Elizabeth Kerri Mahon

Skandalistki

Historie kobiet niepokornych

Przełożyła Julia Skórzyńska-Ślusarek

Tytuł oryginału: Scandalous Women. The Lives and Loves of History’s Most Notorious Women

Copyright © 2011 by Elizabeth K. Mahon

All rights reserved including the right of reproduction in whole or in part in any form.

This edition published by arrangement with Perigee, a member of Penguin Group (USA) Inc.

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Copyright © for the Polish translation by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Wydanie I

Warszawa

Pamięci moich rodziców, Victora i Roslyn Mahonów

Podziękowania

Olbrzymia liczba osób odegrała ważną rolę w procesie przekształcania Skandalistek z blogu w książkę i jestem im wszystkim winna publiczne podziękowania za pomoc oraz wsparcie. Zacznę od mojej wspaniałej agentki, Erin Cartwright-Niumaty – zawsze uważała, że znajdziemy odpowiedni projekt, nad którym będziemy mogły wspólnie pracować. Dziękuję, że we mnie wierzyłaś. Mojej redaktorce, Jeanette Shaw, dziękuję za cierpliwość okazywaną mi w czasie, gdy oswajałam się z przekształcaniem tego tekstu, i za jej wnikliwe uwagi, dzięki którym stał się on znacznie lepszy.

Podziękowania kieruję również do:

– Leanny Renee Hieber, Hope Tarr, Liz Maverick, Katriny Tipton, Stacey Agdern, Megan Frampton i Kwany Jackson – za nieustanne powtarzanie mi: „Z tego powinna powstać książka!”. Ludzie! Dzięki, że męczyliście mnie o to aż do momentu, gdy usiadłam przed komputerem, aby stworzyć zarys tej pracy;

– Marley Harbuck Gibson – za podzielenie się ze mną swoimi doświadczeniami z literaturą faktu;

– moich współtowarzyszy z nowojorskiego oddziału Romance Writers of America – za wsparcie;

– Sue Ritt-Nichol i Natalie Noel – za bycie najlepszymi przyjaciółkami na świecie.

Wreszcie chciałam złożyć szczególne podziękowania tym z czytelników Skandalistek, którzy śledzili mój blog od momentu jego powstania trzy lata temu. Gdy zaczynałam go pisać, nie wiedziałam, jaka jest droga przede mną, i nie spodziewałam się, że za pośrednictwem bloga poznam tak wielu wspaniałych ludzi. Ich komentarze, e-maile i sugestie były dla mnie wielkim dobrodziejstwem. Ta książka jest właśnie dla nich.

Wprowadzenie

Posłuszne kobiety rzadko tworzą historię.

Laurel Thatcher Ulrich

Skandalistki to książka o historii kobiet. Większość programów telewizyjnych i publikacji z gatunku „Wydarzyło się wczoraj” skupia się na doświadczeniach tylko jednej części bohaterów – mężczyzn. Obecność kobiet ogranicza się do nielicznych, powszechnie znanych przykładów – są nimi święte, a przynajmniej do świętości aspirujące, przyzwoite i pokorne dziewczęta. W Skandalistkach przyjęłam inny punkt widzenia i postawiłam sobie za cel przywrócenie kobietom należnego im miejsca w historii.

W ciągu pięciu tysięcy lat znanych nam z przekazów historycznych, od starożytności aż po czasy współczesne, kobiety wywoływały wojny, kwestionowały zasady, prowokowały dramaty i rzucały mężczyzn na kolana. Wojownicze królowe, agentki, podróżniczki, piratki – jedne cieszące się dobrą, inne złą sławą – przyciągały spojrzenia, siały zamęt i odwracały bieg wydarzeń. Pochodziły z różnych środowisk: od królewskich domów Egiptu, Anglii, Francji i Rosji aż po dzielnice nędzy Saint Louis czy Baltimore. Niektóre z nich – na przykład Jane Digby czy lady Hester Stanhope – wyszły poza ramy wygodnej egzystencji, porzucając swoje domy i dotychczasowe przyzwyczajenia, i wyruszyły w poszukiwaniu czegoś nowego. Z kolei dla takich kobiet jak Josephine Baker, Lola Montez czy Billie Holiday cel stanowiło właśnie komfortowe życie, naznaczone sławą i bogactwem. Niezależnie jednak od tego, jakie były ich historie – czy będziemy mówić o Budyce, która zamieniła Londinium w zgliszcza w geście zemsty na Rzymianach za brutalne zgwałcenie córek, czy też o Josephine Baker, tańczącej w spódniczce z bananów w Folies Bergère i podbijającej Paryż w burzliwych latach dwudziestych – żadna z tych kobiet nie pozwoliła, by obyczaje panujące w jej czasach powstrzymały ją przed zrealizowaniem własnych zamierzeń. Niektóre z nich, tak jak Émilie du Châtelet, zwalczały szowinistyczne postawy męskiego establishmentu, wzbraniającego im dostępu do świata nauki. I chociaż często triumfowały, to jednak biografie Zeldy Fitzgerald czy Camille Claudel przypominają, że niejednokrotnie ceną, którą przyszło kobietom zapłacić za życie w cieniu dominujących mężczyzn, było przerwanie działalności twórczej i pogrążenie się w szaleństwie. Nie wszystkie z opisanych tutaj pań zasługują na uznanie. Niektóre, jak Rose O’Neal Greenhow, robiły rzeczy dyskusyjne, chociaż w słusznej – ich zdaniem – sprawie.

Historie trzydziestu pięciu wybranych niewiast stanowią zaledwie zakąskę, przedsmak. Każdego roku kolejne kobiece istnienia wyłaniają się z mroku dziejów, marginesów historii i zakurzonych książek. Na ich tle kobiety przedstawione w tej książce są wyjątkowe przynajmniej z jednego względu: wszystkie wywoływały poruszenie i skandal, naruszały status quo. Niektóre z bohaterek potrafiły stosować manewry taktyczne, żeby osiągnąć swoje cele, inne wolały uderzać bezpośrednio, z siłą tarana, ale każda z nich w ten czy inny sposób rzucała wyzwanie przyjętym normom zachowania, wystawiając się na drwiny, gniew i wściekłość otoczenia. Były wolne i nieustraszone w wyrażaniu swojego punktu widzenia. Niezależnie od tego, czy chodziło o walkę ze zniewoleniem lub pijaństwem, czy też o wolność religijną, nie bały się rozpętać burzy, jeżeli było to konieczne dla sprawy. Część z nich robiła rzeczy, które burzyły istniejący porządek świata i skutkowały realnymi zmianami. Część skupiła się na działalności artystycznej i pozostawiła nam w spuściźnie wspaniałą sztukę. Niektórym z opisanych kobiet można zarzucić działanie z egoistycznych pobudek, innym – irytujący niekiedy upór. Niemniej każda z nich jest na swój sposób fascynująca.

Waleczne przywódczynie

Kleopatra
69 p.n.e. – 30 p.n.e.

Nie więdnie z wiekiem, a przyzwyczajenie

Nie może zwalczyć jej różnorodności

Tak nieskończonej. Gdy inne kobiety

Gaszą pragnienie, które zaspokoją,

Ona głód budzi, gdy najbardziej syci.¹

William Szekspir, Antoniusz i Kleopatra

Życie Kleopatry – wypełnione dramatami, romansami, morderstwami, przystojnymi mężczyznami i seksem oraz wszechogarniającymi ambicjami – to gotowy scenariusz na operę mydlaną. Fascynacja życiem tej najsławniejszej i najbardziej tajemniczej kobiety w dziejach nie mija, chociaż od jej śmierci upłynęło już ponad dwa tysiące lat. Współcześni Kleopatrze widzieli w niej cyniczną uwodzicielkę, która zdeprawowała zarówno Juliusza Cezara, jak i Marka Antoniusza. Legenda królowej Egiptu przez wieki stanowiła źródło inspiracji dla reżyserów, poetów i dramaturgów, próbujących uchwycić fenomen jej osobowości. Ostatnia z faraonów, inteligentna, charyzmatyczna i zacięta przedstawicielka rodu Ptolemeuszów, okazała się wybitnym i dalekowzrocznym politykiem i dołożyła wszelkich starań, aby Egipt zachował niepodległość.

W momencie narodzin Kleopatry, w 69 roku przed naszą erą, dynastia Ptolemeuszy pogrążona była w nieprawościach, co przejawiało się między innymi w zgubnej skłonności do wewnątrzrodzinnych morderstw. Schyłkowi królestwa faraonów towarzyszyły narodziny imperium rzymskiego, stopniowo rozciągającego swoje wpływy na Europę i Bliski Wschód i coraz głośniej pukającego do bram Egiptu. Ojciec Kleopatry, Ptolemeusz XII Auletes, mógł kiedyś liczyć na wsparcie Rzymian w działaniach na rzecz odzyskania tronu zagarniętego przez jego córkę Berenikę. Mając wobec nich dług wdzięczności, musiał umiejętnie balansować między trzymaniem imperium w ryzach a dążeniem do zachowania niezależności Egiptu.

Początkowo nic nie wskazywało na to, że Kleopatra zostanie królową. Była druga (po swojej siostrze Berenice) w kolejności do tronu. Mimo to, dzięki ambitnemu programowi nauczania, opracowanemu przez starożytnych Greków, odebrała edukację godną faraonów. Pobierała nauki z dziedziny retoryki, filozofii, medycyny, rysunku, muzyki, matematyki, sztuki oraz pełnej chwały historii swojego przodka Ptolemeusza I. Znała dziewięć języków, w tym egipski, którego nauczyła się jako pierwsza – i jedyna – z dynastii Ptolemeuszów. Gdy Berenika została stracona za przejęcie tronu ich tatusia, Kleopatra zajęła powstałą lukę w kolejce do władzy.

Po śmierci ojca osiemnastoletnia Kleopatra i jej dziesięcioletni brat-mąż, Ptolemeusz XIII, odziedziczyli tron. Mieli rządzić wspólnie, lecz Kleopatra w krótkim czasie udowodniła, kto realnie sprawuje władzę. Potrafiła przekształcić bankrutujące królestwo w najbogatsze państwo śródziemnomorskie. Ubogim rozdała zboże, zrównoważyła budżet i zleciła prace projektowe nad nowymi budynkami. Zgromadziła wielką fortunę – gdy po śmierci królowej Rzym przejął bogactwa Egiptu, stopy procentowe w imperium spadły o dwie trzecie. Przeczesywała zagraniczne biblioteki w poszukiwaniu dzieł, które mogłyby wzbogacić Bibliotekę Aleksandryjską. Nieustannie pracowała też nad swoim wizerunkiem – chciała być postrzegana jako potężna władczyni, faraon, bóstwo. Osobiście kierowała uroczystościami na cześć Izis – najważniejszej egipskiej bogini tamtych czasów – dzięki czemu zaskarbiła sobie względy ludu.

Doradcy jej brata dążący do roztoczenia kontroli nad działaniami króla-dziecka zmusili Kleopatrę do abdykacji. Lata doświadczeń z rodzinnymi intrygami nauczyły ją jednak odporności. Zbiegła do Syrii, gdzie utworzyła niewielką armię, składającą się z arabskich wojowników. Następnie podjęła próbę wtargnięcia do Egiptu, lecz została pokonana przez wojska brata. W tej sytuacji tylko jeden człowiek mógł pomóc królowej odzyskać tron – był nim Juliusz Cezar. Ten pięćdziesięciodwuletni dowódca wojskowy zaangażował się w tym czasie w wojnę domową, występując przeciwko konsulowi rzymskiemu Pompejuszowi. Za młodu Kleopatra była świadkiem tego, jak potęga Rzymu pomogła jej ojcu wrócić na tron. Szczęśliwie dla niej Cezar – w pogoni za Pompejuszem – dotarł właśnie do Egiptu. Dużo mniej pomyślna okazała się ta okoliczność dla brata Kleopatry. Jego doradcy zlecili zabójstwo Pompejusza, bo sądzili, że zagraża on stosunkom Egiptu z Cezarem.

