Michel Houellebecq

ULEGŁOŚĆ

przełożyła Beata Geppert

Tytuł oryginału: Soumission

Copyright © Michel Houellebecq and Flammarion, Paris, 2015

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXV

Copyright © for the Polish translation by Beata Geppert, MMXV

Wydanie I

Warszawa, MMXV

I

Nagły zgiełk sprowadził znów Durtala do Saint-Sulpice; chór wychodził; wkrótce zamykano kościół. „Powinienem był spróbować się modlić – skarcił się w duchu. – Wartałoby to więcej, niż bujać myślami w obłokach, siedząc tu na krześle, ale modlić się?… Wcale nie mam ochoty; katolicyzm mnie przyciąga, odurza swoją atmosferą, przesyconą wonią kadzideł i wosku; krążę wokół do łez wzruszony jego modlitwami, do szpiku kości przejęty psalmodiami i pieśniami. Własne życie do cna mi już zbrzydło, i sam siebie mam dość… ale od tego do rozpoczynania nowej egzystencji daleka jeszcze droga! A poza tym… poza tym… jeśli nawet w kościołach gnębi mnie niepokój, zaledwie z nich wyjdę, staję się znów obojętny i oschły. W gruncie rzeczy – stwierdził, wstając i ruszając za kilkoma osobami, które szwajcar przynaglał do wyjścia – w gruncie rzeczy serce mam już skamieniałe, osmaliło się w rozpuście, i jestem do niczego”.¹

J.K. Huysmans, W drodze

Przez wszystkie lata mojej smutnej młodości Huysmans był mi jedynym towarzyszem i wiernym przyjacielem; nigdy w niego nie zwątpiłem, nigdy nie odczułem pokusy, aby go porzucić lub zwrócić się w innym kierunku; i wreszcie pewnego popołudnia w czerwcu dwa tysiące siódmego, po długim oczekiwaniu i wahaniach dłuższych, niż to powszechnie przyjęte, stanąłem przed komisją Sorbony Paris IV i obroniłem doktorat pod tytułem Joris-Karl Huysmans, czyli wyjście z tunelu. Następnego dnia rano (a może jeszcze tego samego dnia wieczorem, nie jestem pewien, wieczór po obronie spędziłem w samotności, z dużą ilością alkoholu) zrozumiałem, że pewien etap mojego życia właśnie się zakończył i prawdopodobnie była to jego najlepsza część.

W naszych jeszcze zachodnich i socjaldemokratycznych społeczeństwach tak właśnie wygląda sytuacja tych, którzy kończą studia, choć wielu spośród nich nie od razu zdaje sobie z tego sprawę, tak bardzo są zaślepieni dążeniem do pieniędzy czy może pragnieniem konsumpcji w wypadku osobników najbardziej prymitywnych, mocno uzależnionych od pewnych produktów (ci stanowią mniejszość; większość, bardziej myśląca i stateczna, ulega prostej fascynacji pieniędzmi, tym „Nieznużonym Proteuszem”), a jeszcze bardziej zahipnotyzowani marzeniem, by się sprawdzić, zdobyć pozazdroszczenia godne miejsce w świecie, o którym sądzą lub spodziewają się, że jest konkurencyjny, zelektryzowani uwielbieniem dla najróżniejszych ikon: sportowców, dyktatorów mody, twórców portali internetowych, aktorów lub modelek.

Z różnych względów psychologicznych, których nie będę tu analizować z braku zarówno kompetencji, jak i chęci, wyraźnie odszedłem od tego schematu. Pierwszego kwietnia tysiąc osiemset sześćdziesiątego szóstego roku Joris-Karl Huysmans w wieku osiemnastu lat rozpoczął karierę zawodową jako urzędnik szóstej kategorii w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Kultu. W siedemdziesiątym czwartym własnym sumptem wydał swój pierwszy zbiór poematów prozą, Szkatułka z bakaliami², który nie spotkał się ze zbyt żywym oddźwiękiem – z wyjątkiem nadzwyczaj ciepłego artykułu Théodore’a de Banville’a. Jak więc widać, startu nie miał olśniewającego.

