Marsha Mehran

SOBOTNIA SZKOŁA PIĘKNOŚCI

Przełożyła Jolanta Kozak

Tytuł oryginału: The Margaret Thatcher School of Beauty

Copyright © Marsha Mehran

Afterword © Abbas Mehran 2014

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXV

Copyright © for the Polish translation by Jolanta Kozak, MMXV

Wydanie I

Warszawa, MMXV

1

Przeciąganie nitki było jedną z pierwszych nauk, które Zadi Heirati pobrała w hammamie, łaźni. Po ledwie miesiącu pracy w hammamie znała już znaczenie band, nitki, monolog jej sztuki, sztuki usuwania owłosienia z ciała, zwanej band andazi.

Zadi przybyła do hammamu z Hamadanu, miasta swojego urodzenia. Do stolicy dotarła autobusem, wysiadła na wklęsłym i zatłoczonym dworcu centralnym z przepysznymi łukami i dziwnymi posągami, skąd autobusem miejskim dojechała na jedno z północnych przedmieść, zwane Tajrish, gdzie, jak słyszała, mieszkali zamożniejsi rezydenci. Wybór bogatszej stołecznej dzielnicy nie był instynktowny, gdyż Zadi chętniej pojechałaby na południe, gdzie z narożnych szpar ceglanych budynków wyrastały kwiaty, niczym wieczne pnącza na rzymskich posągach, a obce dzieci biegały nago po ulicach, wykrzykując obsceniczne słowa usiane poetycką wiedzą. Nie, wybór północy wziął się z potrzeby zmiany wewnętrznego kompasu, którego dziwnym wahaniom i częstokroć drwiącym nakazom Zadi postanowiła dłużej już nie ufać. Skręcając na północ, brnąc pod prąd, poczuła ten sam skręt w głębi swej istoty.

Autobus, do którego Zadi wsiadła w Hamadanie, jechał przez rozległe góry Alvand, teren śnieżny i pełen rozpadlin, zaśmiecony prymitywnymi wioskami, pobudowanymi za czasów prapradziadów i od tamtej pory w zasadzie niezmiennymi. Przemykające bokiem kamienie i roślinność przypomniały Zadi o popołudniu sprzed kilku dni, kiedy to przebywała na tylnej werandzie domu znanego jej od dłuższego czasu. Było to miejsce szczególnego spokoju. Zadi siedziała na werandzie nad misą fasoli o szerokich i płaskich ziarnach. Wyłuskała je z łupinek w ramach przygotowań do święta wiosny. Przez nieuwagę rozsypała fasolę po terakotowych płytkach, więc zerwała się, wystraszona i niedowierzająca. Teraz, w autobusie, widziała oczami wyobraźni, jak strąki kiełkują w dotkliwym chłodzie, a pędy wystrzeliwują spomiędzy płytek w wiosenne powietrze – i widziała rozgrywającą się wokół nich tragiczną scenę. Zerwała się wówczas, zdjęta nabożnym lękiem i drżąca. Ale teraz, siedząc w rozklekotanym autobusie jadącym do stolicy, zastanowiła się nad tamtym zdarzeniem. Początek jest końcem – jak rzekł poeta. Przecież zawsze wiedziałam, pomyślała Zadi, że od chwili wejścia do domu babki zmierzam ku wyjściu stamtąd.

Jest, czym jest.

To było wieczne wygnanie – nie ma nic złego w wiecznym wygnaniu.

Wysiadłszy na końcowym przystanku w Tajrish, Zadi zapuściła się pieszo w miasto tętniące świątecznym ożywieniem, kierując się na północ – nie żeby wiedziała, dokąd chce dojść, ale ten właśnie kierunek przywrócił jej nagle głęboki wewnętrzny impuls. Na końcu długiej, wąskiej ulicy Topolowej – obrzeżonej topolami ciężkimi od dojrzewającego kwiecia – dostrzegła kopułkę w kształcie dzwonu, pordzewiałą od deszczu, matowo spatynowaną, piękną. Skupiając uwagę na tym, co dzieje się za jej plecami, Zadi nawet nie zauważyła, że stoi przed drzwiami hammamu, dopóki te się nie otworzyły. Jako że zawsze, do tego poranka, uważała przysłowia za ledwie ornamenty codzienności, zaskoczyły ją słowa kobiety, która otwarła drzwi.

– Dawniej litowałam się nad sobą, że nie mam butów – powiedziała kobieta.

– Aż spotkałam człowieka, który był martwy – odpowiedziała Zadi, zdając sobie sprawę z tego, że głośne wypowiedzenie tych słów stanowi najgłębszą rację ich bytu.

Tak, to był hammam. Mieli wolne miejsce pracy, dla silnej dziewczyny.

– Podejdź bliżej – powiedziała kobieta. – I nie przejmuj się dżinami przyczajonymi w cieniu.

