Arkadij Babczenko

Dziesięć kawałków o wojnie. Rosjanin w Czeczenii 

Max Cegielski 

Pijani Bogiem

Oko świata. Od Konstantynopola do Stambułu

Barbara Ehrenreich

Za grosze. Pracować i (nie) przeżyć

Marc Fernandez, Jean-Christophe Rampal 

Miasto – morderca kobiet

Peter Godwin

Gdzie krokodyl zjada słońce

David Grann

Zaginione miasto Z

Tony Horwitz

Błękitne przestrzenie

Wojciech Jagielski

Dobre miejsce do umierania, Modlitwa o deszcz 

Nocni wędrowcy, Wieże z kamienia

Tobias Jones

Sny o Utopii. Podróże w poszukiwaniu dobrego życia 

Krystyna Kurczab-Redlich

Głową o mur Kremla

Murat Kurnaz

Guantanamo. Pięć lat z mojego życia

Sven Lindqvist 

Wytępić całe to bydło

Juliette Morillot, Dorian Malovic

Uchodźcy z Korei Północnej

Cees Nooteboom

Drogi do Santiago

Walerij Paniuszkin, Michaił Zygar

Gazprom. Rosyjska broń

As ne Seierstad

Księgarz z Kabulu, Dzieci Groznego

Kamila Stawińska

Nowy Jork. Przewodnik niepraktyczny

Tiziano Terzani

W Azji

Fabienne Verdier

Pasażerka ciszy

Xue Xinran

Dobre kobiety z Chin

Copyright © by Wydawnictwo W.A.B., 2010 

Wydanie I 

Warszawa 2010

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.

Cytat

Ten kraj, rzecz jasna, nie jest narodem

Hassan al-Turabi

północ

dom duchów: historia Afry

– Afra!

Odwróciła głowę. Przez moment stała zdziwiona. Wiatr unosił żółtobrązowy piasek, gdy podjechał do niej jasny terenowy samochód. Było przedpołudnie. Chciało jej się pic, podobnie jak dwu młodszym siostrom, z którymi czekała na autobus. Zaszumiał mechanizm otwierający szybę. Za kierownicą siedział czarnoskóry facet, który jeszcze przed chwilą stał po drugiej stronie jezdni.

– Afra – powtórzył jej imię. – Pokaż nam, jak najszybciej wyjechać z miasta.

Na koszulce miał podobiznę Johna Garanga. Uśmiechnęła się.

– Najpierw skręcisz w lewo, a potem pierwszą przecznicę w prawo i dalej cały czas prosto.

– Prosto?

Wyglądał na niezbyt przekonanego.

– Afra, ty jesteś dobra dziewczyna. Wsiądź i pokaż mi drogę. To chyba niedaleko, wrócisz pieszo.

Nie zaniepokoiło jej to, że ją znał. Tu, na obrzeżach Chartumu, znają się niemal wszyscy.

Spojrzała na siostry. Upał dawał im się we znaki, a z samochodu wiał przyjemny chłód klimatyzacji. Dziewczynki aż przebierały nogami, by jak najszybciej znaleźć się u braci kombonianów, którzy urządzali właśnie Dzień Dziecka.

– Poczekacie chwilkę? – zwróciła się do nich. – Potem zjemy śniadanie i pójdziemy do szkoły.

Kiwnęły głowami, że się zgadzają.

– Tylko nigdzie się stąd nie ruszajcie – przykazała im jeszcze.

Otworzyła drzwi terenówki i zajęła miejsce obok kierowcy. Z tyłu siedziało jeszcze dwóch mężczyzn, Arabów. Afra nie dostrzegła ich wcześniej. Przez chwilę jechali w milczeniu. Przymknęła oczy. Huczała klimatyzacja.

– Załóż to!

Poczuła, jak mężczyzna siedzący z tyłu przykłada jej coś do szyi, a drugi podaje czarną foliową torbę.

Nie zrozumiała, o co im chodzi. Odwróciła głowę w ich stronę.

– Załóż to! – powtórzył twardo.

Trzymał w ręku pistolet.

Zamarła ze strachu.

Jak to się stało, że ich nie zauważyła? Nie zwróciła uwagi na przyciemnione szyby ani na dziwną poufałość.

Samochód jechał przez Chartum. Miasto tętniło swoim nierównym rytmem. Nie wiedziała, dokąd ją wiozą. Czuła uderzenia kół o wyboje, a potem równą asfaltową drogę i znów wertepy. Wreszcie odsłonili jej oczy.

Znalazła się w jakimś pomieszczeniu bez stołu, krzesła, łóżka. Tylko nagie ściany. Zrozumiała, że to jeden z tych strasznych sekretnych lokali służby bezpieczeństwa, zwanych „domami duchów”.

– Bywasz na mityngach w klubie?