Wbrew ich oczekiwaniom wiadomość o śmierci Pompejusza rozwścieczyła Cezara, który zamierzał pojmać go żywego. Sytuację tę wykorzystała Kleopatra. Ponieważ wiedziała, że wódz ma opinię kobieciarza, kazała zawinąć się w dywan i dostarczyć na pokład jego statku. Gdy dywan rozwinięto, wypadła z niego niczym zagubiony kociak. Mężczyzna, oczarowany tym gestem, postanowił jej pomóc. Kleopatra została jego kochanką. Ich relacja łączyła w sobie fascynację intelektualną i cielesną. Kleopatra przyciągała Cezara inteligencją, poczuciem humoru i kobiecym wdziękiem. Wspierana przez rzymskie wojska, pokonała swojego brata. Jego los dopełnił się w odmętach Nilu, kiedy młody władca uciekał przed stronnikami Cezara. Następnie, na życzenie Cezara, Kleopatra została zaślubiona ze swoim najmłodszym bratem Ptolemeuszem XIV, którego ze względu na wiek – miał wówczas zaledwie dwanaście lat – łatwo można było zignorować.

Gdy Cezar powrócił do Rzymu, okazało się, że jego kochanka spodziewa się dziecka. Wkrótce urodził się ich syn Ptolemeusz Cezar (lud Aleksandrii zwał go Cezarionem na cześć ojca). Po narodzinach dziecka Cezar porzucił plany zajęcia Egiptu i poparł Kleopatrę jako autonomiczną władczynię. W roku 46 przed naszą erą Kleopatra wraz z synem opuścili Egipt, aby towarzyszyć dyktatorowi.

Podczas pobytu w Rzymie Cezar nadał swojej kochance wiele tytułów i obsypywał ją prezentami, wśród których znalazła się złota rzeźba przedstawiająca Kleopatrę, wzniesiona w świątyni Wenus będącej patronką republiki rzymskiej. Po raz pierwszy dzieło przedstawiające żywego człowieka zdobiło budowlę sakralną – Kleopatra stała się ucieleśnieniem bogini. Rzymianie jednak obawiali się jej. Była potężna i niezależna, co zaprzeczało rzymskim standardom kobiecości. Cezar nie uznał publicznie Cezariona za syna, i chociaż Kleopatra do końca na to liczyła, nie uczynił go swoim następcą – zamiast niego wybrał Oktawiana Augusta, wnuka swojej siostry.

Kleopatra, a wraz z nią Egipt, straciła oparcie w Rzymie, gdy w 44 roku przed naszą erą, podczas id marcowych, Cezar został zamordowany przez grupę spiskowców (wśród których znajdował się jego bliski przyjaciel – Brutus), obawiających się, że dyktator mianuje się królem. W trosce o swoje bezpieczeństwo Kleopatra powróciła do ojczyzny. Po śmierci drugiego brata-męża ustanowiła Cezariona współwładcą – Ptolemeuszem XV. Przez cały czas śledziła przebieg walki o władzę w Rzymie. Gdy Marek Antoniusz pokonał zabójców Cezara, to na nim Kleopatra skupiła uwagę. Chcąc jak najskuteczniej mu się przypodobać, najpierw określiła swój cel. Antoniusz, genialny generał uwielbiany przez swoje oddziały, był balangowiczem i miał słabość do silnych kobiet. Dwojąc się i trojąc, władczyni doprowadziła do spotkania z Antoniuszem w Tarsie. Kurtyna poszła w górę.

Królowa przybyła na spotkanie łodzią ze złoconą rufą i łopoczącymi na wietrze purpurowymi żaglami. Przebrana za Afrodytę, spoczywała w cieniu złotego baldachimu, otoczona wachlującymi ją chłopcami w strojach kupidynów oraz najpiękniejszymi służkami. Tego samego dnia na cześć rzymskiego wodza wydano wieczorem bankiet, podczas którego gościom spoczywającym na bogato zdobionych sofach serwowano najlepsze wina i potrawy na talerzach wysadzanych klejnotami. Uczta trwała przez cztery dni i cztery noce. Kleopatra nie żałowała pieniędzy: fajerwerki, kobierce z płatków róż, drogie prezenty, ekstrawaganckie menu. Cała potęga Egiptu miała znaleźć odzwierciedlenie w tym przedstawieniu. Potęga, u której szczytu mógł stanąć Antoniusz – jako partner Kleopatry. Plan wypalił z siłą torpedy – Antoniusz został uwiedziony, dokładnie tak jak jego poprzednik, Juliusz Cezar. Już wkrótce para wiodła la vida loca. Według Plutarcha królowa zaspokajała wszystkie zachcianki Antoniusza – niezależnie od tego, czy chodziło o polowania, o hazard czy o hulanki. Przekomarzała się z nim, biesiadowała, ale nigdy nie spuszczała go z oczu. Dążyła do tego, aby stać się mu niezbędną. Wytworzona między nimi więź miała chronić Kleopatrę i jej kraj. Byli z Antoniuszem dobraną parą – obydwoje łaknęli życia. Bardziej niż pożądanie połączyły ich jednak wielkie ambicje. Władczyni Egiptu potrzebowała silnego mężczyzny, aby utrzymać swoje królestwo. Antoniusz z kolei oczekiwał wsparcia królowej – jej majątku oraz armii – w dążeniach do zdobycia Partii (krainy stanowiącej dziś część Iranu). W zamian oferował władczyni ochronę i pomoc w pozbyciu się siostry Arsinoe (ostatniej z rodzeństwa), która od czasu, gdy Kleopatra zasiadła na tronie, była jej solą w oku.

Obydwoje marzyli o wielkim imperium rozciągającym się od Wschodu po Zachód. Walki o władzę w Rzymie zmusiły jednak Antoniusza do opuszczenia Kleopatry i powrotu do domu. Po śmierci swojej pierwszej żony Antoniusz zdecydował się na zaślubiny z Oktawią, siostrą Oktawiana, aby wzmocnić zawarty z nim sojusz. W tym samym czasie Kleopatra urodziła bliźnięta – Aleksandra Heliosa i Kleopatrę Selene. Dopiero trzy lata później miała ponownie ujrzeć ojca swoich dzieci.

Ponieważ Antoniusz zamierzał wreszcie zdobyć Partię, postanowił zaaranżować spotkanie z Kleopatrą w Antiochii. Musiał jednak nieco ostudzić swój zapał, gdyż królowa, w rewanżu za trzy lata samotności, dopiero po wielu tygodniach zgodziła się z nim zobaczyć. Ogień namiętności rozgorzał na nowo, by tym razem szybko przekształcić się w głębszą, emocjonalną więź równych sobie partnerów. Żadne z nich nie było przedtem tak blisko z kimkolwiek. Po kilku dniach spędzonych w alkowie Kleopatry Antoniusz oddał jej terytorium, w którego skład wchodziły dzisiejsze tereny Libanu, Syrii, Jordanii i południowej Turcji. W zamian otrzymał pomoc królowej. Antoniusz jednak, osłabiony wystawnym życiem, przegrał z Partami. Ocalałych z bitwy – głodnych i zziębniętych – uratowała Kleopatra, która nadciągnęła z posiłkami wkrótce po narodzinach kolejnego syna – Ptolemeusza Filadelfosa.

Antoniusz postanowił porzucić Oktawię i ożenić się z Kleopatrą. Podczas ceremonii zaślubin nowożeńcy byli przebrani za bogów – Afrodytę i Dionizosa. Wódz mianował ich syna Aleksandra – królem Armenii, córkę Kleopatrę – królową Krety, a małego Ptolemeusza – władcą Syrii.

W tym samym czasie w Rzymie Oktawian udał się do senatu, aby wypowiedzieć wojnę Egiptowi i Kleopatrze. Rozpoczął propagandę, w której przedstawiał królową Egiptu jako realne zagrożenie dla potęgi Rzymu i manipulatorkę traktującą zaślepionego Antoniusza niczym zabawkę.² Ten wizerunek władczyni miał obowiązywać aż do roku 1820. Rozszyfrowane wówczas hieroglify dostarczyły nam innej wersji tej historii.

W obliczu zagrożenia, zamiast wykorzystać wojskowe atuty Antoniusza, Kleopatra zdecydowała się przeprowadzić bitwę morską. Był to olbrzymi błąd. Podczas gdy flota egipska oddalała się od brzegów, Oktawian rozgromił nieliczne – pozostałe w Grecji – oddziały wojsk lądowych, oblegając je przez cztery miesiące w Akcjum. W starciu na morzu duże i mało zwrotne okręty Marka Antoniusza nie stanowiły wyzwania dla floty Oktawiana, składającej się z mniejszych i lżejszych statków. W samym środku bitwy Kleopatra postanowiła ratować swoje okręty. Według wcześniejszej umowy z Antoniuszem miała się wycofać i odpłynąć, zabierając ze sobą egipskie skarby ukryte w ładowniach. Tak też się stało – Antoniusz dołączył do niej i pozostawił wojska na pastwę wroga. Pokonany i pełen żalu, powrócił do Egiptu, zdecydowany odebrać sobie życie. Zamierzał przebić się mieczem, ale spartaczył sprawę i zdołał się tylko zranić. Znalazł go niewolnik i kazał przenieść do mauzoleum, gdzie ukrywała się Kleopatra z dwoma służkami. Antoniusz zmarł w ramionach kochanki.

Gdy Oktawian dotarł do Egiptu, Kleopatra próbowała przeciągnąć go na swoją stronę dokładnie tak, jak to uczyniła z Cezarem i Antoniuszem. Plutarch twierdził, że chociaż miała już trzydzieści dziewięć lat, „wdzięk jej i pewność urody nie wygasły w niej całkiem, lecz nawet w tej sytuacji przebłyskiwały gdzieś z wnętrza”³. Królowa była nawet skłonna abdykować na rzecz swoich dzieci, Oktawian okazał się jednak całkowicie nieczuły na jej wdzięki. Gdy dowiedziała się, że cesarz planuje ją upokorzyć i świętować swój triumf, prowadząc ją jako jeńca w marszu zwycięstwa w Rzymie, postanowiła nie dać się poniżyć. Wolała umrzeć od ukąszenia żmii przemyconej w koszyku z figami – przebrana za boginię Izis, aby podkreślić swoją nieśmiertelność – i tym samym przechytrzyć Rzym. Tak przynajmniej zeznawał Oktawian. Plutarch natomiast nie do końca dawał wiarę tej wersji historii. Na ciele Kleopatry nie znaleziono śladów ukąszeń, a w pomieszczeniu nie było żmii. Królowa Egiptu znała podstawy chemii i sporządzenie odpowiedniego koktajlu z trucizny, który miał wspomóc jej odejście z tego świata, z pewnością nie stanowiło dla niej wyzwania. Zmarła tak, jak żyła – jako dumna i niezależna władczyni.

