Albert Camus

Upadek

przełożyła Joanna Guze

Tytuł oryginału: La Chute

Copyright © Éditions Gallimard, 1956

Copyright © for the Polish translation by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIV

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIV

Warszawa, MMXIV

Spis treści

- Upadek

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Czy mogę zaproponować panu swoje usługi, jeśli nie wyda się to panu natręctwem? Obawiam się, że szacowny goryl, który czuwa nad losami tego lokalu, nie rozumie pana. Mówi tylko po holendersku. Jeśli nie pozwoli mi pan wystąpić w pańskiej sprawie, nie odgadnie, że chciałby pan jałowcówki. Proszę, ośmielam się sądzić, że mnie zrozumiał; to skinięcie głową powinno oznaczać, że poddaje się moim argumentom. Już idzie, spieszy się z rozumną powolnością. Ma pan szczęście, nie chrząknął. Gdy nie chce podawać, wystarczy mu chrząknięcie: nikt nie nalega. Być królem swych humorów to przywilej wielkich zwierząt. Ale teraz się wycofam, szczęśliwy, żem się panu przydał. Dziękuję, zgodziłbym się chętnie, gdybym był pewien, że się panu nie naprzykrzam. Pan jest zbyt dobry. Postawię więc mój kieliszek obok pańskiego.

Ma pan słuszność, jego niemota jest ogłuszająca. To cisza pierwotnych lasów naładowana od stóp do głów. Dziwi mnie niekiedy upór, z jakim nasz milczący przyjaciel dąsa się na języki cywilizowane. Z racji swego zawodu gości marynarzy z wszystkich krajów w tym amsterdamskim barze, który nie wiadomo dlaczego nazwał Mexico City. Zgodzi się pan, że przy tego rodzaju obowiązkach ignorancja nie bardzo jest na rękę. Niech pan wyobrazi sobie człowieka z Cro-Magnon w roli pensjonariusza wieży Babel! Co najmniej czułby się tam obco. Ale nie, ten człowiek nie czuje się obco, idzie swoją drogą, nic mu nie przeszkadza. W jednym z nielicznych zdań, jakie słyszałem z jego ust, oświadczył, że chodzi o to, by wziąć lub zostawić. Co należałoby wziąć lub zostawić? Niewątpliwie jego samego. Wyznam panu, że czuję pociąg do tych istot, całych z jednej bryły. Jeśli się dużo rozmyślało o człowieku – z zawodu lub z powołania – odczuwa się niekiedy nostalgię za prymitywami. Nie ma w nich żadnych utajonych myśli.

Prawdę mówiąc, nasz gospodarz ma kilka takich myśli, choć hoduje je w ukryciu. Ponieważ nie rozumie nic z tego, co mówi się w jego obecności, stał się nieufny. Stąd ów wyraz podejrzliwej powagi, jak gdyby przypuszczał co najmniej, że coś jest nie w porządku między ludźmi. Ta dyspozycja sprawia, że rozmowy niedotyczące jego zawodu stają się trudniejsze. Niech pan na przykład zwróci uwagę na pusty czworobok nad jego głową, na ścianie w głębi – miejsce, gdzie wisiał obraz. Rzeczywiście, był tu obraz, i to szczególnie ciekawy, prawdziwe arcydzieło. Byłem obecny, gdy otrzymał ten obraz i gdy go odstąpił. W obu wypadkach zachował się z jednaką nieufnością, po tygodniach przeżuwania. Jeśli o to idzie, trzeba przyznać, że społeczeństwo zepsuło nieco szczerą prostotę jego natury.