*

Mina Nazeri, lat czterdzieści dziewięć, pracowała w hammamie od trzydziestu lat i poznała wszystkie sekrety swojej profesji. Była energiczna i silna, typ matriarchalny, a cechowały ją odporność, odwaga i determinacja, czym zdobywała sobie posłuszeństwo i szacunek pracownic oraz klientek. Wszyscy zwracali się do niej: chanum, pełnym czci tytułem zarezerwowanym dla kobiet niepoślednich zalet. Chanum Mina miała nie tylko wszechstronną wiedzę o sekretach urody, recepturach, składnikach i zabiegach – znała też historię hammamu.

W siódmym stuleciu, kiedy arabski kalif Omar I najechał dynastię Sasanidów, lecznicze fontanny hammamu biły już od stu lat, czerpiąc z gorących źródeł, na których ów hammam wzniesiono, sącząc esencję wody i olejków o leczniczych mocach znanych jedynie kapłanom pewnej niebiańskiej istoty.

Oddziały mężczyzn w turbanach przedarły się przez góry Zagros i pozostałą część rozległego irańskiego płaskowyżu, a wówczas kobiety strzegące łaźni zawarły cedrowe odrzwia i zabarykadowały je głazami, by nie dopuścić wojska do zwykłej żołdakom terapii łupiestwa i gwałtu.

Drzwi hammamu nie powstrzymały armii kalifatu; dwadzieścia cztery strażniczki łaźni zostały zgwałcone i powieszone na gałęziach topól, okalających kamienne fontanny oraz połączone z budynkiem tarasy. Ale wody – ich czarodziejska moc przetrwała. Wielu ludzi kalifa skusiło się, aby wskoczyć w dymiącą, bogatą w minerały ciecz; owinięci na wyrafinowany wzór tubylców, zagłębiali się w niuanse wiary i etykiety. Mężczyźni ci, tak jak reszta hordy, która natarła z południa, nie wiedzieli, że to, co zyskują, jest czymś wielce tajemniczym, czymś, co nie daje się łatwo zmierzyć, lecz co, być może, da się znaleźć nad powierzchnią i wokół tych nad wyraz leczniczych wód.

Właśnie tę bliskość sobie cenię.

Gdy armia kalifa odeszła, a topole dźwigały już tylko pieśń swoich strasznych liści, kobieta o imieniu Anahita Wielka podjęła się otworzyć na nowo cedrowe drzwi. Nikt nie wiedział, dlaczego Anahita jest wielka – może dlatego, że nie wierzyła w przekleństwo, rzecz wielce nietypowa, stanowiąca zaletę wśród ludności płacącej regularnie jałmużnę w formie człowieczego cierpienia.

Hammam na ulicy Topolowej był jednym z najświetniejszych w Teheranie. Zajmował pięć akrów pierwszorzędnych północnych gruntów, z czego połowę pokrywał labirynt budynków, których pokoje otwierały się jeden na drugi za każdym zakrętem.

Rozgościwszy się w kąciku przydzielonym jej na sypialnię ‒ naprzeciw głównego budynku hammamu, po drugiej stronie dziedzińca ‒ Zadi podjęła długi proces zdobywania wiedzy o niezliczonych tradycjach łaźni. Między innymi o band andazi, jednym z najpopularniejszych zabiegów wśród klienteli spośród okolicznych pań domu i dziewic.

Band andazi, czyli nitkowanie, zaczyna się od przygotowania wody różanej z pudrem. Ta przypominająca ryżowy pudding mikstura wywoływała burczenie z głodu w niejednym ogłupiałym brzuchu. Natarta warstewką różanej mikstury, nić staje się gotowa do plecenia.

Dzień, w którym Zadi prawdziwie pojęła, czym jest band, zaczął się w hammamie jak zwykle: Zadi kończyła ostatni etap szykowania mikstury dla klientki, korpulentnej matrony, amatorki długich masaży, ale w kwestii nitkowania jeszcze dziewicy. Rozwierająca i zaciskająca się pajęczyna nici okazała się zbyt drastyczna, zbyt barbarzyńska jak na jej wyrafinowany gust. Spojrzawszy raz na zbliżające się niciane nożyce – zemdlała. Nie była to wyjątkowa reakcja na band andazi: co trzecia klientka hammamu ulegała odruchowi ucieczki.

Zadi miała wprawę w cuceniu; łagodnie przeturlała przerażoną damę na bok, na wyścieloną poduszkami otomanę przeznaczoną specjalnie do tego celu, a biegnącą po całym obwodzie sali. Odkorkowawszy mały flakonik atr, esencji róży kaspijskiej, podstawiła perfumy pod nozdrza omdlałej i pozwoliła magii wychwalanych płatków, wyrosłych w słonych bryzach Morza Kaspijskiego, dotrzeć do niszy snu w jej umyśle. Parę sekund wystarczyło, aby dama się ocknęła, przezwyciężyła wstyd i kiwnęła: tak. Oczywiście nie każda klientka mdlała. Mnóstwo kąpielowiczek nader chętnie poddawało się ożywczym szarpnięciom skręconej nici. Choć pozowały na odważne, Zadi znała prawdziwą przyczynę osobliwego upodobania niektórych klientek: to te z nas, które lubią ból, które się rozkoszują jego nietrwałą mocą uśmierzania o wiele głębszej dolegliwości. Doświadczenie nauczyło Zadi, że najczęściej takie klientki należą do specyficznego środowiska – to żony i córki najwyżej postawionych mężczyzn w Teheranie, towarzyska crème de la crème.

