Erika Fatland

Sowietstany

Podróż po Turkmenistanie, Kazachstanie, Tadżykistanie, Kirgistanie i Uzbekistanie

przełożyła Maria Gołębiewska-Bijak

Tytuł oryginału: Sovjetistan. En reise gjennom Turkmenistan, Kasakhstan, Tadsjikistan, Kirgisistan og Usbekistan

Copyright © by Erika Fatland 2014

Published by agreement with Leonhardt & Høier Literary Agency A/S, Copenhagen

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXVI

Copyright © for the Polish translation by Maria Gołębiewska-Bijak, MMXVI

Wydanie I

Warszawa MMXVI

Spis treści

- Wrota Piekieł

- Turkmenistan

1. Notatki z podziemia

2. Marmurowe miasto

3. Dyktatorstan

4. Kwiat pustyni

5. Upadek dyktatora

6. Ostatnia wyprawa

7. Era szczytowego szczęścia

8. Na pograniczu

- Kazachstan

1. Oaza sushi i bankomatów

2. Koleją

3. Jezioro, które zniknęło

4. Imperium

5. Kazachskie polo

6. Pionki Stalina

7. Stolica

8. Wielki eksperyment

9. Słabe serce

10. Ojciec jabłek

11. Zmęczony aktywista

12. Silny cios

- Tadżykistan

1. Stolica mercedesów

2. Poza czasem

3. Melancholijna kelnerka

4. Oblicza wojny

5. Wielka Gra

6. Kraina u stóp słońca

7. Wspólnie zwalczmy korupcję!

- Kirgistan

1. Chwile wolności

2. Nie płacz, teraz jesteś moją żoną

3. Orlarze

4. Ostatni Niemcy z Czerwonego Frontu

5. Greckie orzechy włoskie

6. Pięć czerwcowych dni

7. Cisza w poczekalni

8. Czy wwozi pani pornografię, panienko?

- Uzbekistan

1. Sztuka utrzymywania fasady

2. Z czego tka się marzenia?

3. Muzeum na pustyni

4. Bóg bawełny

5. W poszukiwaniu straconego czasu

6. Perły Jedwabnego Szlaku

7. Stacja końcowa

- Podziękowania

- Literatura

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Załamanie się rosyjskiego panowania nad tym obszarem sprawiło, że ta część Azji znalazła się znów w kipiącym kotle historii. Niemal wszystko może się tu zdarzyć i tylko człowiek bardzo śmiały albo głupi może się pokusić o przepowiednie na przyszłość.

Peter Hopkirk, Wielka Gra. Sekretna wojna o Azję Środkową, przeł. Jarosław Skowroński

Wrota Piekieł

Zgubiłam się. Płomienie z krateru przysłoniły rozgwieżdżone niebo i pogłębiły cienie. Syczą języki ognia. Są ich tysiące. Niektóre wielkie jak słonie, inne nie większe od kropli wody. Łagodne ciepło owiewa mi policzki; woń jest słodkawa, mdląca. Od krawędzi odrywa się kilka kamieni – spadają bezgłośnie w płomienie. Cofam się kilka kroków na twardszy grunt. Noc na pustyni jest chłodna i pozbawiona zapachu.

Płonący krater powstał przez nieszczęśliwy wypadek w 1971 roku. Zdaniem radzieckich geologów na tym obszarze znajdują się bogate złoża gazu, rozpoczęto więc wiercenia próbne. Rzeczywiście, znaleziono gaz, i to w dużych ilościach. Planowano wydobycie na większą skalę, ale pewnego dnia ziemia po wiertłem rozwarła się jak uśmiechnięta paszcza: ponad sześćdziesiąt metrów długości i dwadzieścia głębokości, a z krateru wydobył się śmierdzący metan. Wszelkie odwierty próbne zawieszono na czas nieokreślony, naukowcy się spakowali, obóz zwinięto. Jednak ludziom w promieniu wielu kilometrów od krateru dawał się we znaki charakterystyczny mdlący zapach. Postanowiono zatem podpalić metan. Geolodzy założyli, że po paru dniach ogień sam zgaśnie.

Jedenaście tysięcy sześćset dni później ogień jest równie silny, jak był. Miejscowi nazwali krater Wrotami Piekieł. Zresztą nie ma ich już tutaj – wynieśli się co do jednego. Pierwszy prezydent Turkmenistanu zarządził likwidację liczącego trzysta pięćdziesiąt dusz kyszłaku^1, aby oszczędzić turystom odwiedzającym tę okolicę widoku nędznych warunków życia jego mieszkańców.

