Copyright © by Maria Nurowska, 2009

Wydanie III

Warszawa 2009

MARIA NUROWSKA

autorka powieści i dramatów. Wydała ponad dwadzieścia książek, m.in. Listy miłości (1991), sagę Panny i wdowy (1991–1993), Rosyjskiego kochanka (1996), Miłośnicę (1999), Niemiecki taniec (2000), opowieść biograficzną o Ryszardzie Kuklińskim Mój przyjacieł zdrajca (2004), trylogię ukraińską: Imię twoje… (2003), Powrót do Lwowa (2005), Dwie miłości (2006) oraz wspomnienia Księżyc nad Zakopanem (2006). W 2008 roku nakładem W.A.B. ukazała się książka biograficzna Anders, w 2009 – najnowsza powieść Sprawa Niny S. Powieści Marii Nurowskiej zostały przetłumaczone na dwanaście języków, w tym chiński i koreański. We Francji i w Niemczech były bestsellerami.

Nienasycony Czasie, stępiaj lwie pazury,

Każ ziemi, niech pożera najmilsze swe dzieci

William Shakespeare, Sonet 19

(przeł. Stanisław Barańczak)

Wiem, co się stało. Wiem także, gdzie jestem. Widziałam tamten samochód, a jednak nie zdjęłam nogi z gazu. Dlaczego… To jedno nie jest dla mnie jasne. Przecież ani przez chwilę nie pomyślałam o samobójstwie. Więc dlaczego… Powinnam była przyhamować, aby on zdążył uciec na swój pas. To była jedyna szansa na ocalenie. Ale tego nie uczyniłam. Może dlatego że jestem słabym kierowcą, a może tak się wczułam w rolę, że postanowiłam grać do końca, nawet swoją śmierć.

Chciałam uciec, to prawda, wiele razy o tym myślałam, żeby schować się gdzieś przed wszystkimi, żeby schować się nawet przed sobą. I udało mi się. Znalazłam sobie kryjówkę. Moje zamknięte powieki daj ą mi poczucie bezpieczeństwa. Słyszę wszystko, co się dzieje dookoła, kontroluję sytuację. Rozpoznaję kroki, wiem, kto do mnie idzie, lekarz, pielęgniarka, moja mama, wreszcie on we własnej osobie. Tylko jej kroków nie słyszę… Tak postanowiłam, porzucę swoją kryjówkę, kiedy ona do mnie przyjdzie, ani wcześniej, ani później. Ona wejdzie, stanie przy moim łóżku. A ja uniosę powieki i spojrzymy sobie w oczy. Do tego czasu muszę grać tę jedną z najtrudniejszych ról. Tym razem widzami są profesjonaliści, lekarze, którzy mają pełną kontrolę nad moim ciałem. Podłączone zostało do różnych aparatów. Na szczęście nie wymyślono jeszcze takiego sprzętu, który kontrolowałby duszę. Więc jestem bezpieczna. Muszę tylko uważać, by nie poruszać oczyma, by nie drgnęła mi powieka, kiedy ktoś przebywa w pobliżu. Najważniejsze, że znowu gram. I mam poczucie, iż w pełni panuję nad rolą i nad widzami. Sądziłam, że to już nie nastąpi, że lęk przed wejściem na scenę nie opuści mnie już nigdy.

Teatr od dzieciństwa był moim przeznaczeniem. Jako mała dziewczynka bawiłam się w teatr. Pierwszymi widzami były moje lalki. Sadzałam je rzędem na kanapie i odgrywałam przed nimi przedstawienie. Najczęściej przebierałam się w suknie mamy. Potem, jako licealistka, myśląc już całkiem poważnie o zdawaniu do Szkoły Teatralnej, jeździłam na wszystkie ważniejsze spektakle do Warszawy. Jeździliśmy oboje z Darkiem. W naszym miasteczku nie było teatru, a ten najbliższy był teatrem tylko z nazwy.

– Same miernoty – stwierdzał Darek, bardzo surowy w swoich ocenach. Jedynym aktorem, którego naprawdę cenił, był Tadeusz Łącki.

– To jest ktoś – mówił – kto mógłby stanąć obok Laurence’a Oliviera, a reszta to miernoty.

Mimo że byliśmy rówieśnikami, uważałam Darka za autorytet, wydawał mi się bardzo mądry, a przynajmniej mądrzejszy ode mnie. Najpierw połączyło nas zamiłowanie do teatru, a potem, jak to się w szkole mówiło, zaczęliśmy ze sobą chodzić. Ale inaczej to wyglądało, niż sobie wyobrażałam. Przyjaciółki zwierzały mi się, jak wyglądają ich randki, i mowa była nie tylko o pocałunkach, także o dużo bliższej zażyłości. Te opowieści działały na moją wyobraźnię, ale Darek zupełnie nie był tego świadom. Wyglądało na to, że chodzenie ze mną traktuje dosłownie, jako… spacerowanie. Kiedy szliśmy razem, niemal musiałam biec, bo stawiał duże kroki. Odprowadzał mnie do domu, rozwalał się na moim tapczaniku i zaczynał opowiadać o swoich przemyśleniach na temat świata i ludzi. Właściwie nie wiadomo było, czy jesteśmy parą; Darek nie uczynił nigdy wobec mnie żadnego osobistego gestu. Nie przytulił mnie, co więc mówić o pocałowaniu. A tego oczekiwałam.

