Marta Masada

ŚWIĘTO TRĄBEK

Copyright © by Marta Masada, MMXVI

Wydanie I

Warszawa, MMXVI

Wszelkie podobieństwo do osób i zdarzeń jest niezamierzone i przypadkowe.

Mojej Rodzinie

Gdziekolwiek jestem, na jakimkolwiek miejscu

na ziemi, ukrywam przed ludźmi przekonanie,

że nie jestem stąd.

Czesław Miłosz, Gdziekolwiek

It is only immoral

to be dead-alive

D.H. Lawrence, Immorality

Sen, którego nie wyjaśniamy, jest jak list, którego nie czytamy.

Talmud babiloński, Traktat Berachot (55a)

Prolog

8 września 2011

Rok 5772. Właśnie się zaczął. „Szana towa, szana towa”, „jabłek w miodzie!”, „towa umetuka”, „obyś był zapisany na dobry rok”. Wysyp wpisów na Fejsie. Jest okazja, jest wpis. Dzwoni znajomy i pyta, czego mi życzyć.

– Mam wszystko. Życz mi konsekwencji.

Śmieciara huczy za oknem, łagodne słońce kładzie się na wytartym parkiecie z siwych desek. W taką pogodę pewnie wyszli do ogrodu. Czy Dawidowi nie będzie za ciepło? Przecież prosili mnie, żebym nie dzwoniła z każdym drobiazgiem. Ale dziś są jego urodziny. Drugie… Akurat dziś. Święto Trąbek, smak słodyczy i smutku. Dwa lata temu przypadało całkiem inne święto.

– Słyszała pani?

– Niby co?

– Te trąby… to wycie…

– Nie, nic nie słyszę. Pewnie w uszach pani dzwoni z wysiłku. To normalne. – Głos świeżo upieczonej matki bliźniąt z trudem przedziera się do mnie pośród przeciągłych, donośnych dźwięków, które suną z nieokreślonej dali.

Są już blisko. Bardzo. Zawisają nad szpitalnym łóżkiem. Napawają mnie trwogą. „Dzień przebłagania, dzień przebaczania, dzień pojednania… – wyliczam uwięziona między jawą a snem. – Jom Kippur, pokuta, dzień pojawienia się Dawida. Początek. Początek mojego nowego świata”. Drżę na całym ciele.

Dziś znowu są. Znów je słyszę. Ich melodia jest rwana jak wojskowa zachęta przed starciem. Ale dekoncentrują mnie te skrobiące o krakowski parapet ptaszyska. Otwieram srebrnego laptopa. Moment dobry jak każdy. A może najlepszy? Dzień stworzenia świata. Rocznica stworzenia mojego świata. Dzień podsumowań. OK. Zaczynam spisywać tę historię z obietnicą, że skończę ją przed upływem roku. Ale wcale tego nie zrobię. Ona tak się nie skończy, jak się nie zaczęła. To historia stara jak Miłość. I nowa jak Miłość.

***

Grudzień 2008

Dziwnie wyglądają stopy z makijażem. Z lewej zmyłam już czerwony lakier. Tutaj to obciach. Noszą je tylko Rosjanki bądź kurwy. Kurwy o złym guście. Nie starczyło mi już sił na prawą, wciąż połyskuje strojnie. Patrzę na smukłe palce, które są tak długie, że mogłabym grać nimi na fortepianie. Próbuję wykonać szybki pasaż tą łysą, bez koloru. Nie wychodzi. Rezygnuję. Dziwnie prezentują się razem. Jedna naga, obdarta, ze szczątkami niedawnej czerwieni w zakamarkach skórek. Druga malowana, zbyt doskonała, pyszni się, jakby była z lepszej pary. Czego się spodziewała ta pewna siebie? Myślała, że kogoś wyrwie? Zachwyci? Że makijaż działa? Klops. Tu wszyscy wolą rzemienie i naturalne paluchy bez emalii (czyżby emalia przywodziła smutne wspomnienie fabryki Schindlera?). Zupełnie jak kiedyś. Zupełnie jak w Biblii. Chyba. Dawno jej nie czytałam.

Tępo zawieszam na nich wzrok. Wpatruję się w odmoczone, wystające z wody kikuty. Coraz bardziej przypominają pomarszczone palce staruchy. Mam wrażenie, że powoli zaczynają sinieć. W zasadzie jestem pewna, że już zmieniły kolor. Spod paznokci lewej majaczy śliwkowy granat. Gdy zbliżam twarz do stopy, fioletowy przybiera na sile, staje się jeszcze bardziej jaskrawy. Żałuję, że nie obejmuje całego ciała. I wtedy przychodzi ta myśl:

– Utopię się! Dlaczego na to nie wpadłam? Utopię się! Przecież to będzie najprostsze rozwiązanie. Iluminacja! – Nagły przypływ energii. Podniecona, zaczynam się nerwowo wiercić i testować możliwości hotelowej wanny. – Dobra. Jeden, dwa, trzy. – Próbnie schodzę w dół.

W łazience cisza jak makiem zasiał, a pod wodą wszystko głośno gada. Głosy, bulgoty, szmery. Za ścianą ktoś dźwięcznie nuci piosenkę, z innej strony dochodzą regularne stukoty, jakby wydawała je mechaniczna maszyna, cały muzyczny mikrokosmos. Wsłuchuję się. A nuż to jakaś ważna wiadomość dla mnie, zapisana tajnym szyfrem łoskotu. Taki list w butelce, tyle że bez butelki (a szkoda, bardzo by się teraz przydała).

– OK. Ostatnia szansa. Jeśli masz mi coś do powiedzenia, marny świecie, to mów teraz. Słucham.

I wtedy wszystko ustaje. Szmer się oddala. Hałas zamiera. Ironia typowa dla mojego zasranego życia. Łazienkę szczelnie wypełniają tylko moje natrętne samobójcze myśli. Słyszę tylko je.

Dobra, starczy tej męczarni. Cudu nie ma i nie będzie, skoro nie przydarzył się nawet tu, na ziemi cudów. Postanowione: zdychaj!

– Ba-ba z wo-zu, świa-tu lżej o-raz jed-nej ża-łos-nej mniej! – wesoło skanduję przedśmiertne rymowanki, bo jest mi z tą myślą tak lekko.

Wobec wszystkiego, co mnie dotąd spotkało, śmierć wydaje się właśnie radosną, uwalniającą igraszką. Od dawna o niej marzę, a ona wciąż nieczule mnie omija. Jakby mi się nie należała, jakbym już dawno ją straciła, wtedy, tamtej surowej zimy. Nagle moje trele zagłusza dziki szloch. Przejmujący, nieludzki skowyt, jak dźwięk potężnej trąby, który wyrywa się z dolnych partii mego brzucha.

– No nie, powiedziałam o kilka słów za dużo! – Moja niestabilna psycha w tym właśnie momencie się rozkleja jak tanie chińskie obuwie (choć przecież brzmi jak mantra tybetańskich mnichów). Zamiast wziąć to na chłodno, z dystansem, zaczyna wyć jak zarzynany zwierz. Boże, jaki żałosny jazgot. – Ciszej, kurwa, ciszej!

Że też ja nie mam nad nią władzy. Szabat, spokój, nawet muchy przestały latać, a ta ryczy tą mordą na pół Tel Awiwu. Już naprawdę nie mam do babska siły. Nikt by nie miał. Nikt nie miał…

– Utop się a utop, bezdennie głupie dziewuszysko! – Szamoczę się ze sobą. – Daj mi już, do cholery, święty spokój! Odczep się. Ale już. – Walczę z nagim, śliskim korpusem.

Szybko wynurzam się jednak z wody. Na bezdechu trudno wytrwać nawet przyszłej topielicy. Muszę, do cholery, wreszcie to zrobić, muszę przerwać tę męczarnię. I wtedy, niewykluczone, że z powodu chwilowego niedotlenienia mózgu, słyszę za sobą niski, przeciągły dźwięk gongu. Bammm. Nie wiadomo, w jaki sposób, tuż za moimi plecami, na zapoconych parą białych kafelkach zaczyna się właśnie projekcja.

– Oto, szanowna publiczności – nie otwierając oczu, przemawiam do hotelowych buteleczek pełnych zawiesistych cieczy – oto prawdziwa do bólu historia, oto dokument pod tytułem Moje marne życie. Jakieś trzydzieści lat taśmy! Przed ostatecznym rozwiązaniem dowiedzmy się więc, jak to ścierwo zwane życiem przywiodło mnie do swego ostatniego punktu. Przyjrzyjmy się temu uważnie, spróbujmy uchwycić ten jeden moment, w którym nastąpił błąd…

Podobno tuż przed śmiercią widzi się całe swoje życie. Zobaczymy, może ono faktycznie się zapisywało albo zostało zapisane już dawno, a ja je tylko marnie odtwarzam. A może na tym właśnie polega egzystencja, na przewijaniu gotowej taśmy? Usilnie staram się opanować drżenie głosu i kończyn oraz wirowanie setek wyrwanych z kontekstu kadrów. Ale szybko uświadamiam sobie, że wcale nie muszę tych klatek zachłannie łapać, że projekcja jest już gotowa i w dodatku pięknie ją ktoś zmontował. Wystarczy tylko rozluźnić zaciśnięte powieki i jeszcze raz odważnie spojrzeć prawdzie w oczy. Tej prawdzie, która właśnie rozlewa się na śliskiej ścianie.

– Mam czas na ostatnie wspominki, dopóki woda w rurach płynie! – Zmieniam pozycję i zanurzam się po brodę.

Rozsiadam się na kanciastych grudkach soli z Dead Sea Spa (kiczowate didaskalia, potem napiszą: „Denatka, blada i piękna niczym Królowa Śniegu, spoczywała na kryształowym łożu z Morza Martwego”). Uwiera, kłuje, ale nie ma to znaczenia. Nawet lepiej. Polki lubią cierpieć. Lubią narzekać i siedzieć po ciemku. Tak jak w tym izraelskim dowcipie: „It’s OK. I’ll just sit here alone, in the dark. Dark. Sitting in the dark…”. Jednak mrok raz po raz przecina światło projektora. Obrazy suną majestatycznie, jak żałobna orkiestra przed konduktem, i przywołują początki jakże pięknej katastrofy.

A było to tak…

Najpiękniejszy chłopak świata

– Zula? To ty? – Znajomy głos rozbrzmiewa w słuchawce.

– Ja… Aaa kto? – Pierwsze sylaby z bólem wydostają się ze ściśniętego gardła. – Co się dzieje?

– Mam dla ciebie faceta.

Nagły szczebiot.

– Boże, a która to godzina?

Odsłaniam żaluzje i odruchowo poprawiam rozczochrane włosy.

– Zaraz dziesiąta.

– Dopiero? Przestraszyłam się, że już południe. – Dźwięki pulsującej arterii miasta wlewają się do zaspanej małżowiny jak ciepłe mleko. – Skąd go masz? Gadaj.

– Chodź na kawę, to wszystko ci opowiem.

– Ale będziesz z nim?

Niepewnie zerkam przez kuchenne okno, chcąc sprawdzić, czy nie czekają czasem na mnie pod domem.

– No co ty, on jest w Nowym Jorku!

– Aaa, to świetnie. – Zawstydzona własną naiwnością cofam się do toalety. – Na pewno nam się uda…

– Są przeszkody, ale do pokonania. Spokojnie, zaraz ci wszystko opowiem. Zbieraj się.

– Zaraz, zaraz… – Jawa wygrywa z nieuchronnie odchodzącym snem. – Czy ty czasem nie dałaś mi na dzisiaj wolnego? – Zziębnięte stopy na posadzce, pognieciona twarz w lustrze. – O co chodzi? Mam urlop, żadna kawa. – Ciepło parującego moczu. – Zaraz idę do pobliskiego lasu. Chcę się porządnie wypłakać. Tylko byś mi przeszkadzała.

– Ja nie żartuję. – Bolesne cmoknięcie. – Miała być niespodzianka, ale nie mogę już wytrzymać… Musimy szybko pogadać, słyszysz? Halo? Jesteś? Co tak pika?

– Moje serce tak pika. Pik, pik… – Szukam ładowarki na stercie toreb. – Pewnie pika do księcia w Nowym Jorku. Tylko mi nie mów, że jest czarny, bo tym bardziej mnie nie namówisz na wyjście.

– Zwariowałaś? Przecież znam twoje upodobania! Ale wiesz, co ma czarne? – Teatralna pauza. – Czarne oczy. Dokładnie takie, jak lubimy. – Konfidencjonalny ton.

– Aha, czyli żydowski książę? Jak z autoportretu Gottlieba? No proszę, znalazłaś mój ideał. – Opadam zrezygnowana na jeszcze ciepłe prześcieradło.

– Cały czas kpisz i to mi się nie podoba – przestaje kryć irytację. – Jestem za czterdzieści minut. Masz być gotowa.

– Nie będę. Nigdzie nie idę.

Leniwie zaciągam się pierwszym papierosem.

– Polecenie służbowe. Cofam twój urlop – rzuca groźnie moja szefowa i jedyna przyjaciółka, Kika.

A w zasadzie Krystyna Morgan, niezrównoważona niczym bohaterka Almodóvara (ma nawet podobnie obłąkane spojrzenie jak Veronica Forqué). Zawsze ma też jasno wytyczony plan i nic nie może jej go popsuć. Nic jej również nie zraża. Przed światem jednak udaje jagniątko, by ukryć drzemiącą w niej heterę. To jej niezmienna taktyka. „Pokorne cielę dwie matki ssie”, powtarza do znudzenia, śmiejąc się przy tym chytrze niczym Cruella de Mon. Napluj jej w twarz, a ona powie, że to dżdżysta pieszczota. Chyba tylko ja wiem, że nie jest taką idiotką, jaką zgrywa przed otoczeniem, chcąc osiągnąć swoje cele. A ponieważ sukcesy zawodowe przychodziły jej ostatnio zbyt łatwo, by móc ją ekscytować, jako główne wyzwanie i swój nowy projekt zaczęła traktować moje życie.

Kika, błyskotliwa szefowa i przebojowa właścicielka firmy producenckiej, świetnie prosperuje, nie stawiając wcale na zachodnie formaty, bo nauczyła się robić pieniądze i zdobywać popularność na produkcjach artystycznych i teatralnych (choć każdy przytomny zauważy w tym brak logiki i prawdopodobieństwa). W swoim czasie doskonale wypełniła lukę na rynku. A ponieważ była z tak zwanego środowiska, bo wrośnięta w nie nieuchronnie za sprawą sławnej mamusi, wszędzie miała dojścia, co w tej branży liczyło się najbardziej. Dlatego jedni ją ochoczo finansowali, a inni równie ochoczo emitowali, co trwa do dziś. I tak, po tym jak zaczęła w latach dziewięćdziesiątych, gdy każdy przejaw przedsiębiorczości w Polsce kończył się biznesowym sukcesem, a nierzadko fortuną, Krystyna zbudowała swoje producenckie mocarstwo na kulturze, w zasadzie tylko dlatego, że nikt inny na to nie wpadł. I nie miał tak rozległych znajomości.

W tym imperium i ja znalazłam któregoś dnia swoje miejsce. Praktykowałam u niej podczas studiów, pisząc pracę o scenariuszach teatralnych powstających na potrzeby inscenizacji telewizyjnych. Szybko zostałam przez nią zauważona dzięki swoim celnym uwagom na spotkaniach redakcyjnych, podczas których mało kto śmiał się w ogóle odezwać, bo nie było to w zwyczaju (o czym nie wiedziałam; w ogóle niewiedza w moim życiu często popłacała). To ją przekonało. Szybko się polubiłyśmy mimo różnicy wieku oraz pozycji. A ponieważ nie miałam do kogo i czego wracać, często towarzyszyłam jej do późna, zostając dobrowolnie po godzinach. Zaczęłyśmy ze sobą coraz więcej rozmawiać. I coraz mniej o pracy.

I pewnie dlatego któregoś dnia Kika uznała, że jej jedyną misją jest uszczęśliwienie mnie przez zeswatanie z kimkolwiek. No, może nie do końca z kimkolwiek. Jako kobieta ze sfer wyższych, wygodnych i majętnych, szukała dla mnie luksusu w postaci prawdziwego księcia. A przynajmniej arystokraty lub milionera. Nie chcąc jej robić przykrości, zgadzam się średnio na co dziesiątą z zaaranżowanych schadzek (wciąż zapominałam zapytać, na jaki procent liczy w przypadku intratnego zamążpójścia). Jednak dwie ostatnie „randki” przekonały mnie, że czas skończyć z tym procederem: jedna ze sztywnym jak suchy konar holenderskim dyplomatą, którego łupież sypał się do spaghetti obficie niczym wiórki parmezanu (do teraz brzydzę się makaronu), oraz druga z mniej sztywnym, choć obrzydliwie bogatym i pewnym siebie sześćdziesięciolatkiem, który zuchwale dolewał mi do szklaneczki koniak Louis XIII, o którego istnieniu wcześniej nawet nie słyszałam. Po kilku godzinach spotkania, podczas których niemal zabukował już dla nas jacht w Monte Carlo na kolejny weekend, poczułam, jak sama wizja złotej klatki, którą detalicznie mi prezentował, zaczyna coraz bardziej odbierać mi tlen. Uciekłam w popłochu przed nim i tą częścią mnie, która przez chwilę nawet rozważała pokusę, by wydać się za zgrzybiałe miliony. Zawstydzona powiedziałam o swojej desperacji Kice. Ale ta nic nie zrozumiała. I szukała dalej.

***

– Ledwie dobiłaś trzydziestki, a zgorzkniałaś jak starucha. Nie wstyd ci? – pyta retorycznie, gdy zatrzymujemy się na pierwszych światłach. – Jestem od ciebie o ponad połowę starsza, a jedna moja ręka ma więcej witalności niż całe twoje pięćdziesiąt osiem kilo.

– Może dlatego, że trzepała wszystkim najlepszym dupkom w tym mieście, co? – rzucam półgębkiem.

Kika krztusi się nagłym śmiechem jak przyłapana na macance nastolatka. Dławi się własną śliną. Kaszle. Chrząka jak świnia. Łzy nabiegają jej do wymalowanych na złoto oczu (łezka na wspomnienia?).

– Korzystając z twojej chwilowej niedyspozycji, dodam, że pięćdziesiąt cztery kilo. Pięć-dzie-siąt czte-ry, a nie pięć-dzie-siąt o-siem – skanduję beznamiętnie.

– Taak? – Uspokaja oddech. – Wydawało mi się, że ostatnio trochę przytyłaś.

– Nie. Tylko opuchłam. To woda. Alkohol i łzy mnie rozdęły. – Wygładzam fałdki na opiętych rybaczkach.

– Znowu to samo. Z czego ty robisz tragedię? Wolałabyś prać staremu skarpety? Już to widzę z twoim brakiem kobiecych odruchów.