Tym razem po ocuceniu omdlałej klientki Zadi złapała się na myśli o genialności band andazi. Była to, koniec końców, metoda prościutka: ściągało się nitkę i wyrywało włoski, tyle że taniec ten wymagał udziału obu partnerek. Klientka często odsuwała się na widok nitki zbliżającej się do twarzy. Jednak niebawem zaczynała unosić się lekko, pozwalając nitkującej cofać się i przybliżać, aż poróżowiała, ukrwiona skóra twarzy stała się wolna od niepożądanego owłosienia. I to ten taniec właśnie, uświadomiła sobie Zadi, jest najwspanialszą częścią band andazi, albowiem wymaga połączonej determinacji. Taka prosta myśl, a jednak nieodzowna do pełni tańca.

*

Jak zawsze, tak i w przypadku Zadi nie zajęło chanum Minie zbyt wiele czasu odkrycie powodu, dla którego Zadi przyjechała z Hamadanu do pracy w hammamie. Wręczyła jej stertę książek o sztuce urody, głównie podręczników, z nakazem, by je zabrała do swojej klitki po drugiej stronie dziedzińca. Niestety, cenne teksty nie przyniosły Zadi większego pożytku – choć szczerze się starała, nie potrafiła utrzymać wzroku na otwartej stronicy.

– Wiesz, po co zbudowano hammam? – spytała chanum Mina pewnego dnia, gdy stały obie u progu nagrzanej sali.

– Aby oczyszczać ciało i podążający za nim umysł – wyrecytowała Zadi, wpatrując się w konstelację mozaik rozpostartą na wszystkie strony ponad jej głową.

– Tak im mówimy, tak pozwalamy im sądzić. Ale to nie jest prawda. – Chanum Mina uśmiechnęła się. – Cała rzecz w cząsteczkach, których jak dotąd nie ujarzmiliśmy. I nigdy nie ujarzmimy.

Zadi nie zrozumiała, jakie cząsteczki chanum Mina ma na myśli. Wiedziała, oczywiście, czym jest hammam; w zakątku jej umysłu ostało się słodkie, odległe wspomnienie pewnego popołudnia z matką, która zabrała ją do górskich źródeł swojego rodzinnego miasta, gdzie było kilka łaźni mineralnych, podobnych do tych w Teheranie. Jednak nic w tym wspomnieniu nie wiązało się z tajemniczym zjawiskiem, o którym napomknęła chanum Mina.

Dopiero po paru dniach Zadi zrozumiała jej słowa.

Stało się to w dniu, w którym chanum Mina wezwała ją do pomieszczeń panny młodej. Po poddaniu się licznym zabiegom towarzyszki oblubienicy zebrały się w centrum hammamu. Zwyczajem było, aby cała grupa skorzystała ze wszystkich usług hammamu przed nałożeniem henny. Bankiet trwał całe rano i popołudnie, toteż Zadi czuła się zmęczona. Przeniknął ją wewnętrzny chłód. Znów skręcało ją w brzuchu, w niszy obecnej tam od miesięcy. Obejmujące ciało zimno nasilało się z upływem dnia, aż zmarzła na kość, stojąc w sali ochłody. Długa, namiotowata sukienka maskowała jej sterczący brzuch.

Gdy słońce zaszło za ozdobnie okratowanymi oknami, biegnącymi wzdłuż górnych poziomów kopuły sklepienia, Zadi przeszła do wewnętrznej komnaty panny młodej, usytuowanej za rogiem. To, co tam zobaczyła, przyprawiło ją o słabość i drżenie.

Rumianą twarz uszczęśliwionej panny młodej krewne układały właśnie na miękkim materacu. Zabieg był łagodny i brutalny zarazem, jak małżeństwo – tak powiedziała chanum Mina. W odległym kącie wynajęta specjalnie na tę okazję kobieta wybijała na bębnie tombak rytm, który miał swą genezę w zrozumieniu pożądania. Gdy uderzenia w bęben wzmogły tempo i rytm, suknia panny młodej została rozpięta i odsłoniła jej ciało, gotowe na pędzelek z henną.

Jedna po drugiej krewne zanurzały pędzelek w talerzykach z czerwoną pastą. Krwista czerwień, na krew pokoleń – powiedziała do Zadi chanum Mina.

– Czysta miłość, która przetrwa każdy czas.

Zadi przejął wtedy najgłębszy smutek, stykający się z chłodem gdzieś w jej wnętrzu, tam gdzie dziecko, które w niej rosło – być może świadome dychotomii – gwałtownie kopnęło.