– Czy ja ci się podobam? – spytałam go wreszcie, przerywając w pół słowa jakiś jego wywód.

Spojrzał na mnie.

– Co przez to rozumiesz?

– No… czy… czy jestem dla ciebie kobietą… -wyjąkałam.

– Kobietą? – powtórzył niemal z odrazą. – Co ja bym z tobą robił, jakbyś była kobietą!

Zbiło mnie to z tropu. Zaczęło mi się zbierać na płacz.

– To kim dla ciebie jestem?

– Ty to ty – odparł i wrócił do poprzedniej myśli.

Trudno mi teraz powiedzieć, czy byłam w nim zakochana, z pewnością był mi kimś bliskim, bliższym niż inni chłopcy, których znałam. Tylko z nim wyobrażałam sobie scenę, w której oboje jesteśmy nadzy. Jemu pozwoliłabym się dotknąć. Ale on wyraźnie nie był tym zainteresowany. Nawet podczas naszych wypraw do Warszawy, kiedy wiele godzin spędzaliśmy w pociągu, często sami w przedziale. W końcu domyśliłam się, iż Darek pewnie boi się kompromitacji, pożerała go przecież ambicja, a w sprawach seksu oboje byliśmy zieloni. Postanowiłam więc wziąć wszystko w swoje ręce. Przygotowywaliśmy się do matury i Darek spędzał u mnie całe noce. Kiedyś nad ranem odłożyłam książkę.

– Boisz się? – spytałam zaczepnie.

– Ja?

– Ty!

Patrzyliśmy sobie w oczy.

– Czego miałbym się niby bać?

– Kochać się ze mną.

Zrobił taką minę, że musiałam się roześmiać. Teraz ja byłam od niego mądrzejsza, czy raczej dojrzalsza, i mimo że nie miałam żadnego doświadczenia, intuicja mi podpowiadała, jak mam się zachowywać. Potem już oboje wiedzieliśmy, co trzeba robić. Gdzieś tam w głębi czułam jednak rozczarowanie.

Kroki. To jego kroki. Przychodzi kilka razy dziennie. Siada i mówi do mnie. Czy kocham tego mężczyznę?

Zdałam do Szkoły Teatralnej w Warszawie. Darek dostał się na wydział filozofii. Wspólnie wynajęliśmy niedrogą kawalerkę w nowym osiedlu, daleko od Śródmieścia. Można było przypuszczać, że moje życie toczy się według planu. Zamieszkałam z chłopakiem, który miał zostać moim mężem, a ja przygotowywałam się do zawodu aktorki. To też było przecież dawno zaplanowane. Ale pewnego dnia wszystko się zachwiało. Byłam wtedy na trzecim roku studiów. Tuż po zajęciach podszedł do mnie mój profesor.

– Olu, przyglądam ci się od dłuższego czasu. Co byś na to powiedziała, gdybym zaproponował ci rolę w spektaklu, który teraz reżyseruję?

Chyba się zaczerwieniłam.

– Nie wiem, panie profesorze, czy sobie poradzę.

– Ale ja wiem – odrzekł zdecydowanie. – Potrzebuję twojej świeżości, twojego entuzjazmu…

Nie wiedziałam wtedy, że te słowa przypieczętują mój los.

Że on mi proponuje rolę, której nie potrafię sprostać. Przecież dlatego tu teraz jestem…

Ale wtedy nie miałam o tym pojęcia. Wpadłam do kawalerki na wpół przytomna z emocji.

– Darek! Dostałam rolę! Rolę Iriny w Trzech siostrach! Reżyserem będzie Zygmunt Kmita!

– Przecież się dopiero uczysz! – odrzekł niemal niechętnie.

Bardzo mnie zranił jego brak entuzjazmu, sądziłam, że się będzie cieszył razem ze mną. Nie liczyłam na to, że wpadnie w euforię, ale nie musiał też robić takiej miny, jakbym powiedziała nie wiem jaką bzdurę. To było takie wyróżnienie! Miałam wystąpić z profesjonalnymi aktorami, i to od razu w jednej z głównych ról! Co prawda w Trzech siostrach mogłam zagrać tylko Irinę, bo przecież nie Anfisę… Irina! Boże, niemal nie mogłam uwierzyć, że dano mi tę rolę. Że on mi ją dał, mój profesor.