Pierwszego prezydenta też już nie ma. Zmarł zaledwie dwa lata po wydaniu dekretu o likwidacji kyszłaku. Jego następca, dentysta, zadecydował, że krater należy zaplombować. Na razie nikt nawet nie ruszył łopatą, by zasypać Wrota Piekieł, a metan przez tysiące drobniutkich otworów wciąż płynie strumieniem ze swojego podziemnego, na pozór niewyczerpanego źródła.

Wciągają mnie ciemności. Jedyne, co widzę, to tańczące płomienie i wypukła warstwa przezroczystego gazu, która przykrywa krater jak kaptur. Nie mam pojęcia, gdzie jestem. Stopniowo zaczynam rozróżniać drobne kamienie, grzbiety wzgórz, gwiazdy. Ślady kół! Podążam za nimi sto metrów, dwieście, trzysta; powoli na wyczucie posuwam się naprzód.

Z dystansu gazowy krater staje się niemal piękny: tysiące płomieni stopionych w podłużne pomarańczowe ognisko. Niespiesznie idę dalej, wciąż trzymając się śladów. Raptem natykam się na jeszcze jedne ślady kół i kolejne. Krzyżują się i splatają, jest ich tyle, że przestaję odróżniać te świeże, głębokie i wilgotne, od starych, suchych, płytkich, rozjeżdżonych. Gwiazdy, które tłoczą się teraz na nieboskłonie jak świetliki, niewiele tu pomogą. Żaden ze mnie Marco Polo, jestem podróżnikiem z XXI wieku i umiem wyznaczać kierunek tylko za pomocą GPS-u. Mój iPhone padł i spoczywa w kieszeni spodni, od niego też nie uzyskam pomocy. A nawet gdybym miała zapasową baterię i zasięg, byłabym tak samo zagubiona. Na pustyni nie ma tabliczek z nazwami ulic, żadnych punktów orientacyjnych na ekranie.

Dwa reflektory przecinają noc. Samochód zbliża się do mnie szybko, warkot silnika wydaje się niemal brutalny. Za ciemnymi szybami rozpoznaję czapki z daszkiem i mundury. Dostrzegli mnie? W ataku paranoi wyobrażam sobie, że mnie ścigają. Dostałam się do tego kraju, jednego z najszczelniej zamkniętych na świecie, za sprawą drobnego łgarstwa. Choć cały czas starannie dobierałam słowa i nikomu nie zdradziłam, dlaczego tak naprawdę tu jestem, zapewne dawno domyślili się wszystkiego. Żaden student nie przyjeżdża tu sam na wycieczkę objazdową z przewodnikiem.

Jedno lekkie pchnięcie i po mnie, zniknę i zamienię się w popiół w przedsionku piekła.

Przednie światła samochodu oślepiają mnie i znikają równie szybko, jak się pojawiły.

Wreszcie robię jedyną rozsądną rzecz w tej sytuacji. Wybieram grzbiet najwyższego wzgórza w polu widzenia i w szarzyźnie mroku wdrapuję się na jego szczyt. Stąd Wrota Piekieł przypominają pełne żaru usta otoczone ze wszystkich stron melancholijnie patchworkową pustynią. Przez chwilę mam wrażenie, że jestem jedyną istotą ludzką na Ziemi. Dziwnie pokrzepiająca myśl.v

Potem wpada mi w oko ognisko, nasza malutka kupka żaru, i ruszam na ten azymut.

Turkmenistan

Powierzchnia 491 210 km^2

Liczba ludności 5 171 943 (szacunkowo w 2014 roku)

Stolica Aszchabad

Prezydent Gurbanguly Berdimuhamedow (od 2007 roku

)

Notatki z podziemia^2

Wyjście 504. To chyba pomyłka. Wszystkie pozostałe mają numery zaczynające się na dwieście: 206, 211, 242. Czyżbym trafiła na nie ten terminal? Albo – co gorsza – na niewłaściwe lotnisko?