Po samobójstwie Kleopatry Oktawian skazał Cezariona na śmierć, dzięki czemu pozbył się kolejnego zagrożenia dla władzy cesarskiej. W końcu nastąpiło to, przeciwko czemu Kleopatra walczyła przez całe życie – Egipt stał się jedną z wielu prowincji imperium rzymskiego. Córka Kleopatry i Antoniusza, Kleopatra Selene, poślubiła władcę Numidii, Jubę II. Los pozostałych dzieci, Aleksandra Heliosa i Ptolomeusza Filadelfosa, jest nieznany.

Kleopatra stanowiła ostatnie zagrożenie dla potęgi Cesarstwa Rzymskiego. Była wybitną i bohaterską patriotką, chociaż dziś postrzega się ją przede wszystkim jako uwodzicielkę ze Wschodu, przez którą dwóch z najwybitniejszych mężów Rzymu zapomniało o obowiązkach względem ojczyzny. Jej legenda wciąż żyje w utworach pisarzy – od Szekspira po Shawa – zainspirowanych historią tej niezwykłej kobiety, a także w niezliczonych filmach poświęconych władczyni. Kleopatra stała się postacią ponadczasową.

Budyka
?–60 n.e.

Przyczyną tych wszystkich nieszczęść była kobieta, co przyniosło im [Rzymianom] największy wstyd.

Dion Kasjusz

Budyka była żoną, matką, podziwianą królową i przywódczynią najbardziej krwawego buntu przeciw Rzymianom w brytyjskiej historii. Legenda tej pierwszej z wielkich bohaterek Brytanii w pełni koresponduje z nadanym jej imieniem, oznaczającym w języku celtyckim „zwycięstwo”. Niewiele wiadomo o życiu Budyki, zanim stanęła Rzymianom kością w gardle. Najprawdopodobniej miała królewskie pochodzenie. Historyk Dion Kasjusz opisuje ją jako wysoką i przerażającą kobietę. Wspaniałe, złotawobrązowe włosy spływały jej na biodra, na szyi nosiła złotą kolię, a ubierała się w wielokolorową tunikę. Była niczym Xena, wojownicza księżniczka⁴. Chociaż Dion Kasjusz (podobnie jak Tacyt) nie uczestniczył w przedstawionych przez siebie wydarzeniach, musimy zdać się na jego słowa. Historię Budyki spisano dużo później, a sam autor miał na celu przedstawienie rzymskiej wersji wydarzeń. Niezależnie od tego Budyka, nawet jeżeli nie była amazonką, tak jak opisywał ją Kasjusz, musiała być zjawiskowa.

Przez ponad sto lat Rzymianie widzieli w Brytanii wyłącznie źródło cyny i wspaniałych ostryg. Jednak w 43 roku naszej ery postanowili w końcu przeprowadzić szeroko zakrojoną inwazję na wyspę. Panującego wówczas cesarza Klaudiusza postrzegano – ze względu na fizyczne ułomności – jako śliniącego się i kuśtykającego głupca. Aby zmienić ten wizerunek, cesarz potrzebował działań promocyjnych, nadszedł czas, aby ostatecznie podporządkować Brytanię – mozaikę mniejszych i większych królestw – cywilizacyjnym wpływom Rzymu. Gdy Rzymianie dotarli na wyspę, zostali przyjęci życzliwie przez mieszkańców, którzy nie zdawali sobie sprawy z tego, co to może oznaczać w dłuższej perspektywie. Sam cesarz złożył uroczystą wizytę w Camulodunum (dzisiejszym Colchesterze), połączoną ze wspaniałymi uroczystościami, poprowadzonymi z rzymską pompą, aby zaimponować miejscowej ludności. Większość plemion zamieszkujących południe wyspy, w tym Icenowie, zdecydowała się nie stawiać najeźdźcy oporu i wkrótce ich królestwa stały się zależne od Rzymian.

W roku 60 naszej ery, po dwudziestu latach rządów, zmarł Prasutagus, król Icenów zamieszkujących wschodnią Anglię⁵. W testamencie królewskie ziemie podzielono między Cesarstwo Rzymskie i dwie córki zmarłego władcy. Regentką miała zostać wdowa po królu, Budyka.

Prasutagus był jednym z pierwszych sojuszników Rzymu. Ponieważ jednak nie posiadał męskiego potomka, Rzymianie uznali dotychczasowe ustalenia za nieważne. Według rzymskiego prawa dziedziczenie odbywało się jedynie w linii męskiej. Dla Rzymian panowanie Budyki świadczyło wyłącznie o barbarzyńskich zwyczajach Icenów. W plemionach celtyckich zaś kobiety mogły rządzić, wychodzić za mąż, za kogo chciały, i posiadać ziemię. Miały bardzo dużą swobodę w porównaniu z Rzymiankami, których życie podlegało ścisłej kontroli ze strony mężczyzn.

Rzymianie potraktowali ziemie Icenów w sposób, jaki Tacyt podsumował następująco: „Państwo – setnicy, dom – niewolnicy jakby zdobycz pustoszyli”⁶.

Gdy Budyka przeciwstawiła się działaniom Rzymian, została przez nich publicznie wychłostana. Ponadto pozwolono niewolnikom brutalnie zgwałcić jej córki. Jej przykład miał stanowić ostrzeżenie dla innych plemion celtyckich. Budyka nie była jednak właściwą kobietą do tej roli. Wezwała Icenów i sąsiadujące z nimi plemiona, w tym Trynowatów, do buntu przeciw Cesarstwu. Na jej korzyść przemawiało to, że nie tylko Icenowie mieli pełną księgę skarg i zażaleń dotyczących rzymskich działań. Rzymianie za rządów prokuratora finansowego Katusa Decjanusa zaczęli traktować Brytów jak niewolniczą siłę roboczą. Z miejscowymi obchodzono się brutalnie, niekiedy znęcano się nad nimi. Rzymscy weterani wojenni przejmowali na własność ziemię, wypędzając z niej prawowitych właścicieli. Nie dość, że świątynia ku czci cesarza Klaudiusza w Camulodunum powstała dzięki darmowej pracy Trynowatów, to jeszcze opodatkowano ich w związku z kosztami budowy.

Początkowo powstańcom sprzyjało szczęście. Wojskowy namiestnik Brytanii, Swetoniusz, przebywał na wyspie Mona (dzisiejsze Anglesey), gdzie dowodził rzezią druidów przeprowadzoną przez rzymskie wojska. Podczas jego nieobecności Budyka zgromadziła armię składającą się z ponad stu dwudziestu tysięcy ludzi – zarówno mężczyzn (w tym duchownych), jak i kobiet. Z jednej strony władczyni musiała mieć nadzwyczajną charyzmę, skoro tak wielu Brytów zdecydowało się za nią pójść. Z drugiej zaś – wielu mogło się utożsamić z historią jej życia. Budyka czerpała siłę potrzebną przywódcy z wypełniającego ją słusznego gniewu – czuła bowiem, że sprawiedliwość jest po jej stronie.

Plemiona Celtów zajmowały się głównie przygotowaniami do wojny i były gotowe spuścić Rzymianom lanie. Ich pierwszy przystanek stanowiło Camulodunum, które – zaatakowane znienacka – skapitulowało. Jeszcze przed wyprawą Budyka odprawiła modły ku czci Andraste, bogini zwycięstwa, i wypuściła w tłum zająca, aby z kierunku, w którym zwierzę pobiegnie, odczytać wynik ofensywy. Przepowiednia okazała się trafna. Mieszkańcy Camulodunum nie przygotowali się na atak i miasto pozostawało nieufortyfikowane. Armia Budyki doszczętnie je splądrowała, a następnie zrównała z ziemią i podpaliła. Najbliższy legion rzymski, złożony z dwóch tysięcy żołnierzy, znajdował się w Lincoln. Oddział pospieszył na spotkanie z buntownikami, ale wpadł w pułapkę zastawioną przez Brytów i został wycięty w pień.

Ośmielona łatwym zwycięstwem Budyka ruszyła na Londinium, stanowiące główny rzymski ośrodek handlowy w Brytanii. Na wieść o tym, że nadciąga przywódczyni Icenów, Katus Decjanus zbiegł do Galii. W tym samym czasie Swetoniusz dotarł do Londinium z jednym oddziałem kawalerii. Początkowo zignorował doniesienia o powstaniu, uważał bowiem, że Brytowie muszą być w kiepskiej sytuacji, skoro pozwalają na to, aby kobieta wydawała im rozkazy. Oszacowawszy jednak siły przeciwnika, zdał sobie sprawę, że nie dysponuje wystarczającym zapleczem wojskowym, aby odeprzeć atak, i zdecydował się opuścić miasto, nakazując ludności uczynić to samo. Po spaleniu Londinium Budyka wraz ze swoją kompanią ruszyła do Verulamium⁷. Jego mieszkańcy zdążyli uciec, lecz miasto zostało doszczętnie złupione.

Nie było to ostatnie słowo celtyckiej królowej – postanowiła bowiem ruszyć na północ w pogoni za rzymską armią, a po drodze splądrowała jeszcze kilka osad. Nie jest pewne, gdzie odbyła się decydująca bitwa między Budyką i Rzymianami, ale najprawdopodobniej było to w West Midlands⁸. Wiadomo za to, że Swetoniusz na miejsce starcia obrał otoczony lasem teren, na którym mógł zostać zaatakowany jedynie od przodu. Zdziesiątkowani Rzymianie musieli polegać na strategii i na swoich wysokich kwalifikacjach wojennych.

Zanim doszło do bitwy, Budyka, z dwiema córkami przed sobą, jechała na wozie wzdłuż pierwszych szeregów armii, mówiąc ludziom, że mogą „[...] zwyciężyć w tym boju lub polec. Takie jest postanowienie kobiety – mężowie niech żyją i będą niewolnikami”⁹. Pewni zwycięstwa Brytowie zabrali ze sobą całe rodziny i rozlokowali je w wozach na obrzeżach pola walki. Pomalowani od stóp do głów na niebiesko, w szale i zamęcie, wykrzykując najgorsze obelgi, natarli na Rzymian, stojących w zwartym szyku, uzbrojonych w oszczepy i tarcze. Musiał to być przerażający widok, Rzymianie jednak nie ustąpili, ale puścili broń w ruch. Pierwsza fala Brytów została zatrzymana. Nie mogli być wyzwaniem dla – bardziej doświadczonych w boju – legionistów rzymskich, którzy stosując szyk klinowy, zdołali zapędzić ich w kozi róg. Gdy powstańcy próbowali salwować się ucieczką, wpadali w pułapkę stworzoną z ich własnych wozów ustawionych dokoła. Kiedy kurz po walce opadł, na polu bitwy pozostali niezliczeni zabici Brytowie i raptem czterystu Rzymian. Tak zakończyła się ostatnia z wielkich rebelii przeciwko Cesarstwu Rzymskiemu. Przyjmuje się, że Budyka i jej córki zażyły truciznę, aby nie wpaść w ręce wroga.

Rozpętanie powstania przeciwko największej istniejącej wówczas światowej potędze wymagało od przywódczyni Icenów niezwykłej odwagi.  Aprzecież zwycięstwo było tak blisko. Neron, ówczesny cesarz, był gotów wycofać wojska z Brytanii.

Niestety Budyka nie miała planu wykraczającego poza sprawienie lania Rzymianom. Gdyby potrafiła lepiej wykorzystać wcześniejsze zwycięstwa, zdobywając szersze poparcie dla swoich działań, być może Rzym musiałby w końcu zrezygnować z Brytanii.