Na trzecim roku oprócz mnie było kilkanaście innych studentek i wszystkie marzyły o takiej roli. Wielu z nich nie dorównywałam urodą, a prawdę powiedziawszy, one wszystkie były ode mnie ładniejsze. Taka Justyna Kalinowska albo Marzenka Bielecka; obie miały bardzo piękne twarze. A jakie figury! To oczywiście nie jest najważniejsze, ale talentu też im nie brakowało. Justyna była zresztą ulubienicą większości profesorów, zawsze ją wybierano do głównych ról w szkolnych przedstawieniach. I naraz wybór Kmity padł właśnie na mnie. Powinnam skakać pod sufit, a Darek razem ze mną. Ale on miał taką minę, jakby go nagle rozbolał ząb.

– Co z tego, że się dopiero uczę? – spytałam niemal wrogo, myśląc jednocześnie, że już się nie rozumiemy tak dobrze jak kiedyś, że nasze drogi się rozchodzą.

– To, że studentowi pierwszego roku politechniki nie proponuje się wykonania projektu mostu, bo taki most się może zawalić.

Patrzyłam na niego w osłupieniu.

– Nie studiuję na politechnice, ale w Szkole Teatralnej! I nie na pierwszym roku, ale na trzecim!

– Niemniej studiujesz! Jeszcze studiujesz!

Było coś takiego w jego głosie, że przez chwilę poczułam lęk. Może on ma rację, może widzi coś, czego ja nie dostrzegłam? Jakieś ukryte niebezpieczeństwo.

No bo chyba nie myśli, że się potknę albo zapomnę tekstu… A może to zwyczajna zazdrość, że zaczynam iść w górę, że dostałam rolę, podczas gdy on ciągle jest tylko studentem.

– Mówisz tak, bo jesteś zazdrosny – powiedziałam wreszcie.

Parsknął śmiechem.

– O kogo mam być zazdrosny? O tego karła?

Musiał dostrzec, że nie bardzo rozumiem, o co mu chodzi, bo dodał:

– Ten twój reżyser, niby taki przystojny, a ma za duży łeb w stosunku do reszty. Jak karzeł!

Więc tak zrozumiał moje słowa! Wtedy nie myślałam o Zygmuncie jak o mężczyźnie, wtedy był dla mnie wyłącznie profesorem i reżyserem sztuki, w której miałam zadebiutować.

Wkraczałam w inny świat. W domu Prozorowów nakrywano stół do śniadania, Olga, w granatowym stroju nauczycielki, poprawiała zeszyty, chodząc po pokoju, Masza, w czarnej sukni, z kapeluszem na kolanach, siedziała i czytała książkę, a Irina, w białej, stała zamyślona. Więc stałam zamyślona w tej białej sukni i byłam Iriną. Przylegałam do niej całą sobą, ciasny staniczek z koronką opinał jej, nie moje piersi, a pod moją czaszką przepływały jej myśli. Rzeczywistość z wolna odchodziła, a ja coraz bardziej zespalałam się z postacią, którą miałam zagrać. Nie zostawiłam sobie żadnego marginesu, bo nikt mi nie powiedział, że tak trzeba. Myślałam, że należy siebie oddać ze wszystkim, a nie tylko wypożyczyć.

Kiedy z ust aktorki grającej Olgę, sławnej zresztą mojej koleżanki, padły słowa:

– Pamiętam, kiedy ojca nieśli, grała orkiestra, potem te salwy na cmentarzu. Ojciec był generałem, dowódcą brygady, a jednak ludzi przyszło niewiele. Co prawda, deszcz wtedy padał. Deszcz i śnieg.¹

Więc kiedy ona umilkła, Irina powiedziała:

– Po co wspominać!

Stała oparta plecami o kolumnę, a jej oczy zasnuwała nostalgia. „Po co wspominać” – to jedno zdanie, wypowiedziane z westchnieniem, zmieniło całe moje dotychczasowe życie, sprawiło, że rozminęłam się z dziewczyną, którą byłam do tej pory. Już jej nie rozumiałam. Nie mogłam pojąć, po co się tak miota, po co się tak śpieszy, by zdążyć na zajęcia z dykcji, a potem kupuje w sklepie bułki, twarożek, żółty ser. I jeszcze zatłoczony do granic możliwości autobus. Irina by nim nie jechała, bo wtedy takiego autobusu nie było. Irina nie chodziłaby też do łóżka z Darkiem. Więc i ja robiłam to coraz rzadziej, aż wreszcie tego zaniechałam.

– Nie – mówiłam, napotykając jego pytający wzrok. – Teraz mam premierę.

– Będziesz miała niejedną – odpowiadał.

– Ale ta jest pierwsza, najważniejsza. Jaką mnie teraz zobaczą, taką już dla nich zostanę, zdolna albo niezdolna!

– Właśnie! – wykrzyknął. – I będzie to zasługa tego karła!