Życie Huysmansa w administracji płynęło swoim torem, podobnie jak jego życie w ogóle. Trzeciego września tysiąc osiemset dziewięćdziesiątego trzeciego otrzymał Legię Honorową za zasługi w służbie cywilnej. W dziewięćdziesiątym ósmym odszedł na emeryturę po przepracowaniu ustawowych trzydziestu lat, z uwzględnieniem wszelkich urlopów okolicznościowych. W międzyczasie udało mu się napisać kilkanaście książek, które sprawiły, że ponad sto lat później mogłem go zaliczyć do grona przyjaciół. Wiele, może nawet zbyt wiele napisano dotychczas o literaturze (jako naukowiec specjalizujący się w tej właśnie dziedzinie uważam się za bardziej uprawnionego od innych do zabierania głosu w tej sprawie). A przecież specyfika literatury, najważniejszej ze sztuk kończącego się na naszych oczach Zachodu, nie jest aż tak trudna do zdefiniowania. Podobnie jak literatura, również muzyka może służyć do opisania niezwykłego przeżycia, emocjonalnej przemiany, najwyższego smutku lub ekstazy; podobnie jak literatura, również malarstwo może budzić zachwyt lub otwierać nowe spojrzenie na świat. Lecz jedynie literatura jest w stanie wywołać poczucie kontaktu z umysłem innego człowieka w jego integralności, z jego wzlotami i upadkami, z jego ograniczeniami, małością, obsesjami, przekonaniami, z tym wszystkim, co go porusza, ciekawi, podnieca lub budzi wstręt. Jedynie literatura pozwala nam na kontakt z umysłem osoby nieżyjącej w sposób bardziej bezpośredni, pełny i głęboki niż rozmowa z najbliższym przyjacielem; choćby ta przyjaźń była najgłębsza i najtrwalsza, nigdy w rozmowie nie zwierzamy się tak całkowicie jak wobec pustej kartki papieru, pisząc do nieznanego adresata. Tak więc w przypadku literatury piękno stylu czy melodia zdań mają oczywiście swoje znaczenie, nie wolno też lekceważyć głębi refleksji autora i oryginalności jego myśli, ale autor jest przede wszystkim istotą ludzką, obecną w swoich książkach, a czy pisze bardzo dobrze, czy bardzo źle, to w sumie bez znaczenia; najważniejsze, że w ogóle pisze i jest w swoich książkach obecny (dziwne, że tak prosty, pozornie mało znaczący warunek okazuje się w rzeczywistości tak ważny, przy czym ten oczywisty, łatwy do zaobserwowania fakt był dotychczas w tak mizernym stopniu wykorzystywany przez filozofów wszelkiej maści; ponieważ wszystkie istoty ludzkie, nie posiadając takiej samej jakości istnienia, posiadają w zasadzie taką samą jego ilość, tak więc w zasadzie są mniej więcej w takim samym stopniu obecne; a przecież po upływie kilku wieków nie sprawiają takiego wrażenia i zbyt często, czytając kolejne strony, które wyglądają, jakby bardziej podyktował je duch epoki niż osobowość autora, widzimy rozsypywanie się istoty niepewnej, coraz bardziej złudnej i anonimowej). Książka, którą lubimy, to przede wszystkim taka, której autor budzi naszą sympatię, mamy ochotę ponownie się z nim spotkać, spędzać kolejne dni. Przez siedem lat pisania pracy doktorskiej żyłem w towarzystwie Huysmansa, w jego niemal nieustannej obecności. Urodzony przy ulicy Suger, mieszkający przy Monsieur i Sèvres, Huysmans zmarł przy Saint-Placide, a pochowany został na cmentarzu Montparnasse. Niemal całe jego życie prywatne upłynęło w granicach szóstej dzielnicy Paryża, a ponadtrzydziestoletnie życie zawodowe – w biurach Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Kultu. W czasie pisania doktoratu ja również mieszkałem w szóstej dzielnicy, w wilgotnym i zimnym pokoju, do tego wyjątkowo ciemnym; okna wychodziły na maleńkie podwórko, niemal studnię, od rana więc trzeba było palić światło. Byłem biedny i gdybym miał wziąć udział w jednym z tych sondaży, które regularnie starają się „mierzyć nastroje wśród młodzieży”, swoje warunki życia opisałbym zapewne jako „stosunkowo trudne”. Jednak nazajutrz po obronie pracy doktorskiej (a może jeszcze tego samego dnia wieczorem) zakiełkowało we mnie poczucie, że utraciłem coś bezcennego, czego już nigdy nie odzyskam: wolność. Przez wiele lat ostatnie resztki dogorywającej socjaldemokracji pozwalały mi dzięki stypendium, rozwiniętemu systemowi zniżek i ulg społecznych oraz kiepskim, ale tanim obiadom w stołówce uniwersyteckiej spędzać czas na działalności, którą dobrowolnie sobie wybrałem: na swobodnych spotkaniach intelektualnych z przyjacielem. Jak słusznie zauważa André Breton, Huysmans ma jedyne w swoim rodzaju, niesłychanie wielkoduszne poczucie humoru, które czytelnikowi daje pewien atut, zapraszając go do wyśmiewania autora i jego płaczliwych, przerażających lub komicznych opisów. Z tej szczodrości potrafiłem korzystać lepiej niż ktokolwiek inny, kiedy pobierałem swoje porcje smażonego dorsza z ziemniakami i surówki z selera, podawane na jednej z tych metalowych szpitalnych tac, na których stołówka uniwersytecka Bullier serwowała obiady swoim nieszczęsnym użytkownikom (tym, którzy najwyraźniej nie mieli dokąd pójść, zostali wyrzuceni ze wszystkich przyzwoitszych stołówek uniwersyteckich, ale nadal posiadali legitymację studencką, której nikt nie był w stanie im odebrać), wspominając przymiotniki z lubością używane przez Huysmansa: żałosny ser, przeraźliwa sola, i wyobrażając sobie, jak Huysmans – nigdy niemający z nimi do czynienia – potraktowałby te więzienne tace; dzięki temu w stołówce uniwersyteckiej Bullier czułem się odrobinę mniej nieszczęśliwy, odrobinę mniej samotny.