Marszczy przesadnie wyskubane brwi, nie mogąc pojąć zmian w ruchu drogowym (tyle razy jej powtarzam, że znaki drogowe w Polsce są jak poezja, nie należy ich czytać dosłownie).

– Nie zaczynajmy od nowa. – Odwracam twarz do szyby.

Po ulicy suną zagubione ofiary mody, które pomyliły Mokotowską z wybiegiem. Rozglądają się zachłannie, ale nikt na nie nie patrzy. Z rozbawieniem dostrzegam rosnącą panikę w ich oczach.

– Masz wszystko: młodość, urodę, wdzięk, inteligencję, pozycję, podróże, mieszkanie – wylicza moje przymioty niczym listę zakupów w supermarkecie. – Masz mnie, i to nie jest bez znaczenia. – Obraca się i triumfalnie szczerzy wybielone po korzeń uzębienie.

Nic mi po jej uśmiechu. Moja spocona dłoń nerwowo ściska komórkę, jakby chciała dosłownie wydusić z telefonu odpowiedź na esemesa wysłanego dokładnie dwanaście godzin wcześniej (nic dziwnego, że wśród moich zalet Kika nie wymieniła klasy).

– Nie mam żadnej rodziny, nie mam się do kogo rano przytulić ani z kim spędzić weekendu. Nikt nigdy nie zostawi mi żadnego spadku, nawet nasienia w jajowodzie – kontynuuję wyliczankę.

– Nie mieszaj. Tamto już przepracowałaś. Mówię o teraźniejszości.

– Tego się nie da przepracować, Kika – odpowiadam urażona. – To jest we mnie i mnie zatruwa. I ja też mówię o teraźniejszości. To jest właśnie moja teraźniejszość: pustka.

– Dobra, będę brutalna. – Gwałtownie przyspiesza, widząc pomarańczowe. – Gdybyś tyle lat nie przytulała się do żonatego, może teraz wszystko wyglądałoby inaczej.

Przejeżdżamy jednak na czerwonym.

– Co?! – zapowietrzam się. – Nie wierzę, że to powiedziałaś! Przecież kibicowałaś mi. Nam.

– Kibicowałam, dopóki sądziłam, że ci dobrze. Nie wiedziałam, że co wieczór ostrzysz żyletki, które potem w wyobraźni połykasz. Coraz częściej się boję, że wreszcie zrealizujesz któryś z tych kretyńskich, wisielczych pomysłów, a mnie tam wtedy nie będzie.

Znów jakiś trudny manewr drogowy. Tym razem parkowanie. Całe szczęście, że jesteśmy na miejscu.

***

Gapię się w tablicę z nazwą ulicy. Różana. Jaka miła nazwa – to chyba pierwsza pozytywna myśl tego dnia. Warszawa potrafi rozczulić mnie swoją urodą. Ale tylko wtedy, gdy pozbawiona jest ludzi. A to rzadkie.

– I trwa zdecydowanie za krótko… – Zauważam, że Kika wraca z moją kawą w ładnym inkrustowanym kubku.

Sięgam po mleko w porcelanowym mleczniku (na pewno Chodzież, znam ten ornament z domu dziadka, którego obraz powraca do mnie z całą intensywnością). Odsuwam od siebie cukiernicę pełną kryształowej bieli, która przywołuje kolejne wspomnienia domu, przykre. Jest piękny sierpniowy dzień. Liście się pną po pergoli. To ten okres, kiedy nie mogą się jeszcze zdecydować na barwę. Większość wciąż nosi soczystą zieleń lata, ale upływ czasu zdradzają te pojedyncze, migotliwe, złoto-różowe listki (jak pierwszy siwy włos u pięknej, dojrzałej kobiety). Doskonałe światło: ciepłe i jasne. W sam raz na jakąś ekskluzywną modową sesję dla tych dziwadeł z Mokotowskiej. Mogłabym nawet być dziś ich fotografem. Zaczynam widzieć wokół kadry z nikomu niepotrzebnych magazynów typu „żyj pięknie, umrzyj pięknym”. Przez moment wierzę, że właśnie tak wygląda szczęście: wysportowane ciało, zdrowa cera, lśniące włosy, markowe ubranie, perłowy blask różu na kościach policzkowych, połyskujący przy wtórze pękających bąbelków prosecco w samo południe.

Biorę głęboki wdech i przytrzymuję tę chwilę i powietrze. Wącham. Warszawa dziś pachnie. Pachnie zbliżającym się początkiem. Zaraz wrzesień. On zawsze jest dla mnie nowym rozdaniem. W zasadzie każdy mój rok zaczyna się właśnie we wrześniu (czy to czasem nie ma jakiegoś związku z kabałą?).

– Tak jak już powiedziałam – słowa Kiki ściągają mnie na ziemię – mam dla ciebie faceta. – Pociąga duży łyk parującego napoju. – Tylko bez protestów, daj mi najpierw skończyć – uprzedza atak i zaczyna nerwowo gmerać w torebce.

– Dajesz. – Wydymam wulgarnie usta i od razu robi mi się głupio.

– Znam go od urodzenia, ale dopiero teraz mnie olśniło.

– O nie! Znowu stary. Błagam, nie chcę! – Podnoszę ręce na znak protestu.

– Nie, nic z tych rzeczy. – Zbyt mocno uderza łyżeczką o brzeg filiżanki, jakby przywoływała do porządku niesforną klasę. – To syn moich znajomych. Starych znajomych. – Zerka wyczekująco. – A w zasadzie już tylko Tamary, odkąd umarł nasz kochany Adaś.

– Adaś?

– Jej mąż, ojciec Rafaela. Był już dosyć wiekowy… Zresztą jak wszyscy moi starzy znajomi. – Nie może mi darować, że jej to wytknęłam.

– Wiesz, że nie myślałam o tobie, bo nie uważam, że jesteś „stara”. Po prostu kolejnego twego rówieśnika nie zniosę. To zupełnie co innego.

– Wiem, wszystko wiem.

– Ja chcę ożyć, chcę się bawić, wreszcie bezrefleksyjnie. Chcę z nim sunąć na desce po parku… – Rozpędzam się groźnie. – Chcę z nim pić w modnej knajpie wino, słuchać elektroniki, gadać o bzdurach, prenumerować piękne miejskie magazyny o niczym.

– Ale naiwne. Stać się na więcej – mówi z niesmakiem.

– Ale ja nie chcę więcej. Chcę normalności i zwyczajności. Jestem zmęczona człowiekiem, z którym wspólne tematy zaczynają się od Becketta i kończą na Tarkowskim.

– Faktycznie dziwne, stosunkowo krótki odcinek. – Siorbie. – Ale właśnie dlatego Rafael będzie dla ciebie idealny. Przy nim ożyjesz, jest bardzo up to date, jak ty to mówisz, szalenie świeży, nowoczesny. A tak między nami – ścisza głos – to podejrzewam, że on nawet nie wie, kto to Tarkowski. – Chichocze i znowu zaczyna grzebać w torbie.

– Rafael? Co to za imię. Jak z renesansu.

– Czego chcesz od imienia? Ładne. Podobno z hebrajskiego. Zresztą jak większość znanych imion. Nie wiedziałaś? – Podnosi na mnie zdziwiony wzrok, po czym wraca do poszukiwań.

Ze swoją fryzurą wygląda jak uparta ruda kura grzebiąca pazurami w poszukiwaniu tłustego robala.

– Czego ty tam tak szukasz? – Zaglądam jej przez ramię.

– Zaraz zobaczysz. Jest polskim Żydem mieszkającym w Nowym Jorku. Przystojnym. – Zasadniczy ton nauczycielki.

– To jakie szanse ma u niego smutna polska teatrolożka? – Mrużę oczy, jakbym zaczynała testować swoje możliwości.

– Kokietka. Wszyscy się w niej z miejsca zakochują, a ona pyta, jakie ma szanse.

Prycha i niemal cała znika w przepastnych kieszonkach swojej toski blu, jak czytam z trudem na wykaligrafowanej zawieszce torby.

Kika zawsze zwraca uwagę na to, by zawieszki i metki były wyeksponowane. Zwłaszcza na torebkach, do których ma słabość. Gubię się w tych oznaczeniach, choć idzie mi lepiej niż kiedyś. Kika mi w tym pomaga, przekazując rozmaite części garderoby, bo są „stare” po jej dwóch wyjściach. Nocami uczę się na pamięć tych marek jak składów metalowych kapel w młodości. I tak jak wtedy nie mam pojęcia, po co to robię i na czym to polega, ale muszę być przygotowana, gdyby ktoś zapytał. Muszę się wtopić. Dziadek zawsze mówił, że trzeba być gotowym. Warszawa to dżungla, trzeba przybierać barwy ochronne, znać zasady i triki oraz sprawiać wrażenie, że się uczestniczy w miejskiej grze. Tylko wtedy można poznać smak dezercji.

– Maaam! – wykrzykuje uradowana i wyjmuje niewielką, sfatygowaną kopertę. – Już się przestraszyłam, że zgubiłam. Spójrz! – rzuca triumfalnie na stół zdjęcie z polaroidu.

I tu następuje zatrzymanie czasu. Hibernacja czasoprzestrzeni. Kula ziemska przestaje się kręcić, rzeczywistość zastyga, powietrze opada na chodnik, a szemrzący gwar rozpryskuje się na drobne jak stłuczona świnka skarbonka. Wszystko milknie, jedynie moje przyspieszone tętno dudni basem. Z okrągłego stolika patrzy na mnie najpiękniejszy chłopak świata (wiem, że jest najpiękniejszy, bo widzę go nie po raz pierwszy). To ten, o którym przed laty nawet nie śmiałam marzyć (przesadzam, poświęciłam mu kilka marzeń erotycznych). Wprawdzie nigdy nie zobaczyłam go na żywo, bo na jego wernisażu było tak tłoczno, że nawet przyjechała karetka po omdlałe ciała (inna rzecz, że te jego kolosy ze szkła i z żywicy zabierały dużo tlenu). Za to często widywałam go w rubrykach towarzyskich kolorowych szmatławców, w których jednak nigdy nie będę fotografem – ze złością odrzucam pomysł sprzed chwili.

A teraz patrzy na mnie on, Rafael. Dlaczego nie skojarzyłam tego imienia od razu? Rafael Hirsch: uwodzicielski artysta, bon vivant, światowiec, niebieski ptak, lwiątko salonowe, cukiereczek. Jednym słowem: nieosiągalny.

– Masz polaroid? – Jedno z tych idiotycznych pytań, które zawsze zadaję w kluczowych momentach.

– Jaki polaroid? – brzydko krzywi się Kika.

– A jak zrobiłaś zdjęcie? – ciągnę kuriozalne dochodzenie, by nie dać po sobie poznać zainteresowania Hirschem.

– Przecież to nieważne. Poprosiłam dziewczynę na przyjęciu w konsulacie, żeby nam zrobiła. W ostatniej sekundzie się wycofałam. Że niby się błyszczę. Taki miałam plan. Zawsze mam plan. Proszę, jest twoje! – Podsuwa w moim kierunku lśniący kwadracik. – Świetnie to wykombinowałam, prawda?

– Przecież mogłaś zrobić telefonem i wysłać mi na komórkę. Miałabym od razu.

Spoglądam na jej twarz promieniejącą w samozachwycie, niemarszczącą się w żadnym miejscu. Znowu zapominam, że dzielą nas dwie dekady.

– Wiecznie niezadowolona. – Kręci głową. – Przynajmniej możesz sobie postawić przy łóżku. Telefonu byś nie postawiła, prawda? Będziesz co wieczór patrzeć i zaklinać, wizualizować i afirmować. No wiesz, „myśli mocy” Louise Hay i te wszystkie amerykańskie czary, widziałam w śniadaniowej. Podobno działa.

– Tak samo jak amerykańskie diety cud. Duchowość na skróty. – Oblizuję łyżeczkę. – Ale dlaczego zwlekałaś z tym do dziś? – nie daję za wygraną.

– A dlaczego zawsze zadajesz te bezsensowne pytania, zamiast skupić się na sednie?

– Buduję sobie obraz całości.

– To może powinnaś być dziennikarką śledczą albo detektywem? Może pomyliłaś profesje i źle ci u mnie, co? – Strzela perkatym nosem w niebo.

– Wszędzie mi źle…

– Dlatego masz urlop i weekend. Cztery dni, żeby odpocząć i wszystko przetrawić: czwartek, piątek, sobota, niedziela – wylicza powoli, jakby uczyła własne dziecko nazw dni tygodnia.

Nawet nie wie, że od teraz faktycznie trzeba mnie wszystkiego uczyć. Zaczynam zapominać o całym świecie. Jestem jak w transie. Rafael. Niebywałe, że tak szybko do mnie trafia…

– Taaak – odpowiadam przeciągle, nie odrywając oczu od fotografii, która mnie hipnotyzuje czymś bliskim, czego jeszcze nie umiem nazwać.

– Nie podoba ci się? – Usta pokryte marchewkową szminką układają się w nagły grymas. – Przyjrzyj się dobrze. Popatrz. – Potrząsa przesadnie zdjęciem.

– Właśnie patrzę.

– I co widzisz? – Dialog z gabinetu wróżb.

– Widzę nieuchronnie zbliżającą się katastrofę.

***

Wróciłam do domu jeszcze bardziej przybita niż wcześniej. W zasadzie Kika wszystko już zaplanowała, należało to tylko przyjąć i czekać. Mogłam uwierzyć, że przede mną jest coś wspaniałego: nowa miłość, nowe życie, Nowy Jork… Mogłam. Ale nie umiałam. Plany idealne nie istnieją. Za to błyskawicznie rosną oczekiwania, które trudno potem cofnąć. A ja mam już dosyć zawiedzionych nadziei. Dlatego nie chcę mieć oczekiwań. Żadnych. Prócz tego, że dostanę odpowiedź na mojego wczorajszego esemesa.

Wyjęłam zdjęcie z kopertówki i rzuciłam na stosik piętrzących się w korytarzu przedmiotów. Poszłam sprawdzić, co u Rybki. Żyła. Mimo braku pokarmu. Dobrze, że miała wodę. Wróciłam do przedpokoju, gdzie na półce straszył chaotyczny składzik niepotrzebnych drobiazgów i sentymentalnych pamiątek w postaci nieważnych biletów lotniczych i suchych bukietów z dawno zapomnianych rendez-vous. Były też wyblakłe paragony, rozmazane notatki, których nigdy nie odczytam, zużyte baterie alkaliczne. Nie umiałam się ich pozbywać. Trzymałam wszystkie śmieci, jakby mogły zatrzymać czas i nadać sens mojej zużytej egzystencji. Poza tym rzeczy się nie wyrzuca, bo wszystko może się kiedyś przydać. Tak mnie uczył dziadek. On tak zawsze robił.

Na tej piramidzie, jak wiśnia na nadpsutym torcie, leżało zdjęcie z polaroidu, które specjalnie dla mnie przemierzyło ocean. Wzięłam je niepewnie i oparłam o ścianę. Stos zmienił się w ołtarz. Zaczęłam się wpatrywać w prostokąt fotografii. Na początku wzrokiem niewidzącym, nieskupionym, jak w stanie alfa, potem coraz ostrzejszym, łapiącym detal. Im dłużej patrzyłam, tym bardziej odrętwienie zamieniało się w zaciekawienie, zaciekawienie w przyjemność, przyjemność w zachwyt, zachwyt w podniecenie, podniecenie w pożądanie, pożądanie w kopiec ostrych jak agrafki mrówek, które rozbiegły się niepostrzeżenie po moich udach, biodrach, kroczu i spięły je z tą bezwzględną chemią, którą nieuchronnie zaczął wytwarzać mój odurzony widokiem atrakcyjnego samca mózg. Czułam, jak zatruwają swym jadem dłonie, ramiona, piersi…

Nawet nie wiem, kiedy zaczęłam nerwowo ściągać kolejne części garderoby, jakby chcąc się czym prędzej ich pozbyć, otrzepać z nagłego ataku tych nieistniejących owadów, które wtłaczały we mnie podnietę. Ciążyły mi już nie tylko buty i skarpety, ale i własna skóra. Własna skóra ograniczała najbardziej. Co się ze mną dzieje? Przestraszyłam się, że równy kwadracik fotografii Rafaela to przebiegle zadrukowany kartonik LSD, które zaczęło się sączyć do mojego mózgu prosto przez źrenice. Duszno i ciasno jak po kwasie. Nie zastanawiając się wiele, pobiegłam szybko do lodówki po szklankę żubrówki z jabłkiem (stała tam od wczoraj, z wrodzonej oszczędności zostawiałam niedopite drinki). Wypiłam duszkiem. Nie pomogło. Wprawnym ruchem doświadczonego barmana nalałam kolejną pięćdziesiątkę. Po chwili i ona zniknęła, w przeciwieństwie do niezdrowej ekscytacji. Chwyciłam zdjęcie i pomknęłam do sypialni, żeby postawić je na szafce nocnej.

Plan Kiki w niekontrolowanym tempie się spełniał (jak wszystkie jej plany). Nie minęły dwie godziny od spotkania z tą wiedźmą, a Rafael już stoi przy moim łóżku. Znów uderzenie gorąca. Zaczęłam się nerwowo pozbywać ostatnich elementów garderoby. Srebrna bransoletka dźwięcznie potoczyła się na koniec pokoju. Dobieram się do siebie samej jak jakiś głodny zwierz – przemknęło mi przez rozgorączkowany umysł, gdy zasuwałam żaluzje. Znowu przeniosłam wzrok na Rafaela, który stał niepewnie u wezgłowia łóżka i gapił się na mnie tymi czarnymi oczami. „Czarne oczy. Dokładnie takie, jak lubimy” – na zdjęciu dostrzegłam teraz całkiem inną twarz, wcale nie młodego Hirscha, choć miała takie same oczy, oczy, które tak dobrze znałam i które od tylu lat wodziły mnie na pokuszenie… To była twarz Romana, młodego Romana. Jego młodzieńcza buzia, której nigdy nie dane mi było zobaczyć, a w której z miejsca bym się zakochała.

Wtedy ostatnie hamulce puściły. Zaczęłam pospiesznie ssać kciuk, drugą ręką ściskając sterczące sutki. Szarpnęłam spięte w ciasny węzeł włosy, które rozsypały się wokół szyi delikatną pieszczotą. Przymknęłam powieki, pod którymi układały się kolorowe wzory ciał, fluorescencyjne warkocze jak łańcuchy DNA, tyle tylko, że z ogniw kopulujących par (jak nic jestem po kwasie). Wreszcie odważyłam się wsunąć dłoń pod opięte majtki. Opuchnięta, mokra, zniecierpliwiona. Każdy dotyk przyprawiał mnie o dreszcze.