– Nie nazywaj tak pana Kmity! – oburzyłam się.

– Pan Kmita! Mierny aktor i taki sam reżyser. Jedzie na jakiejś tam opinii, a może to ta jego wiecznie uśmiechnięta gęba!

– Za co tak go nienawidzisz?

Wzruszył ramionami.

– Nic do niego nie mam, byle tylko ciebie zostawił w spokoju.

– Dał mi szansę.

– Dał szansę sobie! Nie rozumiesz, dlaczego on to robi? Potrzebna mu nowa twarz. Chce tym zwrócić uwagę na siebie, na swój spektakl.

Teraz ja wzruszyłam ramionami.

– Przecież grają w nim same gwiazdy. Właśnie zaangażowanie kogoś tak niedoświadczonego jak ja to dla niego ryzyko, większe jeszcze niż dla mnie.

– Głupia jesteś! Niech się ten twój most zawala, sama się o to prosisz!

Nie brałam do siebie tych wszystkich gorzkich słów.

Darek zachowywał się po prostu jak zazdrosny mężczyzna i trochę mnie to śmieszyło. Bo gdzie mi tam do takiego człowieka jak Zygmunt Kmita! To znaczy… ja go wcale nie idealizowałam. Nie uważałam go za wybitnego aktora. Był chyba lepszym pedagogiem niż odtwórcą. Dokładnie wiedział, jak trzeba grać, co wcale nie znaczyło, że to potrafił. Jako Hamlet mnie nie zachwycił, ale mówił o tej roli porywająco. Gdyby nie uszczypliwe uwagi Darka, pewnie bym się nawet nie zastanawiała nad jego powierzchownością. Po awanturze z moim chłopakiem przyjrzałam się Kmicie podczas próby. Miał na sobie czarny golf i sztruksowe spodnie, mocno ściągnięte w pasie. Z pewnością poświęcał dużo czasu, by zachować szczupłą sylwetkę. Mówił zresztą o tym w wywiadach. Że nie boi się śmierci, jej nadejście traktuje jako coś nieuchronnego. Obawia się natomiast zniedołężnienia, braku formy. Więc chodzi na siłownię, grywa w tenisa. I to było widać. Głupie gadanie Darka przeszkadzało mi, odciągało od tego, co najważniejsze. A najważniejsza była ona, Irina. Przyznawałam jej we wszystkim rację.

Powiedziała o Maszy, że wyszła za mąż, mając osiemnaście lat, bo Kułygin wydawał jej się kimś najmądrzejszym na świecie. A potem przestał jej się takim wydawać. Z pewnością był dobrym człowiekiem, ale nie najmądrzejszym. To się odnosiło także do mojego życia. On już też przestał być najmądrzejszy, mój chłopak. I chyba nie był już moim chłopakiem, bo do świata, do którego przystałam, nie miał wstępu. Bezkarnie mógł się w nim poruszać jedynie ktoś, kto ten świat reżyserował.

– Olu, mówi pani za cicho, nikt pani nie usłyszy w dalszych rzędach!

– Wydaje mi się, że Irina powinna mówić cicho – odrzekłam, pokonując zmieszanie.

– To proszę to tak zagrać – usłyszałam w odpowiedzi. – Proszę zagrać głośno jej ciche mówienie!

Była to chyba najważniejsza wskazówka, jaką od niego otrzymałam. Tak postanowiłam zagrać tę rolę. A właściwie, czy ja w ogóle grałam? Ja przecież byłam nią…

Dzień premiery. Dziwne, ale nie czułam tremy. Widziałam napięte twarze moich partnerów i dziwiłam się, że sama jestem taka obojętna. Jakby to wszystko mnie nie dotyczyło i jakbym to nie ja miała za chwilę po raz pierwszy w życiu wejść na prawdziwą scenę. Weszłam, a raczej pojawiła się na niej Irina. Akt pierwszy, akt drugi…

– Do Moskwy, do Moskwy, do Moskwy – mówiła Irina. A potem wygłosiła ostatnią swoją kwestię: – Przyjdzie czas i ludzie dowiedzą się, po co to wszystko, po co te cierpienia, nie będzie żadnych tajemnic, a na razie trzeba żyć…

I już garderoba. Nie myślę o niczym. Czy wypadłam dobrze, średnio czy fatalnie. I dla kogo przeznaczone były te brawa, wywoływanie na scenę, raz, drugi, trzeci. Dziesiąty. Powinnam teraz zdjąć teatralny kostium, białą suknię ze staniczkiem obszytym koronką, ale tak do mnie przylega. Wchodzi on, reżyser.

– Nieźle, Olu.

Patrzymy na siebie z uśmiechem. Rzeczywiście ma trochę za dużą głowę, myślę jakoś tak leniwie,jakby połową mózgu. I jeszcze ktoś wchodzi. Wiem, kto to jest. Adam Jałowiecki, tak zwany wybitny krytyk pisujący do ważnej gazety. Obaj panowie się chyba nie lubią, bo Kmita składa chłodny ukłon i wychodzi.