Lecz to wszystko już się skończyło; mówiąc bardziej ogólnie, skończyła się moja młodość. Wkrótce (i to bardzo wkrótce) czekało mnie wejście w życie zawodowe. Co mnie w najmniejszym stopniu nie cieszyło.

Jak wiadomo, studia uniwersyteckie w dziedzinie literatury prowadzą właściwie donikąd i tylko przed najzdolniejszymi studentami otwierają drogę do kariery wykładowcy akademickiego w tejże dziedzinie; w gruncie rzeczy mamy do czynienia z dość rozkosznym systemem, którego jedynym celem jest odtwarzanie samego siebie ze wskaźnikiem odpadów powyżej dziewięćdziesięciu pięciu procent. Studia te nie są jednak szkodliwe, a nawet mają pewną marginalną użyteczność. Dziewczyna, która szuka pracy w butiku Céline’a czy Hermèsa, musi oczywiście przede wszystkim zadbać o swoją powierzchowność, ale licencjat lub magisterium w dziedzinie literatury nowożytnej może stanowić dodatkowy atut, gwarantujący pracodawcy, że kandydatka – mimo braku jakichkolwiek użytecznych kwalifikacji – posiada pewną bystrość intelektualną pozwalającą myśleć o dalszej karierze; oprócz tego literatura od zawsze łączy się z pozytywnymi konotacjami w sektorze artykułów luksusowych.

Miałem świadomość, że należę do wąskiego marginesu „najzdolniejszych studentów”. Wiedziałem, że napisałem dobrą pracę doktorską, i spodziewałem się dobrej oceny, mimo to jednogłośne gratulacje ze strony komisji przyjemnie mnie zaskoczyły, zwłaszcza kiedy przeczytałem znakomite, niemal dytyrambiczne recenzje; wyglądało na to, że jeśli tylko zechcę, mogę otrzymać stanowisko adiunkta. Swoją przewidywalną jednostajnością i nijakością moje życie coraz bardziej przypominało życie Huysmansa półtora wieku wcześniej. Pierwsze lata dorosłego życia spędziłem na uniwersytecie; zapowiadało się, że również tam spędzę ostatnie, może nawet na tej samej uczelni (w rzeczywistości wyglądało to nieco inaczej: magisterium i doktorat zrobiłem na Sorbonie Paris IV, a stanowisko dostałem na Paris III, uczelni trochę mniej prestiżowej, ale także znajdującej się w piątej dzielnicy Paryża, zaledwie kilkaset metrów dalej).