W porcie lotniczym Stambuł-Atatürk spotykają się Zachód ze Wschodem. Tłum podróżnych to przypadkowa mieszanka pielgrzymujących do Mekki, opalonych Szwedów z wypchanymi wódką Absolut reklamówkami ze sklepów bezcłowych, biznesmenów w seryjnie szytych garniturach oraz ubranych na biało szejków z ubranymi na czarno żonami, obładowanymi torbami z ekskluzywnych europejskich domów mody. Żadne inne linie lotnicze na świecie nie latają do tak wielu krajów, jak Turkish Airlines, a ci, którzy zmierzają do dziwnych stolic o egzotycznie brzmiących nazwach, muszą się zwykle liczyć z międzylądowaniem tutaj. Tureckie linie lotnicze latają do Chişinău (Kiszyniowa w Mołdawii), Dżibuti, Ouagadougou (Wagadugu w Burkina Faso) i do Usinska (w Republice Komi w składzie Federacji Rosyjskiej). Oraz do Aszchabadu, który był moim celem.

Na końcu długiego korytarza wreszcie dostrzegłam ów cholerny numer. 504. Ruszyłam w jego stronę i w czasie tej wędrówki miałam wrażenie, że odsuwa się on coraz dalej ode mnie. Tłum stopniowo się rozrzedzał. Ostatecznie zostałam sama na peryferiach terminalu, w zakątku, do którego trafia niewielu podróżnych. Korytarz kończył się szerokimi schodami. Pokonałam stopnie i znalazłam się w świecie kolorowych chust na głowę, brązowych baranich czap, sandałów i kaftanów. To ja się tutaj wyróżniałam w swojej całorocznej kurtce i adidasach.

Podbiegł do mnie ciemnowłosy mężczyzna o małych oczkach trzymający w rękach starannie oklejoną brązową taśmą paczkę wielkości poduszki na sofę. Czy mogłabym mu ją ponieść? Udałam, że nie rozumiem po rosyjsku. Sorry, sorry – mruknęłam, idąc dalej. Co to za facet, który nie jest w stanie nieść swojego bagażu? Kilka niezbyt młodych kobiet w długich do ziemi fioletowych sukniach z bawełny i obszernych, dopasowanych do nich kolorystycznie zawojach na głowie wzięło mężczyznę w obronę. Przecież prosi o taką drobnostkę. Nie mogłabym mu po prostu pomóc? Potrząsnęłam głową – no, sorry, sorry – i pognałam dalej. Ani myślałam pomagać kompletnie obcemu Turkmenowi w kwestii jego podejrzanej paczki. Zapaliły mi się wszystkie lampki ostrzegawcze.

Przeszłam pięć, może sześć metrów, i znowu zostałam zagadnięta. Chwyciła mnie za ramię chuda jak szczapa dwudziestolatka w czerwonej sukni do ziemi. Może byłabym tak uprzejma i pomogła jej z drobną częścią bagażu? Tylko troszeczkę?

– Niet! – odmówiłam zdecydowanie i wyswobodziłam ramię.

Dopiero później uświadomiłam sobie, o co tu chodzi. Prawie wszyscy mieli za dużo bagażu podręcznego, a pracownicy linii lotniczych zajmujący się odprawą robili surowe miny i byli wyposażeni w wagi łazienkowe…

Pasażerowie, którzy przeszli przez odprawę, odrywali paczki przyklejone taśmą do ciała pod ubraniem. Miałam wrażenie, że kobietom udawało się ukryć pod długimi sukniami niemal wszystko. Uwalniały się od balastu z chichotem, właściwie nie przejmując się stewardesami, które przecież to wszystko widziały.

Tymczasem główna tajemnica pozostawała nierozwiązana: dlaczego, u licha, wszyscy mieli takie ilości bagażu podręcznego? Któraś ze stewardes za ladą musiała chyba zauważyć moją zdezorientowaną minę, bo skinieniem głowy dała mi znak, bym podeszła bliżej.

– To kobiety interesu – wyjaśniła. – Co najmniej raz w miesiącu przyjeżdżają do Stambułu i kupują towar, który potem z zyskiem odsprzedają na rynku w Aszchabadzie. Prawie wszystkie towary sprzedawane w Turkmenistanie są produkowane w Turcji.

– Dlaczego nie pakują tego do walizek? – spytałam. – Boją się kradzieży?

– Walizki też mają, niech mi pani wierzy – roześmiała się stewardesa.

Wejście na pokład samolotu trwało długo. Pasażerowie, którzy mieli nadliczbowy bagaż podręczny, czyli większość z nich, musieli zabezpieczyć go taśmą i nadać jako zwykły bagaż. Na pokładzie panował chaos. Kobiety siadały, gdzie popadło, przy wtórze głośnych protestów siwobrodych mężczyzn w kaftanach. Za każdym razem, kiedy jakiś pasażer się skarżył, do dyskusji włączało się dwudziestu innych, kobiet i mężczyzn.