– Pani Aleksandro – mówi krytyk. – Gdybym był młodszy, przyklęknąłbym na kolano, a tak chylę tylko czoło. Była pani najlepszą Iriną, jaką oglądałem w swoim długim życiu. Masz, dziecko, niezwykły talent, nie pozwól nikomu go zniszczyć. Troszkę za wcześnie pani zaczęła, trudno. Od razu znalazła się pani w teatralnym niebie.

Ale tutaj z nieba do piekła droga bardzo bliska. Niech pani uważa. I wybiera z rozwagą propozycje. Myślę, że jedno spotkanie z naszym reżyserem na razie wystarczy. Gdyby chciał więcej, niech go pani przegoni.

– To mój nauczyciel – odpowiedziałam urażona.

– I w tym całe nieszczęście.

Czego on ode mnie chce, po co to wszystko mówi? – myślałam z niechęcią. – Lepiej, żeby sobie poszedł.

– O nie – słyszę jego głos. – Tak łatwo się pani mnie nie pozbędzie. Jestem jak człowiek, któremu po czterdziestu dniach na pustyni bez kropli wody podano kielich wina.

– Już by pan dawno nie żył! – roześmiałam się.

– Więc wskrzesiła pani umarłego.

Nie dowierzałam mu, podejrzewałam, że trochę ze mnie kpi. Ale już nazajutrz ukazała się jego recenzja. Sztuka powinna nosić tytuł „Najmłodsza siostra” -przeczytałam. Więc chyba sukces – pomyślałam nieco obojętnie. To mnie naprawdę mało obeszło. Najważniejsze było, żeby znów wejść na scenę, bo tylko wtedy czułam się sobą.

Przyszła mama. Oleńko, Olu – słyszę. Lekarze kazali jej do mnie mówić. Więc mówi. Jestem podła, że jej nie odpowiadam. Ją jedną powinnam dopuścić do swojej tajemnicy. Ale przecież nie mogę, nie mogę.

Każda dziewczyna zapamięta swoją pierwszą noc z chłopakiem, nigdy jej nie zapomni. Nawet gdyby się rozstali już następnego dnia. A dla mnie ważniejsze było inne wtajemniczenie, którego doznałam dzięki Zygmuntowi. To on wziął mnie za rękę i wprowadził na scenę. Nie wiem, czy mam to uważać za wielkie szczęście, czy wielkie nieszczęście. Teraz jestem nieszczęśliwa, ale to dlatego że wszystko tak się skomplikowało i że Zygmunt nie był człowiekiem wolnym, kiedy mnie poznał. Zresztą gdybym nie poznała jej, być może patrzyłabym na to inaczej, a może nie. Uważałabym, że mi się ułożyło życie osobiste. A czy się nie ułożyło? Przecież pokochał mnie człowiek, którego kochałam. Ale umiem być z nim szczęśliwa tylko w rzeczywistości teatralnej, bo tam wszystko jest umowne. Na scenie mogę starzeć się i młodnieć na zawołanie, wiek nie ma żadnego znaczenia. Więc tam nie muszę myśleć o niej. Ona ma te same szanse co ja. I tyle samo od niej zależy. Mo że już wyjść z cienia. Nie musi stać nieruchomo w kulisach, śledząc każdy mój ruch i kontrolując każde wypowiedziane przeze mnie słowo. Może dlatego zaczęłam się jąkać. Umiałam już tylko bezbłędnie wypowiadać teatralne kwestie. Kwestie Iriny na przykład. Sztuka grana była przy pełnej widowni, mimo że czasy dla teatru nie są sprzyjające.

– Przychodzą oglądać najmłodszą siostrę – mówił z lekkim przekąsem Zygmunt.

Nie mógł darować Jałowieckiemu, że w recenzji słowem nie wspomniał o reżyserii. Zupełnie jakby sztuka wyreżyserowała się sama.

Zrobiłam dyplom i zaangażowano mnie do teatru, do którego kiedyś przyjeżdżałam z mojego miasteczka. Wtedy jednak byłam widzem.

Szło mi świetnie, reżyserzy obsadzali mnie w dużych rolach, jak choćby szekspirowska Julia czy Panna Młoda w Weselu Wyspiańskiego. Miewałam na ogół dobre recenzje, ale już nie tak entuzjastyczne jak po moim scenicznym debiucie. W każdym razie Jałowiecki mnie nie opuścił, wnikliwie analizował każdą moją rolę, beształ mnie czasami, ale najczęściej chwalił. Powstało między nami coś na kształt przyjaźni, mimo że spotykaliśmy się tylko w mojej garderobie. Przychodził po spektaklu i rozmawialiśmy chwilę. Zygmunta denerwowały te wizyty, może dlatego że czuł, iż tamten go nie ceni, a każdy aktor potrzebuje uwielbienia, a przynajmniej aprobaty.

