jedne powodowane są przez demony, inne zaś pochodzą od Boga lub sufich pozostających z nim w bliskim kontakcie. Mittu po konsultacjach ze specjalistą, swoim opiekunem duchowym – murśi-dem, uznał, że otrzymał zaproszenie czy wręcz polecenie od Lal Śahbaza Kalandara. Podobne inicjacyjne sny opisywane są w tekstach mistyków, którzy nawracali na islam dzisiejsze Indie i Pakistan. W przełomowych, trudnych momentach życia we śnie ukazuje się przyszły mistrz, którego należy odszukać, a następnie oddać się pod jego władzę i przewodnictwo. W wypadku współczesnych muzułmanów może to być, jak u Mittu, dawno już nieżyjąca postać.

Nie jestem zaskoczony, kiedy na dachu domu słyszę o profetycznych wizjach. Opowieści pasują do wszystkiego, co widzę, sny są równie realne jak gołębie, które hodują Sainowie. W okolicy widać inne domki dla ptaków. Mittu podkreśla z dumą, że gołębie nigdy się nie mylą i wracają do niego. Ma też papugę, którą ochrzcił swoim imieniem; uczy ją mówić, na razie bez powodzenia. Gołębie przechadzają się po murku, nie chcą nigdzie lecieć. Być może podobnie jak my są rozleniwione upałem, który powoduje, że wszystko na subkontynen – cie indyjskim dzieje się jak na zwolnionym filmie, dużo spokojniej niż w Europie. W tej sennej atmosferze cuda stają się możliwe. Mogę uwierzyć w wizję wykształconego w Anglii muzułmanina, który we śnie szuka, na stronach londyńskiej książki adresowej, telefonu do trzynastowiecznego sufiego z Delhi, obecnej stolicy Indii.

Redakcja: Aleksandra Milewska

Konsultacja: Anna Sieklucka

Korekta: Grażyna Nowocień-Mach, Anna Hegman

Redakcja techniczna: Urszula Ziętek

Projekt okładki i stron tytułowych: Page Graph,

na podstawie koncepcji graficznej mamastudio

Fotografia wykorzystana na i stronie okładki: © Jakub Czerwiński

Fotografia autora: © Radek Polak Fotografie we wnętrzu: © Jakub Czerwiński

Wydawnictwo W.A.B.

02-502 Warszawa, ul. Łowicka tel./fax (22) 646 01 74, 646 01 75, 646 05 10, 646 05 11

wab@wab.com.pl

www.wab.com.pl

ISBN 978-83-7414-266-3

Skład wersji elektronicznej: Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.