Niech pan zauważy, że go nie osądzam. Cenię jego uzasadnioną nieufność i podzielałbym ją chętnie, gdyby moja rozmowność, jak pan widzi, nie stała temu na przeszkodzie. Niestety, jestem gadułą i przyjaźnię się łatwo. Choć potrafię zachować odpowiedni dystans, wszystkie okazje są dla mnie dobre. Kiedym mieszkał był we Francji, nie zdarzyło mi się, bym spotkał inteligentnego człowieka i od razu nie zawarł z nim bliższej znajomości. Ach, widzę, że pana razi ten czas zaprzeszły. Muszę wyznać, że mam do niego słabość, jak w ogóle do pięknej mowy. Słabość, którą mam sobie za złe, niech mi pan wierzy. Wiem dobrze, że upodobanie do wykwintnej bielizny nie oznacza tym samym, iż ma się brudne nogi. A jednak. Styl, tak samo jak popelina, zbyt często osłania egzemę. Pocieszam się, powiadając sobie, że ci, co bełkocą, także nie są czyści. Ależ tak, napijmy się jeszcze jałowcówki.

Czy przyjechał pan na długo do Amsterdamu? Piękne miasto, prawda? Fascynujące? Oto przymiotnik, którego nie słyszałem od dawna. Odkąd opuściłem Paryż, a od tej chwili minęły już lata. Ale serce ma swoją pamięć i nie zapomniałem naszego pięknego miasta ani jego bulwarów nadbrzeżnych. Paryż jest prawdziwym złudzeniem optycznym, wspaniałą dekoracją zamieszkaną przez cztery miliony sylwetek. Blisko pięć milionów, według ostatniego spisu? Proszę, narobili więc dzieci. Wcale się nie dziwię. Zawsze wydawało mi się, że nasi ziomkowie mają dwie namiętności: idee i nierząd. Na oślep, że tak powiem. Strzeżmy się zresztą przed potępianiem; nie są jedyni, cała Europa jest w tym samym miejscu. Myślę sobie czasem, co powiedzą o nas przyszli historycy. Jedno zdanie wystarczy dla nowoczesnego człowieka: uprawiał nierząd i czytał dzienniki. Po tej tęgiej definicji temat, jeśli wolno mi to powiedzieć, będzie wyczerpany.

Holendrzy, o nie, Holendrzy są o wiele mniej nowocześni. Mają czas, niech pan na nich spojrzy. Co robią? Cóż, ci panowie żyją z pracy tych pań. Są to zresztą samce i samice, bardzo mieszczańskie istoty, które przyszły tu, jak zwykle, z mitomanii lub z głupoty. Słowem, z nadmiaru lub z braku wyobraźni. Od czasu do czasu panowie puszczają w ruch nóż lub rewolwer, ale niech pan nie sądzi, że im na tym zależy. Rola tego wymaga, ot i wszystko, umierają ze strachu, wystrzeliwując ostatnie naboje. Co powiedziawszy, uważam ich za bardziej moralnych od innych, tych, którzy zabijają w gronie rodzinnym, z rutyny. Czy nie zauważył pan, że nasze społeczeństwo zorganizowało się dla tego rodzaju likwidacji? Słyszał pan oczywiście o tych malutkich rybkach z rzek brazylijskich, które rzucają się tysiącami na nieostrożnego pływaka, w kilka chwil obierają go do czysta małymi szybkimi kęsami i zostawiają tylko niepokalany szkielet? To właśnie jest ich organizacja. „Chce pan mieć przyzwoite życie? Jak wszyscy?”. Powiada pan: tak, rzecz prosta. Jakże powiedzieć: nie? „Zgoda. Zostanie pan obrany do czysta. Oto zawód, rodzina, zorganizowane rozrywki”. I małe zęby wpijają się w ciało aż do kości. Ale jestem niesprawiedliwy. Nie trzeba mówić, że to ich organizacja. Mimo wszystko jest nasza: ten górą, kto obierze do czysta drugiego.

Wreszcie podają nam jałowcówkę. Za pańską pomyślność. Tak, goryl otworzył usta, żeby nazwać mnie doktorem. W tym kraju wszyscy są doktorami lub profesorami. Ludzie lubią tu okazywać respekt, z dobroci albo ze skromności. U nich niegodziwość nie jest przynajmniej instytucją narodową. Zresztą nie jestem lekarzem. Jeśli chce pan wiedzieć, byłem adwokatem, zanim tu przyjechałem. Teraz jestem sędzią pokutnikiem.