– Nie zawracaj sobie nimi głowy, Olu – przestrzegał mnie krytyk. – Aktor zamiast duszy ma duszyczkę, musisz o tym zawsze pamiętać.

– Ja też jestem aktorką.

– Pani! Pani jest boginią – odrzekł z uśmiechem. Ciągle mieszkałam z Darkiem w ciasnej kawalerce na przedmieściu, nasze stosunki stały się raczej koleżeńskie. Bardzo rzadko zdarzało nam się znaleźć razem w łóżku. Ale zdarzało się, nie ma co ukrywać. Widywaliśmy się zresztą tylko późnym wieczorem, po moim powrocie z teatru. Kiedy Darek rano wychodził, zwykle jeszcze spałam. Czułam się trochę samotna. Nie miałam wielu przyjaciół, a może należałoby powiedzieć, że w ogóle ich nie miałam. W Szkole byłam dosyć lubiana i do czasu debiutu na scenie często zapraszano mnie na prywatki. Po moim sukcesie zrobiło się wokół mnie pusto.

– To normalne – powiedział Zygmunt. – Tutaj nie ma przyjaźni, tutaj jest konkurencja.

Widywaliśmy się teraz rzadko, on pracował w innym teatrze, a ja przecież nie chodziłam już do Szkoły. Czasami dzwonił, pytał, co u mnie. Ale któregoś dnia zatelefonował z konkretną sprawą.

– Chcemy zrobić objazdówkę z Siostrami – powiedział. – W starej obsadzie. Mam nadzieję, że nam nie nawalisz.

Nie miałam takiego zamiaru. Sztuka, w której grałam, zeszła właśnie z afisza, a moja teatralna gaża była raczej symboliczna. Wyjazd na prowincję oznaczał pieniądze.

Korytarzem idą pielęgniarki, tylko one tak stukaj ą chodakami. Zatrzymały się przy moich drzwiach.

– To ta aktorka – dobiega mnie szept.

– Możesz mówić głośno, ona i tak nie usłyszy.

Powrót do tej sztuki był niczym powrót do domu. Ja prawdziwego domu nigdy nie miałam, wychowywała mnie matka, wiecznie zapracowana. Rano chodziła do biura, a popołudniami dorabiała jako bileterka w kinie.

– Kim się pani czuje? – spytał mnie jak zawsze dociekliwy Jałowiecki. – Córką urzędniczki czy bileterki „Cinema Paradiso”? To bardzo ważne.

Zastanowiłam się chwilę.

– Ani jedno, ani drugie. Byłyśmy z mamą jak siostry…

Krytyk strzelił palcami.

– Uciekasz mi, malutka, ale ja sobie z tobą poradzę.

Ja sama nie mogę sobie ze sobą poradzić – pomyślałam. Nie bardzo wiedziałam, kim naprawdę jestem. Role przychodziły i odchodziły, coś mi po trochu odbierając. Za każdym razem miałam poczucie ubytku, straty. A dopiero przekroczyłam dwudziestkę. Co mi zostanie na dalsze lata? Spokój i harmonię wnosiła w moje życie jedynie rola Iriny. Byłyśmy ze sobą zrośnięte, ona była mną, ja nią. Kiedy stałam oparta o kolumnę w salonie Prozorowów, kiedy ona stała i wypowiadała to zdanie: Po co wspominać!, wszystko wracało na swoje miejsce. Bardzo dobra atmosfera panowała też w naszym zespole. Nazywaliśmy siebie „trupą objazdową” i staraliśmy się nie zważać na dość uciążliwe warunki w podróży. Jeździliśmy zdezelowanym busem wypożyczonym z teatru, a nocowaliśmy w hotelach, w których bywało różnie. Wraz z reformą Balcerowicza Polska zmieniała się w oczach, prywatyzowała się, ale większość prowincjonalnych hoteli pozostawała w rękach państwa, i to się czuło. Zszarzała pościel, na oknach zasłony we wściekłych kolorach, a w restauracji podłe jedzenie. Nie przejmowaliśmy się, to znaczy staraliśmy się tego wszystkiego nie dostrzegać. Kiedy wracałam zmęczona po spektaklu, nie ryzykowałam kąpieli w wannie, bo wydawała mi się niedomyta; na wszelki wypadek brałam prysznic, zalewając przy okazji pół łazienki.

To było kolejne miasto na naszej trasie. Wróciłam do garderoby po trzecim akcie. Przede mną był jeszcze akt czwarty. Usiadłam i zobaczyłam na poręczy krzesła czarny sweter Zygmunta, golf. Często w nim chodził. Widać musiało mu być za gorąco, więc go zdjął i zostawił tutaj. Garderobę mieliśmy wszyscy wspólną.