Budyka, wieki po tym, jak została pokonana, zyskała sławę jako heroiczna i oddana ojczyźnie królowa, która poświęciła życie, broniąc kraju przed bezwzględną, obcą potęgą. Szczególnie upodobali ją sobie wiktorianie, uwielbiający idealizować legendy o starożytnej Brytanii, takie jak historia Budyki czy króla Artura. Dzisiaj pomnik przywódczyni Celtów, będącej symbolem potęgi imperium brytyjskiego i patriotyzmu, stoi nad brzegiem Tamizy, niedaleko pałacu westminsterskiego. Pomnik ten jest hołdem złożonym kobiecie, która stała się legendą.

Eleonora Akwitańska
1122–1204

Kobieta niezrównana.

Ryszard z Devizes

Eleonora Akwitańska, jedna z najsłynniejszych królowych w średniowiecznej Europie, jest zarazem jedną z kobiet cieszących się najgorszą sławą w historii. Zaślubiona kolejno z dwoma monarchami, urodziła dwóch królewskich następców i dała początek dynastii, która władała Anglią przez 330 lat. O jej życiu krążyły skandaliczne pogłoski – rzekomo jechała na krucjatę z odkrytą piersią, spała z własnym stryjem i zamordowała kochankę swojego męża. Wojownicza natura królowej kazała jej wspierać synów w buncie przeciw ich ojcu. Eleonora pełniła również funkcję regentki, gdy Ryszard Lwie Serce przebywał na wyprawie krzyżowej.

Urodziła się w 1122 roku w rodzinie, której historia obfitowała w romanse i dramaty. Dziadek Eleonory, uważany za jednego z pierwszych trubadurów, był ekstrawagancką postacią i nigdy nie stronił od przygód miłosnych ani skandali. Porzucił dwie żony i dwukrotnie został objęty ekskomuniką. Uprowadził zamężną kobietę o imieniu Dangereuse, którą uczynił swoją kochanką. Obojętność na opinie innych i robienie tego, na co ma się ochotę, jego wnuczka miała po prostu we krwi.

W wieku ośmiu lat, po śmierci brata, Eleonora została dziedziczką Księstwa Akwitanii. Był to ładny kawałek ziemi, równy mniej więcej jednej czwartej terytorium dzisiejszej Francji, dlatego ten, kto zostałby mężem spadkobierczyni, cieszyłby się niebywałą władzą.

Ojciec Eleonory – dumny z pełnej życia, pięknej oraz inteligentnej córki – zadbał o jej wykształcenie. Podróżowała z nim po całym księstwie, obserwując, jak umiejętnie radzi sobie z poddanymi. Gdy miała piętnaście lat, jej ojciec zmarł na skutek zatrucia pokarmowego w trakcie pielgrzymki do Hiszpanii. W pozostawionym testamencie książę zlecił kuratelę nad córką królowi Francji Ludwikowi VI. Chciał w ten sposób uchronić Eleonorę przed zalotnikami gotowymi ją porwać. Ludwik VI, zwany Grubym, skory położyć rękę na księstwie Akwitanii, szybko wydał Eleonorę za mąż za swojego syna, znanego później jako Ludwik VII Młodszy. Był jednak pewien haczyk. Akwitania miała pozostać niezależna od Francji aż do momentu, kiedy sojusz uświęcą narodziny syna Eleonory i Ludwika – przyszłego króla Francji i zarazem księcia Akwitanii.

Panna młoda była odziana w szkarłat, który – biorąc pod uwagę późniejszą reputację królowej – okazał się kolorem jak najbardziej odpowiednim. Przyszły mąż nie zrobił na niej najlepszego wrażenia. Był spokojny i pobożny, zupełnie niepodobny do jej wojowniczego ojca oraz dziadka. Szybko stało się jasne, że zupełnie nie zna się na kobietach. „Myślałam, że poślubiłam króla – skarżyła się Eleonora. – A nieraz wydaje mi się, że jestem żoną mnicha”. W przeciwieństwie do niej Ludwik wydawał się zachwycony tym, co przypadło mu w udziale. Jego nowa narzeczona była niezwykle dystyngowana, a ponadto obdarzona urodą i inteligencją. Z pewnością też miała szersze horyzonty myślowe niż on. Zanim jednak Eleonora zdołała odnaleźć się w życiu małżeńskim, kilka dni po ślubie zmarł jej teść i została królową.

Paryż ją zszokował. W porównaniu z Poitiers wydawał się zaściankowy, a pałac królewski pozostawiał wiele do życzenia. Eleonora zakasała więc rękawy i przeprowadziła akcję „Remont generalny – wersja średniowieczna”. Pozbyła się zatęchłych arrasów i wypełniła komnaty światłem, kolorem i wonnościami. To była szczypta stylu z Poitiers. Lekceważąc konwenanse, postanowiła rozbudzić życie dworskie, upowszechniając zwyczaj poobiednich zabaw, na których trubadurzy śpiewali sprośne piosenki. Zdecydowana ucywilizować pałacowe obyczaje, wprowadziła takie innowacje jak używanie obrusów i serwetek, a także nakazała służbie myć ręce przed podawaniem posiłków.

Eleonora, przekupująca dworzan i hołdująca południowej swobodzie obyczajów, była postrzegana przez otoczenie jako obca. Teściowa nazywała swoją synową kapryśnicą mającą zły wpływ na innych, w zamian za co władczyni odesłała ją do włości, stanowiących oprawę wdowią¹⁰ starej królowej. Zachowanie Eleonory stało się przedmiotem krytyki ze strony starszyzny władz kościelnych, nieustannie upominających królową, aby spędzała więcej czasu na modłach, a mniej na przyśpiewkach. Mimo to Ludwik był pełen podziwu dla swojej żony. Często konsultował się z nią w sprawach państwowych, nad czym ubolewali ministrowie. Aby jej zaimponować, zdecydował się nawet najechać na Szampanię. Podczas inwazji spalono kościół pełen wiernych. Żeby odkupić winę, w 1147 roku Ludwik postanowił wyruszyć na drugą wyprawę krzyżową. Eleonora ogłosiła, że udaje się z nim w towarzystwie trzystu kobiet i ich służek (można sobie wyobrazić, ile panie miały bagaży...), aby doglądać rannych. Doradcy Ludwika byli przeciwni temu pomysłowi dopóty, dopóki królowa nie osłodziła swojej decyzji: zaproponowała im wsparcie ze strony tysięcznego oddziału z Akwitanii.

Krucjata nie okazała się jednak przygodą, jakiej życzyła sobie Eleonora. Podróż była ciężka, pogoda zła, a królowa w pewnym momencie została zmuszona do wymiany klejnotów na pożywienie. Ludwik nie miał bladego pojęcia, jak dowodzić wojskiem. W drodze do Antiochii, pod górą Kadmos, doszło do katastrofy, gdy Eleonora i jej wasale, nie słuchając rozkazów, ruszyli przodem, aby znaleźć dogodniejsze miejsce na postój. Gdy król ze swoimi towarzyszami dotarli do obozowiska, wpadli w zasadzkę zastawioną przez Turków. Straty w ludziach były ogromne, a Ludwik ocalał wyłącznie dlatego, że wrogowie go nie rozpoznali. Winą za to zdarzenie obciążono Eleonorę, gdyż rozeszły się pogłoski, że to przez jej liczne bagaże tyły wojsk musiały zwolnić. Królowa miała już tak zszarganą reputację, że łatwo było uczynić z niej kozła ofiarnego.

Sprawy przybrały jeszcze gorszy obrót w Antiochii, gdzie oddział królewski został powitany przez przystojnego stryja Eleonory, starszego od niej raptem o siedem lat. W bogatym pałacu książę Rajmund ucztował ze swoją piękną bratanicą, rozmawiając z nią w jej ojczystym języku¹¹. Zatrzęsło się od plotek o romansie, które wznieciły zazdrość w królewskim małżonku, i które Eleonora jeszcze podsycała, wyraźnie preferując towarzystwo stryja. Małżonkowie już od dłuższego czasu oddalali się od siebie, a wspólna krucjata tylko uwypukliła istniejące między nimi różnice. Gdy Rajmund namawiał Ludwika, aby zamiast ruszać na Jerozolimę, pomógł mu obronić Antiochię przed atakiem muzułmańskich Turków, Eleonora stanęła po stronie stryja. Ludwik odmówił, królowa zaś nie tylko oświadczyła, że zostaje na miejscu, lecz także zażądała rozwodu. Monarcha w końcu pokazał charakter i zmusił żonę, aby z nim pojechała. Atak na Jerozolimę zakończył się fiaskiem, a Eleonora nie mogła się powstrzymać, żeby nie podsumować tego krótkim: „A nie mówiłam!”. W drodze powrotnej do Europy król i królowa podróżowali na osobnych statkach. Zatrzymawszy się w Rzymie na krótką terapię małżeńską, dzięki staraniom papieża Eugeniusza III poróżniona para wylądowała w jednym łóżku. Dzięki temu dziewięć miesięcy później na świat przyszła królewska córka Alicja, ale na uratowanie związku było już za późno.

Doradcy króla przekonali go, aby pozwolił małżonce odejść, mimo że perspektywa utraty Akwitanii sprawiała mu dużą przykrość. Ludwik musiał przede wszystkim myśleć o przyszłości dynastii. Po piętnastu latach, które minęły od ślubu, doczekał się dwóch córek, nie miał jednak męskiego potomka. Eleonora twierdziła oczywiście, że to nie jej wina – jeżeli królowi zależało na synu, winien był się z nią przespać raz na jakiś czas. Związek królewskiej pary został rozwiązany 11 marca 1152 roku. Oficjalnym powodem było zbyt bliskie pokrewieństwo między małżonkami. Wyłączną opiekę nad córkami powierzono Ludwikowi.

W wieku dwudziestu dziewięciu lat Eleonora nadal stanowiła świetną partię, do tego stopnia, że już w drodze powrotnej do Poiteirs próbowało ją porwać dwóch rycerzy, którzy chcieli ją poślubić. Ale królowa miała własnego kandydata na męża numer dwa, wybranego jeszcze zanim rozwiodła się z Ludwikiem. Szczęściarzem tym okazał się Henryk Fitzempress – hrabia Andegawenii, książę Normandii i dziedzic tronu angielskiego. Co prawda był o jedenaście lat młodszy, ale za to ze swoim iście zwierzęcym magnetyzmem stanowił przeciwieństwo Ludwika, który sposobem bycia przypominał mnicha.

Eleonora i Henryk byli dobraną parą. Pochodzili z podobnych środowisk. Obydwoje cechowali się silną wolą i wybitną inteligencją. Ponadto bardzo się wzajemnie pociągali. Jego odwaga i wyczucie polityczne świetnie współgrały z jej władczymi ambicjami. Eleonora zapewne czuła się szczęśliwa. Po latach spędzonych u boku świętego mogła w końcu zaznać rozkoszy w ramionach prawdziwego mężczyzny. Henryk musiał skonfrontować się z wolą swojego ojca, który był przeciwny temu związkowi, z ambicjami własnego brata, również zamierzającego poślubić Eleonorę, oraz z gniewem jej byłego małżonka. Mimo to sześć tygodni po tym, jak unieważnienie poprzedniego związku Eleonory stało się faktem, Henryk stanął z nią na ślubnym kobiercu.