– Moja biedna, wygłodniała pizdaaa! – krzyknęłam rozdzierająco.

Fala elektroakustyczna jeszcze nie przestała się rozchodzić, a czar zdążył już prysnąć.

– „Wygłodniała pizda”?! – powtórzyłam z niedowierzaniem. Ręce opadły mi ciężko wzdłuż tułowia. Na stopy zaczęły kapać ciężkie krople. – Jestem żałosna. Żałosna i samotna – jęknęłam. – A może właśnie dlatego?

Zwinęłam się w kłębek i zaczęłam szlochać jak dziecko. Miauczeć jak kot. Ujadać jak suka. A potem wyjęłam telefon, bo wysłałam kolejnego już esemesa do niewzruszonego Romana, Romana, którego Rafael ze zdjęcia tak bardzo mi przypominał. Bo tak naprawdę tylko jego wciąż pragnęłam. Tylko jego kochałam. A on milczał od dwóch dni. Nic nowego pod słońcem.

Roman Wspaniały

Roman. Miłość mojego życia. Poznałam go jeszcze na studiach, ale wtedy przez myśl mi nawet nie przeszło, że mogłabym kiedyś należeć do jego wielkiego świata (zabawne, o Rafaelu też tak potem pomyślałam; nagle odkrywam, że ich imiona zaczynają się na tę samą literę, a to musi przecież coś znaczyć, wszędzie szukam ukrytych sensów). Roman był wielkim dramaturgiem i wizjonerem (najśmielszą jego ideą był jednak nasz „związek”). Jeździł ze swoimi sztukami po całym świecie. Wygłaszał wykłady, odbierał tytuły doktora honoris causa nieznanych sobie uczelni i honorowe obywatelstwa obcych sobie miast. Był bogiem. Niemal dla wszystkich. Dla mnie również (choć przecież wychowujący mnie dziadek zawsze powtarzał, że boga nie ma, bo gdyby był, to nie pozwoliłby na tyle wojen, a zwłaszcza na tę ostatnią, której sam był ofiarą). Roman przywracał temu światu ład. Przynajmniej tak mi się wydawało, gdy oglądałam jego przedstawienia. Tak czułam, kiedy kładł dłonie na moich biodrach.

Chodziłam do niego na zajęcia z doktryn teatru i zazwyczaj spieraliśmy się na temat pozornie nieistotnych drobiazgów, o których reszta grupy nawet nie słyszała. Po latach zrozumiałam, że ktoś z zewnątrz mógł zauważyć iskrzenie między nami. Ale ja, bez czujności w tych sprawach, za to z zaawansowaną manią prześladowczą przekazaną mi już we wczesnym dzieciństwie, uważałam, że Roman mnie po prostu nie lubi i uwziął się na mnie, bo próbuję mu dorównać wiedzą. Nie miałam nawet komu się z tego zwierzyć. Chowana przez doświadczonego bardziej śmiercią niż życiem dziadka Stanisława unikałam kontaktu z rówieśnikami, którzy uważali mnie za dziwaczkę i odludka. Zresztą może i słusznie, skoro zamiast grzechotek dostawałam do zabawy dzieła zebrane Platona, a z dwunastolatkami chciałam rozmawiać o Wojnie żydowskiej Flawiusza (którego nawet moja wykładowczyni na studiach brała za rdzennego Rzymianina).

Nic dziwnego, skoro odkąd pamiętam, zamiast na plac zabaw chodziliśmy z dziadkiem do biblioteki. Zresztą nie wyobrażałam go sobie przy piaskownicy czy trzepaku z tą jego staroświecką elegancją i jedwabną poszetką (na każdy dzień tygodnia inny kolor, rzecz jasna w harmonii z krawatem). Ale nie cierpiałam z tego powodu. Gdy nie umiałam jeszcze czytać, godzinami w skupieniu kartkowałam zadrukowane strony w czytelni, naśladując pochylonego nad lekturą Stanisława. Byłam ulubienicą pań bibliotekarek, które zachwycone tak grzecznym dzieckiem przynosiły mi w tajemnicy krówki. W wieku pięciu lat bez problemu czytałam już zdania. Pewnie dlatego wolałam książki niż zabawki. Ale kiedyś, na urodziny, dostałam od jednej z sympatii dziadka najprawdziwszą i drogą zabawkę, która mnie zafascynowała.

To była lalka Fleur w skąpym bikini. Takie lalki były tylko w Peweksie. Trzeba było mieć dolary, co najmniej dziesięć. Pamiętam, bo lubiłam chodzić do Peweksu i wąchać zapach zamorskich paczek, lizać rozmarzonym wzrokiem lśniące, nasycone kolorami przedmioty z innego świata (dlatego wiedziałam, że Barbie były ładniejsze, ale też droższe od Fleur). Moja lalka miała wyjątkowo dużą głowę jak na swój chudy, wrzecionowaty korpus i czarne, wełniste włosy zebrane w grubą, sterczącą kitę. Jej figura od razu nasunęła mi pomysł do zabawy. Ogon szybko ucięłam. Musiałam. Bawiłam się przecież w obóz.

Byłam demiurgiem o dobrym sercu. Pozwalałam Fleur z obozu uciec i schować się pod wilgotnym mchem na podwórzu. A wcześniej znaleźć trochę jedzenia w spiżarce. Ale nie miała łatwo. Na tym polegała zabawa. Gdy dziadek odkrył, jak się nią bawię, zdenerwował się na mnie, nawet bardzo. Nie odzywał się do mnie cały dzień. Ale nazajutrz, również bez słowa, przyniósł młoteczek i kilka gwoździ i pomógł mi zbudować porządny barak z dykty: „Chodź, zbudujemy tej biedaczce porządny barak, żeby jej na łeb nie ciekło, tak jak mnie kiedyś”.

Porządny barak. Bardzo się ucieszyłam. Jednak bawić musiałam się już sama. „Ja się już w życiu tak nabawiłem, mnie wystarczy”, powiedział z goryczą i odszedł. W tamtych czasach jeszcze nie chciał za wiele o tej „zabawie” opowiadać, ale im byłam starsza, tym więcej szczegółów udawało mi się z niego wyciągnąć. Czasem rzucał jakieś strzępy informacji. Na przykład, że najfajniej siedziało się w ustępie, bo było względnie ciepło. No i że nie było takich długich włosów jak u mojej Fleur. Dlatego je w końcu musiałam urżnąć żyletką.

Dużo później, bo w pierwszej klasie liceum, bezskutecznie tłumaczyłam nauczycielce historii, że protokoły mędrców Syjonu to prowokacja, a Henryk Pająk, którego książki przyniosła nam raz na lekcję, powinien trafić do czubków, a ona wstydzić się psucia edukacji. Pająk dalej głosił swoje herezje, ja zaś natychmiast trafiłam do dyrektorki, a zaraz za mną na dywanik wezwano dziadka Stanisława. Ale on był bezkompromisowy. Gdy tylko usłyszał, co mi napytało biedy, nie czekając do końca wywodu o moim karygodnym zachowaniu, oznajmił belferce, że przenosi mnie do innej szkoły, w której nie wychowają mnie na „polskiego bandytę”. Odetchnęłam z ulgą. Bałam się skórzanego pasa, który jako straszak wisiał na krześle w jego sypialni, choć nigdy nie został użyty. Było mi wszystko jedno, gdzie będę się dalej uczyć. W nowej szkole też nie miałam przyjaciół. Wszyscy wydawali mi się dziecinni.

Stanisław był jedynym bliskim, jakiego miałam po tragicznym wypadku mamy Hanny. Babcia Maria zmarła zaraz po niej. Może z rozpaczy? Nie wiem. Dziadek z natury był skryty, a ja starałam się o tym nie wspominać. Skutecznie uczył mnie być dzielną, a ja nie chciałam go zawieść. Mimo to i tak całe życie odczuwałam dogłębny brak ich obu: Marii i Hanny. W przypadkowej gazecie przeczytałam kiedyś, że to dwa najpopularniejsze w Polsce imiona. Skoro jest ich tak dużo, dlaczego akurat musiały przepaść moje dwa, te najbliższe, i to jednocześnie? – dopadało mnie nocami. To był brak, który stał się jakąś organiczną wyrwą we mnie, który odczuwałam jak realną, choć trudną do zdiagnozowania „dziurę” na poziomie klatki piersiowej. Moją sekretną „dziurę w mostku”, przez którą niespodziewanie wkraczało we mnie piekące zimno. Tłumaczyłam sobie, że w poprzednim życiu ktoś mnie musiał najwyraźniej zabić strzałem prosto w serce i dlatego jest to teraz mój najsłabszy, najwrażliwszy organ, który boli (pięta Achillesa w sercu). A może po prostu aktualne życie oddało do mnie ten strzał, gdy byłam jeszcze niemowlęciem, wtedy, w płonącym aucie nieżywej matki. To właśnie przez tę dziurę w sercu jak przez wąską szczelinę w rzeczywistości przedostawały się do mnie wszystkie zjawy i widma, które czyhały przy moim łóżku od wczesnego dzieciństwa.

Żyliśmy ze Stanisławem jakby nigdy nic i jakby ich nigdy nie było. Ani mamy, ani babci. Tak było łatwiej. W zasadzie, gdy tylko pojawiał się w mojej głowie choćby drobny impuls dowiedzenia się o nich czegokolwiek, od razu go w sobie tłumiłam. Czułam, że to zatopi mnie w mrocznej, kleistej toni wiecznej tęsknoty i że nigdy nie zobaczę już jasnego brzegu. Zresztą dziadek powtarzał wtedy oschle: „A po co ci to? Jesteś sierotą i już. Nie ma na ziemi siły, która by to zmieniła”.

Wtedy zaczynał o wojnie, która chociaż się skończyła, to wciąż po cichu mieszkała w naszym domu. Była głównym wspomnieniem dziadka oraz jego podstawowym narzędziem wychowawczym. „Nie mazgaj się, przyjdzie wojna, to w ogóle niczego nie będzie. Dla nikogo”, pocieszał mnie, gdy zazdrościłam koleżankom lepszych ubrań. „Nie zostawiaj jedzenia na talerzu, w czasie wojny ludzie nie mieli co do ust włożyć”. Sterczał nade mną, póki nie zjadłam posiłku do ostatniego okruszka, choćbym była bliska wymiotów. Wojna była głównym punktem odniesienia naszej powojennej rzeczywistości i za każdym razem życzliwie mi przypominała, że kiedyś dzieci też nie miały rodziców, a musiały sobie radzić w dużo gorszych warunkach niż ja. „Wojny ci brakuje, za bardzo narzekasz”, pokrzykiwał Stanisław, choć rzadko dawałam mu powód do zdenerwowania. „Pomyśl o wojnie, tamte dzieci były bohaterami!”, powtarzał. Trochę mnie to nawet pocieszało – nie czułam się wtedy taka inna i poszkodowana przez los. Co więcej, zaczynałam się czuć wyjątkowa, bo przecież – w przeciwieństwie do moich rozpieszczonych rówieśników – znałam sekret: wojna prędzej czy później wróci, bo bardzo lubi Polaków, a ja będę wtedy na nią przygotowana. Dlatego chciałam jak te wojenne sieroty być odważna i dzielna. Chciałam być małym leśnym partyzantem z opowiadań Stanisława, biegającym po łące z nabitym karabinem. Wreszcie pojęłam, że dzięki mojemu sieroctwu będę umiała przetrwać w przeciwieństwie do wychuchanych koleżanek w ślicznych falbaniastych fartuszkach i z wielkimi kokardami, które wymyślnie wiązały im na głowie kochające mamusie. „Przyjdzie wojna, to dopiero te laleczki nauczy. Nie przetrwałyby tygodnia”, mówił dziadek i mrugał do mnie porozumiewawczo, gdy wracaliśmy ze szkoły.

Wojna – moja główna bohaterka i mentorka. Z czasem w mojej wyobraźni przyjęła spersonifikowany kształt kostuchy w ludowej chuście. Nie pamiętam, skąd się wziął ten obraz, czasem mi się wydaje, że to ilustracja z jakiejś rosyjskiej bajki, które nałogowo kartkowałam w czytelni. Idzie taka kostucha w kolorowej szmacie na kościstym czerepie i zmiata wszystko, co stanie na jej drodze, miotłą z wierzbowych witek. „Wojny ci brakuje, wojny!”, pokrzykuje kostucha głosem dziadka. Mantra dzieciństwa. Czułam się gorsza, że jej nie przeżyłam jak te bohaterskie dziadki. Stanisław czuł się gorszy, bo ją przeżył w przeciwieństwie do kolegów z łapanki. W przeciwieństwie do żydowskiej części miasteczka, o której nieustannie wspominał. Międzypokoleniowa transmisja win. Wojenka, którą noszę we krwi jak silne geny, która trwa we mnie w najlepsze i werblem wygrywa czujny rytm mojego serca.

Opowieści z czasów wojny i obozowe historie dziadka były dla mnie tym, czym dla innych wieczorynki. „Opowiedz mi jakąś twoją historię, dziadku. Opowiedz tę z chlebem. Albo lepiej z dziewczynką, która się uratowała z transportu”, musiałam go długo prosić przed snem. Miałam swoje ulubione historyjki. Oczywiście te z happy endem. Sama byłam bez historii, bo Stanisław zachowywał się tak, jakby na świecie było tylko dwoje Pogorzelskich, którzy pewnego dnia przypadkiem spadli na tę planetę w hermetycznej kapsule. Bez kuzynów, wspomnień, zdjęć. Bez przodków i pomników na ich cześć. Pewnie dlatego przedwojenną historię swojego miasta, Lublina, znałam lepiej niż własną. Mojego Lublina, który „nad łąką przysiadł”, który podobnie jak ja „sam był – i cisza”. Równie bliska i znana mi była historia małego, przycupniętego na skraju zieloności podlaskiego miasteczka moich przodków, Tykocina. Zwłaszcza opowieści o kolegach i sąsiadach, o tamtejszych Żydach, o których Stanisław mówił z tym charakterystycznym rozrzewnieniem, jakie towarzyszy wyidealizowanym wspomnieniom lat dzieciństwa, pełnym nieustającej zabawy, intensywnych zapachów, niepowtarzalnych smaków czy pierwszych uniesień serca: „W ciepłe dni chodziliśmy nad tę rzekę z Miriam. Potem już nigdy tam nie poszedłem…”.

Nie zastanawiałam się wtedy, dlaczego to robił, nie pytałam, dlaczego oni byli tacy istotni w krajobrazie jego młodości. Wiedziałam tylko, że ich nie ma. Przynajmniej u nas. Zniknęli nagle, jak dinozaury, których ślady fascynują dzieci. Ekscytowali tak, jak ciekawić potrafią jednorożce i krasnoludki, które podobno nie istnieją, więc w zapamiętaniu chłonie się opowieści o nich, a potem liczy na magiczne spotkanie, bo cuda się przecież zdarzają, zwłaszcza dzieciom. „Jesteś głupia. Żydków przecież nie ma. Wszystkie się spaliły. Tak się tylko mówi w zabawie”, wytłumaczył kolega, gdy wyszczerbionym scyzorykiem graliśmy „w noża”. Bawiliśmy się na podwórku, w śliskim cieniu nieodległej Bramy Rybnej, na mrocznym placu mego dzieciństwa, na starym mieście dusznym od pijaków i zjaw, których dziś zastąpiły kolorowe parasole ogródków piwnych. Ten, któremu ostrze noża nie wbiło się w podłoże, słyszał obelgę: „żydek!” albo: „spalony”. Tak się tylko mówiło w zabawie. Byłam głupia.

„Żydków” nie było, podobnie jak nie było mojej babci i mamy, która też się przecież spaliła. Ale brak ich obu był dla mnie bardziej bolesny i realny niż brak „żydków”. Dlatego wolałam o nich jednak nie słuchać, a Stanisław wolał nie opowiadać. Oboje dobrze wiedzieliśmy, że akurat tu żaden cud się już nie wydarzy. Na pewno nie. Wtedy właśnie w jakiś pokrętny sposób wymyśliłam sobie, że ci „Żydzi” to może być moja nieistniejąca, zagubiona rodzina, a nie tylko ulotni bohaterowie dziecięcych fantazji. W duchu obiecywałam sobie, że jeśli tylko uda mi się kiedyś jakiegoś spotkać, to od razu się z nim bardzo zaprzyjaźnię. Po latach Roman sam mnie odnalazł.

Hanny i Marii Pogorzelskich prawie nie pamiętam. Tylko czasami wydaje mi się, że właśnie słyszę głos mamy, która gdzieś z oddali nuci mi rozrywającą serce kołysankę. Ale gdy jestem tuż obok tej melodii, tak bliska jej uchwycenia, zapisania na pięciolinii, zanucenia, okazuje się, że to tylko mara, która znika po uniesieniu powiek jak szron na masce po odpaleniu silnika.

Mam tylko kilka ich zdjęć. Jedno, jak mama się opala na leżaku w podłużne paski. Obok stoi babcia Maria, z koczkiem. Wygląda jak starsza kopia mamy, jest tylko bardziej korpulentna. Na każdym zdjęciu nosi ten puszysty koczek, jak postać z bajki, jak słodka Pani Łyżeczka, którą widziałam kiedyś w wieczorynce. Jakby nigdy go nie rozpuszczała (w dzieciństwie często zastanawiałam się, czy chodziła w nim spać).

Hanna jest szczupła, ma mały, sportowy biust (patrząc na to zdjęcie, staram się sobie przypomnieć smak jej mleka, choć nawet nie wiem, czy mnie karmiła piersią). Mama wyciąga się na tym leżaku jak leniwy kot. Nie jest szczególnie piękna. Jest interesująca. Ma w sobie coś z młodej Patti Smith; widzę to w jej pozie, w tych ciemnych, zmierzwionych jak u punkówy włosach. Tylko oczy ma inne: czarne, gorące, śmiejące się. Nie jestem do niej ani trochę podobna. Przypominam raczej Stanisława o białej, przezroczystej skórze z mapą niebieskich żył, lnianymi włosami i rozwodnionymi zimnem tęczówkami. „Królowa Śniegu”, wołali za mną koledzy w szkole, za sprawą odrzucanych amorów i mojej samotniczej natury, którą brali za pychę i chłód. „Zimna i piękna” – w dorosłym życiu jeszcze kilka razy usłyszę to określenie. Tylko nielicznym uświadomię, jak bardzo się mylą. Jak daleko mi do ich wyobrażenia, mnie, która jest małą, biedną Gerdą wciąż szukającą zagubionego przyjaciela.