Patrząc na ten sweter, pomyślałam, że niedługo wypowiem pewne zdanie w dialogu z Tuzenbachem:

– Ani razu w życiu nie byłam zakochana. A tak marzyłam o miłości, marzę już dawno, dniami i nocami, ale moja dusza jest jak drogocenny fortepian – zamknęli go, a klucz zgubili…

Prawie bezwiednie podeszłam i dotknęłam swetra. I ogarnęło mnie nagłe olśnienie. Przecież ja kocham! Kocham tego człowieka od dawna, być może już od tamtego dnia, kiedy podczas pierwszej próby ujął mnie za podbródek i spoglądając mi w oczy, powiedział:

– Trzy siostry są sztuką akcji wewnętrznej. Wszystko dzieje się w głowach bohaterów. I pamiętaj, to nie jest smutna sztuka, to sztuka nostalgiczna!

Patrzyły na mnie ciepło jego oczy.

– Rozumiemy się?

Skinęłam głową, a moje rozwichrzone włosy dotknęły jego twarzy. Śmiesznie zmarszczył nos.

Zaczął się czwarty akt. Weszłam na scenę, ale strasznie trudno mi było grać. Niemal zapominałam tekstu, a przy zdaniu Ani razu w życiu nie byłam zakochana myślałam, że to nieprawda, nieprawda, i bałam się, aby nie wypowiedzieć tego głośno. Kiedy znalazłam się w hotelowym pokoju, stanęłam przed lustrem, zapaliwszy przedtem górne światło. Patrzyłam na swoją twarz. Badałam ją. Czy była ładna… Gdyby analizować ją w szczegółach, nie wypadłaby najlepiej. Miałam duże orzechowe oczy w ciemnej oprawie. Potem był nos, mało ciekawy, odrobinę jakby za długi, usta pełne, z lekko wywiniętą dolną wargą, a dalej szpiczasty podbródek. Ale to się jakoś układało w całość. No i moim atutem były włosy, puszyste, naturalnie jasne, czego mi zazdrościły koleżanki. Zwykle nosiłam je rozpuszczone, a ich ruchliwa obecność sprawiała, że nie zwracało się uwagi na nos. Zmorą mojego dzieciństwa było przezwisko: Pinokio. W dodatku bałam się tej bajki, tak okrutnej, bałam się też samego pajacyka z za długim nosem. I właśnie z nim mnie kiedyś porównywano. Dawno temu. Teraz byłam dorosłą kobietą, stałam przed lustrem i zadawałam sobie pytanie: Czy można mnie pokochać? Minął cały rok, zanim znalazłam na nie odpowiedź. Stałam więc przed lustrem i medytowałam nad swoją twarzą. Można ją było nazwać ładną, można też było określić ją nie jako brzydką, ale mało ciekawą. A moje ciało? Chyba było odpowiednio wyrzeźbione. Zygmunt powiedział kiedyś:

– Masz nogi Zośki Loren, tyle że ona jest od ciebie wyższa, więc jej nogi są dłuższe!

Zauważył moje nogi. A może powiedział to żartem.

Lubił żartować. Był chyba mistrzem żartu sytuacyjnego, czasami nawet trochę przesadzał. Ale jemu się wybaczało,jemu wybaczało się wiele.

I co teraz będzie? – pomyślałam bezradnie.

O Boże, to znowu mama. W dodatku płacze!

Odwiedziliśmy jeszcze kilka miast, zanim wróciliśmy do Warszawy. Koledzy zauważyli, że jestem bez humoru, ale tłumaczyłam to zmęczeniem.

– Zmęczyliśmy naszą dziewczynkę – powiedział z przejęciem Zygmunt.

Różnie do mnie mówił: ty, pani, dziewczynko, maleńka… A jak o mnie myślał? Wiedziałam, kim jest dla mnie, ale nie miałam pojęcia, kim ja jestem dla niego. Czy tylko jego byłą studentką? Profesor i adeptka. Czy to było to? I może jeszcze jego gwiazdą. Albo raczej jego dziełem. Z pewnością myśli sobie, że mnie stworzył, uformował jako aktorkę. Na szczęście nie doszło do niego, co powiedział o nas Jałowiecki: „Uczennica przerosła mistrza”. Chyba z czystej złośliwości umniejszał talent Zygmunta jako aktora i pedagoga. On umiał przekazać innym to, do czego sam doszedł w aktorstwie, co jest sztuką nie lada. Podobno taki Olbrzym jak Tadeusz Łącki nauczycielem był słabym. Można się było jedynie uczyć, patrząc na jego grę. Ale to zwykle była lekcja pokory. Nagrałam na kasetę sztukę o Bogusławskim. Jego genialna rola. Ilekroć ją oglądam, po policzkach płyną mi łzy.