– W przypadku konfliktu o zajmowane miejsca prosimy wezwać personel pokładowy – zachęcała przez głośnik stewardesa.

Nikomu jednak nie przyszło do głowy, żeby to zrobić. Wciśnięta między kaftany i bawełniane suknie nie miałam wyboru, musiałam posuwać się w ślimaczym tempie środkowym przejściem. Wznosząc oczy do nieba, przez morze ciał przeciskała się stewardesa.

Na moim miejscu, na fotelu 17F, siedziała już władcza kobieta w średnim wieku ubrana w liliową suknię.

– Musiała nastąpić pomyłka, to miejsce jest moje – odezwałam się po rosyjsku.

– Chyba nie rozdzieli pani trzech sióstr? – odparła kobieta, wskazując głową dwie matrony na sąsiednich fotelach do złudzenia ją przypominające. Wszystkie trzy z uwagą mi się przyglądały.

Wyjęłam kartę pokładową, wskazałam palcem numer i spojrzałam na fotel.

– To jest moje miejsce.

– Chyba nie rozdzieli pani trzech sióstr? – powtórzyła tamta.

– To gdzie mam usiąść? To jest, jak mówiłam, moje miejsce.

– Może pani usiąść tam – wskazała wolny fotel w rzędzie przed sobą.

Kiedy otworzyłam usta, żeby znowu zaprotestować, spojrzała na mnie wzrokiem, który mówił: chyba nie rozdzieli pani trzech sióstr?

– To nie jest miejsce przy oknie – wymamrotałam, posłusznie siadając na wskazanym fotelu.

Przecież nie chciałam rozdzielać trzech sióstr. Przede wszystkim zaś nie chciałam spędzić czterech godzin lotu sama obok dwóch z nich. Wkrótce pojawił się prawowity właściciel miejsca, na którym mnie posadzono. Odesłałam go do trzech sióstr za mną. Od razu zrezygnował z wszelkich prób negocjacji i poszedł szukać wolnego fotela w tyle samolotu. Gdy maszyna kołowała przed startem, czterech wyrzuconych ze swoich miejsc mężczyzn wciąż miotało się w poszukiwaniu wolnego siedzenia.

Zazwyczaj zasypiam natychmiast, kiedy tylko koła samolotu oderwą się od ziemi, tym razem jednak z drzemki nic nie wyszło. Sąsiad obok cuchnął przetrawionym alkoholem i głośno cmokał przez sen. Wysoka kobieta przy oknie niecierpliwie zmieniała kanały na ekranie telewizora. I chociaż nie znajdowała dla siebie nic interesującego, nie ustępowała i nerwowo naciskała guziczki.

Dla zabicia czasu kartkowałam niewielki słownik turkmeński. Jeżeli ktoś chce się samodzielnie nauczyć jednego z języków mieszkańców pozostałych czterech krajów, które zamierzałam odwiedzić, ma do dyspozycji kompletne kursy: podręcznik z tekstami, zeszyt ćwiczeń i filmiki. W napadzie zarozumiałości kupiłam wszystkie cztery. Z językiem turkmeńskim było inaczej – znalazłam jedynie tę skromną broszurkę będącą w połowie słownikiem, w połowie zaś podręcznikiem survivalu. Drugą jego część poświęcono tak przydatnym zwrotom jak: „Jesteś zamężna? Nie, jestem wdową. Nie rozumiem, proszę, mów wolniej”.

Autor stopniowo wprowadza czytelników w sytuacje, z którymi, jak się można spodziewać, zetkną się podczas podróży po tym kraju: „Ile godzin opóźnienia ma ten samolot? Czy winda działa? Proszę nie jechać tak szybko!”. Rozdział o hotelach nieco mnie zmartwił: „Toaleta się zapchała. Dopływ wody jest zamknięty. Nie ma prądu. Gaz został odcięty. Nie można otworzyć (zamknąć) okna. Klimatyzacja nie działa”. Od tych ogólnych i niegroźnych problemów autor przechodzi następnie do ekstremów: „Trzymaj złodzieja! Dzwoń po pogotowie! Ja tego nie zrobiłem! Nie wiedziałem, że tak nie można!”. Na samym końcu pojawił się krótki rozdział „Punkty kontroli granicznej”. Wkułam zatem: „Nie strzelać! Gdzie jest najbliższa granica międzypaństwowa?”, po czym odłożyłam książkę.