Pozwoli pan, że się przedstawię: Jean-Baptiste Clamence, do pańskich usług. Rad jestem pana poznać. Pan zapewne zajmuje się interesami? Mniej więcej? Doskonała odpowiedź! I rozumna; we wszystkim jesteśmy tylko mniej więcej. Proszę, niech mi pan pozwoli zabawić się w detektywa. Jest pan mniej więcej w moim wieku, świadome oko czterdziestoletniego człowieka, który mniej więcej poznał krąg rzeczy, jest pan mniej więcej dobrze ubrany, to znaczy tak, jak ubierają się u nas, i ma pan gładkie ręce. A zatem bourgeois mniej więcej! Ale bourgeois wyrafinowany! Zżymać się na czas zaprzeszły po dwakroć dowodzi pańskiej kultury, ponieważ pan ów czas rozpoznaje i ponieważ użycie jego pana drażni. Wreszcie wydaję się panu zabawny, co, bez próżności, wskazuje na to, że ma pan umysł otwarty. Jest pan mniej więcej… Ale czy nie wszystko jedno? Zawody interesują mnie mniej niż sekty. Pozwoli pan, że zadam panu dwa pytania, niech pan nie odpowiada na nie, jeśli uzna je pan za niedyskretne. Czy jest pan bogaty? Do pewnego stopnia. Dobrze. Czy podzielił się pan swym majątkiem z ubogimi? Nie. Jest pan zatem człowiekiem, którego nazywam saduceuszem. Jeśli nie czytywał pan Pisma Świętego, przyznaję, że to panu wiele nie wyjaśni. To panu coś wyjaśnia? Zna pan więc Pismo Święte? Doprawdy, pan mnie zaciekawia.

Co do mnie… Niech pan sam osądzi. Z postawy, barów i tej twarzy, o której często mówiono mi, że jest dzika, wyglądam raczej na gracza w rugby, nieprawda? Ale jeśli sądzić z rozmowy, trzeba mi przyznać trochę wyrafinowania. Wielbłąd, który dostarczył wełny na mój płaszcz, cierpiał niewątpliwie na świerzb; w zamian za to mam pielęgnowane paznokcie. Ja także jestem świadom, a jednak zaufałem panu bez żadnej ostrożności, tylko na podstawie pańskiego wyrazu twarzy. Wreszcie, mimo dobrych manier i pięknej mowy, jestem bywalcem marynarskich barów Zeedijk. No, niech pan nie szuka dalej. Mój zawód jest dwoisty jak człowiek, ot i wszystko. Powiedziałem już panu, że jestem sędzią pokutnikiem. Jedna rzecz jest prosta w moim przypadku, nie posiadam nic. Tak, byłem bogaty, nie, nie podzieliłem się majątkiem z ubogimi. Czegóż to dowodzi? Że byłem również saduceuszem… O, słyszy pan syreny portowe? Na Zuyderzee będzie mgła tej nocy.

Pan już odchodzi? Niech mi pan wybaczy, jeśli pana zatrzymałem. Jeśli pan łaskaw, proszę nie płacić. Pan jest moim gościem w Mexico City, jestem szczególnie rad, mogąc tu pana podejmować. Będę tu na pewno jutro, jak co wieczór, i skorzystam z wdzięcznością z pańskiego zaproszenia. Pańska droga… A więc… Ale czy wydałoby się panu niewłaściwe, gdybym odprowadził pana do portu, co byłoby prostsze? Jeśli, wyszedłszy stąd, okrąży pan dzielnicę żydowską, znajdzie się pan na pięknych ulicach, gdzie defilują tramwaje naładowane kwiatami i huczącą muzyką. Pański hotel jest przy jednej z nich, ulica Damrak. Proszę, pan zechce wyjść pierwszy. Ja mieszkam w dzielnicy żydowskiej albo w dzielnicy, która nazywała się tak aż do chwili, kiedy nasi bracia hitlerowcy oczyścili teren. Co za pranie! Siedemdziesiąt pięć tysięcy Żydów wywiezionych albo zamordowanych to oczyścić teren do cna. Podziwiam tę staranność, tę metodyczną cierpliwość! Kiedy nie ma się charakteru, trzeba sobie wypracować metodę. Tu dokonała ona cudu, nie ma dwóch zdań, mieszkam na miejscu jednej z największych zbrodni w historii. Może to właśnie pozwala mi zrozumieć goryla i jego nieufność. W ten sposób mogę walczyć z tą skłonnością natury, która popycha mnie nieodparcie ku sympatii. Kiedy widzę nową twarz, ktoś we mnie dzwoni na alarm. „Wolniej! Niebezpieczeństwo!”. Nawet przy największej sympatii mam się na baczności.