Domyśliła się, że chodzi im o chartumski klub dla chrześcijan z Południa. Mówili o nim „freedom”. Był typowy. Ot, garaż, wnęka w niskim parterowym budynku z prostymi plastikowymi krzesełkami. Można tam było zapalić fajkę wodną i wypić herbatkę karkade. Na ścianach wisiało trochę plakatów ze znanymi piłkarzami – Cristiano Ronaldo, Anelka, Owen. Dla niej to było miejsce spotkań nie tylko chrześcijanz Południa, ale i Arabów. Wiedziała o klubie jedynie tyle, że czytają tam wiersze i śpiewają piosenki.

– Po co chodzisz na mityngi?

– Nie wiem. Śpiewam piosenki. Mam ładny głos.

W odpowiedzi dostała w twarz. Zapiekło.

– O czym rozmawiacie?

– Ja nie chodzę na żadne mityngi, nie chodzę na spotkania z ludźmi z Południa. Ja śpiewam piosenki – powtórzyła.

Znów uderzenie w twarz. Przypominali zwykłych mężczyzn w znoszonych marynarkach z bawełny, jak ci sprzedający papierosy na Jakson Station. Kolegów jej ojca.

Po iluś godzinach – Afra straciła już poczucie czasu – złapali ją za ramię i zaciągnęli półprzytomną do innej sali.

– Widzisz tę maszynę? Patrz! To na takich jak ty. Tyle z ciebie zostanie, garstka. Ręka, kawałek stopy. Potem wrzucamy te resztki do Nilu. Wiesz, ilu ludzi znika w Sudanie bez wieści? Chcesz być jedną z nich?

Nie odpowiedziała. Nie miała nawet pojęcia, czy jest dzień, czy noc, ile minęło godzin od porwania. Byli brutalni, ale jej nie katowali. Wreszcie wyrzucili ją równie niespodziewanie, jak zabrali z ulicy. W środku nocy znalazła się na jakimś skwerze – poturbowana, posiniaczona i przestraszona. Nie wiedziała, w jakiej części stolicy się znajduje. Błąkała się kilka godzin, unikając ludzi. Wreszcie zatrzymała się na pierwszym checkpoincie. Było tam dwóch młodych policjantów. Grzali herbatę na gazie. Skłamała, że się zgubiła, i poprosiła, aby przenocowali ją na posterunku do rana. Zgodzili się.

Następnego dnia odwieźli ją do domu. Okazało się, że minęły trzy dni.

Ojciec był wściekły. Chwycił ją za rękę. Awantury w krajach arabskich często wybuchają na ulicy. Wstyd jest sprawą publiczną. Ojciec krzyczał przy policjantach i ściskał jej ramiętak mocno, że wyła z bólu. Stali tuż przy torach, które dzielą Shajarę, najuboższą dzielnicę Chartumu, niczym cięcie skalpelem.

– Zachowałaś się jak dziwka! Jak mogłaś zostawić dwie małe siostry!? Jak mogłaś pojechać z obcymi mężczyznami!? Okryłaś nas hańbą.

Z glinianych domów, które ciągną się przez całą dzielnicę i wyglądają z góry jak plastry miodu, zaczęli wychodzić ludzie. Przystawali, krążyli albo spoglądali z daleka. Nikt nie interweniował, nikt nie miał odwagi podejść. To w końcu kłótnia między ojcem i córką.

Próbowała się bronić, tłumaczyć, ale brakowało jej słów.

– Nie krzyczcie na nią. Ona nie jest niczemu winna – powiedział jakiś mężczyzna. Przeszedł przez tory i stanął tuż za plecami policjantów.

Afra podniosła głowę. Spojrzała na swojego obrońcę i skamieniała.

– On też mnie bił! – powiedziała głośno do ojca.

Afra nosi na szyi cienki srebrny krzyżyk. Ma szkliste, białe zęby i silny głos. Chrapliwy, niemal męski. Jeszcze do niedawna mieszkała z rodzicami w Shajarze. Działała w oazach, uczyła się w szkole kombonianów. Ale po porwaniu przeprowadzili się całą rodziną do innej części miasta. Nie tylko ze strachu. Również ze wstydu. Ojciec Afry zapamiętał tylko jedno: że jechała samochodem z obcymi mężczyznami. Dziś Afra niechodzi już ani do klubu, ani nad Nil.

***

Wreszcie cisza. Słychać tylko buczenie silników samolotu i trzaski radiostacji w słuchawkach. Pod nami morze – ciemne oleiste fale.

Po raz pierwszy próbowałem pojechać do Sudanu w końcu lat dziewięćdziesiątych. Po drodze zatrzymałem się w Jordanii, u Sudańczyka Amira. Nie potrafił zrozumieć, po co chcę jechać do jego kraju. „Przecież tam nic nie ma”, powtarzał.