Drugie moje ulubione zdjęcie z mamą jest szalone, hipisowskie, w żółtopomarańczowej tonacji typowej dla odbitek z czasów PRL-u. Mama stoi w grupie poprzebieranych, roześmianych młodych ludzi. Zostało zrobione pewnie w jednym z tych amatorskich teatrów, w których się udzielała, albo może już w Gardzienicach, z których wracała feralnej nocy. Była tam aktorką, od samego początku (a to dopiero się zaczynało), podobno równie świetną co postrzeloną. „Twoja matka była najprawdziwszą wariatką”, powtarzał mi jej ojciec, Stanisław, bardziej z czułością niż oburzeniem. Podobno od maleńkości prosiła, żeby mówić do niej „Ela”. Potem nawet się tak przedstawiała: Ela Pogorzelska, nie Hanna (może dlatego ja jestem Zulą, a nie Zofią?).

Nigdy nie powiedziała rodzicom, kto jest moim ojcem, a ja nigdy nie zrozumiałam, skąd w moich dziadkach wzięło się w tamtych czasach tyle tolerancji. Kiedyś podejrzewałam, że Stanisław (tak mówiłam do niego częściej niż „dziadku”) po prostu nie chce mi tego powiedzieć, ale po latach przekonałam się, że on naprawdę nic na ten temat nie wie i z typowym dla siebie dystansem do świata wcale nigdy nie zamierza się dowiedzieć. Wtedy przestało mi zależeć na tej informacji. Mogłabym powęszyć, popytać dawne koleżanki mamy. Ale bałam się. Także spotkań z nimi. Nie chciałam przyzywać uśpionej już traumy, która sprawiła, że przez pierwsze lata życia każdej nocy budziłam się dokładnie o tej samej godzinie z histerycznym szlochem, a zasypiałam dopiero nad ranem, z kciukiem w ustach. Przesypiałam potem prawie większość dnia lub śniłam na jawie (śnienie na jawie zostało mi do dziś). Dopiero całkiem niedawno, porządkując po odejściu dziadka rodzinne papiery, trafiłam na milicyjne notatki w sprawie wypadku i akt zgonu matki – „Godzina śmierci: 23.20”. „Ledwie zasnęłaś i zaraz budziłaś się trochę po jedenastej z tymi lamentami. Jak w zegarku, jakby ktoś cię nakręcił”, opowiadał mi zawsze Stanisław. A przecież nie mogłam nic z tych wydarzeń pamiętać. Byłam za mała. Byłam?

Z jego relacji wiem, że spałam w kołysce (a może foteliku, o ile wtedy w ogóle istniały foteliki) przypiętej pasami do tylnego siedzenia czerwonego fiata 125p. Była zima stulecia. Styczeń. Hanna płonęła martwa na fotelu kierowcy. „Hanna” – to łatwiejsze do wymówienia niż „mama”. Niż: „mama płonęła”. Nikt nie wie, jakim cudem przeżyłam, i to bez szwanku. Dym uchodził przez wybite szyby prosto na ścinający go mróz. Droga była jednym wielkim lodowiskiem, ślizgawką donikąd. Hanna prawdopodobnie zginęła na miejscu, a ogień trawił już tylko puste ciało. Puste, bez mamy. Prawdopodobnie. Ta myśl nie daje mi spokoju. Odkąd o tym wiem, nie przestaje mi się śnić woda.

Stanisława Pogorzelskiego, mimo jego licznych dziwactw, bardzo kochałam. Dawał mi niezbędne minimum rodzicielskiej troski. I względne poczucie bezpieczeństwa. Miał swoje zasady, był honorowy i szarmancki, w taki sposób, w jaki dziś potrafią być tylko eleganccy mężczyźni starej daty (potem taki właśnie wydawał mi się Roman, ale wreszcie zrozumiałam, że był takim głównie we własnych opowieściach i wspomnieniach, w których kreował się na podobieństwo herosa). Dzięki niemu ja również od zawsze chciałam być moralna, dzielna i… dorosła. I byłam taka, dopóki żył Stanisław.

Po jego śmierci zupełnie się rozsypałam, mimo że nasze relacje od dawna były wystudzone. Zresztą on nigdy nie umiał dawać ciepła, choć na swój sposób się starał. Ja zaś nie wiedziałam, że tego ciepła potrzebuję. Ale dopóki żył, byłam przekonana, że właśnie na tym polega bliskość: na kontrolowanym dystansie i kontrolowanych odruchach. Na modleniu się za siebie wieczorem, ale braku całusów na powitanie. Na kochaniu się w wyobraźni, ale niekoniecznie padaniu sobie w ramiona. Racjonalne uczucia. Gdy odszedł, całe to trzeźwe myślenie odeszło wraz z nim. Zupełnie się zapadłam. Tak jakby jedyny haczyk dobrze przybity do twardej rzeczywistości, na którym się trzymałam, raptem oderwał się od ściany, jakby zniknęło prawidło, które utrzymywało mnie w formie i znanych kształtach. Skurczyłam się, zmalałam, zmięłam jak karta papieru. Wessało mnie do środka, do miejsca, które zawsze było głodne i słabe: do serca.

Przestałam być twardą dziewczynką z procą, którą chciał we mnie widzieć dziadek. Stałam się rozedrganym bachorem. Jako przedszkolak prawie nie płakałam, nie licząc nocnych ataków histerii, a teraz ryczałam bez przerwy, mazgaiłam się przy byle okazji, użalałam nad sobą za wszystkie czasy. Tak jakby odejście Stanisława odebrało mi siłę, jakby przerwało jakąś chroniącą mnie dotąd tamę, a ja kompletnie nie wiedziałam, jak ten napór zatrzymać. W wieku dwudziestu kilku lat byłam na nowo porzuconym bękartem, spragnionym uczuć niemowlęciem ssącym własną rączkę, oseskiem pozbawionym jakiegokolwiek pancerza. Byłam miękka, wilgotna i żałosna jak ślimak bez skorupki. I podobnie jak on nie miałam domu. Kompletnie sama na całym świecie. Ta świadomość była nie do zniesienia. Zamiast dziecięcych cukierków zaczęłam ssać tabletki. Piguły wkładałam do ust garściami jak cukrowe draże, rozgryzałam je nerwowo jak pudrowe dropsy, zachłannie lizałam kapsułki lśniące jak landryny, wsypywałam w siebie proszki jak musujące oranżadki. Ale poczucie zagrożenia i lęk wcale nie ustępowały. Pastylki w brzuchu nie umiały wyłączyć tego obezwładniającego głodu, ssania bliskości, jakie mną niespodziewanie zawładnęły. I na ten wilczy głód dwa lata po śmierci Stanisława trafił Roman. Od dawna nie był już moim profesorem.

Zafascynował mnie od razu. Był unikatowym połączeniem bohaterskiego dziadka i mądrego ojca, którego nigdy nie miałam. Roztaczał uwodzicielski czar teatru, który był wszystkim dla mojej matki i który przywoływał wspomnienia żydostwa, jakimi z nostalgią karmił mnie Stanisław. Wtedy, na studiach, uważałam go za postać niemal bezcielesną, zdystansowaną, słowem: nieosiągalną (zabawne, że o Rafaelu pomyślałam to samo). Był starszy ode mnie dokładnie tyle co Kika. I dzięki niej poznałam innego Romana. Romana Prywatnego.

Zdarzyło się to kilka lat po naszych uniwersyteckich zajęciach, gdy wciąż byłam asystentką Kiki. Panowałam wówczas nad literacką zawartością tych wszystkich jej artystycznych show (choć zarówno show, jak i literatury było tam jak na lekarstwo). Z braku zajęć wieczorami spisywałam wspomnienia jej sławnej matki, pierwszej polskiej celebrytki z mikrofonem, królowej komunistycznej estrady, które potem okazały się sukcesem medialnym (zwłaszcza że zeszła z tego świata tydzień przed premierą i nikt w stolicy nie mógł uwierzyć, że nie pomógł jej w tym dział promocji). Wtedy sypnęły się propozycje współpracy. Miałam się jak pączek w maśle. I choć parę razy dałam się złapać na haczyk stałych rubryk i superwierszówek za pisanie o niczym w całym tym lajfstajlowym, papierowym gównie, to ostatecznie i tak lądowałam w matczynych ramionach Kiki, która przyjmowała mnie do firmy niczym córę marnotrawną (poniekąd kompensując sobie emocjonalny brak kontaktu z własnymi dziećmi). I tak po trzecim z rzędu powrocie na łono matki Kiki i matki firmy po raz drugi poznałam Romana.

Pamiętam to jak dziś (wytarta fraza, ale ja naprawdę widzę to wciąż i od nowa): słoneczny czerwiec, obietnica wakacyjnej beztroski w rozgrzanym powietrzu, a ja wparowuję bez pukania do gabinetu Kiki, z głupim, rozmarzonym uśmiechem na ustach i okruchami bagietki na angorowym golfie bez rękawów (do dziś nie zgłębiłam idei golfa bez rękawów). Zastygam w pół kroku. Przy herbacianym stoliku Kiki siedzi On.

– Wejdź, wejdź. Mieliśmy właśnie do ciebie zmierzać – „Zmierzać”? Ona nigdy tak nie mówi. Wielkość Romana potrafiła przytłoczyć nawet kogoś tak przebojowego jak Kika. – Oto i Zula, moja utalentowana asystentka – przedstawiła mnie z dumą, zamaszystym gestem, jakby prezentowała ukochaną klacz z dużą domieszką krwi szlachetnej. – A w zasadzie od wczoraj szefowa naszego nowego teatralnego projektu Na Offie.

– Ou. Ciekawe, bardzo ciekawe. – Zatarł ręce, podobnie jak kiedyś dziadek, gdy zabierał się do jakiejś absorbującej roboty.

– Zresztą projektu wspartego przez naszego szczodrego ministra. – Nerwowy chichot Kiki.

Byłam wdzięczna losowi, że mówiąc to, nie zasalutowała – tyle zdążyła dostać dotacji. Roman też dostał sporo, bo aż dwa medale za specjalne zasługi dla kultury. Jeden przez przypadek, bo nie odfajkowali w magazynie pierwszego, ale kto by się tym przejmował. Swego czasu sypały się hojnie.

– Witam. – Dygnęłam niczym pensjonarka i widmową ręką zasunęłam zamek niewidzialnego kombinezonu starej panny.

– Romana chyba nie muszę przedstawiać, he, he. – Kika znów głupkowato się zaśmiała i niespodziewanie spąsowiała.

Wydała mi się taka mała i dziecinna przy Nim, który zapewne powiedziałby zmęczonym przez licealistów Gombrowiczem, że ta jest „upupiona” (jak mnie potem irytowały te jego cytacje. Rzadko kiedy mówił swoimi słowami, zawsze wykorzystywał do tego innych. Zresztą podobnie jak do wszystkiego innego).

– Tak, znamy się z panną Zofią. Czy może już panią Zofią, hm? Minęło trochę czasu, nieprawdaż? – wygłosił tę kwestię przeciągłym, świadomie obniżonym głosem i wpił się we mnie uwodzicielskim spojrzeniem.

Zabrzmiał jak męska wersja Krystyny Czubówny opisującej gody lwów na sawannie. Jak lektor najbardziej podniecającego na świecie pornosa (czyli o kopulacji z wielkiej miłości oczywiście). Miałam wrażenie, że ćwiczył dla mnie tę frazę, co rano goląc się przed zaparowanym lustrem (klisza z reklamy stworzonej również dla mnie). Zrobiło mi się miękko i słabo. Zamiast okazać radość z cudownego rozpoznania po latach czy choćby cień zainteresowania spotkaniem tak znamienitej persony, ja gapiłam się tępo jak podhalańska owca w jego czarne, hipnotyzujące oczy. Sekunda po sekundzie traciłam kontakt z rzeczywistością. Herbaciany stolik Kiki zaczął wirować i odpływać w nieznane, a ja robiłam się coraz mniejsza, mniejsza i mniejsza. Znikałam. Topiłam się w jego oczach. (Kicz! Kicz! Do tego prowadzi „dyktatura serca”, ale wierzy się Kunderze dopiero wtedy, gdy samemu się tego doświadcza). Powolnym, spiralnym ruchem zjeżdżałam w dół czarnym lejem niczym Alicja po wielkiej, kręconej ślizgawce. Opadałam w nieznaną toń. Wciągał mnie, pozbawiał ciążenia, okradał z grawitacji. Takie rzeczy wypisuje się w tanich romansach. Złą literaturę muszą pisać szczęśliwi i zakochani, stwierdziłam potem. Ale wówczas wskazówki zegara się zatrzymały, a ja znikałam w magnetycznych tarczach pulsujących źrenic Romana. Gdzieś z zakamarków świadomości wypływały smoliste i lepkie jak lawa słowa Yeatsa: Jestem „w odśrodkowym wirze” – bezgłośnie łkałam o pomoc – właśnie zatapiają się „obrzędy dawnej niewinności”.

Stracona. Spadałam coraz niżej i niżej, w kierunku nieobjętej przepaści. Tyle że do dziś nie doszło do lądowania. Zakochałam się z miejsca i wciąż się unoszę. Choć teraz już raczej przebywam w szkodliwym stanie nieważkości, jestem jak helowy więzień, szukający kogokolwiek, kto raczy spuścić ze mnie ten zatruwający gaz. Chcę odfrunąć z tej pułapki, odciąć się, pęknąć, potłuc. Ale nie umiem. To trwa.

Dwa miesiące później, zresztą dokładnie pierwszego września (teraz wojna była dodatkowo moją swatką), poszliśmy do łóżka (to istotne, podobno dziewczyny liczą potem rocznice od pierwszego seksu, a ta data była szczególna). Początkowo bałam się powiedzieć o tym wszystkim Kice. Co gorsza, nie puściłam pary z gęby, nawet gdy zaczęliśmy ze sobą regularnie sypiać (a od tego rozerotyzowania pary było całe mnóstwo). Nie wiem, czego się wówczas bałam bardziej: utraty pracy, na której dotychczas wcale tak bardzo mi nie zależało, czy utraty jej sympatii. Trochę też kalkulowałam, że bez swojej posadki nie będę dla Romana tak atrakcyjna – w końcu jako studentka tak bardzo go nie interesowałam („nie bardziej niż każda dobra dupa”, jak był uprzejmy mi wyjaśnić po latach). Teraz w przewrotny sposób podniecała go ta rzadka dla niego sytuacja: ktoś słabszy był jego szefem, dominował. „To ja mam przewagę i nie zawaham się jej użyć!”, mówiłam, okładając go po pysku, gdy szczytował. Kręciło go to jak diabli. Zresztą jak wszystko ze mną związane. A ja naprawdę uwierzyłam, że mam jakąś cudowną moc, że nad nim panuję (podczas gdy tak naprawdę to on lubił panować, a tamto było tylko pikantnym urozmaiceniem). Ale choć był wielkim artystą, przed którym nawet w dworcowym kiblu rozkładano czerwony dywan, to jedno moje „nie” podczas produkcji mogło zburzyć całą jego misternie budowaną wizję. Jedno zero mniej w budżecie, do usunięcia którego z łatwością przekonałabym Kikę, i mogła być klapa. Trzymałam go w szachu (tak mi się przynajmniej naiwnie zdawało), a już na pewno miałam go w garści z głównego powodu.

Roman miał jedną, wielką i cudowną słabość: uwielbiał rżnięcie – zawsze i wszędzie. Mistrz zwierzęcych maratonów. Był niezmordowany. Twierdził, że dotąd żadna partnerka (czytaj: nałożnica) nie zdołała dotrzymać mu kroku (oczywiście mu nie wierzyłam). Ja zaś trzymałam jego krok doskonale (czasem też dosłownie). I gdy już tracił wiarę w egoistyczne, zajęte tylko swoim orgazmem łechtaczkowym samice pokolenia „Cosmopolitan” i „SATC”, wtedy właśnie zjawiłam się ja (tadam!). Ja, która zgadzałam się dla niego na wszystko, intelektualistka wychowana wśród książek, która pozwalałam mówić o sobie per dobra dupa. To go zmiękczyło. Czuł się przy mnie wyjątkowo swobodnie, a jego apetyt na mnie tylko się wzmagał.

Dlatego choć wcześniej, z licznymi „innymi”, chciał tylko seksu, teraz zapragnął wszystkiego: historii z mojego życia („Mógłbym cię słuchać bez końca, tak wspaniale i zabawnie opowiadasz”), moich fochów („Nie złość się tak seksownie, bo mam ochotę zatkać ci gębę swoim gnatem”), moich słabości („Nie przejmuj się tak wszystkim, głupia ruro, uwielbiam cię taką bezradną”), wspólnych obiadów w szykownych restauracjach („Wybacz ten mdły deser, wolę w bardziej bezpośredni sposób doprowadzać cię do wymiotów”), wspólnych seansów kinowych („Nie mogę przestać o tobie myśleć, przez ciebie ta kretyńska komedia pozostanie ze mną do końca życia”). Pragnął każdej z form wspólnego bycia, które wykradaliśmy okrutnej rzeczywistości, nakładającej na niego szereg obowiązków. Obowiązków, do których musiał nieuchronnie wracać wieczorami prosto z moich ramion („Dopiero się rozstaliśmy, a już za tobą tęsknię, czarownico. Opętałaś mnie!”, zasypywał mnie wiadomościami godzinę po rozstaniu).

„L’amour physique est sans issue” – mruczał mi często do ucha fragment najbardziej zmysłowej piosenki, jaką znałam. Uwierzył w jakieś mistyczne powinowactwo dusz, którego jedynie pochodną było nasze dzikie i uświęcające wszystko jebanie. W chwilach wyraźnego seksualnego obłędu mieszał do tego nawet numerologię i naszą różnicę wieku dzielił przez liczby z imion i nazwisk oraz mnożył przez kolejne orgazmy. Zawsze wychodziło mu osiemnaście.

A pierdoliliśmy się wszędzie i o każdej porze („Zaraz jestem, masz czekać na czworakach ze wszystkimi swoimi dziurami”). Uzależniliśmy się od tego („Jeśli nie pojawisz się w ciągu dziesięciu minut, to chujem przedziurawię ścianę”). Potrafił nieoczekiwanie wyrwać mnie z ważnego nagrania, a na obezwładniający dźwięk nazwiska „Wrzeszcz” każdy i wszędzie puszczał mnie bez protestów. Zazwyczaj lądowaliśmy w damskiej toalecie (do męskiej bym jednak nie poszła, gangbang nie był w moim stylu), gdzie posuwał mnie tak ostro i gwałtownie, że niemal traciłam przytomność. Gdy kończył, bez słowa przywierał do posadzki swoim dużym, rozłożystym uchem, by spojrzeć przez szparę pod drzwiami i sprawdzić, czy droga wolna. Potem wychodził z taką pewnością siebie, że nawet gdyby ktoś go tam nakrył, zapewne przeprosiłby i stwierdził, że pomylił drogę i przypadkiem wkroczył na terytorium Wielkiego Romana. Podniecał mnie ten jego upozowany wówczas chłód i dystans po zbliżeniu. Po godzinie dostawałam płomienne esemesy („Jesteś olśniewająca, już tęsknię”). Przedstawienie zawsze było podobne. Tyci, tajny, prywatny teatrzyk wielkiego pana reżysera. W obsadzie: Zula Maleńka oraz Roman Wspaniały, który dumnie rzuca „przerżnięte ścierwo” na brudną deskę klozetową, po czym odchodzi równie nieczuły co usatysfakcjonowany. Obłęd. Działało na mnie jak cholera.