Nigdy mnie nie ciągnęło do dydaktyki; piętnaście lat później ten brak zamiłowania w pełni się potwierdził. Kilka korepetycji udzielonych w nadziei poprawy standardu życia szybko mnie przekonało, że skuteczne przekazanie wiedzy jest zazwyczaj niemożliwe, a różnice w poziomie inteligencji skrajne, i tej fundamentalnej nierówności nic nie jest w stanie zatrzeć czy choćby złagodzić. Co gorsza, zdecydowanie nie lubiłem młodych ludzi; nigdy zresztą ich nie lubiłem, nawet wówczas, kiedy mogłem uchodzić za jednego z nich. Wydawało mi się, że młodość powinna się wiązać z entuzjastycznym podejściem do życia lub z postawą buntowniczą, plus choćby lekkie poczucie wyższości w stosunku do poprzedniego pokolenia; żadnych takich cech u siebie nigdy nie zauważyłem. A przecież w młodych latach miewałem przyjaciół lub przynajmniej kolegów, z którymi bez wstrętu mogłem wyjść na kawę lub piwo w przerwie między zajęciami. No i miewałem kochanki czy też – jak się to w owych czasach nazywało (a może i nazywa do dzisiaj) – dziewczyny, mniej więcej jedną rocznie. Związki te rozwijały się według zawsze tego samego schematu. Zaczynały się na początku roku akademickiego przy okazji wspólnych zajęć, wymiany notatek czy też innych okoliczności towarzyskich, tak częstych w życiu studenckim, których zniknięcie przy wejściu w życie zawodowe pogrąża większość istot ludzkich w samotności równie porażającej, co radykalnej. Trwały przez cały rok akademicki, z nocami spędzanymi na przemian u nich i u mnie (przede wszystkim u nich, gdyż posępna, wręcz niezdrowa atmosfera panująca w moim pokoju słabo korespondowała z nastrojem miłosnej schadzki) i odbywającymi się wówczas aktami seksualnymi (jak ośmielam się sądzić, ku obopólnej satysfakcji). Po wakacjach, czyli na początku nowego roku akademickiego, związek kończył się, niemal zawsze z ich inicjatywy. Podczas wakacji przeżyły coś ważnego, jak mi tłumaczyły, najczęściej bez szczegółów; niektóre, mniej dbające o to, by mnie oszczędzić, precyzowały, że kogoś poznały. No i co z tego? Ja też byłem kimś. Z perspektywy czasu te faktograficzne wyjaśnienia wydają mi się niewystarczające; nie wątpię, że istotnie kogoś poznały, ale to, co sprawiało, że nowej znajomości przypisywały wagę dostateczną, by zakończyć nasz związek i zaangażować się w kolejny, wynikało jedynie z odwzorowywania potężnego, acz ukrytego modelu zachowań męsko-damskich; tym bardziej potężnego, im bardziej pozostawał ukryty.

Według modelu zachowań dominującego w latach mojej młodości (a nic nie wskazuje, by cokolwiek się w tym zakresie zmieniło) od młodych ludzi oczekiwano, że po krótkiej włóczędze seksualnej w okresie dojrzewania wejdą w ekskluzywny związek męsko-damski w połączeniu ze ścisłą monogamią, dotyczącą nie tylko czynności seksualnych, ale też społecznych (wieczory, weekendy, wakacje). Takie związki nie musiały jednak mieć charakteru definitywnego – były uważane za naukę stosunków męsko-damskich, coś w rodzaju stażu (co również było coraz powszechniej stosowane w życiu zawodowym, w którym staże stanowiły etap wstępny przed pierwszym zatrudnieniem). Związki męsko-damskie o różnym czasie trwania (zaobserwowany przeze mnie jeden rok był uważany za w pełni dopuszczalny) i w różnej liczbie (między dziesięć a dwadzieścia można uznać za rozsądną średnią) miały następować jeden po drugim i kończyć się apoteozą w postaci związku ostatniego, który miał mieć charakter małżeński i definitywny, prowadząc poprzez spłodzenie dzieci do założenia rodziny.

