Max Frisch

SZKICE DO TRZECIEGO DZIENNIKA

1946–1949

1966–1971

posłowie: Peter von Matt
przekład: Małgorzata Łukasiewicz

Książka ukazuje się w ramach serii współczesnej literatury niemieckojęzycznej KROKI/SCHRITTE. Seria, zapoczątkowana w 2005 roku przez fundację S. Fischer Stiftung i Pełnomocnika Rządu Republiki Federalnej Niemiec ds. Kultury i Mediów, kontynuowana jest od 2008 roku wspólnie przez fundację S. Fischer Stiftung, Fundację Współpracy Polsko-Niemieckiej i Fundację Kulturalną Pro Helvetia. Redaktorami serii są Jacek St. Buras (Warszawa) i Dietrich Simon (Berlin).

Tytuł oryginału: Entwürfe zu einem dritten Tagebuch

Copyright © Suhrkamp Verlag Berlin 2010

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXV

Copyright © for the Polish translation by S. Fischer Stiftung, Hamburg, MMXV

Wydanie I 

Warszawa MMXV

Nowy Jork jako wyzwanie – przez dziesiątki lat mogłem zdać się na to, że tam nie zapadam w drzemkę, że tam nie wypoczywam jak w Engadynie albo w Paryżu, że każdego dnia mnie trzęsie:

I HATE IT

I LOVE IT

I HATE IT

I DON’T KNOW

I LOVE IT

etc.

Nowy Jork przez trzy dziesięciolecia jako miejsce pielgrzymowania, by tak rzec (wiza INDEFINITELY) – a teraz posiadam tam tak zwany loft¹, nareszcie dostatecznie urządzony, by móc w nim mieszkać, przysiadam na żelaznych schodkach przeciwpożarowych na piątym piętrze i nie mogę przed sobą ukryć: Jak mi się chce rzygać od tej Ameryki!

LOVE IT OR LEAVE!

A więc zmierzch życia na wsi –

CH-6611 BERZONA

Dom, stara murowanka, którą siedemnaście lat temu kazałem rozbudować, ma cztery pokoje i alkowę, loggię, za małą kuchnię, dwie łazienki, a w piwnicy jeszcze saunę; obok domu stoi budyneczek na inwentarz, trzykondygnacyjny, tak że wygląda jak mała wieża, przerobiony na pracownię; wszystkie pomieszczenia można ogrzewać.

Są supermocarstwem, które może nas wszystkich zniszczyć². I byli już na Księżycu, o czym się nie pamięta; bo właściwie nie zapoczątkowało to nowej epoki w dziejach świata. Z czego natomiast żaden Amerykanin nie zdaje sobie sprawy: że amerykański dobrobyt (można tu mieszkać, nie oglądając na oczy slumsów) w znacznej mierze zasadza się na wyzysku innych narodów. Wyzysk to słowo, które tu nie pada, mają w zastępstwie inne: KNOW HOW. To właśnie przynoszą biedniejszym narodom, przy czym niekiedy natrafiają na brak zrozumienia; trzeba tu i ówdzie wesprzeć jakiś zamach wojskowy, aby zaprowadzić demokrację itd., KNOW HOW. Ich ulubione słówko: POWER. Nie spotykam się z wojskowymi; słowo, które słyszę w tym kraju najczęściej: POWER. Z tego są dumni: POWER. Nawet w handlu dziełami sztuki bez tego się nie obejdzie. MONEY? To mniej pretensjonalny synonim. Synonim etyczny: LIBERTY. I o to przecież chodzi: LIBERTY, to trafia do przekonania każdemu Amerykaninowi: POWER = LIBERTY. I nie ma tu żadnej dialektyki. Bo niby czemu. Mówienie o tym jest bezcelowe – czują się najlepszym rodzajem ludzi, jaki może istnieć, toteż krytyki pod adresem swego kraju nie tolerują nawet w obrębie sojuszu, ponieważ w tym sojuszu są niewątpliwie silniejszą stroną, więc wiedzą lepiej…

Kwitną tu pierwsze magnolie.