Czysta miłość – powiedziała chanum Mina. Zadi nie sądziła, by kiedykolwiek zajmowano się nią z taką pieczołowitością, więc tym bardziej nie pamiętała, jakie to uczucie. Tak bywa, gdy ma się złamane serce, podsumowała w duchu. Serce zatraca rytm, a wraz z nim zdolność uwalniania tego czarownego doznania.

I w tym właśnie momencie słowa chanum Miny ujawniły swój sens. Tombak wybijał swój sekretny rytm. Ująwszy pędzel, matka panny młodej dotknęła nim brzucha córki. Z tą chwilą, z dotknięciem rozgotowanych listków henny, z połączeniem serca matki z córką, na nowo popłynęła miłość. Tak też mówiła Zadi chanum Mina, lecz dopiero w tej chwili, patrząc na dotknięcie młodziutkiej oblubienicy pędzlem z henną, Zadi pojęła jego moc. Kiedy w smugach zachodzącego słońca, filtrowanych przez kopułę sklepienia, pełna kobiet sala jęła falować niczym olbrzymie morze, krew w ciele Zadi zaczęła wracać do normy. W jednej chwili ciepło ogarnęło wszystkie pory jej skóry i wypełniło niszę w brzuchu, jakby w ogóle nigdy nie istniała. Zadi obróciła się na pięcie i wybiegła z komnaty kobiet, spiesząc do pobliskiego składziku. Tam zdarła z siebie roboczy strój i zapatrzyła się we własny brzuch.

I oto na urwisku, którym był jej ciężarny brzuch, widniał nieduży zaciek, łza ciemnoczerwonego koloru. Nie myśląc o tym, co robi, Zadi wróciła biegiem do grupy panny młodej i przystanęła w drzwiach, bo oblubienica, już w pełni uświęcona, była właśnie obściskiwana i obcałowywana przez krewne.

Zadi wiedziała, że ona też została pobłogosławiona, gdyż w tym momencie pojęła, po co los rzucił ją do hammamu: aby uczyła się, eksperymentowała, nabierała doświadczenia i oddawała to, co sama otrzymała. Dostrzegła swój cel.

Rodzenie córki, Maryam, było jednym z najlepszych doświadczeń, jakie mogły się przytrafić Zadi. Na dodatek odbyło się to w cudownym miejscu, cudownym i do rodzenia, i do narodzin: w basenie ciepłej, czystej, silnie zmineralizowanej wody, wśród błogosławieństw sześciu nagich kobiet.

Chanum Mina była czujna, czekała tylko na znak bliskiego połogu Zadi. Znała różnicę między skurczami fałszywymi a prawdziwymi. Chociaż jej samej nigdy nie było dane rodzić, uwielbiała pełnić rolę akuszerki, pomocnicy położnej, a choćby i obserwatorki. Wyuczyła się wszystkiego jeszcze za młodu i nieraz odbierała noworodki.

W miarę jak zbliżał się wiadomy termin, Zadi zaczęła odczuwać lekkie skurcze. Myślała, że to już te prawdziwe, więc narobiła krzyku, jednak chanum Mina zdołała ją uspokoić, zapewniając, że właściwe skurcze nastąpią niebawem.

– Są bardzo bolesne – uprzedziła, kręcąc głową dla podkreślenia tego, co miała na myśli.

– Jeszcze bardziej niż teraz? O Boże!

Chanum Mina zawczasu przyszykowała się do porodu, a kiedy przyszedł czas – po kilku silnych, bolesnych i regularnych skurczach co kilka minut, podczas których Zadi nie mogła się nawet ruszyć – wezwała do działania pozostałe kobiety.

– Już czas, przyprowadźcie ją tutaj!

Kobiety pomogły Zadi wejść do baseniku z tryskającą fontanną. Poród trwał pół godziny; przez cały ten czas kobiety wzywały bóstwa do złagodzenia bólów porodowych Zadi.

Od czasów starożytnych było w Iranie tradycją wzywanie bóstw na pomoc w czasie rodzenia. Zaratusztrianie mieli zwyczaj wzywać proroka Pir-e Sabza, którego potem zastąpił Hazrat Khezr, a po inwazji islamu – Imam Ali.

Kiedy Maryam się urodziła, wszystkie kobiety zaczęły śpiewnie skandować: „Kli li li li li li li li” – zaśpiew na szczęśliwe chwile, narodziny i wesela.

Niemowlę owinięto w białe płótno i chanum Mina już miała je obwiązać sznurem, gdy Zadi ją powstrzymała.

– Nie chcę, żeby moje dziecko było zawijane w qondaq. Chcę, żeby była wolna, wolna od bezsensownych ograniczeń.

Zwyczajem było zawijać niemowlęta w płótno i krępować sznurem, aby utrzymać prosto rączki i nóżki. Opakowane jak w kokon, dziecko w ogóle nie mogło się ruszać. Praktyka ta miała dwa powody. Po pierwsze, rodzice uważali, że zapobiega ona krzywicy nóg i rąk. Po drugie, wierzyli, że nauczy to dziecko posłuszeństwa i dobrych manier. Zadi nie była zawijana w qondaq i nie chciała ograniczać córeczki, krępując ją płótnem i sznurem.