Doskonała bezsensowność tego schematu miała mi się objawić znacznie później, prawdę mówiąc, dopiero ostatnio, kiedy w odstępie kilku tygodni przypadkowo natknąłem się na Aurélie, a potem na Sandrę (z tym że jestem głęboko przekonany, iż spotkanie Chloé lub Violaine nie zmieniłoby znacząco moich konkluzji). Gdy tylko przekroczyłem próg baskijskiej restauracji, do której zaprosiłem Aurélie na kolację, natychmiast pojąłem, że czeka mnie upiorny wieczór. Mimo dwóch butelek białego Irouléguy, które praktycznie wypiłem sam, odczuwałem coraz silniejszą, wkrótce nieprzezwyciężalną trudność, aby podtrzymać sensowny poziom ciepłego, życzliwego kontaktu. Choć nie potrafię sobie tego do końca wyjaśnić, od razu wydało mi się, że wracanie do wspólnych wspomnień byłoby niedelikatne lub wręcz nie do pomyślenia. Jeśli chodzi o chwilę obecną, widać było jak na dłoni, że Aurélie nie udało się wstąpić w związek małżeński, przypadkowe przygody budzą w niej rosnący niesmak, zaś jej życie uczuciowe zmierza ku pełnej i bezpowrotnej katastrofie. A przecież próbowała, przynajmniej raz – tak wywnioskowałem z jej licznych aluzji – i do dzisiaj nie podniosła się z doznanej porażki; gorycz i rozczarowanie, z jakimi wspominała swoich męskich kolegów (z braku laku zaczęliśmy rozmawiać o jej życiu zawodowym – pracowała jako specjalistka do spraw komunikacji w stowarzyszeniu producentów win bordoskich, w związku z czym dużo podróżowała, zwłaszcza po Azji, promując francuskie osiągnięcia winiarskie), z okrutną jasnością pokazywały, że nieźle dostała po tyłku. Zdziwiłem się, kiedy wysiadając z taksówki, zaprosiła mnie „na drinka”; musi być naprawdę na dnie rozpaczy, pomyślałem, i jeszcze zanim zamknęły się za nami drzwi windy, wiedziałem, że nie zdarzy się nic, nawet nie miałem ochoty zobaczyć jej nago, wolałbym tego uniknąć, a jednak stało się i tylko potwierdziło moje przeczucia: nie tylko w życiu uczuciowym dostała po tyłku, ale również jej ciało poniosło nieodwracalne straty, jej pośladki i piersi przypominały wychudzone, skurczone, zwiotczałe i obwisłe placki; nie mogła już i nigdy nie będzie mogła uchodzić za przedmiot pożądania.

Kolacja z Sandrą przebiegała z grubsza według takiego samego schematu z kilkoma drobnymi wariacjami (restauracja serwująca owoce morza, stanowisko asystentki dyrektora w międzynarodowym koncernie farmaceutycznym), a jej zakończenie też było niemal identyczne, tyle że Sandra, bardziej pucołowata i wesoła, pozostawiła po sobie mniej przemożne wrażenie totalnego osamotnienia. Jej smutek był rozpaczliwy i nieuleczalny; wiedziałem, że w końcu zaleje całe jej życie; podobnie jak Aurélie była niczym innym jak ptakiem uwięzionym w mazucie, ale zachowała – jeśli mogę się tak wyrazić – większą zdolność do poruszania skrzydłami. Za rok, dwa porzuci wszelkie ambicje matrymonialne, nie do końca wygasła zmysłowość popchnie ją do poszukiwania towarzystwa młodych chłopców, a ona sama stanie się tym, co za czasów mojej młodości określano słowem cougar; potrwa to zapewne kilka, w najlepszym razie kilkanaście lat, zanim sflaczenie jej ciała, tym razem definitywne i nieodwracalne, doprowadzi ją do całkowitej samotności.

Przekład: Beata Geppert

Redakcja: Jan Koźbiel

Korekta: Małgorzata Kluska, Katarzyna Pawłowska

Ilustracja wykorzystana na okładce: Marta Frej

Projekt okładki: Krzysztof Rychter

Skład i łamanie: Dariusz Ziach

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-2321-5

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.