Po tej euforii najgorszy był dla mnie powrót do obowiązków i wieczne rozkojarzenie. Kika zaczynała coś podejrzewać, bo dotąd byłam tytanem pracy. Mówiła, że zawsze jestem taka wyczerpana po spotkaniach z Wrzeszczem. I że jeżeli mnie to tak eksploatuje, to może przydzielić kogoś innego do kontaktu z nim, bo ona akurat dobrze wie, jak trudną jest osobą (nigdy nie rozumiałam tego „akurat ona”, długo mnie to męczyło). Choć zawsze miałam jakąś wymówkę dla swojego chwilowego osłabienia, czułam, że pętla podejrzeń się nieuchronnie zaciska. Zresztą nie tylko ze strony Kiki. Robiło się coraz bardziej niebezpiecznie. I właśnie wtedy mój czarujący i opętany mną Roman przyszedł „nam” z pomocą.

Pewnego zwyczajnego popołudnia, gdy nic nie zapowiadało rewolucji, oznajmił na firmowym kolegium, że w zasadzie skończyliśmy projekt, nad którym od wielu tygodni pracowała cała ekipa (oczywiście najciężej my z Romanem). Że owszem, przyjedzie na montaż, gdy będzie już ostateczna układka, ale teraz oddaje sprawy w ręce swego nowego asystenta (jakiegoś nieznanego nikomu wymoczka w rogowych okularach). Dziękuje wszystkim, życzy powodzenia, a sam wyjeżdża na jakiś czas do Wenecji, gdzie jego żona Zofia Rajter współpracuje z wybitną węgierską artystką mającą swój projekt na biennale (szczęśliwie projekt został zmiażdżony przez krytyków oraz moje anonimowe złośliwe komentarze na internetowych forach).

– Będę pod mejlem. Możecie pisać – zakończył oświadczenie, które wygłosił w obecności całego zespołu, w ogóle na mnie nie zerkając.

To „możecie pisać” odebrałam osobiście jako wskazówkę (na próżno, nie odpisał ani razu).

Pożegnał się czule z Kiką, a mnie podał jedynie ciężką jak bochen chleba dłoń. Dosłownie na ułamek sekundy zdołałam zajrzeć mu w oczy, lecz kompletnie nic z nich nie wyczytałam. Wyszedł. Zniknął. Rozpłynął się. Przepadł. A ja zostałam. Jak zwykle. Żona? Dlaczego wszyscy mnie tak boleśnie opuszczają? Dlaczego oszukują? – dudniło w moim pudle rezonansowym, rozpadającym się właśnie na drzazgi. Roman był pierwszym mężczyzną po Stanisławie, który stał mi się naprawdę bliski. Tym, któremu zaufałam po wielu powierzchownych, krótkotrwałych romansach. I to było zgubne. Znowu miałam być sama. Wszędzie i zawsze sama.

Zaraz po zebraniu zaciskałam boleśnie usta w toalecie, żeby nie wydać z siebie spazmu. Tak bardzo chciałam się do kogoś przytulić. Do mamy, do babci, do Kiki… Ale ona przecież nawet o niczym nie wiedziała. Czy ją też oszukałam?

Wróciłam do swojego pokoju, położyłam głowę na klawiaturze i rozpłakałam się bezradnie jak dziecko. Nie powstrzymywałam nawet zbyt głośnego szlochu, który mógłby wzbudzić jakieś podejrzenia w pokojach obok. Dopiero wtedy, klejąc się do służbowego peceta, zrozumiałam, że go kocham, że naprawdę kogoś kocham – bezgranicznie i obsesyjnie. Sądziłam, że jeżeli nie wróci i nie powie, że żartował, to jestem gotowa odebrać sobie życie. Jedynym narzędziem, jakie mi wówczas przychodziło do głowy, były automatyczny ołówek i sznur od myszki (okazał się za krótki). Czekałam więc na jakiś znak i zaklinałam ekran komórki, której nie spuszczałam z oczu przez następne kilkadziesiąt minut (a potem kilkadziesiąt miesięcy, do dziś). Wiadomość nie nadchodziła. Nie przyszła też następnego dnia. Nie pojawiła się przez kolejne trzy tygodnie.

Nie wrzeszcz na mnie

– Czy teraz mogę się już przytulić? – Załkałam zaraz po swoim rozdzierającym monologu.

– Jeszcze raz. – Kika gwałtownie mnie odepchnęła. – Spójrz mi w oczy. Jak to masz romans z Romanem?! – Wybałuszyła swoje ciemnozielone gały, tym razem z ceglastym cieniem na powiece. – Przecież on jest oziębły… Podejrzewają go nawet o homoseksualizm… – Gapiła się na mnie niczym jadowita ropucha. Pierwszy raz poczułam, że może być mi wroga. – A ten jego dobór homoseksualnych autorów… – wykrzykiwała bez ładu i składu, poruszona rozpadaniem się mitu o seksualności Wrzeszcza, a nie moim złamanym sercem.

– To, że robi Sarę Kane, nie znaczy, że nie lubi korzystać z życia. Oziębłość jest ostatnią rzeczą, jaką można mu zarzucić – przemawiałam do firmowego kalendarza na ścianie.

– No co ty?! W życiu nie poznałam żadnej jego kobiety, nie licząc Zosi. – Nie spuszczała ze mnie wzroku, chcąc wydusić całą prawdę (tylko jaką? Powiedziałam jej przecież wszystko).

– No właśnie, czy to nie zabawne? Mała Zosia i duża Zosia. Ma dwie Zosie. Ja nawet nie wiedziałam, że on z nią sypia, że z nią jada, że jeździ razem na wakacje. Co ja mówię: że w ogóle z nią jest! Nic o niej nie wspominał. Do dziś…

– Do dziś. Aleś ty naiwna. Przecież wiedziałaś, że jest żonaty! Każdy to wie.

– On nie ma nawet obrączki na palcu! – lamentowałam i przypominałam sobie, co tymi fałszywymi palcami potrafił ze mną zrobić.

– Zadziwiasz mnie. Na jakim ty świecie żyjesz? Kto dziś w Warszawie nosi obrączkę? To się nie opłaca. Nic w ten sposób nie można załatwić – pouczała mnie Kika, której byłych mężów nawet nie próbowałam zliczyć.

– Byłam chyba uśpiona, niema. Do dzisiaj. Dziś raptem trach, spada gilotyna i upierdala mi głowę wraz z rozumem…

– Rozum to ci już dawno odebrało, skoro się w to wpakowałaś.

– …i już nie wiem, kim jestem, co robię, dokąd pójdę. Straciłam wszystko, straciłam tożsamość. Nawet nie mogę bez niego prawidłowo oddechu złapać, wyobrażasz to sobie? A on…

– On wyjeżdża z nią do Wenecji.

– Wyobrażasz to sobie?! – wyłam. – Wyobrażasz?!

– Właśnie nie. Nie wyobrażam. – Pokręciła głową.

– Wiedziałam, że jest „jakaś ona”, gdzieś tam, to prawda, ale w innym mieście, daleko, nawet z innym nazwiskiem. Jakaś przedawniona historia. Separacja. Trzyma ich chyba jakaś nieruchomość, zdaje się, że syn, no wiesz, papiery, formalności.

– Syn to akurat nie papier.

– Kika, ale ja myślałam, że on żyje sam! Przecież wszędzie chodzi sam!

– Bo ona ma swoje życie i swoją sztukę. Zresztą nie wszędzie chodzą oddzielnie. Może akurat tak trafiałaś.

– Naprawdę byłam przekonana, że tylko ja się liczę, że wszystko się z czasem ułoży, sformalizuje… – Zaniosłam się płaczem.

– Dalej nie mieści mi się w głowie, Zula, co ty wygadujesz. Oni są wzorowym małżeństwem! – Podniosła jednocześnie głos i ręce, wyglądając przy tym jak pieśniarka gospel. – I oboje mieszkają tu, w Warszawie, w jednym zadbanym i wypieszczonym przez Zosię domu. Byłam tam zresztą niedawno. Inne miasta były w innych czasach, na przykład gdy Roman pracował z Kantorem. Ale wtedy ciebie nie było jeszcze na świecie albo byłaś dzieckiem. Zresztą chyba nadal nim jesteś…

– To dlatego spotykaliśmy się tylko u mnie? Boże! Myślałam, że tak dba o swój azyl. Jest wielkim artystą. Nie śmiałam się wpraszać, narzucać, niczego mu psuć. To nie może być prawda, to wszystko mi się śni! – łkałam.

Płacz zdarzał mi się niebezpiecznie często, odkąd poznałam Romana („poznałam” w sensie biblijnym).

– Zuluś – złagodniała – to znane fakty. Przynajmniej tak sądziłam. – Przygarnęła mnie wreszcie ramieniem. – W końcu to moi znajomi, a każdy, kto ich zna, wie, że Roman jest A: patologicznie wierny, Be: już mu nie staje, Ce: woli chłopców, co zresztą jest teraz modne i opłacalne w teatralnym światku.

– Ależ staje mu jak mało któremu! Byłabyś zdziwiona!

Nie mogłam uwierzyć w insynuacje Kiki. Równocześnie nie mogłam uwierzyć w to, co sama wygaduję w obecności swojej, jak by nie było, szefowej. W dodatku kobiety, która mogłaby być moją matką.

Dla mnie, od niemal trzech miesięcy wysłuchującej opowieści Romana, było jasne, że ten przeleciał już niemal wszystkie kobiety na Ziemi, w dodatku w różnych szerokościach geograficznych. Łudziłam się, że działo się to tylko dlatego, że histerycznie szukał metafizycznej pełni, którą osiągnął tylko ze mną (magia cyfr i rozmiarów), że po mnie nie będzie już żadnej innej, bo jesteśmy dla siebie stworzeni, jak dwie części jednego kompletu, a Platon wcale nie pisał bzdur w Uczcie, choć dotąd sądziłam, że to bajka (jak miałam sądzić inaczej? Stanisław czytał mi Ucztę na dobranoc, gdy byłam kilkulatką).

Najwyraźniej był bardzo dyskretny w swoich podbojach i potrafił przez całe życie zachowywać pozory porządnego mężczyzny i przykładnego męża. Gdyby powierzał znane mi sekrety każdej swojej kochance, zapewne szumiałaby o nich nie tylko Polska, a i cały świat (w końcu nie każdy pierdolił domniemaną córkę Anouk Aimée czy wnuczkę Hajle Syllasjego z nieprawego łoża). Widocznie w tym jednym wypadku rzeczywiście potraktował mnie oryginalnie, bo inaczej Kika nie uznawałaby go za świętoszka bądź impotenta, a tym bardziej homoseksualisty. A może ona przede mną gra? Może to ja nie znam prawdy?

Zapadła długa cisza. Kika wyraźnie nie wiedziała, co zrobić z moimi brutalnymi wyznaniami. Traktowała mnie jak córkę, ale przecież wcale nią nie byłam. A Zofia Rajter? Ona była podobno jej serdeczną koleżanką. Tylko jakimś dziwnym trafem nigdy o niej wcześniej nie wspomniała, choć rozmawiałyśmy niemal o wszystkim. Wydawało mi się to bardzo podejrzane. Poczułam się przez Kikę zdradzona. Podobnie jak przez Romana. Oszukana przez wszystkich.

– Nie wiem, co mam ci powiedzieć. Speechless, jak to mówią Amerykanie – wreszcie przerwała milczenie. – Ale chyba go nie kochasz, prawda?

– Oczywiście, że kocham – odparłam bez zastanowienia.

– O nieee! – wydała z siebie pisk w śmiercionośnych rejestrach.

– Myślisz, że to obrzydliwe?

– Myślę, że to beznadziejne. – Zapatrzyła się w zaparowane okno.

Kawa od kwadransa czekała na dnie kubka, a stojący obok elektryczny czajnik po raz wtóry dał dźwięczny sygnał gotowości. Kika stężała i spojrzała na mnie z miną sędziego, który zna wyrok.

– Zula, on jej przecież nigdy nie zostawi – szepnęła i znowu zamilkła.

Nie musiała niczego dodawać. Od razu mnie przekonała.

***

Ostatnie słowa Kiki powracały do mnie kilka razy dziennie przez kolejne lata mojego życia. Ironia: po tylu długich latach przyjaźni i nieustannych rozmów człowiek tatuuje sobie w mózgu to jedno tak wstrętne zdanie: „On jej przecież nigdy nie zostawi”. Czy mając je wyryte w głowie i w sercu, nie mogłam już liczyć na nic innego? Scenariusz był gotowy. W sztuce o wiecznej miłości byłam już tylko dublerką. Chociaż mój Pan Reżyser dawał do zrozumienia, że właśnie dostałam główną rolę i to tylko kwestia czasu, zanim wejdę na scenę.

Tego dnia wracałam do domu metrem, bo nie byłam w stanie kierować autem (które i tak wkrótce sprzedałam). Zostawiłam je na parkingu pod naszą służbową willą, jak się później okazało, otwarte. Nie przejęłabym się, nawet gdyby je wówczas ukradli. Nie było rzeczy, która by mnie wówczas zmartwiła. Największą stratę już poniosłam: zniknął Roman. Co więcej, pierwsza miłość mojego życia okazała się bezdusznym samcem. Zwykłym, ordynarnym oszustem. Chwilowe poczucie poniżenia i wykorzystania, które było elementem naszych erotycznych gierek, teraz nabrało dla mnie nowego, dosłownego znaczenia. Wydawało mi się, że przeżywam te wszystkie finały jeszcze raz, jak ponownie oglądane filmy, tyle że teraz rozumiem ich sens. Czułam się dokładnie tak, jak mnie wówczas nazywał: „brudną szmatą”, „dziurą do dymania”, „kawałem mięsa”, „głupim kurwiszonem”. Dopiero teraz dekodowałam szyfry naszych „zbliżeń”.

– Ładne i wrażliwe panienki tak nie przeklinają – zwrócił mi kiedyś uwagę podczas kolacji, gdy użyłam kolejnego przekleństwa, bo uwielbiał mnie pouczać i wychowywać (Roman Nauczyciel, Roman Ojciec). – Używasz stanowczo za dużo wulgaryzmów.

– Ładne i wrażliwe panienki nie dają się jebać na zawołanie w byle kiblu – wypaliłam bez zastanowienia. – Używasz stanowczo za mało serca.

I pomyśleć, że tyle lat kryłam się przed ludźmi i ludzkimi uczuciami, by wreszcie pokochać tego, który nazwie mnie wywłoką. Najwyraźniej wcale nie chciałam być kochana. „Nie odsłaniaj serca, bo pozbawisz się tarczy”, słusznie powtarzał mi Stanisław. Długo byłam wierna naszej rodzinnej mitologii lodu – ja zimna, ja dorosła od maleńkości, ja Królowa Śniegu. Dlaczego teraz o niej zapomniałam? Wydawało mi się, że mam go w szachu, a tymczasem to on tresował mnie jak „burą sukę”. A może chciałam cierpieć (dziadek mówił, że wszyscy muszą cierpieć, że w cierpieniu jest sens). Czemu więc teraz skamlę jak porzucony pies złakniony dotyku pańskiej dłoni? Uczucia upokarzają. Miłość jest słabością. Uczyłam się tego od drugiego roku życia, a teraz co? Teraz jestem niewolnicą.

Dopiero gdy z całą mocą przywołałam przekonanie, że padłam ofiarą oszusta, poczułam, że już nie tylko kocham Romana: ja go również nienawidzę. To cierpkie, trawiące jak kwas uczucie znalazło w moim brzuchu żyzną, ciepłą glebę. Pojawiło się tam zamiast innego owocu miłości, o którym po cichu od jakiegoś czasu marzyłam. Przecież musiał wiedzieć, że coś do niego czuję. Mówi, że pracuje w emocjach, że jest od nich specjalistą. Musiał zauważyć – prowadziłam niekończący się monolog (monodram grany przed moją Rybką i widownią z pustych butelek po winie). Nienawiść zrodzona w dniu jego wyjazdu do Wenecji już nigdy nie zniknęła. Unosiła się nad nami jak smród tych włoskich kanałów nad zakochaną parą w gondoli. Kiełkowała powoli. Pięła się w ślad za wielkim miłosnym uczuciem, którego historia, wbrew pozorom, wcale się tego dnia nie zakończyła. Czasem brała górę, czasem chowała się w cieniu rozkoszy, zupełnie niewidoczna. Ale była. Była już zawsze. A na pewno była trzy tygodnie później, gdy nieoczekiwanie zadzwonił telefon:

– Ma chérie, jak się masz?

Podskoczyłam. Mogłabym przysiąc, że komórka poraziła mnie prądem, zwłaszcza że przed minutą podłączyłam ją do gniazdka.

– Myślałam, że jesteś we Włoszech, a nie we Francji. – Przejściowe zatrzymanie akcji serca.

– Nie, amore mio, jestem w Warszawie. A dokładnie pod twoim pokoikiem. Wpuścisz mnie? – szepnął do słuchawki tak czule, jakbyśmy rozstali się przed sekundą.

W tym samym momencie usłyszałam pukanie w stereo – jedno z telefonu, drugie zza drzwi mego pokoju. Gęsia skórka. Podniecenie. Strach. Poczułam się, jakby seans spirytystyczny wymknął się spod kontroli, a duch właśnie się materializował. Zrobiło mi się słabo.

– Nigdy! – wrzasnęłam i rzuciłam się biegiem do drzwi, chcąc czym prędzej zamknąć je na klucz.

I tu czekała mnie niespodzianka. Klucz tkwił z drugiej ich strony (głupi redakcyjny zwyczaj, by oszukać pozostałych, że się pracuje, podczas gdy od dawna siorbie się latte w pobliskiej knajpie). A gdyby mnie tak ktoś tu zamknął celowo? Jakiś zboczeniec lub terrorysta grasujący po stolicy? Mimo to dawałam się wciągnąć w ten nierozumny zwyczaj owczej masy. Gdybym choć raz postawiła na swoim, klucz siedziałby teraz w środku, a ja byłabym bezpieczna. A tak nie jestem. Bo jestem głupia, naiwna, wyrzekam się prawdziwych potrzeb, mam za swoje, niczego się nie nauczyłam, wojny mi trzeba…

Zanim mój mózg przestał szczekać, ciało mocno już przywierało plecami do drzwi pokrytych bordową bejcą (bordo, podobno ten kolor wzmaga szaleństwo). Miałam wrażenie, że z drugiej strony on zrobił to samo (patrz: scena z Uwierz w ducha). Na moment zapomniałam o całej krzywdzie i poczułam, jak rozlewa się we mnie fala gorąca. Miałam wrażenie, że przez ten kawał drewna czuję jego bliski zapach, znajomy oddech. I już byłam prawie skłonna otworzyć, a co gorsza, karnie rozłożyć przed nim nogi na swoim brzydkim dywaniku, gdy podświadomość przemówiła:

– Spierdalaj, satyrze! I więcej się nie pojawiaj! Inaczej wszystko opowiem Zosi. Przysięgam! Choćby zaraz do niej zadzwonię, mam numer od Kiki! – wydzierałam się z całych sił.