Była uszczęśliwiona, że została matką, i czuła się błogosławiona piękną córeczką. W hammamie przebywała już od ponad ośmiu miesięcy, poznała więc jego sekrety i powód istnienia. Idąc za radą chanum Miny, postanowiła opuścić hammam po narodzeniu dziecka.

– Bierz swoje rzeczy i odejdź stąd, Zadi – powiedziała chanum Mina. – Łza w porę jest lepsza niż niewłaściwy uśmiech.

Chanum Mina uznała też, że nadszedł czas na ślubowanie milczenia.

– To, co widziałaś, zabierz do grobu, Zadi – przestrzegła. – Nie wolno mówić o tym, czego tutaj byłyśmy świadkami. Najlepiej wcale o tym nie rozmawiać, nawet nie próbować.

Zadi, która już wcześniej doświadczyła przesadnej ostrożności chanum Miny, obiecała, że będzie milczeć, postanawiając w duchu, że – kiedyś – opowie wszystko córce.

2

Jak cała reszta świata, Zadi obserwowała rozwój rewolucji w Iranie, gdzie każda nowa uliczna pogłoska wprowadzała jeszcze większe zamieszanie, ale też zapoczątkowywała nowy porządek. Żądał on od swoich zwolenników swoistej awersji, gdyż ważne było, aby ignorować nie tylko to, co realne i miłe, ale też to, czego samym wyznawcom w głębi duszy brakowało.

Zadi wychowana została przez babkę w duchu niezależności i wolności. Tej samej wolności, którą cieszyła się jako dziecko, pragnęła dla swojej córki. Dominująca niepewność polityczna i stopniowe wprowadzanie surowych islamskich praw wieszczyły ponure perspektywy dla Zadi i wielu podobnie do niej myślących osób. Uważała, że nie wolno jej skazywać dziecka na to, co nieuniknione – lata zmagań, nierównego traktowania płci i terroru. Sądziła, że jest zdolna przewidzieć następstwa rewolucji, skoro rozumiała, co się szykowało, jeszcze przed jej wybuchem. Spodziewała się nastania nieznośnych warunków dla siebie i swojej córki. Dlatego zrobiła, co musiała. Zabrała wszystko, co miała, i wraz z córką wyjechała z kraju.

Oto one, dwie postacie, Zadi i mała Maryam; siedzą przed bramką odlotów na lotnisku Heathrow. Maryam podciągnęła nóżki i niezdarnie wtuliła głowę w matczyny podołek. Na cel wyjazdu Zadi wybrała Amerykę, z powodów, które zrazu zdawały jej się nieokreślone. Lecz kiedy tak siedziała na londyńskim lotnisku, wróciły do niej słowa poety.

Jest, czym jest.

– Raz ją widziałam, wie pani? W damskiej toalecie u Harrodsa. W sześćdziesiątym piątym.

Przed Zadi stała jakaś kobieta i wskazywała na leżącą na siedzeniu obok gazetę. Zostawił ją wcześniejszy podróżny.

Kobieta postukała palcami w zdjęcie na pierwszej stronie.

– Trzeba było widzieć te włoski na jej bladej angielskiej cerze. Miałam ochotę wyciągnąć pęsetę i powyrywać je jeden po drugim!

Zadi gapiła się na kobietę dłuższą chwilę, po czym spojrzała na nagłówek.

THATCHER SZYKUJE SIĘ DO OBJĘCIA WŁADZY: CZY WIELKA BRYTANIA JEST GOTOWA NA DWIE KOBIETY U STERU?

Kobieta rozsiadła się naprzeciwko Zadi i owinęła nogi długim futrem. Wokół nich przewijał się tłum podróżnych, ona zaś mówiła dalej.

– Pistację? – Kobieta podsunęła Zadi torebkę orzeszków wyjętą z miękkiej skórzanej walizki.

Ciekawe, czy ma lecieć tym samym samolotem, pomyślała Zadi.

– Niech pani na nich spojrzy – prychnęła kobieta chwilę później, mając na myśli kolejkę jowialnych angielskich biznesmenów. – Jak rozwodnione mleko, co do jednego. I tacy nazywają siebie mężczyznami! – żachnęła się, a torebka orzeszków na jej brzuchu zachrzęściła do wtóru. Kobieta znów postukała palcem w gazetę. – Ta stara lisica nie zmieniła się nic a nic. Oczywiście pod pewnymi względami musiała stać się facetem. Nie zachodzi się tak wysoko, nie tracąc w jakiejś części kobiecych wdzięków. – Zamilkła i uśmiechnęła się do Zadi. – Pierwszy raz poza Iranem?

Trafiła w czuły punkt. Twarz Zadi mimowolnie się skrzywiła, a do oczu w jednej sekundzie napłynęły łzy. Upuszczając z garści pistacje, Zadi skuliła się i rozpłakała. Córeczka zawtórowała jej żałosnym popiskiwaniem.