Kobieta przy oknie zrezygnowała z poszukiwania interesujących programów i chrapała teraz z otwartymi ustami. Wpatrzyłam się w czerwieniejące wieczorne niebo.

W ciągu najbliższych ośmiu miesięcy mam zamiar odwiedzić pięć najnowszych państw: Turkmenistan, Kazachstan, Tadżykistan, Kirgistan i Uzbekistan. Kiedy w 1991 roku rozpadł się Związek Radziecki, po raz pierwszy w historii stały się one suwerenne. Od tego czasu niewiele się o nich mówi. Chociaż razem mają ponad cztery miliony kilometrów kwadratowych powierzchni i liczą ponad sześćdziesiąt pięć milionów mieszkańców, są całkowicie nieznane większości z nas. Największy wkład w przybliżenie ich Zachodowi wniósł, paradoksalnie, brytyjski komik Sacha Baron Cohen. Jego film Borat. Podpatrzone w Ameryce, aby Kazachstan rósł w siłę, a ludzie żyli dostatniej cieszył się wielką popularnością w Europie i USA. Tytułowy bohater, dziennikarz Borat Sagdiyev, był obywatelem Kazachstanu właśnie dlatego, że – zdaniem Cohena – nikt wcześniej o tym kraju nie słyszał. Dzięki temu twórca zyskał pełną swobodę artystyczną. Te fragmenty filmu, które rzekomo rozgrywają się w rodzinnej miejscowości Borata, były kręcone nie w Kazachstanie, lecz w Rumunii. W Rosji Borat stał się pierwszym po rozpadzie Związku Radzieckiego filmem niepornograficznym, którego wyświetlania zakazano. Władze Kazachstanu zagroziły wytwórni filmowej procesem, ostatecznie jednak doszły do wniosku, że rozprawa sądowa jeszcze pogorszy opinię o kraju. Fakt, że głupawa komedia stała się dla nas najbardziej miarodajnym źródłem wiedzy o Kazachstanie, świadczy o tym, jak mało o nim wiemy. Pod względem powierzchni Kazachstan zajmuje dziewiąte miejsce na świecie, lecz jeszcze wiele lat po premierze filmu nawet w poważnych serwisach informacyjnych nazywano go „ojczyzną Borata”.

Jeśli już mówi się o poradzieckich państwach w Azji Środkowej, to zazwyczaj jako o Turkiestanie (pod tą nazwą region był znany w XIX wieku), Stanach bądź Dalekistanie (nazwa inspirowana komiksami z Kaczorem Donaldem). Słowo stan pochodzi z perskiego i oznacza „miejsce” albo „kraj”. Tak więc Turkmenistan znaczy „kraj Turkmenów”, natomiast Turkiestan można przetłumaczyć jako „kraina ludów turkijskich”. Mimo wspólnego przyrostka w nazwie owych pięć Stanów jest wręcz skrajnie do siebie niepodobnych. Osiemdziesiąt procent powierzchni Turkmenistanu zajmuje pustynia, podczas gdy dziewięćdziesiąt procent Tadżykistanu to góry. Kazachstan tak się wzbogacił na wydobywaniu ropy, gazu i minerałów, że ostatnio stara się o prawo organizowania olimpiady zimowej. Turkmenistan także kąpie się w ropie i gazie, natomiast Tadżykistan jest biedny jak mysz kościelna. W wielu tadżyckich miastach i wsiach mieszkańcy mają zimą dostęp do prądu tylko przez kilka godzin dziennie. Rządy w Turkmenistanie i Uzbekistanie są tak autorytarne i skorumpowane, że można je porównywać z dyktaturą w Korei Północnej; nie ma wolnej prasy, a prezydent jest wszechwładny. Za to w Kirgistanie naród już dwukrotnie obalił urzędującego prezydenta.