– Nie wrzeszcz na mnie – głos Wrzeszcza dobiegł mnie nie wiadomo skąd, jakby z tranzystorowego radia w pokoju obok.

A potem zapadła głucha cisza, przerwana raptem łoskotem szybko oddalających się kroków.

Osunęłam się na podłogę, objęłam mocno kostki nóg i zaczęłam się kiwać miarowo w sierocym tańcu. Pustka, dygot, wsobna kołysanka. Powolne stuk-puk, kolebie się mechaniczna kołyska w dawno umarłej klasie. Stuk-puk, stuk-puk. Myśl, że jest jeszcze śmierć, zawsze mnie koiła. „Tak to, tak, łomotanie ciszy w ciszę”. Ciemność i cisza, moje upragnione wakacje. Stuk-puk, kołyszę się do taktu „dziecinnej kolebki”. Uspokojenie rozlewa się po ciele.

– Auaaa! – Otrząsam się z letargu, gdy Julka, otyła sekretarka Kiki, dźga mnie drzwiami w kość ogonową.

– Na miłość boską, przepraszam. Co pani robi na podłodze? – Julia wypluwa wyrazy z pretensją jakby były kawałkami nieprzeżutego jedzenia.

– Myję – odpowiadam automatycznie.

– Co takiego?

– Co myję? Podłogę. Mleko się rozlało.

– To trzeba było powiedzieć. Bym pomogła.

(Już widzę tłustą Julkę, która ma problem z zapięciem własnego obuwia, jak na czworakach pucuje mi parkiecik).

– Czego pani ode mnie chce? – Nawet nie staram się być miła.

– Szefowa wzywa do siebie. Pan Wrzeszcz już wrócił i jest w gabinecie. Chcą z panią termin ustalić – odpowiada oschle i odchodzi na karykaturalnie małych stopach tym swoim zabawnym chodem spasionej baleriny.

– Proszę powiedzieć, że skończyłam pracę na dziś. Nie ma mnie! Wzięłam urlop na żądanie! Nie pracuję już z panem Wrzeszczem! – drę się w kierunku Julki, która niewzruszona, miarowo oddalała się korytarzem. – Ja w ogóle już tu nie pracuję!

Z sąsiednich pokoi zaczynają się powoli wychylać zaciekawione główki. Jedna po drugiej, jedna po drugiej. Wygląda to jak jakaś rozkładana makieta, kartonowa zabawka dla dzieci, którą uruchomiłam jednym pociągnięciem sznureczka. Korytarz z dyndającymi łebkami wiszącymi na różnym poziomie na niewidzialnych żyłkach.

– Na co się tak gapicie, darmozjady?! Do roboty! – Z impetem trzasnęłam drzwiami, zamykając pudło z zabawką.

Znowu opadłam na podłogę. Narastający szmer za plecami. To już koniec. Teraz jestem tu naprawdę uwięziona. Jaki wstyd. Tak nie panować nad emocjami, zwłaszcza tu, w pracy, gdzie każdy w coś gra, a ja jak zwykle odsłaniam karty. Czułam, że od jutra mierzenie się ze spojrzeniem Julii czy którejkolwiek zaciekawionej kartonowej główki będzie dla mnie najwyższego sortu torturą. Co gorsza, słyszałam, jak szept życzliwych współpracowników za ścianą przybiera na sile i zwielokrotnia się, powoli przechodząc w pęczniejącą kulę ołowianego wrzasku. Czułam, jak dopadają mnie jęzory spuszczone z uwięzi, jak lawina wzbiera i ogarnia cały budynek, który drży w posadach: Pogorzelska oszalała, oszalałaaa, oszalałaaa! Wariatka, smarkate gówno, bohomaz jeden, w dupie się poprzewracało, za dobrze ma u tej Kiki, za dobrze, do czubków z nią, do świrów, natychmiast…

Koma. Nawet nie wiem, po jakim czasie podniosłam się na ścierpniętych nogach i ostrożnie wyjrzałam z pokoju. Nikogo. Musiało być już bardzo późno. Zza uchylonych drzwi Kiki wciąż wydobywało się światło. Przemknęłam bezszelestnie obok jej gabinetu. Ostatnią rzeczą, na jaką miałam ochotę, była rozmowa z kimkolwiek. Tak jak wtedy, gdy mnie zostawił, tak i teraz nie miałam siły prowadzić samochodu. Machinalnie poszłam w stronę metra. Zrobiło mi się nieco lepiej w tłumie nieznanych ludzi. Gdy już zajęłam swoje miejsce w wagonie, poczułam, że opcje są dwie: albo się publicznie rozpłaczę, albo głęboko zasnę. Przymknęłam spuchnięte po ciężkim dniu powieki. Pociąg zaczął się lekko kołysać. Zamarzyłam o nieskończonej podróży w nieznane. Gdzieś, gdzie wreszcie odnajdę swój dom. Gdzieś, gdzie on naprawdę istnieje i na mnie czeka. Wyobrażałam sobie, że całą noc mogę się tak miarowo kiwać pośród tłumu obcych, którzy niewidzącym wzrokiem patrzą z czułością w dal, rysując na szybie portrety swoich ukochanych ludzi i miejsc, w których jest im miło, bezpiecznie i dobrze. W których szumi woda gotująca się na herbatę i cichym szmerem usypia radio. W których puszą się pluszowe dywany, zielenią podlane paprotki, w którym swoje miejsce zna dziergana kolorowa kapa i pożółkły oleodruk z Jezusem i barankiem. Chciałam tam z nimi być. Chciałam być nimi.

Zaczęłam się modlić. Dawno tego nie robiłam. Zapomniałam nawet, że istnieje religia. Jak trwoga, to do boga – skrzywiłam się do własnych myśli. Ale już po chwili moje usta poruszały się w rytmie żarliwych szeptów. Wczuwałam się z całego serca, ze wszystkich sił, z całej duszy, dokładnie tak, jak mnie uczono na katechezie, w czasie której nieposłusznych okładano po dłoniach linijką. Złożyłam ręce na mostku. Wiedziałam, że wiara w spełnienie moich próśb to jedyny ratunek. Pompowałam ją w siebie, wtłaczałam zawzięcie. Byłam o włos od wiary w cuda, miałam wrażenie, że zaraz sama stanę się cudem, że ulecę, wzniosę się ponad wagon metra, ponad spękany asfalt, ranne od wojny kamienice, czarne konary drzew i że ogarnę łagodnym spojrzeniem całą zmęczoną Warszawę. Wypełniło mnie religijne podniecenie, płomienny splot miłości i nadziei, który postanowiłam wykorzystać w typowy dla siebie sposób.

Matko Boża, jesteś kobietą, rozumiesz mnie. Ja tak rzadko o coś proszę. W zasadzie ja nigdy o nic cię nie prosiłam. Trochę ci nie wierzyłam. Ale teraz ci wierzę i proszę z całego serca, z całej duszy, ze wszystkich sił swoich… – pojedyncze fragmenty modlitw z dzieciństwa kolebały mi się po czaszce. – Niech on się we mnie zakocha! Niech Roman Wrzeszcz się we mnie zakocha. Tak prawdziwie, pięknie i dobrze, całym swoim zepsutym sercem. A wtedy… A wtedy, Maryjo, zawsze dziewico, przysięgam ci, wtedy go zostawię. Na zawsze. Nie dam się nawet do siebie zbliżyć, zachowam czystość ciała i myśli. I nie będę niszczyła jego związku, jego rodziny i siebie samej. Przysięgam. Wtedy stanę się dobra. I czysta. I modląca się. Tylko niech on się zakocha, błagam. Niech ktoś wreszcie prawdziwie mnie pokocha! I niech to będzie właśnie on. Ufam ci, ufam tobie, Jezu, ufam tobie, ufam wam wszystkim w niebiosach, matko Chrystusowa, mamo, moja kochana mamo, proszę cię, ześlij cud… Zaciśnięta mocno pięść unosiła się wciąż na falującej miarowo piersi.

I wtedy to się stało. Uwierzyłam. Bezgranicznie uwierzyłam w siłę wiary, w sprawczą moc modlitwy, w to, że tak się właśnie wydarzy. Na ułamek sekundy wyraźnie poczułam, że dzieje się to w tej właśnie chwili, że dzieje się już. Że się spełnia.

Całe napięcie ze mnie spłynęło. Opadł gorset, który od kilku godzin utrudniał mi oddychanie. Rozluźniły się żebra. Ostrożnie nabrałam powietrza. Nic nie bolało. Rozejrzałam się wokół, jakbym właśnie teleportowała się z odległej galaktyki, ale nikt prócz mnie tej zmiany nie zauważył. W kolejnych minutach wiara ułatwiła mi wyjście z tunelu metra na właściwej stacji, opuszczenie podziemi, trafienie do domu, trafienie kluczem do dziurki, a potem palcem na włącznik światła. Zdołałam jeszcze dzięki niej trafić szyjką butelki do ust i wypić ciurkiem połówkę wina Honey Pot, które Kika dostała od jednej ze swych córek z Australii. Trafiłam nawet do własnego łóżka. A potem zasnęłam. W butach. I w płaszczu. Rybka stuknęła ogonem o taflę wody, wzbijając w powietrze perłowy pył. Na chwilę się podniosłam, ale znowu zapadłam w sen, miękki i słodki niczym materac z ptasiego mleczka. Śniło mi się, że jestem dobra.

Przebudziłam się, gdy już świtało. Zdjęłam płaszcz (buty spadły same), wrzuciłam szczyptę karmy do szklanej kuli. Niebawem znów zapadłam w głęboki, bezpieczny kokon śnienia, bez sennych rojeń i wizji, które tak często mnie nawiedzały. I tak mijały kolejne godziny bez koszmarów, łez i myśli o Romanie. Bez Romana, tęsknoty i niepokoju. Tak po prostu. Wiara jednak czyni cuda (szczególnie katolicka).

***

Tak właśnie wyglądały moje pierwsze miesiące z Romanem. Od jego ucieczki na biennale, a zarazem chwili, w której zrozumiałam, jak wielkim, uzależniającym uczuciem go darzę, minęły dwa lata. Niewiele się jednak zmieniło: to samo mieszkanie, ta sama praca (chociaż lepiej płatna), Kika – powiernica, Roman – kochanek, jedyne równie bliskie, co dalekie mi osoby. Ta sama huśtawka emocjonalna, choć coraz częstsze upadki niż wzloty. Rozstrój i przygnębienie, przetykane chwilową rozkoszą cielesną i nieco dłuższą duchową – w postaci samotnych delegacji i inspirujących włóczęg po muzeach i teatrach obcych miast. Rybka w końcu zdechła (woda już jej nie wystarczyła). Zanim to się stało, zdążyłam wyszeptać jej swoje życzenie, ale wątpię, by chciała mi w czymkolwiek pomóc. Postanowiłam nie wiązać się z nową. Postanowiłam nie wiązać się z nikim nowym. Postanowiłam w ogóle się nie wiązać. Nigdy.

Dziś jednak, w piękne sierpniowe przedpołudnie, dzięki Kice pojawiło się nieoczekiwane, burzące mój racjonalnie wypracowany porządek novum: Rafael, młodsze wcielenie Romana. Lekko pijana i odurzona dziwacznym samogwałtem opadłam w niemocy na fotel. A może powinnam jeszcze raz spróbować? Choćby na siłę, żeby zapomnieć o tym piekielnym Wrzeszczu. W końcu Rafael kiedyś bardzo mi się podobał… Spojrzałam po raz setny na ekran telefonu. Nadal nic nie odpisał. Znowu. Może po prostu nie było na co? Przecież mój esemes do Romana, zaraz po żałosnym striptizie przed zdjęciem Rafaela, brzmiał jak tysiące innych przed nim: „Tęsknię. Przyjedź. PS Błagam!”. I choć przysięgałam sobie wiele razy, że już nigdy do niego nie zadzwonię, że więcej nie napiszę, nie odpowiem, to i tak zawsze w najmniej spodziewanym momencie łapałam za telefon. A historia się powtarzała (jak ja marzyłam o tym, by historia nie lubiła się powtarzać). On wreszcie przyjeżdżał. Ja mu wybaczałam. Szliśmy do łóżka. Potem (i po tym) długo w nim gadaliśmy. Potem znowu się pieprzyliśmy. Potem gadaliśmy. Mieliśmy się znowu pieprzyć, ale dzwoniła jego żona. On odbierał, bo już niczego przede mną nie ukrywał (w przeciwieństwie do niej). Ja krzyczałam. On się ubierał. Ja płakałam. On kładł rękę na klamce. Ja urządzałam histerię. On wychodził. Ja kopałam w drzwi i krzyczałam: „Biegnij, biegnij do mamusi!”, czasem też, ku uciesze sąsiadów, dodając desperacko: „I nie waż się więcej tu przychodzić! Nigdy!”. On odjeżdżał z mojego parkingu. Ja gapiłam się zapłakana przez okno. On nie patrzył. Ja pisałam obraźliwe esemesy. On nie odpisywał. Ja robiłam sobie pierwszego drinka. On nie odpowiadał. Nalewałam drugiego. Telefon milczał. Robiłam trzeciego. Alkohol się kończył, więc resztki zamrożonej żubrówki wykruszałam z dna butelki szpikulcem do rusztu, często się przy tym kalecząc. Rzucałam komórką o ścianę i zasysałam lodowe okruszki procentów i własne rany. Potem nie pamiętam. Spuchniętą i obolałą budziły mnie pierwsze promienie słońca, które wschodziło dokładnie nad moją sypialnią. W komórce zazwyczaj czekała wiadomość w stylu: „Wspaniałego dnia, księżniczko! PS I pamiętaj, że złość piękności szkodzi”. I znów gościł na mojej twarzy „pewien uśmiech”. Tak było ciągle. Do dziś.

Jednak tym razem coś się pochrzaniło w czasoprzestrzeni. Tryby się gdzieś rozminęły, kółeczka zatrzymały, cykl się nie powtórzył. Rzeczywistość zaskoczyła mnie nowym scenariuszem: Roman nie przyjechał. I nie odpisał. Drugą dobę z rzędu. Ale nie to było głównym zaskoczeniem. Nieoczekiwanie i nie rozumiejąc dlaczego, poczułam, że mimo zerkania na wyświetlacz tak naprawdę wolę, żeby on wcale nie mrugał na zielono i żeby Roman się nie odzywał. I nie przyjeżdżał. Uchwyciłam ten obcy mi dotąd stan i przyglądałam mu się badawczo.

Jeszcze kilka dni wcześniej dostałabym małpiego rozumu i zaczęłabym wybierać jego numer z częstotliwością łomotu własnego serca. Nagrałabym mu sto obraźliwych wiadomości, po nich sto przepraszających, bo przeraziłabym się, że coś mu się przecież mogło stać, obdzwoniłabym wszystkie szpitale, a potem wszystkie swoje bliższe i dalsze koleżanki z podobnym problemami (dzięki Romanowi dorobiłam się specyficznej grupy wsparcia rekrutującej się z internetowego wątku na jednym z psychologicznych forów, pod znamiennym tytułem Koszmar kochanki). Zadzwoniłabym do wszystkich warszawskich psychiatrów, u których jeszcze nie byłam (lista dramatycznie się kurczyła, bo jeśli chodzi o psychiatrów, to miałam zasadę jednej wizyty i długiej recepty). Brałabym na litość recepcjonistkę: „Tak, tak, koniecznie dzisiaj, najlepiej za godzinę, potrzebuję leków, nie mogę sobie poradzić z atakami paniki”. Zapisałabym w dzienniku, że chyba naprawdę nadszedł ten dzień, w którym umrę z rąk własnych (niestety dziennik prowadziłam w sposób mało konsekwentny i bardzo przewidywalny – składał się wyłącznie z wpisów dotyczących moich fantazji na temat samobójstwa, jego ewentualnych sposobów i aspektów moralnych). Zaczęłabym spisywać testament, uwzględniający pokaźną bibliotekę odziedziczoną po Stanisławie, zwaną przez Wrzeszcza pieszczotliwie „ptaszarnią” (ze względu na liczbę białych kruków, jaka w niej występowała). A tym razem: nic. Nie zrobiłam żadnej z tych rzeczy. Choć dalej tkwiłam w fotelu, wyszłam z siebie i spojrzałam na opanowaną (oraz lekko zalaną) postać ze zadziwieniem, ale i z zachwytem. Obserwowałam samą siebie bacznie niczym paleobiolog nowo odkryty gatunek muszki w bursztynie (niby ta sama, a jakby inne żyłki na skrzydełkach). Było co podziwiać: siedziałam równie niewzruszona jak mój telefon. Żadnej pokusy, lamentu, żadnego teatralnego gestu. Skąd ta zmiana? Czy naprawdę wiadomość o istnieniu Rafaela na drugim końcu świata zdołała mnie skutecznie przeprogramować? Wprawdzie znowu wysłałam tego nieszczęsnego esemesa, ale teraz rozumiałam, że było to mechaniczne. Ot, pamięć ciała (zwłaszcza ciała po orgazmie).

Zaczynałam wierzyć, że uda mi się wreszcie być jego panią, skoro udaje mi się powoli kontrolować własne odruchy. Nawet jeśli wciąż tkwiłam na smyczy serca i w kagańcu chuci („Na smyczy serca, w kagańcu chuci” – zdaje się, że odkryłam tytuł nigdy nienapisanego dzieła Rodziewiczówny).

By się przekonać, wyłączyłam komórkę (sam ten gest działa lepiej niż środki uspokajające, dlaczego nikt o tym głośno nie mówi i nie poleca na złamane serce?). Zaryglowałam drzwi i odwiesiłam domofon. Zaparzyłam herbatę z liści pokrzywy (spora odmiana po wódczanym maratonie). Zaczęłam zmywać kubki i szklanki (od dawna tylko piłam, zapomniałam nawet o istnieniu talerzy). Przede mną wolne dni, z którymi nigdy nie wiem, co począć. Ale teraz wszystko uporządkuję. Poczytam zaległe scenariusze. Zajmę głowę jakąś książką. Może nawet pójdę do kina? Ale najlepiej zajmę głowę Rafaelem, zrobię fachowy research i porządnie go zgugluję, żeby przygotować plan podboju.