Eleonora zaryzykowała i wygrała. Dwa lata po ślubie Henryk Andegaweński został królem Anglii¹², a jego małżonka – władczynią królestwa rozciągającego się od Pirenejów aż po góry Cheviot. Początkowo para wiodła szczęśliwy żywot, zapewniając stałe dostawy książąt i księżniczek (w sumie ośmiorga). Wkrótce jednak małżonkowie zaczęli oddalać się od siebie. Eleonora chciała ćwiczyć umysł w ambitniejszych zadaniach niż zajmowanie się dziećmi czy doglądanie dam dworu. Henryk natomiast nie był zainteresowany dzieleniem się władzą z kobietą. Podczas swojej nieobecności na dworze pozwalał królowej pełnić funkcję regentki, ale oznaczało to niewiele poza składaniem podpisów pod decyzjami ministrów, którzy sprawowali realną władzę. Henryk nie stronił od towarzystwa innych pań, zwłaszcza Rozamundy Clifford – pięknej i znacznie młodszej od królowej. Eleonora nie oczekiwała od męża bezwzględnej wierności. Działało jej jednak na nerwy, że Henryk zaczął się afiszować ze swoją kochanką i zapewnił jej życie godne monarchini w komnatach samej Eleonory, w królewskiej siedzibie w Woodstock. Czegoś takiego nie zamierzała tolerować. Istnieją różne wersje tego, jak skończyła się ta historia – niektórzy twierdzą, że królowa próbowała otruć rywalkę, inni – że zasztyletować. Prawda jest taka, że Henryk w końcu znudził się Rozamundą, która spędziła resztę życia w klasztorze.

Ponieważ Eleonora chciała znowu grać pierwsze skrzypce, namówiła męża, by zezwolił jej na powrót do Poitiers, żeby mogła zdyscyplinować niesfornych akwitańskich baronów. Na miejscu królowa czuła się jak ryba w wodzie. Przez pięć lat pozostawała z dala od nadzoru małżonka. I chociaż Henryk był formalnie władcą Akwitanii, jego żona zadbała o to, aby baronowie wiedzieli, że wierność winni są wyłącznie jej oraz jej ukochanemu synowi Ryszardowi, który miał odziedziczyć po niej władzę. Królowa zniosła represyjne przepisywprowadzone przez Henryka i ściągnęła z powrotem wasali wygnanych na jego życzenie. Urządzała uczty, turnieje i zabawy, aby jak najbardziej przypodobać się ludowi. Stworzyła również – według swoich upodobań – dwór, na którym mile widziani byli młodzi rycerze i trubadurzy wychwalający królową. Za sprawą Eleonory i jej córki, Marii z Szampanii, na dworze pojawiły się „sądy miłości”, w których prawa rządzące światem, gdzie mężczyźni uważali kobiety za swoją własność, nie obowiązywały. W „sądach miłości” to panie miały przewagę i mogły stanowić o tym, jak chcą być traktowane przez mężczyzn.

W roku 1173 Eleonora pośredniczyła w zawarciu sojuszu między swoimi trzema najstarszymi synami – Henrykiem, Ryszardem i Godfrydem – oraz byłym mężem przeciwko królowi Anglii. Tak zaskakującego aktu agresji Henryk II nie przewidział. Był wściekły, że jego synowie ośmielili się zbuntować przeciwko niemu i że Eleonora ich poparła. Plan buntowników udaremniono, a królewscy synowie schronili się we Francji. Królowa miała mniej szczęścia od nich: aresztowano ją, gdy próbowała zbiec, przebrana za mężczyznę, i odesłano do Anglii, gdzie spędziła następne piętnaście lat, więziona w różnych rezydencjach królewskich rozsianych po całym kraju. Wypuszczano ją na wolność rzadko, przy takich okazjach jak święta Bożego Narodzenia czy spotkanie z Ryszardem (będącym wówczas księciem Akwitanii). Od czasu do czasu pozwalano rodzinie składać jej wizyty, ale król nigdy nie dał Eleonorze zapomnieć o tym, że jest jego więźniem.

Gdy Henryk zmarł w 1189 roku, Eleonora w końcu uzyskała pełną niezależność. Podczas gdy nowo koronowany władca Anglii, Ryszard, przebywał na trzeciej wyprawie krzyżowej, Eleonora sprawowała rządy w jego imieniu. Jeździła od miasta do miasta, od zamku do zamku, organizując sądy królewskie. Więźniów wypuszczała na wolność, a w zamian oczekiwała aktów lojalności wobec Ryszarda. Równocześnie pilnowała, aby jej drugi syn Jan podczas nieobecności brata nie zagarnął tronu. Gdy książę Austrii wziął w niewolę Ryszarda powracającego z krucjaty, Eleonora zgromadziła pieniądze na jego wykupienie. Następnie odbyła długą podróż do Austrii, aby przywieźć syna z powrotem – nie lada osiągnięcie dla kobiety z siedemdziesiątką na karku. W drodze powrotnej udało jej się doprowadzić do pojednania zwaśnionych braci.

W roku 1202, po śmierci Ryszarda i wstąpieniu na tron Jana, Eleonora postanowiła przejść na emeryturę. Zamieszkała w opactwie Fontevrault, gdzie spędzała czas, szukając jak najkorzystniejszych partii dla swoich bliskich. Nie było jej jednak dane zaznać spokoju. Przeżyła oblężenie – którym dowodził jej własny wnuk Artur, pozostający z Janem w konflikcie o angielski tron – w zamku w Mirabeau. Oświadczyła wtedy atakującym, że prędzej zaprzeda duszę diabłu, niż się podda.

Zmarła w opactwie w wieku osiemdziesięciu dwóch lat, co stanowiło godne ukoronowanie jej wyjątkowego życia. Przeżyła większość swoich dzieci. Została pochowana w Fontervault obok Henryka.

Pomimo że Eleonora musiała nieustająco działać w cieniu mężczyzn kontrolujących tron, zdołała skupić w swoim ręku niespotykaną władzę i wpływy. Współcześni jej kronikarze, niechętnie odnoszący się do wizji kobiety obejmującej przywództwo w kraju, opisywali głównie romanse z jej udziałem. Co poniektórzy oskarżali ją o zawarcie paktu z diabłem. Współcześni historycy, którzy analizując wpływy Eleonory, przebili się przez tę otoczkę, darzą ją uznaniem, na jakie zasługuje.

Eleonora Akwitańska, wykraczająca daleko poza konwenanse określające to, jak kobieta może i powinna się zachowywać, w każdej epoce historycznej zostałaby uznana za postać wyjątkową. Wbrew tendencjom charakterystycznym dla jej czasów, odegrała ona bardzo istotną rolę w wydarzeniach politycznych. Działania dyplomatyczne i przemyślane małżeństwa królowej przyczyniły się do stworzenia mocarstwa, które pozostawiła w spadku potomnym. Odważna i niezależna, na zawsze pozostała jedną z najbardziej podziwianych kobiet w dziejach ludzkości.

¹ William Szekspir, Antoniusz i Kleopatra, przeł. Maciej Słomczyński, Kraków 1999, s. 46.

² Oktawian był mistrzem manipulacji – po śmierci Kleopatry nakazał zniszczyć dwa tysiące dokumentów, które nie przemawiały za jego wersją wydarzeń (przyp. aut.).

³ Plutarch z Cheronei, Żywoty sławnych mężów, przeł. Mieczysław Brożek, Wrocław 2006, s. 508–509.

⁴ Xena: wojownicza księżniczka – serial fantasy produkcji amerykańsko-nowozelandzkiej. Xena to imię głównej bohaterki, granej przez Lucy Lawless (przyp. tłum.).

⁵ Plemię Icenów zamieszkiwało w starożytności obszary dzisiejszych hrabstw Norfolk, Suffolk i Cambridgeshire w Anglii Wschodniej (przyp. aut.).

⁶ Tacyt, Roczniki, ks. XIV, rozdz. 31, w: Tacyt, Dzieła, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 2004, s. 321.

⁷ Verulamium – dzisiejsze Saint Albans, miasto położone w południowej części hrabstwa Hertfordshire, około 32 kilometrów na północny zachód od Londynu (przyp. tłum.).

⁸ West Midlands – region w środkowo-zachodniej Anglii (przyp. tłum.).

⁹ Tacyt, Roczniki, ks. XIV, rozdz. 35, w: Tacyt, Dzieła, dz. cyt., s. 324.

¹⁰ Oprawa wdowia, majątek wdowi – funkcjonujące w średniowieczu zabezpieczenie finansowe dla żony po śmierci męża (przyp. tłum.).

¹¹ Chodzi o język prowansalski, którym mówiono w Akwitanii (przyp. tłum.).

¹² Znany jako Henryk II Plantagenet (przyp. tłum.).

¹³ Delfin – tytuł francuskiego następcy tronu przysługujący najstarszemu synowi króla (przyp. tłum.).

¹⁴ Chodziło najprawdopodobniej o matkę Karola VII, Izabelę Bawarską, która po bitwie pod Azincourt podpisała traktat oddający faktycznie Francję we władanie Anglików (przyp. aut.).

¹⁵ Good Housekeeping Seal of Approval – popularny amerykański znak jakości, przyznawany przez Good Housekeeping Research Institute (w wolnym tłumaczeniu: Instytut Badań nad Dobrym Gospodarowaniem) od 1909 roku. Produkty, które otrzymają znak, są reklamowane w piśmie dla kobiet „Good Housekeeping” i otrzymują dwuletnią gwarancję (przyp. tłum.).

¹⁶ Miasto leżące nad dolną Sekwaną; w czasie wojny stuletniej, w latach 1419–1449, znajdowało się we władaniu Anglików (przyp. tłum.).

¹⁷ Gallowglassowie – elita wojowników pochodzących ze szkockich klanów, działająca od połowy XIII do końca XVI wieku. Służyli oni irlandzkim książętom w trakcie konfliktów zbrojnych (przyp. tłum.).

¹⁸ Iar-Chonnachta – część dzisiejszego hrabstwa Gallway znajdującego się na zachodnim wybrzeżu Irlandii (przyp. tłum.).

¹⁹ Rajdery – okręty używane do zwalczania i dezorganizowania żeglugi nieprzyjaciela na jego szlakach komunikacyjnych (przyp. tłum.).

²⁰ Lough Corrib – największe jezioro w Irlandii, położone w zachodniej części kraju (przyp. tłum.).

²¹ Earl – brytyjski tytuł feudalny, będący odpowiednikiem tytułu hrabiowskiego (przyp. tłum.).

²² Powstanie Desmondów – powstanie katolickich Irlandczyków przeciwko władzy Elżbiety I, przypadające na lata 1579–1583. Na jego czele stanął między innymi Gerald (earl Desmondu), który został zamordowany w 1583 roku przez członków klanu O’Moriartów, sympatyzujących z rządem angielskim (przyp. tłum.).

²³ Gloriana – jeden z przydomków nadanych królowej Elżbiecie I przez jej poddanych (przyp. tłum.).

²⁴ Oró, Sé do Bheatha ‘Bhaile – tradycyjna irlandzka pieśń wyzwoleńcza, powstała najprawdopodobniej w połowie XVIII wieku (przyp. tłum.).

²⁵ Great White Way – w dosłownym tłumaczeniu: „wspaniała biała droga” – określenie części Broadwayu, znajdującej się między ulicą Czterdziestą Drugą a ulicą Pięćdziesiątą Drugą na Manhattanie w Nowym Jorku. Nazwa ta pochodzi z początku XX wieku i wiąże się z tym, że Broadway był jedną z pierwszych elektrycznie oświetlonych ulic w Stanach Zjednoczonych; dodatkowe światło pochodziło z olbrzymiej liczby neonów teatralnych i oświetlenia reklam (zwłaszcza w okolicach Times Square) (przyp. tłum).