Zwraca mi na to uwagę któryś z gości!

Ale nadal trzeba włączać ogrzewanie.

Kiedy na zwykłe pytanie w rozmowie telefonicznej: A CO U CIEBIE? odpowiedział najpierw z lekkim śmieszkiem: NA RAZIE JESZCZE DOBRZE, a potem sucho: MAM RAKA, umówiliśmy się na kolację w Zurychu.

(To było w grudniu.)

Dowiedział się trzy dni temu. Wydaje mi się opanowany i w dobrej formie, jak człowiek, który ma jeszcze chęć do życia. Ale diagnoza medyczna jest jasna i nie pozostawia nadziei. Pół roku? Trzy miesiące? Orientuje się dokładnie, jak zaawansowany jest rak (pęcherza), i nie godzi się na operację, to też jest jasne. Jego decyzja. Nie chce umierać jako ubezwłasnowolniony obiekt w aparaturze medycznej. Więc jak to się umiera? Rozmawiamy też o dobrowolnej śmierci (w aspekcie technicznym) i o czynnej eutanazji (w aspekcie prawnym), a podczas kolacji, która mu smakuje, rozmawiamy także o innych sprawach, o których i tak byśmy mówili; żaden z nas nie uważa tego za unik. Uników nie ma. Dlaczego nie mielibyśmy się pośmiać. Jego sokratyczny spokój dopuszcza wszystko, tylko nie tanie pociechy. Potem, kiedy czekamy na rachunek i powstaje pauza w rozmowie, Peter³ wraca do swojej prośby, żebym wygłosił mowę żałobną w katedrze. MASZ JESZCZE TROCHĘ CZASU, śmieje się, patrząc mi w oczy. Kiedy rachunek jest już zapłacony i nie mogę dłużej zwlekać, obiecuję.

¹ Max Frisch kupił mieszkanie – loft – w Nowym Jorku (przy 123 Prince Street) 30 kwietnia 1981 roku. Sprzedał je 26 września 1984 roku.

² Wypowiedzi Frischa o polityce amerykańskiej mają w tle m.in. fakt, że w wyborach prezydenckich w 1981 roku republikanin Ronald Reagan zwyciężył demokratę Jimmy’ego Cartera i 20 stycznia 1981 roku został zaprzysiężony jako czterdziesty prezydent Stanów Zjednoczonych. Wiceprezydentem został późniejszy prezydent George Bush, ojciec jeszcze późniejszego prezydenta George’a W. Busha. Reagan zaostrzył stanowisko Stanów Zjednoczonych w konflikcie między Wschodem a Zachodem, zrezygnował z polityki odprężenia i forsował wyścig zbrojeń, zwłaszcza w zakresie broni atomowej.

³ Peter Noll (1926–1982), przyjaciel Maxa Frischa, był od 1969 roku profesorem prawa karnego na uniwersytecie w Zurychu. Jako publicysta zabierał też głos w sprawach wykraczających poza własną dyscyplinę naukową. Pośmiertną sławę przyniósł mu dziennik Diktate über Sterben und Tod (Pendo, Zürich 1984). Zaczął pisać dziennik w grudniu 1981 roku, dowiedziawszy się, że jest chory na raka pęcherza, i prowadził go aż do śmierci we wrześniu 1982 roku. Max Frisch wydał ten utwór, uzupełniony o mowę, którą wygłosił na uroczystości żałobnej. Wykorzystał w tej mowie niektóre z zamieszczonych tu zapisków.

Przekład: Małgorzata Łukasiewicz

Redakcja: Jacek St. Buras, Donata Lam

Korekta: Małgorzata Denys

Projekt okładki www.pagegraph.pl na podstawie koncepcji graficznej mamastudio

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki: © Monique JACOT / Gamma-Rapho via Getty Images

Projekt typograficzny, łamanie: manufaktura | manufaktu-ar.com

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-2273-7

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Tomasz Szymański / Virtualo Sp. z o.o.