Te kraje, choć pod wieloma względami bardzo różne, dzielą wspólny los i wyrastają z tych samych korzeni. Przez prawie siedemdziesiąt lat, od 1922 do 1991 roku, były częścią Związku Radzieckiego, gigantycznego, wyjątkowego w skali świata i historii eksperymentu społecznego. Bolszewicy znieśli własność prywatną oraz inne indywidualne uprawnienia. Ich celem było stworzenie społeczeństwa komunistycznego, bezklasowego i nie przebierali w środkach, by ten cel osiągnąć. Każdą dziedzinę życia społecznego poddano radykalnym zmianom. Gospodarkę zorganizowano według ambitnych planów pięcioletnich, rolnictwo skolektywizowano, przemysł ciężki zbudowano od podstaw. Stworzenie społeczeństwa radzieckiego był to projekt zakrojony na taką skalę, że przyprawiał o zawrót głowy. Jednostki zmuszono, by podporządkowały się temu, co służyło ponoć dobru ogółu. Przymusowo przesiedlano całe grupy etniczne, miliony osób uznano za „wrogów ludu” na podstawie ich religii, intelektu lub zasobów finansowych. Wykonywano na nich egzekucje albo zsyłano je do obozów pracy na peryferiach państwa, gdzie miały nikłe szanse na przeżycie.

Ludzie cierpieli, a dla środowiska naturalnego socjalistyczny eksperyment okazał się katastrofą. Nie wszystko jednak w Związku Radzieckim było samym złem. Bolszewicy przywiązywali wagę do oświaty i kładli nacisk na kształcenie, udało się im prawie zlikwidować analfabetyzm w tych częściach Związku, gdzie przedtem był rozpowszechniony, na przykład w Azji Środkowej. Włożyli olbrzymią pracę w rozbudowę dróg i infrastruktury. Zadbali o to, żeby wszyscy obywatele mieli dostęp do opieki zdrowotnej oraz do baletu i opery, czyli do usług socjalnych i dóbr kultury.

W szczytowym okresie Związek Radziecki zajmował siódmą część powierzchni Ziemi, w jego granicach mieszkało ponad sto grup etnicznych. Wszędzie – od Karelii na zachodzie po stepy Mongolii na wschodzie – można się było porozumieć po rosyjsku, wszędzie też na masztach powiewał czerwony sztandar z sierpem i młotem. Od portów Bałtyku po wybrzeża Oceanu Spokojnego społeczeństwo było zorganizowane według tego samego modelu, z ludem panów, czyli Rosjanami, w charakterze szefów i wyższych urzędników.

Kiedy chodziłam do drugiej klasy szkoły podstawowej, potężny Związek najpierw zaczął się chwiać, a potem szybko się rozpadł. W ciągu jesieni 1991 roku zmieniła się mapa świata. Piętnaście republik, które tworzyły Związek Radziecki, znany także jako Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich albo ZSSR, wystąpiło z unii i z dnia na dzień stało się niezawisłymi państwami. W ciągu kilku miesięcy Europa Wschodnia wzbogaciła się o sześć krajów: Estonię, Łotwę, Litwę, Białoruś, Ukrainę i Mołdawię. W Azji Środkowej, jak wspomniałam, powstało ich pięć: Kazachstan, Kirgistan, Uzbekistan, Tadżykistan i Turkmenistan. Na Kaukazie światło dzienne ujrzały trzy: Gruzja, Azerbejdżan i Armenia^3. Związek Radziecki został formalnie rozwiązany 26 grudnia 1991 roku.

Mimo to w szkole korzystaliśmy ze starych map. Nauczyciel regularnie rozwijał jedną z nich i palcem wytyczał granice, których jeszcze nie zaznaczono. Nie mogliśmy zobaczyć terytoriów nowych krajów, natomiast latami patrzyliśmy na nieistniejące już mocarstwo. Pamiętam, że fascynowały mnie zarówno jego wielkość, jak i geograficzna bliskość. Było przecież naszym bezpośrednim sąsiadem.

Pierwsze spotkanie z dawnym Związkiem Radzieckim przeżyłam w towarzystwie dużej grupy fińskich emerytów. Ostatni rok szkoły średniej spędziłam w liceum w Helsinkach i tam dostałam tani bilet na wycieczkę autokarową do Sankt Petersburga. Już kontrola na granicy mówiła o powadze sytuacji: uzbrojeni żołnierze aż pięć razy brali abordażem autobus, żeby sprawdzić wszystkie paszporty i stemple wizowe. Kiedy zatrzymaliśmy się na lunch w Wyborgu, wielu uczestników wycieczki wybuchło płaczem:

– To było kiedyś takie piękne miasto – zauważyła jedna z kobiet.

W okresie międzywojennym Wyborg był drugim co do wielkości miastem w Finlandii, lecz po drugiej wojnie światowej Finowie musieli odstąpić tę część Karelii Związkowi Radzieckiemu. Regres widzieliśmy na każdym kroku. Tynk odpadał z frontonów całymi płatami, w chodnikach straszyły dziury, a ludzie w ciemnych, smutnych ubraniach robili wrażenie zgorzkniałych i poważnych.