²⁶ Ford Center – jeden z teatrów na Broadwayu, w 2010 roku przemianowany na Foxwoods Theatre (przyp. tłum.).

²⁷ To Wolter spopularyzował inną pisownię nazwiska Émilie (Châtelet), która stała się z czasem obowiązująca (przyp. aut.).

²⁸ Louis François Armand de Vignerot du Plessis, trzeci książę Richelieu – francuski żołnierz i mąż stanu. Nałogowy kobieciarz – był najprawdopodobniej pierwowzorem postaci Valmonta z powieści Niebezpieczne związki Choderlosa de Laclosa (przyp. aut.).

²⁹ Królewska Akademia Nauk – akademia utworzona pod koniec XVII wieku w Paryżu, obejmująca wiele dziedzin nauki. Jej siedzibą był Luwr. Z czasem przemianowano ją na Francuską Akademię Nauk (przyp. tłum.).

³⁰ Ponsonby – nazwisko panieńskie Caroline Lamb (przyp. tłum.).

³¹ G.G. Byron, Don Juan, przeł. Edward Porębowicz, Warszawa 1954, s. 61.

³² Kiss and tell bad as it is... – nieprzetłumaczalna gra słów: „kiss nad tell”, dosłownie „całować i mówić”, oznacza w potocznym języku ujawnianie (na przykład w prasie) intymnych szczegółów związku, natomiast „fuck and publish” to dosłownie pieprzyć się i wydawać o tym książki (przyp. tłum.).

³³ Saint George’s Hanover – kościół anglikański w centrum Londynu (przyp. tłum.).

³⁴ Montgomery to stolica stanu Alabama, na południu USA (przyp. tłum.).

³⁵ Kewpie – mała laleczka zrobiona z celuloidu lub biskwitu, z różowymi policzkami i lokiem na głowie, popularna zwłaszcza na początku XX wieku (przyp. tłum.).

³⁶ Brooks Brothers – jedna z najstarszych firm ubraniowych w Stanach Zjednoczonych, której początki sięgają 1818 roku. Szyto w niej między innymi mundury dla elit wojskowych (przyp. tłum.).

³⁷ Spencer Pratt i Heidi Montag – małżeństwo młodych amerykańskich celebrytów telewizyjnych (przyp. tłum.).

³⁸ Ang. flapper – termin, którym w latach dwudziestych określano w Stanach Zjednoczonych niekonwencjonalne kobiety (tańczące charlestona, malujące się itd.) (przyp. tłum.).

³⁹ The Johns Hoppkins Hospital został założony w 1889 roku w Maryland, w stanie Baltimore. Częścią szpitala jest The Phipps Psychiatric Clinic, powstała w 1913 roku (przyp. tłum.).

⁴⁰ Cmentarz ten znajduje się w Rockville, w stanie Maryland (przyp. tłum.).

⁴¹ Francis Scott Fitzgerald, Wielki Gatsby, przeł. Adrianna Demkowska, Warszawa 1962, s. 234.

⁴² Księżniczka Małgorzata – córka Katarzyny Aragońskiej (przyp. tłum.).

⁴³ Thomas Cromwell – członek Rady Królewskiej, sekretarz króla Henryka VIII (przyp. tłum.).

⁴⁴ Gdy egzekucję, zaplanowaną początkowo na rano, przełożono na popołudnie, niezadowolona Anna Boleyn miała powiedzieć, że nie rozumie, skąd te opóźnienia, skoro ma tak cienką szyję (przyp. tłum.).

⁴⁵ Dzieci te otrzymały nazwisko Fitzroy. Obecnie nosi je książe Grafton.

⁴⁶ Gdy król przyłapał jego i Barbarę in flagranti, powiedział do Churchilla: „Wybaczam ci, bo zarabiasz tym samym na chleb” (przyp. aut.).

⁴⁷ George Romney (1734–1802) – jeden z najbardziej rozchwytywanych angielskich malarzy swojej epoki (przyp. tłum.).

⁴⁸ W roku 1798 w Delcie Nilu Nelson pokonał flotę napoleońską (przyp. tłum.).

⁴⁹ Nelson stracił w czasie bitwy rękę (przyp. tłum.).

⁵⁰ Przed śmiercią sir William spłacił wszystkie wiadome mu długi i zapisał Emmie roczną rentę w wysokości ośmiuset funtów oraz ryczałt o wartości trzystu funtów, ale w dysponowaniu tymi pieniędzmi Emma była uzależniona od Charlesa Grevilla – dziedzica męża – który oszczędnie wydzielał jej środki (przyp. aut.).

⁵¹ Cork – hrabstwo leżące na południowym zachodzie Irlandii (przyp. tłum.).

⁵² Susan Brownell Anthony (1820–1906) – amerykańska sufrażystka, założycielka National Woman Suffrage Association (NWSA), organizacji promującej prawo kobiet do głosowania (przyp. tłum.).

⁵³ Holenderskie Indie Wschodnie – kolonia założona przez Holenderską Kompanię Wschodnioindyjską, która pozostawała pod bezpośrednim zwierzchnictwem Królestwa Holenderskiego od 1799 roku aż do uzyskania niepodległości przez Indonezję w 1949 roku (przyp. tłum.).

⁵⁴ Język jawi (ang. Pattani Malay) – język austronezyjski, blisko spokrewniony z malajskim, używany w południowych prowincjach Tajlandii w pobliżu granicy z Malezją (przyp. tłum.).

⁵⁵ „Le Gaulois” – francuski dziennik założony w 1868 roku (przyp. tłum.).

⁵⁶ Deuxième Bureau – biuro francuskiego wywiadu wojskowego wchodzące w skład sztabu generalnego, utworzone po wojnie francusko-pruskiej w 1871 roku (przyp. tłum.).

⁵⁷ Chodzi o kolonię Massachusetts Bay, funkcjonującą w latach 1630–1691, założoną przez purytanów, którzy wyemigrowali z Anglii do USA (przyp. tłum.).

⁵⁸ Spotkania kobiet, zwane oficjalnie ploteczkami, były jedynym przyjętym sposobem na to, aby przy okazji haftowania czy robienia patchworków porozmawiać o kwestiach religijnych – ot, takie pogaduszki o Bogu przy kawce (przyp. aut.).

⁵⁹ William Franklin Graham, znany jako Billy Graham, urodzony w 1918 roku – amerykański kaznodzieja i teolog (przyp. tłum.).

⁶⁰ Po powrocie do Anglii w sierpniu 1637 roku sir Henry Vane został członkiem angielskiego parlamentu. Był moderantystą, zwolennikiem monarchii konstytucyjnej gwarantującej tolerancję religijną. Wraz z Oliverem Cromwellem działał na rzecz frakcji independentów, jednak po egzekucji Karola I ich drogi się rozeszły. Vane opowiadał się za przywróceniem monarchii; w 1662 roku został oskarżony o zdradę stanu i stracony (przyp. aut.).

⁶¹ Pekoci – plemię Indian zamieszkujące wybrzeże Nowej Anglii (przyp. tłum.).

⁶² Cytat pochodzi z przemówienia, które w 1858 roku wygłosił Abraham Lincoln po otrzymaniu nominacji na senatora (przyp. tłum.).

⁶³ Winthrop głosił, że wspólnota purytańska w Ameryce stanie się „miastem na wzgórzu”, na które będzie spoglądać reszta świata (przyp. tłum.).

⁶⁴ Roger Williams był założycielem amerykańskiej kolonii Providence Plantation, gdzie Anne schroniła się po wydaleniu jej z Massachusetts (przyp. aut.).

⁶⁵ Więziony trzy razy Francis Marbury uznał w końcu, że najrozsądniej będzie trzymać język za zębami (jego córka nigdy się tego nie nauczyła). W nagrodę za milczenie dostał parafię położoną niedaleko katedry Świętego Pawła w Londynie. Zmarł w 1611 roku zapewne na skutek długotrwałego wysiłku związanego z powstrzymywaniem się od głoszenia swoich poglądów (przyp. aut.).

⁶⁶ General Court – najwyższa władza ustawodawcza w Massachusetts (przyp. tłum.).

⁶⁷ Chodzi o Harvard College (późniejszy Uniwersytet Harvarda), otwarty w 1636 roku jako pierwsza tego typu uczelnia w koloniach brytyjskich w Ameryce Północnej. Nazwę otrzymał od nazwiska duchownego purytańskiego, wielebnego Johna Harvarda (przyp. tłum.).

⁶⁸ Abigail Adams – żona Johna Adamsa, drugiego po Waszyngtonie prezydenta Stanów Zjednoczonych (przyp. tłum.).

⁶⁹ Dyssenterzy to ci, którzy nie należą do Kościoła anglikańskiego, czyli między innymi kwakrzy, baptyści, metodyści i unitarianie. W czasach Mary Wollstonecraft wiele zawodów było przed nimi zamkniętych. Odmawiano im również wstępu na uniwersytety, w związku z czym zakładali własne szkoły (przyp. aut.).

⁷⁰ Aaron Burr – polityk amerykański, w latach 1800–1805 trzeci wiceprezydent Stanów Zjednoczonych (przyp. tłum.).

⁷¹ William Godwin (1756–1836) – angielski publicysta polityczny i myśliciel, zaliczany do prekursorów anarchizmu (przyp. tłum.).

⁷² Joseph Johnson (1738–1809) – wpływowy londyński księgarz i wydawca, propagujący poglądy radykalnych myślicieli epoki (przyp. tłum.).

⁷³ Thomas Paine (1737–1809) – angielski pisarz i myśliciel okresu oświecenia. Uczestnik rewolucji amerykańskiej, jeden z ojców założycieli USA. Prekursor liberalizmu (przyp. tłum.).

⁷⁴ Chodzi o wojnę secesyjną, toczącą się w latach 1861–1865 w USA, pomiędzy Unią (Północą) i Skonfederowanymi Stanami Ameryki (zwanymi Konfederacją lub Południem), które wystąpiły z Unii (przyp. tłum.).

⁷⁵ Rose przyszła na świat najprawdopodobniej w 1813 lub 1814 roku, nikt nie wie dokładnie kiedy, gdyż data jej urodzin nie została zarejestrowana. W późniejszym czasie rodzina O’Neale’ów skróciła swoje nazwisko, opuszczając „e” na końcu (przyp. aut.).

⁷⁶ Dolley Madison – żona czwartego prezydenta USA Jamesa Madisona (przyp. tłum.).

⁷⁷ Chodzi o terytoria zdobyte przez USA po wojnie amerykańsko-meksykańskiej (1846–1848) (przyp.tłum.)

⁷⁸ Charles Francis Adams (1807–1886) – amerykański polityk, dyplomata i pisarz. Z wykształcenia był prawnikiem. Dwukrotnie wybierany na kongresmena, pełnił funkcję ambasadora za czasów prezydentury Abrahama Lincolna. Jego dziadek John Adams był drugim prezydentem USA, a ojciec John Quincy Adams – szóstym (przyp. tłum.).

⁷⁹ John Brown próbował w 1859 roku wywołać powstanie niewolników w stanie Wirginia. Został jednak schwytany i skazany na śmierć. Jego egzekucja przyczyniła się do zaognienia stosunków między Północą i Południem (przyp. tłum.).