Wszystko zaczęło się od zdjęcia. Najważniejszego, jakie kiedykolwiek widziałem. Zrobił je Kevin Carter, fotograf wojenny, podczas jednej z wielu sudańskich klęsk głodu. Przedstawia umierające z głodu dziecko i oczekującego na tę śmierć sępa. Długo Afryka wyglądała dla mnie właśnie tak. Niewyobrażalna samotność i pustka. „Moim celem jest prowokowanie tych wszystkich zadowolonych z siebie, szczęśliwych ludzi, którzy wszystko mają gdzieś. Chcę nimi wstrząsnąć, rzucić im w twarz zdjęcia umierających dzieci, kiedy będą pili poranną kawę z mlekiem”, powiedział Carter w jednym z wywiadów. Od czasu, kiedy zobaczyłem to zdjęcie, zacząłem śledzić wydarzenia w Sudanie. We wszystkich relacjach powtarzała się opinia o Sudańczykach jako o ludziach niesłychanie otwartych i życzliwych, a jednocześnie donoszono o popełnianych przez nich podczas wojny domowej okrucieństwach. Nie rozumiałem tego dysonansu ani ostrego podziału na Północ – gdzie rządzi reżim, ale mimo to życie biegnie spokojnie, przyjeżdżają polscy archeologowie, turyści – oraz Południe, czy między innymi Darfur pogrążony w chaosie.

Inną zapamiętaną fotografią z Sudanu jest czarno-białe zdjęcie Kassali, miasta na wschodzie. Drogą idą nomadowie z wielbłądami. Na grzbietach zwierząt kołyszą się drewniane kosze. W tle widać kilka wełnistych wzgórz przysypanych piaskiem. Widać też surowe, wytarte koryto rzeki. Wszystko otacza półpustynia. Wielokrotnie oglądałem tę fotografię – był w niej jakiś ferment, niepokój. Przed grupą dorosłych z przewieszonymi przez ramię długimi mieczami biegło kilku chłopców. Ze zdjęcia nie dało się wywnioskować, czy to była ucieczka, czy nagła radość. Kiedy po latach oglądałem jakąś książkę o Sudanie, znów trafiłem na zdjęcie z Kassali. Było współczesne, ale niemal identyczne. Jakby czas tam nie mijał. Znów piaszczysta droga, bez wyraźnych konturów i kolein po pojazdach. Tylko nomadowie, wielbłądy i podskórny niepokój.

Miałem podróżować statkiem handlowym z Suezu do Port Sudanu, bo na samolot nie miałem pieniędzy, a granica lądowa była zamknięta. Udało mi się nawet znaleźć taki rejs, ale kapitan kazał czekać kilka dni w Suezie, aż załadują statek. Miasto dusiło się z gorąca, a w hotelach nie było miejsc. Spoceni portierzy tłumaczyli, że jest święto i wszystkie pokoje są zarezerwowane. Przenocował mnie wtedy muezin. Kiedy jednak kilka dni później poszedłem do sueskiego portu, dowiedziałem się, że statek odpłynął dzień wcześniej. Inszallach.

Potem wielokrotnie odwiedzałem Afrykę, ale nigdy Sudan. Zawsze coś mnie po drodze zatrzymywało. Teraz, lecąc nocnym samolotem z Berlina do Kairu, zdaję sobie sprawę, że znajdę się w tym kraju w szczególnym momencie. Właśnie podpisano porozumienie między Północą a Południem, kończące konflikt, który pochłonął ponad dwa miliony ludzkich istnień. To nie jest na razie pełny pokój, ledwie przerwa, takie wstrzymanie oddechu, bo nikt nie wie, co się wkrótce wydarzy. Chcę przejechać cały kraj. Podróż przez Sudan zacznie się w spokojnej arabskiej Wadi Hafie na granicy z Egiptem, a zakończy w Nimule, na pograniczu z Ugandą. To nie tylko kilometry, lecz również wędrówka z islamu do chrześcijaństwa, z pustyni do lasu deszczowego, z bieli do czerni.

Spis treści

Cytat

północ

dom duchów: historia Afry

„twoja prawdziwa dusza i ciało zjawiają się przede mną"

Czarna księga

nabrzeże

Wadi Halfa

mazjera

Abri

tama

zanieście to dalej

made in China

Nari Narien

farmaceuta

niewolnictwo

Olaf

ropa

wszyscy nasi dyktatorzy

Chartum

Shajara

wywózka

śpij z otwartymi oczami

abid

noce na ulicy

flow

jak jest po arabsku „szczęście"

konsul

al-Turabi

prasówka

stadion

osy z Darfuru

derwisze

prisoner

Kassala

Chatmija

inna perspektywa

port

tajniacy

południe

cienie z Wau

zapach

afrykańska matrioszka

jaszczurka

Renk

problem Abyei

Agostino

gadanie

James

bar

bieda

James pije piwo i tańczy

Emma

dość gadania

posterunek

droga do Malut

Malut

modlitwa

łódź

barka

Malakal

kucharz

hotel w namiocie

Malakal, kolejny dzień

dziecko

lot

Dżuba

Jo

talizman

inni

powracający

afrykański sen

koza na etacie

przyzwyczajenie

human rights dla facetów

nie pytaj Sudanek o miłość

czym jest cierpienie

fistula

pobicie

neokolonializm

Nimule

Kampala

epilog

bibliografia