Kobieta pokiwała głową i wręczyła im po chusteczce, wyciągniętej gdzieś ze spodnich warstw długiego futra z norek.

– Wiem, wiem, kochane – powiedziała. – Też to przechodziłam. Nawet parę razy. – Kręciła głową, patrząc w mglisty horyzont za bramką odlotów. – Wypłacz się porządnie, a potem opowiedz mi swoją historię. Jestem Hadżi. Hadżi Chanum. To najlepszy sposób na pozbycie się trucizny, wierz mi. Otworzyć się i wywalić wszystko z siebie.

Zadi sama nie wiedziała, czy to lekko zniesmaczona mina kobiety, czy jej nieustanne dziobanie orzeszków, ale coś w Hadżi Chanum uderzyło ją jako nadzwyczaj komiczne. Parsknęła śmiechem przez łzy. Otarła oczy, wysiąkała nos i przytuliła Maryam do piersi.

– Właśnie tak – powtórzyła Hadżi Chanum, nie spuszczając wzroku z chudych angielskich biznesmenów. – Mów, dokąd się wybierasz? Do Ameryki? – Uśmiechnęła się, jakby z góry znała odpowiedź.

– Dobrze by było – westchnęła Zadi, ponownie ocierając oczy chusteczką. – Chciałyśmy wyjechać do Iowa, ale jak pani wie, ambasadę amerykańską zamknęli, więc postanowiłyśmy jechać do Argentyny, do Buenos Aires. Mam nadzieję, że tam dostaniemy amerykańskie wizy.

Podekscytowana Hadżi Chanum skoczyła na równe nogi. Następnie, wyciągnąwszy z torebki długopis i pustą kopertę, napisała jakieś nazwisko i adres.

– Co za szczęśliwy zbieg okoliczności. Ja właśnie przybywam z Buenos Aires i niedługo będę tam wracać. Udajcie się pod ten adres. Mają tam dla was mieszkanie do wynajęcia. Dom nazywa się Anna Karenina.

Hadżi Chanum wręczyła Zadi kopertę. Nagle, stropiona, zerknęła w górę na numer bramki. Czekała nie tam, gdzie trzeba. Nachyliwszy się, cmoknęła Maryam w oba policzki.

– Muszę lecieć, do zobaczenia wkrótce. – Odeszła spiesznie, choć odwróciła się jeszcze parę razy, żeby z uśmiechem pomachać do Zadi i Maryam.

Anna Karenina, secesyjna budowla o nieokreślonych proporcjach, stała w centrum Buenos Aires. Zadi zdumiała się w pierwszej chwili. Stanąwszy przed wejściem, pomyślała zrazu, że się zgubiła albo źle odcyfrowała adres nagryzmolony przez Hadżi Chanum na odwrocie koperty.

Przymrużyła oczy i odczytała treść pordzewiałej mosiężnej tabliczki na frontowych drzwiach. Informacja zgadzała się z tym, co zapisano skrótowym farsi na kopercie: Gmach Anna Karenina, calle Florida 1796. A więc trafiła.

Wolne mieszkanie mieściło się na piątym piętrze. Tak jak całą resztę budynku, piętro piąte i ostatnie zbudowano pod koniec dziewiętnastego wieku. Architekt budynku, niejaki monsieur Ballard z St. Germain w Paryżu, był namiętnym konsumentem absyntu, bon vivantem i legendarnym skąpcem. Kręte marmurowe schody wiodły z głównego hallu na najwyższy podest, gdzie szerokie dębowe drzwi wprawiono w witrażową ścianę działową.

Zadi wprost nie mogła uwierzyć, że postąpiła za radą obcej kobiety i odsunęła na bok nadzieje na wizę do Ameryki i szybki wyjazd do Iowa.

Zadi i Maryam wynajęły pokój sąsiadujący z tym, który zajęła wcześniej Hadżi Chanum. Tydzień później Hadżi Chanum wróciła z wycieczki, opatulona futrem z norek, z paczką w ręce. Jeszcze nim ją ujrzała, Zadi usłyszała wesoły głos i znajomy już, niepowtarzalny śmiech.

Tak! Wróciła! – pomyślała, uśmiechając się radośnie.

Zadi lubiła swoje mieszkanie i sąsiadów, ale wciąż chciała jak najprędzej dostać się do Ameryki. Złożyła wniosek o wizę w ambasadzie amerykańskiej w Buenos Aires i czekała na rozmowę. Spotkanie wyznaczono dopiero po roku i nie przyniosło ono pomyślnego rezultatu. Zadi nie odpowiadała wymogom ambasady. Aby otrzymać wizę, osoba powinna mieszkać na stałe w Argentynie, mieć stałą pracę i posiadać majątek – Zadi nie mogła spełnić ani jednego z tych warunków.

Gdy ambasada odrzuciła jej wniosek, przez trzy miesiące wahała się, co dalej robić.