W Sankt Petersburgu zakwaterowano nas w betonowym klocu. Szerokie ulice, zniszczone trolejbusy, pastelowe kolory zabytkowych budynków i nieuprzejmi sprzedawcy – wszystko to głęboko poruszało i czyniło miasto nieprzyjaznym dla ludzi. Brzydota i piękno, odpychanie i przyciąganie… Pomyślałam, że nigdy tam nie wrócę. Jednak tuż po zakończeniu wycieczki kupiłam podręczniki do nauki rosyjskiego. Przez następne lata kułam słówka i odmianę przez przypadki, walczyłam z aspektem dokonanym i niedokonanym, ćwiczyłam przed lustrem wymowę spółgłosek miękkich i dźwięcznych. Przybyło podróży do Sankt Petersburga, Moskwy i na peryferie dawnego Związku Radzieckiego, północny Kaukaz, Ukrainę, do Mołdawii i separatystycznych republik Abchazji i Naddniestrza. Wszędzie – od górzystej Osetii po porośnięty palmami półwysep Krymu, od sennego Kiszyniowa do zakorkowanej samochodami Moskwy – natykałam się na ślady po Związku Radzieckim. Pozostawił swój znak rozpoznawczy i na budynkach, i na ludziach, sprawił, że rozmaite miejsca upodobniały się do siebie niezależnie od tego, jak wiele setek kilometrów je dzieliło.

Wprawdzie opinie o Putinie i dzisiejszej Rosji oscylowały między głębokim podziwem a odrazą, wszędzie jednak spotykałam tę samą poradziecką nostalgię. Wszyscy, którzy byli wystarczająco dorośli, by pamiętać Związek Radziecki, tęsknili za nim. Początkowo mnie to zaskoczyło, bo w szkole uczyliśmy się tylko o obozach pracy i deportacjach, o śledzeniu i kontrolowaniu, o beznadziejnie nieefektywnym systemie gospodarki i o katastrofach ekologicznych. Nikt nam nie mówił o podróżach samolotem tak tanich, że prawie darmowych, o dotowanych turnusach kuracyjnych nad morzem dla zmęczonych robotników, o darmowych przedszkolach i edukacji szkolnej dla wszystkich, że nie wspomnę o radosnych serwisach informacyjnych. Aż do objęcia władzy przez Gorbaczowa gazety i programy informacyjne kipiały pozytywnymi wiadomościami i optymizmem. Według mediów państwowych w Związku Radzieckim wszystko szło jak po maśle, przestępczość nie istniała, nigdy nie zdarzały się wypadki, a osiągnięcia z każdym rokiem biły nowe rekordy.

Im więcej podróżowałam po dawnym Związku Radzieckim i obecnej Rosji, tym większą ciekawość budziły we mnie peryferie tego imperium. Wiele ludów, które w XIX wieku zostały skolonizowane przez Rosję, a później podporządkowane Związkowi Radzieckiemu, bardzo różniło się od Rosjan tak wyglądem zewnętrznym, językiem, jak trybem życia, kulturą, religią.

W szczególnym stopniu odnosiło się to do ludów Azji Środkowej. Na terenach wysuniętych najdalej na północ, w dzisiejszym Kazachstanie, Kirgistanie i Turkmenistanie, większa część ludności przed pojawieniem się Rosjan prowadziła wędrowny tryb życia. Właściwie nie istniały struktury państwowe – społeczeństwo było dość luźno zorganizowane, liczyła się przynależność do aułów i plemion.

Ludy południowe, te na terenach dzisiejszego Uzbekistanu i Tadżykistanu, były osiadłe, niemniej przez tyle wieków trwały w izolacji, że ich model społeczny pod wieloma względami skostniał. Feudalne chanaty Chiwy i Kokandu łącznie z emiratem Buchary, dziś wchodzące w skład Uzbekistanu, łatwo mogły paść łupem żołnierzy rosyjskich. Zarówno nomadzi, jak i osiadli mieszkańcy Azji Środkowej w większości wyznawali islam. Po ulicach Samarkandy i Buchary kobiety chodziły zakryte, wielożeństwo zaś było rozpowszechnione, również wśród ludów koczowniczych. W XI wieku takie miasta jak Buchara i Samarkanda stanowiły ważne ośrodki naukowe i kulturalne, lecz bieg dziejów spowodował niekorzystne zmiany. Przed stoma laty mało mieszkańców Azji Środkowej umiało czytać, a w nielicznych istniejących szkołach prowadzono przede wszystkim edukację religijną.