⁸⁰ Pinkerton National Detective Agency – Narodowa Agencja Detektywistyczna Pinkertona, założona w 1850 roku. Znakiem firmy było oko i napis „We never sleep” (Nigdy nie śpimy). Pinkerton zyskał sławę, gdy odkrył spisek, którego celem było zamordowanie Abrahama Lincolna. Firma świadczyła usługi dla rządu federalnego. W XIX wieku właściciele fabryk wynajmowali jej ludzi do inwigilacji związków zawodowych i tłumienia strajków (przyp. tłum.).

⁸¹ Habeas Corpus – angielska ustawa z 1679 roku, zakazująca organom państwowym aresztowania obywateli bez zezwolenia sądu (przyp. tłum.).

⁸² „Richmond Whig” – jedna z konfederackich gazet, wydawanych w Wirginii w czasie wojny secesyjnej (przyp. tłum.).

⁸³ Dixieland – potoczne określenie południowej części USA (przyp. tłum.).

⁸⁴ Rosa Parks (1913–2005) – czarnoskóra bohaterka ruchu na rzecz równouprawnienia, która przeszła do historii po tym jak w 1955 roku, w Montgomery (w stanie Alabama), gdzie obowiązywały zasady segregacji rasowej, odmówiła ustąpienia miejsca siedzącego w autobusie białemu mężczyźnie (przyp. tłum.).

⁸⁵ Proklamacja emancypacji (Emancipation Proclamation) – dokument wydany w 1862 roku przez prezydenta Abrahama Lincolna, znoszący niewolnictwo na obszarach Skonfederowanych Stanów Ameryki (przyp. tłum.).

⁸⁶ Sharecroppers (dosł. „dzielący się plonami”) – ludzie, którzy pracowali na cudzej ziemi, orząc, sadząc i zbierając plony, w związku z czym mieli prawo do zatrzymania połowy plonów, podczas gdy druga część szła do rąk właściciela ziemi. Wielu Afroamerykanów po wojnie domowej zaczęło pracować w ten sposób (przyp. tłum.).

⁸⁷ Uniwersytet Fiska w Nashville w stanie Tennessee należał do Historically Black Colleges and Universities – szkół wyższych i uniwersytetów przeznaczonych dla czarnoskórych obywateli USA (przyp. tłum.).

⁸⁸ Ustawa o prawach obywatelskich (Civil Rights Act) – dokument wydany w 1875 roku, gwarantujący, że każdy, niezależnie od rasy i koloru skóry, może na równych prawach korzystać z miejsc użyteczności publicznej (przyp. tłum.).

⁸⁹ Torysi, zwani lojalistami – oprócz patriotów jedna z dwóch dominujących opcji politycznych w czasie wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Opowiadali się za utrzymaniem brytyjskiej kontroli nad koloniami (przyp. tłum.).

⁹⁰ Susan Brownell Anthony (1820–1906) – sufrażystka, jedna z czołowych postaci amerykańskiego ruchu praw obywatelskich. Odegrała kluczową rolę w walce o prawa kobiet. Wraz z Elizabeth Cady Stanton założyła w 1869 roku National Women Suffrage Association (NWSA), by promować konstytucyjne prawo kobiet do głosowania (przyp. tłum.).

⁹¹ National Afro-American Council – w wolnym tłumaczeniu: Narodowa Rada Afroamerykańska – pierwsza amerykańska ogólnonarodowa organizacja praw obywatelskich, powstała w 1898 roku w Rochester, w stanie Nowy Jork (przyp. tłum.).

⁹² The National Association for the Advancement of Colored People (Krajowe Stowarzyszenie Postępu Ludzi Kolorowych) – organizacja założona w 1909 roku, walcząca o zniesienie segregacji rasowej w Stanach Zjednoczonych. Jest jedną z najstarszych i najbardziej wpływowych amerykańskich organizacji walczących o prawa człowieka (przyp. tłum.).

⁹³ Jane Addams (1860–1935) – obrończyni praw mniejszości oraz imigrantów w USA. Propagatorka ruchu osiedleńczego (settlement movement), dążącego do tego, aby ludzie z różnych środowisk i o różnym statusie materialnym mieszkali razem w tzw. domach osiedleńczych. Była przewodniczącą Międzynarodowej Ligi Kobiet dla Pokoju i Wolności. W roku 1931 otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla (przyp. tłum.).

⁹⁴ Aluzja do kultowego filmu Brudny Harry z 1971 roku w reżyserii Dona Siegela, w którym detektyw Harry Callaghan, grany przez Clinta Eastwooda, łamie wszelkie policyjne regulaminy, próbując schwytać seryjnego zabójcę (przyp. tłum.).

⁹⁵ Ang. Woman’s Christian Temperance Union (WCTU) (przyp. tłum.).

⁹⁶ W roku 1880 Kansas, jako drugi po Maine stan w USA, wprowadził poprawkę do konstytucji, w której zakazał sprzedaży alkoholu (przyp. aut.).

⁹⁷ Dosłownie „wszystkie narody mile widziane oprócz Carry” – aluzja do nazwiska Nation, oznaczającego „naród” (przyp. tłum.).

⁹⁸ Ang. „Carry Nation Joint Smasher” (przyp. tłum.).

⁹⁹ Mammy – termin używany w USA na określenie czarnoskórej niańki do dzieci (przyp. tłum.).

¹⁰⁰ Barbary Coast – nazwą tą określano dzielnicę San Francisco zamieszkaną początkowo przez kryminalistów zbiegłych z brytyjskich kolonii. Od lat pięćdziesiątych XIX wieku na skutek gorączki złota zaczęli tam masowo napływać osadnicy (przyp. tłum.).

¹⁰¹ Przed wojną domową stany w USA dzieliły się na free states (stany wolne), czyli takie, gdzie zniesiono niewolnictwo, i slavery states (stany niewolnicze), w których niewolnictwo było legalne (przyp. tłum.).

¹⁰² Atak ten, przeprowadzony w 1859 roku, miał być początkiem powstania niewolników. Jego przywódca, abolicjonista John Brown, został jednak złapany i skazany na śmierć (przyp. tłum.).

¹⁰³ Paul Revere (1734–1818) – bohater rewolucji amerykańskiej, który w 1775 roku ostrzegł wojska amerykańskich kolonistów przed zbliżającymi się siłami brytyjskimi, dzięki czemu przyczynił się do zwycięstwa Amerykanów pod Lexington i Concord (przyp. tłum.).

¹⁰⁴ Szlak oregoński – droga migracji osadników na zachód Stanów Zjednoczonych. Ma początek w Saint Louis, biegnie przez stany: Missouri, Nebraska, Wyoming, Idaho aż po Oregon i wybrzeże Pacyfiku (przyp. tłum.).

¹⁰⁵ Pajutowie z Północy zamieszkiwali terytoria dzisiejszego Oregonu, zachodniej Nevady i północno-wschodniej Kalifornii. Z Pajutami z Południa – oprócz nazwy – łączyło ich niewiele. Mieli inne obyczaje i język (przyp. aut.).

¹⁰⁶ Chociaż w niektórych opracowaniach można znaleźć informacje, iż miało to miejsce w 1852 roku, James D. McLaird pisze w swojej sumiennie opracowanej biografii Calamity Jane: The Woman and the Legend, że w spisach ludności hrabstwa Mercer w Missouri z 1860 roku widnieje data urodzenia 1856. (przyp. aut.)

¹⁰⁷ Martha nie była jedyną kobietą, która nosiła taki przydomek. Na Mattie Young, Annie Fillmore i panią Opie również tak mówiono. Łączyło je to, że były prostytutkami i alkoholiczkami, słynącymi ze swoich ekscentrycznych zachowań (przyp. aut.). Calamity oznacza nieszczęście, katastrofę, przekleństwo (przyp. tłum.).

¹⁰⁸ Edward Wheeler (1855–1885?) – urodzony w Nowym Jorku, napisał w czasie swojej krótkiej kariery ponad sto powieści brukowych. Znany z serii książek (w sumie trzydzieści trzy), których głównym bohaterem był Deadwood Dick. Jego pierwszym dziełem (opublikowanym w 1877 roku) była powieść Hurricane Nell. U szczytu kariery zarabiał 950 dolarów rocznie. Jego książki zaludniały barwne postaci, takie jak Rosebud Bob, Sierra Sam czy Kangaroo Kit. Podobnie jak Calamity, jego bohaterki – palące, pijące, ubierające się i przeklinające jak mężczyźni – rzucały wyzwanie normom obyczajowym (przyp. aut.).

¹⁰⁹ Masakra w Little Big Horn – starcie, do którego doszło 25 czerwca 1876 roku między połączonymi siłami Indian Lakota, Arapaho i Czejenów z kawalerią amerykańską, w której skład wchodził batalion George’a Custera. Bitwa zakończyła się sromotną porażką armii amerykańskiej. Wyniszczono pięć z siedmiu oddziałów kawalerii. Custer zginął wraz ze swoimi braćmi, którzy również brali udział w bitwie (przyp. tłum.).

¹¹⁰ Strzelanina w O.K. Corral – najsłynniejszy pojedynek rewolwerowców na Dzikim Zachodzie, który miał miejsce w korralu (zagrodzie dla bydła, koni) w miasteczku Tombstone na terytorium dzisiejszego stanu Arizona (przyp. tłum.).

¹¹¹ Wiele lat później kobieta o imieniu Jane Hickok twierdziła, że jest córką Calamity i Dzikiego Billa. Na dowód przedstawiała listy, które miała do niej napisać Calamity. Wielu ludzi jej uwierzyło, pomimo że było powszechnie wiadomo, że Calamity pisać nie umiała. Jej prawdziwa córka twierdziła z kolei, że nie była jej córką, ale wnuczką, a jako prawdziwą matkę podawała wyjętą spod prawa Belle Starr, która rzekomo była siostrą Calamity... (przyp. aut.).

¹¹² McCall zastrzelił Billa podczas gry w karty (przyp. aut.).

¹¹³ W tym czasie senatorowie USA byli mianowani przez parlamenty stanowe, a nie w drodze wyborów bezpośrednich (przyp. aut.).

¹¹⁴ Dosł. „uświęcona trzydziestka szóstka” – nazwa nadana ścisłej elicie towarzyskiej Denver, spotykającej się regularnie na brydżu w rezydencji pani Crawford Hill (przyp. tłum.).

¹¹⁵ Dosł. „czterysetka” – lista osób o najwyższym statusie w Nowym Jorku, stworzona przez Caroline Webster Astor w celu zaznaczenia pozycji „starej elity” względem bogaczy, którzy dorobili się w czasie amerykańskiego boomu gospodarczego w latach 1877–1893 (przyp. tłum.).

¹¹⁶ Alva Vanderbilt-Belmont (1853–1933) – amerykańska multimilionerka, działaczka ruchu sufrażystek (przyp. tłum.).

¹¹⁷ Astorowie – wpływowa rodzina biznesmenów i polityków, działająca w XIX i XX wieku w Wielkiej Brytanii i Nowym Jorku. Właściciele licznych posiadłości w Nowym Jorku, między innymi słynnego hotelu Waldorf-Astoria (przyp. tłum.).

¹¹⁸ Akademia Colarossiego (Académie Colarossi) – szkoła artystyczna założona w XIX wieku przez rzeźbiarza Filippa Colarossiego, stanowiąca alternatywę dla Szkoły Sztuk Pięknych (École des Beaux Arts), wspieranej przez państwo, a przez wielu młodych artystów tamtych czasów uważanej za nazbyt konserwatywną. Nowatorstwo uczelni przejawiało się między innymi w dopuszczeniu do nauki kobiet. Akademię zamknięto około 1920 roku (przyp. tłum.).