Po co mam jechać do Ameryki, do Iowa? – pytała sama siebie. Żeby spotkać się z nim, z Davidem?

Mówił jej w Hamadanie, że pochodzi z Iowa.

Ale gdzie on teraz jest? Dokąd wyjechał? Dlaczego się ze mną nie pożegnał? Urodziłam jego dziecko. Dlaczego nie przyjechał zobaczyć córeczki? Czemu to ja mam za nim latać? – mnożyła pytania.

Pamiętała, że David nigdy jej nie powiedział, że ją kocha. To ona płonęła z miłości do niego, nie on do niej.

Chciał się raz ze mną przespać i wyjechać; nie obchodziło go, czy zajdę w ciążę, czy nie. A gdzie jego poczucie odpowiedzialności? Czy wszyscy Amerykanie są tacy jak on?

Tego rodzaju rozmowy z samą sobą były jej codziennym zajęciem – do urodzenia Maryam. Dziewczynka miała teraz sześć lat. Zadi wydała jej małe przyjęcie urodzinowe, zaprosiła irańskich sąsiadów, rozwiesiła baloniki, upiekła tort.

– Gdzie się urodziła Maryam, Zadi? – spytała Parastu.

– W hammamie, w Tajrishu.

Twarz Zadi zapałała nagłym rumieńcem. Objawienie? Zaczęła mówić na głos sama do siebie, nieświadoma obecności innych. Hammam! Właśnie, hammam! Pracowałam tam kilka miesięcy, mnóstwo się nauczyłam. Zapomnij o Ameryce i Iowa, Zadi!

– Mam zamiar otworzyć salon piękności, tutaj, w tym pokoju! – oświadczyła zdecydowanie. Trzeba było paru sekund ciszy i wybuchu balonika, który pękł w rączkach Maryam, żeby ją otrzeźwić i przypomnieć o obecności innych.

– Nazwijmy go Salonem Piękności Zadi Chanum – podpowiedziała Hadżi Chanum.

– Nie! Nie! To będzie nie tylko salon piękności. Ja chcę uczyć piękna. Będę uczyć was wszystkich i innych też. To będzie raczej szkoła piękności.

Przypomniało jej się, że kiedy pracowała w hammamie, panie mówiły ukradkiem o właścicielce, chanum Minie, „chanum Thatcher”. Przydomek „Thatcher” nadawały każdej kobiecie mądrej i znającej się na rzeczy, zwłaszcza w sprawach społecznych i politycznych. Zadi obwieściła więc głośno i dobitnie:

– Nazwę go Szkołą Piękności imienia Margaret Thatcher.

Urządzanie salonu piękności trwało krócej niż miesiąc. Trzy kobiety, Zadi, Hadżi Chanum i Parastu, pobuszowały po sklepach z używanymi rzeczami i po garażowych wyprzedażach, dzięki czemu nabyły kilka prostych, lecz wysokiej jakości zabytkowych mebli, luster i szafek. Ustawione wokół perskiego dywanu, sprzęty te tworzyły idealną scenę dla inauguracji nowej przygody Zadi.

– Zaczynamy, dziewczyny! – ogłosiła Zadi. Oparła dłonie na biodrach, a potem, zacisnąwszy pięści, przycisnęła je do piersi z entuzjazmem i determinacją.

Zaczęła od pokazu band andazi, w którym jej dwie przyjaciółki wystąpiły jako modelki. Hadżi Chanum pasjonowała się usuwaniem owłosienia, a na twarzach dostrzegała każdy włosek: spotykając dowolną kobietę, sprawdzała przede wszystkim, czy nie rosną jej włoski na twarzy – jeśli tak było, to odczuwała obsesyjny impuls natychmiastowego powyrywania ich pęsetką. Hadżi Chanum miała więc jakieś doświadczenie w usuwaniu owłosienia twarzy, natomiast Parastu była w tej kwestii zupełną ignorantką. Co więcej – drżała ze strachu na samą myśl o tym.

Dlatego też jako pierwsza modelką została Hadżi Chanum, która chętnie przystała na darmowy zabieg. Wyraźnie spodobała jej się ta rola – nie zdradzała oznak bólu, nawet gdy Parastu popełniała błąd za błędem.

Gdy jednak przyszła kolej na to, żeby Hadżi Chanum poćwiczyła na Parastu – ta druga nie potrafiła znieść zabiegu. Hadżi Chanum działała płynnie i wprawnie. Ale dla Parastu zabieg był brutalny i bolesny. Darła się wniebogłosy, rzucała głową, zaciskała zęby i napinała mięśnie twarzy.

– Chcesz być piękna, to cierp, dżunam! – rzekła z psotnym uśmieszkiem Hadżi Chanum.

– Jesteście potworami! – oświadczyła Parastu.

– A ty, królewno? Byłaś aniołkiem? – odpowiedziała jej Zadi z głośnym śmiechem.