Odpaliłam komputer stacjonarny. Outlook sygnalizował nową korespondencję, jakiej szczęśliwie w ogóle się nie bałam, bo Roman pisywał na inny adres i specjalnie założoną w tym celu skrzynkę, do której nie zamierzałam w ogóle wchodzić. Nie spodziewałam się, że wiadomość, którą zaraz otworzę, pomoże mi przeżyć kolejne tygodnie:

Szanowna Pani,

z radością informujemy, że produkowane przez Panią przedstawienie zostało entuzjastycznie przyjęte przez Jury i otrzymało pierwszą nagrodę w naszym konkursie. O ile istnieje taka możliwość, chcielibyśmy zaprezentować je na naszym festiwalu Off Europe, który zaczyna się 14 września.

Przelot, zakwaterowanie i wyżywienie dla całego zespołu na okres tygodnia pokrywa strona amerykańska. Prosimy o kontakt w celu potwierdzenia i ustalenia szczegółów Państwa przyjazdu.

O kasecie beta, którą na polecenie Kiki wysłałam tuż przed dedlajnem na prestiżowy konkurs, zapomniałam tak samo szybko, jak szybko zniknęła w czerwonej skrzynce dmuchana koperta.

Błogostan. I adrenalina. Czyli bezpieczna huśtawka, którą lubię. Lecę do Nowego Jorku! Na tydzień! Kocham Amerykę! Kocham amerykański off! – Biegałam od ściany do ściany jak kotka sąsiadki, która zwariowała po kocimiętce.

Czy Kika jest czarownicą? Czy ona to zaaranżowała? Czy życie jest snem? Czy poznam Rafaela, zanim zdążę to zaplanować? Drżącymi z podniecenia dłońmi przetrzepywałam szufladę biurka w poszukiwaniu karty do zagranicznych rozmów. Jak najszybciej, natychmiast, musiałam się dodzwonić do Olgi. Olga! Dlaczego o niej zapomniałam? Może nie jestem jednak tak do końca sama?

Płonące wielbłądy

Podróż samolotem zawsze działała na mnie terapeutycznie. Przestawałam być sobą, bo uwolniona od kontekstu przez chwilę mogłam być każdym. Mówiłam innym językiem, byłam z innego kontynentu, miałam rodzinę, której nie miałam, inną pracę, inne pieniądze, inne marzenia i zero problemów. Lecąc, zawsze przerabiałam wszystkie możliwe scenariusze i nigdy nie przestawało mnie to nudzić. Nie byłam w stanie czytać, oglądać, rozmawiać, tylko żułam, żułam, żułam potencjalne wcielenia. Gdy jedno traciło już smak, zaczynałam się wgryzać w kolejne – choćby sąsiada obok. I nic nie mogło mi przeszkodzić (no, może z wyjątkiem katastrofy, o którą, swoją drogą, często błagałam). Syciłam się wolnością bez telefonu i internetu i wciąż od nowa dziwiłam się naiwnemu odkryciu, że jestem sfrustrowana, gdy swoim zasięgiem ogarnia mnie sieć, a odżywam i promienieję bez niej (wolność jest wymagająca, pewnie dlatego ludzie wolą raczej „być w sieci”). Odpoczynek na pokładzie to jedyny odpoczynek, który przeżywałam bezboleśnie. Każdy inny uważałam za taki, który mi się nie należy, bo przecież wciąż tyle zostaje na świecie do zrobienia. Ale nie tu. Tu byłam szczęśliwa. Byłam uwolniona. Nawet sterty nieprzejrzanych scenariuszy wystające niechlujnie z torby nie były w stanie sprowadzić mnie na ziemię. W końcu byłam sama ze sobą, byłam sama u siebie, tu i teraz: w niebie, tam, gdzie większość mojej rodziny (a może stąd do poczucie bezpieczeństwa? – dawałam się ponieść ckliwym rozmyślaniom po trzeciej buteleczce darmowego chardonnay). Tylko w chmurach czułam się we właściwym miejscu.

Siedziałam wygodnie na skrajnym fotelu, patrząc z litością na moją rówieśnicę, dosłownie zmiażdżoną przez amerykańskiego tłuściocha. Był wcieleniem ikony fast foodu. Do spoconego czoła lepiły mu się cienkie, rude kosmyki włosów, wystające spod biało-czerwonej czapeczki baseballowej (z orzełkiem! typowy suwenir zakupiony za resztkę złotówek w sklepie wolnocłowym). Na oko miał ze dwadzieścia sześć lat, ale sapał jak dziadek. T-shirt z Beavisem i Butt-headem, w piegowatej łapie litrowa cola, na uszach słuchawki od iPoda. Co chwila przymykał świńskie, wyblakłe oczy, a wówczas rozpierał się jeszcze bardziej, przygniatając do małej szybki twarz wypielęgnowanej szatynki. Na domiar złego bidula wdziała ciuchy prosto z wystawy (wypatrywałam nawet na jej kołnierzu plastikowych zaczepów od metek). Trudno tak perfekcyjnie wyprasować kostiumik i zachować świeżość materiału prosto z maszyny szwalniczej. Chyba że dziewczyna znała się na tych wszystkich trikach z reklam, którym, nie mając telewizora, z ciężkim sercem przyglądałam się na ekranie plazmy w gabinecie dentystycznym, podsycając w sobie lęk, że nie czytając prasy kobiecej, robię sobie nieodwracalną krzywdę, bo omijają mnie wielkie odkrycia w kosmetologii i kamienie milowe w branży gospodarstwa domowego, bez których moje życie nie może być udane (dlatego zawsze będę już sama i zapracowana, choć otaczać mnie będą super-piękne-mężatki i super-uśmiechnięte-matki, które wiedzą, jakiej użyć aplikacji, by pranie uprało się samo, wskoczyło na półkę i pachniało arbuzową wodą Kenzo, podczas gdy one zrywają w ogrodzie miętę do wieczornego mojito z ukochanym). Zawsze mnie dziwiło, skąd ludzie biorą takie idealne ubrania, bez jednego kłaczka, bez jednej niteczki, lśniące i nasycone, co rzucało mi się w oczy zwłaszcza na lotniskach. Ale może po prostu wtedy widziałam prawdziwie cywilizowanych ludzi z prawdziwie cywilizowanych krajów, którzy po kilku wyjściach oddają szmaty do Caritasu jak Kika. Tylko dlaczego mężczyźni wybierają na pokład biel, a kobiety szpilki? Czy istnieje bardziej nonsensowny wybór garderoby do samolotu? Czy tak jak ja oni również lubią poczuć się kimś innym w swoich przebraniach? A może w życiu wcale nie chodzi o to, by było rozsądnie i praktycznie (czego nauczał Stanisław)?

Z rozmyślań wyrwał mnie słodki szczebiot roznoszącej posiłki stewardesy. Sprawnie obskoczyła już kilkanaście przednich rzędów i właśnie zbliżała się do rudego tłuściocha i przygniecionej, zbolałej szatynki rozmiarów większej lalki Barbie.

– Kosher, please – zabrzmiał tubalny głos przebudzonego raptownie grubasa.

– Dla mnie pasta, pliz – rzuciła zbyt szybko i zbyt nerwowo niepytana szatynka, jakby w obawie przed nieposkromionym apetytem sąsiada.

Koszer?! Jak to „koszer”? To tak można? Grubas dzierży colę i podszywa się pod Żyda? Ale co to w zasadzie znaczy „koszerny”? Wiem, że nie można jeść świni, bo tyle wie każdy, i pić kawy z mlekiem po kurczaku, bo tego dowiedziałam się przypadkiem z dialogu w Przyjaciołach, ale co poza tym? (I dlaczego po kurczaku?).

Choć Stanisław opowiadał przecież o Żydach, ja nadal ich nie znałam i nic nie wiedziałam o ich religii czy obyczajach. I prawdę mówiąc, kojarzyli mi się bardziej z głodem niż z jedzeniem. Roman o „koszerności” też nigdy nie wspominał. Zajadał się galaretą z wieprzowych nóżek i smalcem z prażonym jabłkiem, najwięcej zaś pracował w szabat. W zasadzie nic nie mówił o swoim żydostwie, dopóki go nie zaczęłam indagować, co trochę go zezłościło. A i wtedy powiedział niewiele więcej. „Co chcesz usłyszeć, skoro ja nie wiem, co to takiego?”, powtarzał za bohaterem Hellera.

Czuł się stuprocentowym Polakiem, a na moje sporadyczne pytania odpowiadał zawsze tymi samymi cytatami, które skutecznie wryły mi się w pamięć. Ciągnął mnie za policzek i powoływał się na Malamuda: „Jeśli zdarzy ci się kiedykolwiek zapomnieć, żeś Żydem, jakiś goj z pewnością ci to przypomni. Albo gojka”. Ale kiedyś, grzebiąc w jego walizce, odkryłam, że chyba jak zwykle poszedł na skróty i wziął to z motta Hellera (podkreślone zielonym flamastrem), w którym się wtedy zaczytywał. Odkrywanie cudzych sentencji w wypowiedziach Romana stało się na etapie wzbierającej do niego nienawiści moją wielką pasją i sposobem samoobrony. Im częściej rozszyfrowywałam, że złotouste frazy, którymi się chełpi, zapożycza tak naprawdę od innych, tym bardziej malał w moich oczach. I choć poniżałam go wtedy w myślach, to nadal mnie interesował i zadawałam mu kolejne pytania, ciekawa jego opinii. Kiedy nie dawałam za wygraną, on łapał za swoje erudycyjne dłutko i rył kolejną złotą myśl w mojej głowie. „Gdyby Żydów nie było, wymyśliliby ich antysemici”, powtarzał tym razem za Sartre’em.

Był Polakiem, a ściślej polskim Żydem, z akcentem na „polskim”. Jeśli bycie Żydem miało dla niego w ogóle znaczenie, to jedynie w kontekście ukochanej matki, jej pochodzenia i tradycji, ukrywanych przez nią przed sąsiadkami równie skutecznie co Tora w odświętnym jaśku ze zdobionego łowickim haftem czarnego aksamitu. Roman był areligijny czy może po prostu religijny inaczej niż jego rodzicielka. Jego religią była kultura, europejska kultura. „Tak naprawdę to lepiej się czuję w kościele niż w synagodze – wyznał kiedyś podczas zimowego spaceru. – W kościele czuję podniosłą myśl Starego Kontynentu, dziedzictwo renesansowych malarzy, oświeconych filozofów, słyszę nuty pisane ręką wiedeńskich klasyków… – mnożył wzniosłe przykłady. – Utożsamiam się z tym. Synagoga jest dla mnie pustym miejscem”, zakończył sucho. Śnieg skrzypiał nam pod nogami. On miał nos czerwony od mrozu, bo zwykle nie nosił czapki ani niczego prócz gęstej, przyprószonej szlachetnym srebrem czupryny. Próbowałam go sobie nawet wyobrazić w kipie, ale nie umiałam. Zadumał się wtedy na moment, chyba dlatego że to, co powiedział, zasmuciłoby najbardziej jego mamę. Ale Sara, a potem Stanisława, która uchowała się w Katowicach na aryjskich papierach, nie żyła, odkąd Roman skończył czternaście lat. Sądziła, że wygrała z wojną, niemieckim okupantem i polskim antysemityzmem, lecz ostatecznie pokonał ją chłoniak, który na tych wszystkich doświadczeniach rósł i tłusto się nimi odżywiał. Zachorowała zaraz po tym, jak w 1967 roku usłyszała przemówienie swego ukochanego Władysława Gomułki. Ten, któremu tak wierzyła, zakwalifikował ją do „imperialistyczno-syjonistycznej” piątej kolumny, do wroga narodu. Żal był zjadającym ją nowotworem. Nie zamierzała wracać na twardy, pustynny Syjon ze swoimi oprawnymi w srebro bursztynami, z koronkami i porcelaną. Ale też nie mogła przeżyć tego wszystkiego, co się wtedy działo. Nie umiała. Dosłownie.

– Smacznego – rzucił starszy jegomość do szatynki z makaronem w rozdziawionych ustach, wyrywając mnie na moment ze studiowania rozmaitych aspektów egzystencji Romana.

Kolejne ulubione zajęcie: obsesyjne wspominanie i analiza każdego gestu, słowa, grymasu mojego ukochanego. Jakby w tym wszystkim był zakodowany przez kosmiczne moce szyfr, którego odkrycie pomoże mi posklejać rozszarpane serce i rozkawałkowane życie z żonatym kochankiem.

– Smacznego – odpowiedziała, gubiąc jedną z nitek.

A ja przed oczami miałam już kolejną scenkę z przeszłości:

– Jak smakuje obrzezany chuj? – zapytała mnie kiedyś znienacka Kika podczas obiadu, gdy walczyłam z twardymi odnóżami homara w sałacie.

– Jak chuj – odpowiedziałam, nie mrugnąwszy powieką, i wytarłam ostrą serwetką kąciki ust, kończąc tym samym temat i naszą przerwę na lunch.

W głowie jednak zaczęły mi się mnożyć całkiem inne odpowiedzi: smakuje wybornie, wspaniale, fantastycznie, nie uwierzyłabyś. Chciałabym non-stop mieć go w gębie – ssać, oblizywać, smoktać, mamlać – choć nie wiem, czy z tego właśnie powodu. Potem długo zachodziłam w głowę (oraz cipę), czy Roman faktycznie jest obrzezany. A jeśli tak, to dlaczego o tym jeszcze nie pomyślałam i tego nie zauważyłam? I czy religijny obowiązek sprzed czterech tysiącleci zmienia coś w dzisiejszych praktykach seksualnych? Na forum dla muzułmanów (nie wiem, dlaczego akurat to wybrałam) przeczytałam, że niektórzy z natury mają mały napletek, więc różnica nie jest zauważalna gołym okiem. Jeszcze w tej samej minucie postanowiłam to sprawdzić. Całe szczęście, że Kika nie wparowała do mojego pokoju w momencie, gdy na pulpicie miałam otwarte wyniki wyszukiwania dla hasła „circumcised penis”. A były to naręcza rosłych, porządnie naprężonych i lśniących kutasów, pał, drągów, maczug. Wszystkie nienaturalnie wielkie i okazałe (dlaczego nikt nie pokazuje średniej wielkości fiutów?). Wydatne, soczyste żołędzie upstrzyły mi monitor rozmaitymi odcieniami różu. Czy dlatego kobiety od najmłodszych lat tak sobie cenią ten kolor? A może właśnie dlatego jest różowy, by go tak ceniły?

Kurczę, przecież właśnie teraz mam wokół same obrzezane penisy. Odwróciłam głowę w stronę biało-czarnej części pokładu. Nie był to jednak widok, który chciałam zobaczyć. Jedną czwartą pasażerów stanowili nieapetyczni, wysuszeni i zakurzeni nowojorscy chasydzi o długich sfilcowanych brodach, żywiący pogardę dla dezodorantów i wracający z Polski z jakiegoś ważnego święta związanego z jeszcze ważniejszym cadykiem, o czym mówiły baby kilka rzędów przede mną. O ich obecności na pokładzie usłyszałam przelotem (nomen omen), gdy mijałam załogę zbitą przy ubikacji. Była ich obecnością wyraźnie podenerwowana. Wkrótce miałam się dowiedzieć dlaczego.

– Dla pani? – uśmiechnęła się szeroko niemłoda już, ale wciąż piękna stewardesa.

– Kosher, please – powtórzyłam z idealną intonacją frazę grubasa.

Kobieta bez pytania, choć z lekką konsternacją, zniknęła za kotarą prowadzącą na zaplecze, po czym wróciła z oklejonym hologramem pakiecikiem. Wręczyła mi go życzliwie, acz niepewnie, kiwając się trochę, tak jakby stała przed Ścianą Płaczu (tyle ostatnio ryczę, że mógłby to być mój pseudonim: Zula a.k.a. Ściana Płaczu). Prócz bardzo poważnego, opieczętowanego dokumentu zapewniającego o koszerności pożywienia pakiecik zawierał same oczywiste i nudne składniki: chrupkie pieczywo, bladoróżowe plastry drobiowej wędliny, hermetycznie zamknięte owoce. To ma być koszer? Spodziewałam się bóg wie czego, jakiejś egzotyki, a tu dostaję moje codzienne dietetyczne śniadanko. Nie wiem, czy się w ogóle tym najem! Zerknęłam na grubasa, ale ten nawet nie wypakował zawartości swego pudełeczka i znowu przysypiał.

Przypomniała mi się scena z Krakowa, w której uczestniczyłam kiedyś podczas studiów. Po warsztatach w teatrze poszliśmy z całą grupą do żydowskiej knajpy, która prawdopodobnie żydowska była jedynie z nazwy, żeby przyciągnąć turystów. Przy barze młode małżeństwo, które wcześniej mijałam, zwiedzając Starą Synagogę, dopytywało się po angielsku o koszerne potrawy. Starsza kobieta w poliestrowym niebieskim fartuchu, jak się potem okazało – kucharka zastępująca barmankę, na każde pytanie odpowiadała kręceniem głowy, powtarzając z rosnącym zniecierpliwieniem, żeby mówili po polsku, bo ona nic nie rozumie (swoją drogą jej język był polskim tylko w teorii). Ktoś z nas wcielił się w rolę tłumacza. Niepotrzebnie, bo baba rozzłościła się nie na żarty i zaczęła pomstować:

– W kółko tylko koszerne i koszerne! Co, my złe jedzenie mamy? Zatrute? Żreć co nie mieli, a teraz wybrzydzają. Trzeba było nie wracać.

Mogłabym przysiąc, że zaraz potem splunęła przez ramię jak najstarsza z jędz i zniknęła w czeluściach kuchni. Nikt nie przetłumaczył obcokrajowcom, co babsko wykrzykiwało, ale ci mimo wszystko ze zmieszanymi minami chyłkiem czmychnęli ze spelunki. Było mi wstyd. Zresztą nie pierwszy raz brałam winę na siebie.

Wtedy właśnie zastanawiałam się, czy „koszer” była obozowa breja, o którą walczyli w Auschwitz ich przodkowie i mój dziadek. Jak się żyło na polewce z trawy i szczurzych fekaliów, o której wspomniał kiedyś Stanisław, słodząc rosyjską, pozłacaną łyżeczką herbatę z cytryną. Mieszając płyn, walił już tą łyżeczką o szklankę tak głośno, jakby chciał za wszelką cenę zagłuszyć to, co padło z jego ust, i moją błyskawiczną mentalną pogoń za lichym skrawkiem tamtego świata, który próbowałam sobie wyobrazić. Jako dziecko zadałam mu kiedyś pytanie, dlaczego nie ma żadnych zdjęć z obozu, bo chciałabym zobaczyć. Gdy byłam duża, często mi to przypominał.