¹¹⁹ Listy Camille i Auguste’a, ofiarowane Muzeum Rodina przez Mathiasa Morhardta, zaginęły. Istnieją podejrzenia, że zostały zniszczone na polecenie pewnych – kierujących się dobrymi chęciami – osób (przyp. aut.).

¹²⁰ Skirt dance (skirt – „spódnica”) – taniec popularny w wodewilach i burleskach w Europie i Ameryce pod koniec XIX wieku. Nazwa tańca pochodzi od stroju tancerki, która miała na sobie długą, wielowarstwową spódnicę, odpowiednio podświetlaną w zaciemnionym teatrze (przyp. tłum.).

¹²¹ Newport – miasto położone na Rhode Island, popularny kurort, w którym znajdują się letnie rezydencje bogatych nowojorczyków (przyp. tłum.).

¹²² Madison Square Garden – hala widowiskowo-sportowa w Nowym Jorku, w której odbywają się mecze, walki bokserskie i koncerty (przyp. tłum.).

¹²³ Irma była przybraną córką Isadory Duncan (przyp. tłum.).

¹²⁴ La Revue Nègre – murzyńska rewia (przyp. tłum.).

¹²⁵ Saint Louis – miasto w środkowej części Stanów Zjednoczonych, w stanie Missouri (przyp. tłum.).

¹²⁶ Ziegfeld Follies – broadwayowskie produkcje, wzorowane na paryskim Folies-Bergère, wystawiane w Nowym Jorku w latach 1907–1931 (przyp. tłum.).

¹²⁷ Médaille de la Résistance – odznaczenie ustanowione przez generała Charles’a de Gaulle’a w 1943 roku, nadawane za zasługi dla francuskiego ruchu oporu w trakcie niemieckiej okupacji Francji podczas drugiej wojny światowej. Rozkazem z 2 listopada 1945 roku ustanowiono wyższy stopień odznaczenia: Medal z Rozetą (przyp. tłum.).

¹²⁸ Branson – miasto w stanie Missouri, popularny kurort wakacyjny z licznymi atrakcjami turystycznymi (przyp. tłum.).

¹²⁹ Dollywood – rodzinny park rozrywki w Pigeon Forgee, w stanie Tennessee (przyp. tłum.).

¹³⁰ „Dzień, w którym zmarła Lady” – angielski tytuł nawiązuje do przydomka Billie Holiday, zwanej „Lady Day” (przyp. tłum.).

¹³¹ Jeden z trzech głównych (obok Cotton Club i Connie’s Inn) klubów nocnych w Nowym Jorku, otwarty w 1925 roku. Mógł pomieścić około 1500 osób. Zamknięto go w 1986 roku (przyp. tłum.).

¹³² W latach dwudziestych jeden z najpopularniejszych afroamerykańskich big-bandów jazzowych, prowadzony przez Jamesa Fletchera. W zespole grali między innymi Coleman Hawkins i Louis Armstrong (przyp. tłum.).

¹³³ Jest to również tytuł jednej z najpopularniejszych piosenek Billie Holiday (przyp. tłum.).

¹³⁴ Rewolucja meksykańska (1910–1917) – początkowo jej celem było obalenie rządów prezydenta Porfiria Díaza; zakończyła się przyjęciem nowej konstytucji w 1917 roku (przyp. tłum.).

¹³⁵ Ex voto (łac. ze ślubowania) – termin, stosowany do obrazów ofiarowanych kościołowi na mocy przyrzeczenia lub ślubowania (przyp. tłum.).

¹³⁶ Flaga z czaszką i skrzyżowanymi kośćmi, zdobiąca statek Rackhama, stała się w kulturze popularnej symbolem piractwa (przyp. aut.).

¹³⁷ William Hogarth (1697–1764) – angielski artysta, miedziorytnik, twórca rysunków satyrycznych. Sławę przyniosły mu cykle obrazów zatytułowane Rake’s Progress [Kariera rozpustnika] i Harlot’s Progress [Kariera nierządnicy] (przyp. aut.).

¹³⁸ Port Royal – stolica Jamajki w latach 1655–1692, jeden z głównych ówczesnych portów na Karaibach, cieszący się wśród marynarzy nie najlepszą sławą ze względu na ukrywających się w nim piratów, złodziei i zbrodniarzy (przyp. tłum.).

¹³⁹ Saint Catherine – druga co do wielkości gmina na Jamajce, położona na południowym wschodzie wyspy. Największym miastem jest Spanish Town – pierwsza stolica Jamajki, nazywana niegdyś Santiago de la Vega (przyp. tłum.).

¹⁴⁰ William Pitt Młodszy (1759–1806) – w 1783 roku (mając dwadzieścia cztery lata) został najmłodszym brytyjskim premierem. Z urzędu zrezygnował w 1801 roku, ponieważ nie mógł osiągnąć porozumienia z królem w kwestii emancypacji brytyjskich katolików. Jego ojciec, William Pitt Starszy, również był premierem, w nagrodę za służbę koronie otrzymał tytuł earla Chatham (przyp. aut.).

¹⁴¹ George Bryan „Beau” Brummell (1778–1840) – jedna z najbarwniejszych postaci czasów regencji, przyjaciel księcia i przyszłego króla Jerzego IV. Znawca męskiej mody – prekursor dandyzmu (przyp. tłum.).

¹⁴² Wyspa Rodos była wówczas częścią imperium osmańskiego (przyp. tłum.).

¹⁴³ Palmyra – miasto w środkowej Syrii, położone około 250 kilometrów od Damaszku. W drugiej połowie III wieku Palmyra była stolicą królestwa formalnie podporządkowanego Rzymowi, rządzonego przez Odenata. Po śmierci króla władzę przejęła jego żona Zenobia, która doprowadziła do częściowej niezależności królestwa. Obecnie w mieście znajduje się kompleks wykopalisk archeologicznych – jeden z największych na świecie (przyp. tłum.).

¹⁴⁴ Idy marcowe – piętnasty dzień marca (Martius) w starożytnym kalendarzu rzymskim (przyp. tłum.).

¹⁴⁵ Ayah – angielskie określenie hinduskiej niańki (przyp. tłum.).

¹⁴⁶ Richard Rodgers (1902–1979) i Oscar Hammerstein (1895–1960) – jedni z najbardziej znanych twórców amerykańskich musicali. Rodgers komponował muzykę, a Hammerstein pisał słowa piosenek. Byli laureatami Oscarów, Grammy oraz wielu innych nagród (przyp. tłum.).

¹⁴⁷ Anna nie była jedyną sławną przedstawicielką swojej rodziny. Jej krewnym był Henry Pratt, który został aktorem i zmienił imię na Boris Karloff. Niestety, nie dane było im się spotkać (przyp. aut.).

¹⁴⁸ Klaun Krusty – fikcyjna postać występująca w serialu animowanym Simpsonowie, prowadząca w telewizji program rozrywkowy dla dzieci (przyp. tłum.).

¹⁴⁹ „The Atlantic Monthly” (obecnie „The Altantic”) – amerykański magazyn o tematyce politycznej, ekonomicznej i kulturalnej (znany między innymi z publikacji tekstów początkujących sław literackich i działaczy społecznych), założony w Bostonie w 1857 roku (przyp. tłum.).

¹⁵⁰ Książka Margaret Landon nosi tytuł Anna and the king of Siam [Anna i król Syjamu] (przyp. tłum.).

¹⁵¹ Thomas Edward Lawrence (1888–1935) – brytyjski podróżnik, archeolog, znawca problematyki Bliskiego Wschodu, agent wywiadu. Jego wspomnienia stały się inspiracją dla twórców filmu Lawrence z Arabii z 1962 roku (przyp. tłum.).

¹⁵² Bluestocking – nazwa nadawana w XVIII wieku w Wielkiej Brytanii wyemancypowanym kobietom, intelektualistkom. Nazwa pochodzi od Blue Stocking Society, klubu założonego przez Elizabeth Montagu około 1750 roku, w którym kobiety dyskutowały o literaturze i nauce (przyp. tłum.).

¹⁵³ Mayfair – luksusowa dzielnica w centrum Londynu (przyp. tłum.).

¹⁵⁴ Basra – główny port iracki, obecnie drugie co do wielkości miasto w tym kraju. W roku 1917 Brytyjczycy zajęli terytorium, na którym znajduje się dzisiejszy Irak, i utworzyli na nim brytyjski obszar mandatowy. W roku 1920 powołano do życia państwo Irak, zależne od Brytyjczyków. Dopiero w 1932 roku osiągnęło ono częściową niezależność (przyp. tłum.).

¹⁵⁵ Peter Cox (1864–1937), zwany „Coccus” – brytyjski oficer, który w latach dwudziestych pełnił funkcję Wysokiego Komisarza Iraku (przyp. tłum.).

¹⁵⁶ Oficer polityczny (ang. political officer) – tytuł nadawany w imperium brytyjskim oficerom, którzy nadzorowali działanie administracji cywilnej na terenach kolonii (przyp. tłum.).

¹⁵⁷ Arab Bureau – sekcja kairskiego departamentu brytyjskiego wywiadu, odpowiedzialna za koordynację działań Brytyjczyków na całym Bliskim Wschodzie (przyp. tłum.).

¹⁵⁸ Oriental secretary (dosł. „sekretarz wschodni”) – tytuł przyznawany Brytyjczykom, którzy w czasach imperium brytyjskiego pełnili funkcje doradców i sekretarzy w placówkach dyplomatycznych na Bliskim Wschodzie. Jedną z ich podstawowych kwalifikacji była biegła znajomość języków lokalnych (przyp. tłum.).

¹⁵⁹ Szkoła powstała już po śmierci Gertrudy Bell, w 1932 roku. W roku 2007 przemianowano ją na The British Institute for the Study of Iraq (Gertrude Bell Memorial) (przyp. tłum.).

¹⁶⁰ Orville Wright (1871–1948) i Wilbur Wright (1967–1912) – Amerykanie, pionierzy lotnictwa. W 1903 roku udało im się dokonać pierwszego na świecie udanego lotu samolotem (przyp. tłum.).

¹⁶¹ Daugherty Field – główne lotnisko w Long Beach, mieście znajdującym się około trzydziestu kilometrów na południe od Los Angeles (przyp. tłum.).

¹⁶² „Lindy” było przezwiskiem Charlesa A. Lindbergha (przyp. tłum.).

Przekład: Julia Skórzyńska-Ślusarek

Redaktor prowadzący: Adam Pluszka

Redakcja: Ilona Turowska

Korekta: Anna Mirkowska, Adam Pluszka

Redakcja techniczna: Alek Radomski

Projekt okładki: Szymon Wójciak

Fotografia na I stronie okładki: © Viollet / EAST NEWS

Skład i łamanie: manufaktura

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel. 22 828 98 08, 22 894 60 54

biuro@gwfoksal.pl

wab.com.pl

ISBN 978-83-7881-063-6

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Wydawnictwo W.A.B.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.

Elizabeth Kerri Mahon urodziła się i mieszka w Nowym Jorku. Z zawodu jest aktorką. Od dzieciństwa pasjonuje się historią. W 2007 roku opublikowała pierwszy wpis na swoim blogu zatytułowanym Scandalous Women. Strona poświęcona najciekawszym kobietom w historii cieszy się ogromnym powodzeniem. Skandalistki (2011) to pierwsza książka Elizabeth Mahon.