3

– „Jest, czym jest” – wyrecytowała Shadi Ghavami, po czym wepchnęła czubek języka pod górną wargę. – Tak mówił nasz wielki poeta Rumi. Wybierasz sobie, w co masz wierzyć, i trzymasz się tego, choćby ktoś inny nie wiem co mówił.

– Nie jestem pewna, czy Rumi to właśnie miał na myśli – odrzekła Zadi, przysuwając się bliżej do swojej klientki. Shadi Ghavami najwyraźniej przyjęła kapitalistyczny punkt widzenia odnośnie do słów poety mistyka. – Jest, czym jest. Bóg jest, czym jest.

Shadi Ghavami skrzywiła się, kiedy nitka szarpnęła jej górną wargę.

– Właśnie! Bo ty chcesz, żeby tak było. Au!

– No to leż spokojnie! – Hadżi Chanum cofnęła się o krok, aby ocenić swoje dzieło. Pokręciła głową. – A ja ci mówię, że wszystko to sięga w przeszłość do tamtej chwili. Do dnia, w którym my, jako ludzka rasa, zdecydowaliśmy postawić wszystko na jedną kartę. – Hadżi Chanum wyrwała kolejną kępkę włosków. – Pomieszało się dokumentnie. Już nikt nie wierzył dawnym kapłanom, nastały kulty z gadatliwymi dziewicami. Ta chwila – to stało się właśnie wtedy. Uruchomione zostało to wszystko, co obchodzi nas dzisiaj. – Ogarnęła gestem pokój. – Rozumiesz, że mam na myśli ludzką rasę. Do której należymy.

– Ocierasz się o herezję, Hadżi Chanum – odparła Zadi, strzygąc gęste loczki.

Ciemno obrysowane oczy Hadżi Chanum zapatrzyły się w przestrzeń.

– Jestem hadżim – rzekła, wzruszając ramionami. – Mam immunitet.

Zadi przycięła następny loczek.

– Obydwie źle to rozumiecie. Rumi powiada, że podstawową potrzebą człowieka jest przekonanie, iż ktoś o niego dba. Że istnieje coś poza własną zdolnością rozumienia. – Sięgnęła za ławkę. – Żeby człowiek wiedział, że nie wie, i dzięki tej świadomości wiedział. Teraz wiecie? – Spryskała lakierem sprężyste loczki, ujarzmiając fryzurę à la Shirley Temple. Jej klientka, jeszcze jedna stała bywalczyni salonu, miała obsesję na punkcie loków. Kobieta zakaszlała i powachlowała ręką twarz.

– Zapomnijcie o tym, co jest słuszne, co niesłuszne, co dobre, a co złe – powiedziała, unosząc się w fotelu, klientka, której Parastu nakładała hennę. – Zacznijmy od tego, że ten świat jest szalony, jakkolwiek na niego spojrzeć. Poza tym mówiłyśmy o człowieku mężczyźnie. Nie o człowieku kobiecie.

Hadżi Chanum podniosła wzrok znad nitki.

– Znowu? Tylko nie to! – jęknęła.

Laleh Maher, która w poprzednim życiu wiodła armię buntowników po stopniach parlamentu, machnięciem ręki poleciła Parastu przerwać nakładanie henny i zwróciła się do całej sali:

– Mężczyzna musi czuć, że jest bezpieczny, że wszystko jest dla niego jasne. Dlatego wysunął ideę Boga, oddzielnej istoty wyższej „na zewnątrz”, a nie „wewnątrz”.

– Ślepy naśmiewa się z łysego! – wtrąciła nowo przybyła klientka. Trzy inne, siedzące wokół szklanego stolika do kawy, roześmiały się i pokiwały głowami.

Laleh Maher klasnęła w dłonie, usłyszawszy przysłowie.

– No właśnie! My, kobiety, jesteśmy inne. Nie potrzebujemy odpowiedzi, tylko wolności. – Wzniosła pięść. – Dajcie nam wolność! – Opuściła rękę i dała znak Parastu do kontynuacji zabiegu z henną.

– Mnie wystarczyłaby do szczęścia czekolada – westchnęła Shadi Ghavami, dotykając nagiego miejsca nad górną wargą.

Hadżi Chanum kiwnęła głową.

– I dwudziestopięcioletni parobek oplatający nogami moją boskość.

– „A oto jak rzekł Halladż: jestem Bogiem i powiedziałem prawdę”! – wykrzyknęła któraś z klientek, siedząca przy drzwiach.

Wszystkie kobiety, które do tego popołudnia były sobie w większości obce, zaniosły się śmiechem.

Przekład: Jolanta Kozak

Redakcja: Katarzyna Pawłowska

Korekta: Katarzyna Skwark, Beata Wójcik

Konsultacja (język perski): Ivonna Nowicka

Projekt okładki: Katarzyna Borkowska

Zdjęcie wykorzystane na pierwszej stronie okładki: © Kryvenok Anastasiia/shutterstock.com; © Snezh/shutterstock.com

Skład i łamanie: Tekst – Małgorzata Krzywicka

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-2218-8

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Tomasz Szymański / Virtualo Sp. z o.o.