Odczuwam nagłą tęsknotę za światem, od którego tak się oddaliłam. Moje wakacje już mi się wcale nie wydają wakacjami, ja się ich boję… boję się bezruchu i milczenia… Ale jak mam teraz przerwać… Przecież to miał być protest przeciw temu, co mnie spotkało… A co mnie spotkało… Jechałam do naszego nowo wybudowanego domu pod Warszawą, w pięknej okolicy, pełnej drzew. Teraz jest jesień, ale wiosną musi tam być jeszcze piękniej. Pewnie śpiewają ptaki.

– Dwa piętra naszego szczęścia – powiedział Zygmunt przez telefon – są gotowe. Przywiozę w południe meble, więc z teatru jedź prosto tutaj…

I jechałam. Ale nie dojechałam. Czy dlatego że nie mogłam? Czy nie chciałam dojechać?

Co to znaczy być aktorką… Granica pomiędzy pracą, zawodem a moim życiem coraz bardziej się zacierała. Uciekałam w swoje role, żyłam nimi, nie chcąc wracać do tej wystraszonej dziewczyny, jaką wtedy byłam. Bałam się tego, co czuję do Zygmunta. Bałam się nieznanego… Nie dość że nie wiedziałam, jak należy kochać mężczyznę, to zupełnie nie miałam pojęcia, jak należy kochać mężczyznę starszego o trzydzieści niemal lat. A może to wcale nie była miłość?… Może tylko tak odczuwałam jego obecność w moim życiu? Nadal był obecny, chociaż nie stykaliśmy się ze sobą tak często jak wtedy, gdy studiowałam w Szkole, a potem w czasie prób do Trzech sióstr. Był to chyba jak dotąd mój najszczęśliwszy okres w życiu. Czułam, że rola Iriny mi wychodzi, inni też to czuli. A co najważniejsze, czuł to Zygmunt. Miałam tuż przed sobą jego skupione oczy, tak blisko, że potrafiłabym policzyć ciemniejsze plamki na zielonych tęczówkach. Więc może to tylko przyzwyczajenie? Ale skoro tak, dlaczego byłam taka nieszczęśliwa i zagubiona, a obecność Zygmunta nie przynosiła już ukojenia. Przy nim mój strach się jeszcze potęgował.

– Olu, co się z tobą dzieje? – pytał.

– Jestem zmęczona. Te powroty z teatru po nocy autobusem, czasami czekam na przystanku nawet godzinę…

Powiedziałam to, żeby się jakoś usprawiedliwić. Wcale się tak znowu nie męczyłam, o tej porze autobus był zwykle pusty, miałam miejsce siedzące, a przystanek znajdował się o krok od domu.

W kilka dni później, kiedy po spektaklu szłam w stronę przystanku, zauważyłam, że jedzie za mną jakiś samochód. Przeraziło mnie to, przyśpieszyłam kroku. Samochód zrównał się ze mną i wtedy zobaczyłam za kierownicą Zygmunta.

– Nie poznaje się starych znajomych – zażartował.

– Co pan tu robi? – spytałam.

Mimo że jeszcze w Szkole panował zwyczaj, iż profesorowie i studenci mówią sobie po imieniu, ja nigdy się na to nie odważyłam, nie tylko zresztą w stosunku do Zygmunta.

– Wskakuj i nie pytaj.

Usiadłam obok niego, tak zdenerwowana, że nie mogłam mówić. On też się nie odzywał. Samochód stał przy krawężniku.

– No? – spytał wreszcie. – Zamurowało cię?

– Dlaczego stoimy? – wykrztusiłam.

– Bo nie znamy adresu.

I wtedy zrozumiałam, że przyjechał specjalnie, aby mnie odwieźć do domu. Potraktował serio to, co powiedziałam wcześniej. Ktoś z boku mógłby sądzić, że znalazł pretekst, aby się ze mną spotkać. Ale ja wiem, jak było naprawdę. Miał wolny wieczór i postanowił mnie odwieźć. Na ulicach było pusto, więc nasza podróż trwała wszystkiego kilkanaście minut. Dla mnie jednak była jedną z najważniejszych w życiu.

– Może pan wstąpi na chwilę? – odważyłam się spytać.

– Może bym wstąpił, gdybyś mi wreszcie powiedziała ty.

– Więc może wstąpisz?

Roześmiał się.

Redaktor prowadzący: Dariusz Sośnicki

Redakcja: Małgorzata Denys

Korekta: Elżbieta Jaroszuk

Redakcja techniczna: Anna Gajewska

Projekt okładki i stron tytułowych: Anna Pol, koniec_kropka

Fotografia autorki: © Daniel Koziński

Wydawnictwo W.A.B.

02-386 Warszawa, ul. Usypiskowa 5

tel./fax (22) 646 01 74, 646 01 75, 646 05 10, 646 05 11

wab@wab.com.pl

www.wab.com.pl

ISBN 978-83-7414-646-3

Skład wersji elektronicznej: Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.