Na przestrzeni wieków Azję Środkową podporządkowywały sobie różne ludy – od Persów i Greków do Mongołów, Arabów i Turków^4. Ciągłe inwazje były ceną, którą mieszkańcy tych terenów musieli płacić za położenie na szlaku między Wschodem a Zachodem. Za to samo położenie, które sprawiło, że tak wiele miast Azji Środkowej kwitło w okresie handlu jedwabiem między Azją a Europą ponad tysiąc lat temu.

Do dziś żadna obca potęga nie wdarła się jednak w życie codzienne ludów środkowoazjatyckich tak zasadniczo i systemowo jak władze radzieckie. Za caratu Rosjanie byli zainteresowani przede wszystkim zyskami ekonomicznymi (rozszerzanie plantacji bawełny, kontrolowanie miejscowych rynków), w niewielkim stopniu natomiast mieszali się do życia ludności lokalnej. Emir Buchary zachował nawet tron dopóty, dopóki spełniał rozkazy Rosjan.

Władze radzieckie miały inne, bardziej ambitne zamiary: postanowiły zrealizować utopię. W ciągu kilku lat ludy w Azji Środkowej zmuszono do porzucenia tradycyjnych wspólnot aułowych i życia zgodne z zasadami pryncypialnego socjalizmu. Zmianie miało ulec wszystko – od alfabetu po pozycję kobiet w społeczeństwie. Aby to osiągnąć, dopuszczano nawet możliwość użycia siły. W trakcie tych drastycznych reform Azja Środkowa w rzeczywistości zniknęła z map. W czasach radzieckich duże połacie regionu zamknięto dla osób z zewnątrz.

Jakie ślady lata radzieckich rządów zostawiły w tych krajach, w ludziach tam żyjących, w miastach i w przyrodzie? Co przetrwało z pierwotnej kultury sprzed czasów Związku Radzieckiego? A przede wszystkim: co się działo z Turkmenistanem, Kazachstanem, Tadżykistanem, Kirgistanem i Uzbekistanem po jego upadku?

Z tymi pytaniami w notatniku weszłam na pokład samolotu do Aszchabadu. Postanowiłam rozpocząć podróż od Turkmenistanu, ponieważ był najmniej pewną kartą. Odwiedza go zaledwie kilka tysięcy turystów rocznie, a wymagania przy wystawianiu wizy wjazdowej są bardzo surowe. Zagraniczni dziennikarze prawie nigdy nie są wpuszczani w głąb kraju, a tych nielicznych, którzy dostają akredytację, śledzi się całodobowo. We wniosku wizowym podałam, że jestem studentką, co samo w sobie nie jest kłamstwem, skoro wciąż mam immatrykulację na uniwersytecie w Oslo. Po miesiącach wymiany maili z biurem podróży na dwa tygodnie przed wyjazdem otrzymałam potwierdzenie, że zaproszenie zostało zaakceptowane. Nareszcie mogłam zamówić bilety lotnicze i zacząć przygotowania do podróży.

Co drugą godzinę nocnego lotu mogliśmy przestawiać zegarki o godzinę do przodu. Słońce płonęło czerwienią na wschodzie, gdy samolot zwolnił i zaczął opadać. Koła wreszcie dotknęły ziemi. Personel pokładowy już dawno się poddał i nie walczył z mężczyznami w kaftanach, którzy chwiejnie przesuwali się przejściem, szukając swojego bagażu podręcznego. Przez owalne okienko mogłam dostrzec zarysy nowego terminalu, który w promieniach porannego słońca błyszczał bielą marmuru.

Jeszcze nigdy nie czułam się tak daleko od domu.

Fotografie wykorzystane we wnętrzu książki: © Erika Fatland

Mapy: © Laila Mjøs, Blæst Design

Polonizacja map: Anna Hegman

Przekład: Maria Gołębiewska-Bijak

Redakcja: Krystyna Podhajska

Korekta: Katarzyna Pawłowska, Anna Jaroszuk

Projekt okładki: Krzysztof Rychter

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki: © Chris Bradley / Design Pics / Corbis / Profimedia

Skład, łamanie i redakcja techniczna: Anna Hegman

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-391 Warszawa, al. 3 Maja 12

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-3243-9

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Marcin Kapusta / Virtualo Sp. z o.o.