A jednak ze strzępków obozowych relacji Stanisława, o dziwo, najdokładniej zapamiętałam tę związaną z jedzeniem, a nie głodem, tę pozytywną. Zresztą Stanisław sam mi kiedyś powiedział, że z piekła najwyraźniej pamięta się ludzkie odruchy. To była historia o dobrym Niemcu, który kładł dla więźniów kromki chleba na belce przy latrynie. Choć dziadek nie wspomniał o jego wyglądzie nic ponad to, że był blondynem, to ja wyobrażałam go sobie bardzo szczegółowo. Jego twarz delikatną, choć znaczoną bliznami (przypominającymi dzisiejsze skaryfikacje), cienkie, lekko przetłuszczone, płowe włosy z przystrzyżoną równo grzywką, szkliste, zielonkawe oczy. Niemiec chował ten chleb tylko dla Polaków: dziadka i jego dwóch towarzyszy niedoli, którzy pracowali nieopodal. Stanisław jako jedyny z całej trójki go nie zjadał (a może zjadał tylko niektóre kromki). Z nadprogramowych porcji lepił kulki do różańca. Potem, gdy ważył dużo mniej niż ja teraz, gdy trawiły go robaki, a wreszcie tyfus, ten różaniec go wybawił. „Różaniec uratował mi życie”, mawiał. A wszyscy sądzili, że to przenośnia, że ocaliła go modlitwa i wiara (a wiara, jak się przekonałam, czyni cuda. Metafory zaś są domeną, jeśli nie domem Polaków). Nikomu nie przyszło do głowy, że on go po prostu zjadł, że to takie dosłowne. „Tam, gdzie jest głód, tam nie ma miejsca na metafory”, powtarzał często, zwłaszcza wtedy, gdy uraził kogoś dosadnością opisów czy radykalizmem poglądów. Ale chyba nie podzielał opinii, że „pisanie wierszy po Oświęcimiu jest barbarzyństwem”. Sporo myślałam o tym w czasie studiów, ale nigdy z nim o tym nie porozmawiałam, podobnie jak o wielu innych sprawach, na które teraz za późno. Dużo czytał, także poezję, choć rzadko byłam tego świadkiem (zobaczyć kogoś z tomikiem w dłoniach to trochę tak, jak nakryć go w intymnej sytuacji). Gdy byłam już nastolatką, na jego szafce nocnej znalazłam cienką pomarańczową książeczkę przyduszoną opasłymi historycznymi tomiszczami, spod których ją wydostałam. Uznałabym, że to jakiś mój licealny bryk, gdyby nie stary, zmatowiały papier i wyraźnie zaakcentowany na okładce wyraz: „niepokój” (nie tylko tytuł tej książki od razu wywołał we mnie jakiś lęk). Sięgnęłam po nią jak zahipnotyzowana. Powitała mnie dedykacja: „Panu Stanisławowi, który ma na imię jak mój brat i mógłby nim być, Tadeusz Różewicz”. Byłam przejęta. Nicowałam autograf. Gładziłam palcem. Poprosiłam potem dziadka, by wybrał jeden z wierszy i przeczytał mi go na głos. Choć rzadko był skory do takich interakcji, wtedy bez słowa przysiadł na brzegu łóżka, nasunął na nos okulary do czytania, otworzył tomik i zaczął deklamować:

– „Mam dwadzieścia cztery lata, ocalałem, prowadzony na rzeź”… To o mnie. – Oderwał wzrok od kartki. – Ten wiersz jest o mnie. – Spojrzał znad okularów, jakby chcąc się upewnić, czy dobrze usłyszałam.

Tę chwilę zapamiętam jako jedną z nielicznych momentów naszej prawdziwej i wielkiej bliskości. Zarówno wiersz, jak i wyznanie Stanisława były dla mnie na tyle poruszające, że nie umiałam go wtedy zapytać, czy naprawdę o nim napisał poeta. A tak naiwnie wtedy pomyślałam, mając w głowie tekst dedykacji.

Dwa lata później, na maturze, wylosowałam do analizy właśnie ten utwór. Pracę zaczęłam zdaniem: „Różewicz napisał wiersz o moim dziadku”. Nie pamiętam, co było dalej, bo pisało się samo. Zdałam celująco.

A teraz znowu poczułam niepokój. Tym razem jednak zawiniłam:

– Przepraszam, czy zgłaszała pani wcześniej specjalny posiłek? – Zaszła mnie od tyłu znajoma stewardesa.

Teraz wydała mi się mniej urodziwa. Jej złość przebijała wyraźnie przez maskę nieskazitelnego makijażu wykonanego bezcłowymi kosmetykami (wreszcie zobaczyłam ilustrację powiedzenia „złość piękności szkodzi”).

– Yyy?

– Czy zamawiała pani koszerny posiłek in advance? Według mojej rozpiski ma pani posiłek regularny.

– Hm… możliwe, że o tym zapomniałam… – Zrobiłam najgłupszą z możliwych min.

– Przykro mi – stężała. – Muszę zamienić dania. Mam ściśle wyliczoną liczbę zestawów i teraz mi brakuje.

Wiedziałam, że uważa mnie za głupią gojkę, której zamarzyły się eksperymenty (zaraz, zaraz, ja nią jestem!). Nie zamierzałam jednak dać jej satysfakcji i szłam w zaparte.

– A ten pan, po lewej. – Wskazałam rząd grubasa. – Jego pani nie pytała?

– Nie rozumiem. O co?

– O posiłek. Może jemu pani wymieni, bo jeszcze nie zaczął. Śpi. Ja już, jakby to ująć, napoczęłam. – Zaczerwieniłam się po uszy, coraz wolniej skubiąc suchar.

– Ten pan jest z całą grupą, która właśnie te posiłki zamówiła. Mam wyraźnie zapisane. – Tu zerknęła na swoją karteczkę. – Tom-Je-hu-da-Roth-shield-ko-sher – przesylabizowała z trudem.

– To on jest Żydem? – ciągnęłam to kuriozalne przesłuchanie, wystawiając na próbę cierpliwość kobiety zwisającej z mojego oparcia i tak stanowczo za długo.

– Nie jestem upoważniona do udzielania takich informacji – rzuciła wściekle, po czym jednym sprawnym ruchem wyrwała mi otwarty kartonik i pognała z nim na dziób maszyny (a co z hologramem, halo? jak wyczaruje pani święty hologram od rabina?).

Tego się jednak nie spodziewałam! Żeby wyrwać mi z ust jedzenie tylko dlatego, że jest koszerne? Co za paranoja! Wspomniałam z ironią krakowską scenę w „żydowskiej” knajpie. Nie zamierzałam biec za stewardesą, choć jej trucht w czerwonych lakierkach wyraźnie do tego prowokował. Odwróciłam się, żeby sprawdzić, czy chasydzi ostrzą już na mnie noże, ale żaden z nich nawet nie spojrzał w moim kierunku (potem się dowiedziałam, że nawet gdyby chciał, toby nie mógł). Za to byli zajęci krzątaniną i wykonywaniem bardzo dziwnych ruchów.

– Dzikusy – zżymała się na widok tego spektaklu krzepka sześćdziesięciolatka za mną. – Nieokrzesane brudasy – kontynuowała na głos, rozsiewając przy tym duszną woń drogiego pudru.

Właśnie w momencie, gdy chasydzi powinni przystąpić do posiłku, zaczęli po kolei wstawać ze swoich miejsc i wyciągać jakieś dziwne sprzęty z bagażu. Tłok był coraz większy, a gwar przypominał bardziej ten na azjatyckim suku niż na sterylnym pokładzie dobrze kontrolowanym przez kobiety w małych krwistych czapeczkach i spódniczkach w tym samym kolorze. Chasydzi zaczęli zdejmować swoje chałaty, zakasywać rękawy koszul i owijać przedramiona szerokimi czarnymi rzemieniami, które prowadziły prosto do czarnych drewnianych stożkowatych klocków, umieszczonych na czole bądź rękach. Wyglądało to jak wielka kosmiczna transfuzja, zwłaszcza na wysokości dziesięciu tysięcy metrów. Czarne piramidki przytroczone do głów, przypominające kształtem azteckie świątynie, wydawały się jakimiś magicznymi antenkami, za których pośrednictwem łączyli się z absolutem. Oczywiście w chwili takiej szczególnej łączności za nic mieli pokrzykującą i nerwowo podskakującą załogę podniebnego statku (teraz zrozumiałam początkowe podenerwowanie stewardes na widok grupy w czarnych chałatach i kapeluszach), która kazała im czym prędzej siadać i zapinać pasy, bo wchodzimy w strefę turbulencji. Ale czym są turbulencje wobec transcendencji? No czym?

Mężczyźni niewzruszenie trwali w przybranych pozach – jedni kiwając się z klockami na głowach, inni kiwając się nad Torą i w natchnieniu szepcząc jej słowa nad zestawami spożywczymi typu „kosher” (być może także nad świeżo wyrwanym mi z gardła pakiecikiem). Wyglądało na to, że bezapelacyjnie zapanowali nad samolotem mimo wzburzenia wielu pasażerów. A także mimo coraz silniejszych wstrząsów maszyny. I nawet, gdy solidnie rzucało od prawej do lewej, a wokół słychać było chrzęst kościstych miednic uderzających o twarde rzędy foteli, ich rude, czarne i popielate brody nie przestawały drgać w rytm wypluwanej naprędce modlitwy. Nigdy wcześniej nie widziałam ich z bliska. A przecież mogłabym ich widywać na ulicach swojego miasta, cudzego miasta, polskiego miasta. Dziadek, wspominając o nich, jakby odsłaniał przede mną zakurzone pocztówki z przeszłości, karty dawnego albumu, przekładane pergaminem. Ale zaraz potem gwałtownie je chował z rodzajem dziwnej goryczy. Pewnie dlatego byli teraz dla mnie egzotyczni i swojscy zarazem. Tak odlegli i obcy, a w niewytłumaczalny sposób bliscy. Krewni, „zagubiona rodzina”. Ogarnęła mnie nagła nostalgia za czymś, czego już nie ma, za jakimś ważnym elementem, nienaturalnie wyszarpanym z naszej rzeczywistości. I byłam pewna, że to ten sam rodzaj smutku, który przemykał chyłkiem przez twarz Stanisława. Był to żal połączony z wyrzutami sumienia. Nie rozumiałam tego uczucia, a mimo to wiedziałam, że stało się ono integralną częścią mnie samej. I to dużo wcześniej.

– Powinni nadal chodzić po naszych krzywych chodnikach, a nie walczyć z grawitacją na pokładzie samolotu do Nowego Jorku – zakłopotana jeszcze raz zerknęłam za siebie na sprawiające wrażenie prymitywnych obrzędy chasydów, na ich znajome, „polsko” wyglądające twarze, blade oblicza Aszkenazyjczyków, szare i mętne oczy wypalone czerwcowym słońcem… W te same oczy patrzył mój dziadek. A potem patrzył już tylko w puste oczodoły za barakiem.

– A ja im jeszcze wyżeram sucharki… – szepnęłam ze ściśniętym gardłem.

***

Szliśmy Kupiecką. Wokół panował odświętny spokój. Różowa łuna powlekała szyby mijanych witryn, które błyszczały jak choinkowe bombki. Kwadratowe litery okolicznych szyldów układały się w hieratyczne złote warkocze tajemniczych dla mnie wyrazów. Nie zaczynały się i nie kończyły. Po obu stronach ulicy tworzyły korytarz, którym przemieszczaliśmy się swobodnie jak po lśniącym sznurku. A może to on sam nas przesuwał? Coś drgnęło pod stopami i droga zaczęła sunąć do przodu niczym ogromna elektryczna bieżnia w centrum dziewiętnastowiecznego miasteczka. Przestałam ruszać nogami, choć przesuwałam się do przodu. Ulica była bezludna. Gdzieś z oddali, jakby z zawieszonych wysoko głośników, dał się słyszeć tłumiony gwar. Zupełnie tak, jakby ktoś włączył taśmę z muzyką dawnego miasteczka: urwane śmiechy, szmer dalekich rozmów, przejeżdżająca obok dorożka, świst bata, terkot kół, klekot kopyt uderzających o drewniany chodnik. I choć nie mijali nas żadni ludzie, wyraźnie czułam ich obecność. Gdy tak szliśmy handlowym tunelem wydrążonym w bryle miasta, poczułam tę charakterystyczną, zwierzęcą woń. Bieżnia się zatrzymała, a melodia miasta wybrzmiała ostatnimi nutami. Zobaczyłam, że z okolicznych okien i portali wystają włochate głowy zwierząt o barwie herbatników.

To były wielbłądy. Senne, znieruchomiałe. Ich lśniące oczy gubiły się w kołtuniastej, sfilcowanej sierści. Wyglądały jak pluszowe. Przez chwilę nie byłam pewna, czy nie są to tylko miękkie zabawki gigantycznych rozmiarów, ale wtedy jeden z nich wychylił w moim kierunku łeb, gubiąc czarny kapelusz z dużym rondem. Widziałam, jak podmuch wiatru toczy nakrycie głowy w koronie zeschłych liści niby kulisty suchy krzak z westernów, który raz po raz przemyka przez pustynne pustkowie. Spiralnym ruchem odfruwał coraz dalej i dalej, by wreszcie całkiem zniknąć. Tymczasem wielbłąd trwał nieruchomo i gapił się na mnie dużymi, błyszczącymi ślepiami pluszowego misia z PRL-u. I wtedy spostrzegłam, że zaczyna mu rosnąć sierść. Z minuty na minutę stawała się dłuższa i gęstsza. Nagle zamiast złotym runem była szklaną watą, zaczęła się mienić srebrem niczym broda starca, puchła i rozsypywała się jak mydlana piana, wydostając się w niekontrolowany sposób ze szpar w futrynach. Jakby na zapleczu miejskiej scenografii tej żydowskiej ulicy ktoś uruchomił wielką maszynę do baniek. Wszystko zaczęło się pokrywać blaskiem. Zachciało mi się pić.

– Tu nie ma wody – wyjaśnił Stanisław. – Nie pij, bo może ci zastygnąć w gardle. Jest tylko stopione złoto.

– Jak to złoto? – zapytałam zdziwiona, choć przecież wszystko wokół błyszczało.

– Oni topią zęby – odparł Stanisław.

– Zęby?

– Nie myśl o tym. Sny o zębach to śmierć. Wracamy. Szybko. – Szarpnął mnie za rękę.

– Może dlatego je topią? Żeby mi się nie przyśniły w całości? – zdążyłam zapytać, ale nie usłyszałam już żadnej odpowiedzi.

Znaleźliśmy się na zielonych połaciach pięknego pałacowego kompleksu. W alejce strzelistych róż biegały damy w białych koronkowych sukniach, z wysoko upiętymi fryzurami. Nie mogłam dostrzec ich twarzy. Niektóre z nich kołysały dziecięce wózki w cieniu ażurowej altanki. Wyglądało to jak kadr z Nocy i dni, ale zaraz pojawił się zgrzyt w postaci ogromnych kolorowych motyli i helowego balonu w kształcie jednorożca. Nic mnie jednak nie dziwiło. Wszystko wyglądało tak, jak powinno było wyglądać. Także wysoka brama do parku, złożona z kolorowych szybek, która przypominała mi tę z ekranizacji Akademii Pana Kleksa. W zasadzie park był podobny do tamtego. I do jeszcze jakiegoś, w którym kiedyś byłam, a którego teraz nie mogłam sobie przypomnieć. Usiadłam na żeliwnej ławeczce i obserwowałam dzieci bawiące się obok lalką z kordonku. Szarpały ją nieludzko, głośno krzycząc: „Moje, moje, moje”. Czekałam w skupieniu, kiedy wreszcie rozedrą ją na strzępy. Ale wtedy dobiegł mnie z oddali ochrypły głos, zawodzący żydowską kołysankę. Rozejrzałam się wokoło, jednak nigdzie nie było śladu tego, kto śpiewał, a zamiast przejmującego brzmienia dały się teraz słyszeć spokojne takty popularnej kołysanki Ta Dorotka, śpiewanej na kilka radosnych, dziecięcych głosików. Ale zaraz, czy to nie jest znakomity temat na doktorat? Kołysanka w getcie? Żydowska melodia dziecięca w okupowanej Warszawie – czy już ktoś to chwycił, zbadał, wykorzystał? Doskonałe, może powinnam otworzyć przewód!

Spojrzałam na swoje stopy w czerwonych sandałach i cienkich pończoszkach i nagle przypomniałam sobie, że sama przecież jestem jeszcze dzieckiem. I natychmiast zawstydziłam się tego pomysłu. Poczułam, że był niestosowny, głupi, zuchwały, że powinnam jak najszybciej stąd odejść, zatkać uszy, zapomnieć, schować się do króliczej nory.

I gdy odrywałam głowę od soczystego trawnika, kilka metrów nad naszymi głowami dostrzegłam bogato złocony rydwan zaprzężony w dwa białe pegazy. Bardzo dokładnie widziałam pękate podbrzusza i mocne pęciny zwierząt, które bezszelestnie galopowały po niebie, jakby były tylko papierową makietą, nieożywionym fragmentem wyciętym z fresku Luki Giordana.

Podczas gdy zaprzęg sunął majestatycznie w kłębach chmur o konsystencji mydlanej piany, z jego wnętrza zaczęło się coś sypać prosto na moją głowę. Małe wirujące punkciki sunęły w moim kierunku, gdy podniosłam do góry ramiona i próbowałam je złapać, skacząc w dziecięcym ożywieniu. Nie byłam pewna, czy to płatki tych ogromnych ogrodowych róż, czy może te magiczne piegi z tabakierki Kleksa, które zawsze chciałam posiąść.

– Dziadku, czy Pan Kleks był Żydem? – usłyszałam jakby nie swój głos, który mnie znowu speszył.

Ale Stanisława nie było obok. Nie było już nikogo. Otrząsnęłam się z nieprzyjemnego, obezwładniającego wrażenia i szybko przymknęłam powieki, wystawiając ku niebu twarz. Miękkie konfetti przyjemnie muskało moje policzki. Stałam tak w zapomnieniu, gdy niespodziewanie ktoś wymierzył mi bolesnego kuksańca w żebra.

– Przestań natychmiast! Przestań. To popiół! – usłyszałam za sobą zdenerwowany głos Stanisława. – Wielbłądy płoną. Nie wkładaj rączek do buzi.

Redakcja: Joanna Mika

Projekt okładki: TANT (BROKENFINGAZ)

Zdjęcie wykonano dzięki uprzejmości Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.

Skład i łamanie: Dariusz Ziach

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-391 Warszawa, al. 3 Maja 12

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-3250-7

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.