Czy pan wie, że podczas akcji odwetowej w mojej wsi pewien oficer niemiecki poprosił najuprzejmiej starą kobietę, żeby zechciała wybrać tego ze swych dwóch synów, który będzie rozstrzelany jako zakładnik? Wybrać, czy pan to sobie wyobraża? Ten? Nie, tamten. I patrzeć, jak odchodzi. Zostawmy to, ale niech mi pan wierzy, że wszystkie niespodzianki są możliwe. Znałem człowieka o czystym sercu, który odrzucił wszelką nieufność. Był pacyfistą, zwolennikiem absolutnej swobody, kochał jedną miłością całą ludzkość i zwierzęta. Dusza wyjątkowa, tak, to pewne. Otóż podczas ostatnich wojen religijnych w Europie schronił się na wsi. Napisał u wejścia do swego domu: „Skądkolwiek przychodzicie, wejdźcie i witajcie”. Jak pan sądzi, kto odpowiedział na to piękne zaproszenie? Milicjanci, którzy weszli jak do siebie i wypatroszyli mu wnętrzności.

Och, przepraszam panią! Nic zresztą nie zrozumiała. Tyle ludzi, co tak późno i mimo deszczu, który nie ustaje od wielu dni? Na szczęście jest jałowcówka, jedyny błysk w tych ciemnościach. Czy czuje pan światło, złociste, miedziane, jakie roztacza w panu? Lubię chodzić po mieście wieczorem w cieple jałowcówki. Chodzę całymi nocami, rozmyślam albo mówię do siebie bez przerwy. Jak dzisiaj, tak, i obawiam się, że ogłuszyłem pana nieco, dziękuję, bardzo pan uprzejmy. Ale to z nadmiaru; zaledwie otwieram usta, zdania się toczą. Ten kraj jest zresztą dla mnie natchnieniem. Lubię ten lud rojący się na chodnikach, wciśnięty w kąt na małej przestrzeni domów i wody, otoczony mgłami, zimną ziemią i morzem dymiącym jak woda do prania. Lubię go, ponieważ jest dwoisty. Jest tutaj i jest gdzie indziej.

Ależ tak! Słuchając ich ciężkich kroków na tłustym bruku, widząc, jak przechodzą ociężale między sklepikami pełnymi złocistych śledzi i klejnotów koloru martwych liści, sądzi pan zapewne, że są tu dziś wieczór? Pan jest jak wszyscy, pan bierze tych dzielnych ludzi za plemię syndyków i kupców, liczących talary i szanse wiecznego życia, których cały liryzm polega na tym, że niekiedy, włożywszy wielkie kapelusze, biorą lekcję anatomii? Pan się myli. Idą obok nas, to prawda, a jednak niech pan spojrzy, gdzie znajdują się ich głowy: we mgle neonów, jałowcówki i mięty, która spływa z czerwonych i zielonych szyldów. Holandia jest snem, proszę pana, snem ze złota i dymu, bardziej dymnym za dnia, bardziej złoconym nocą, a w nocy i w dzień ów sen zaludniają Lohengrinowie jak ci oto, mknący w zamyśleniu na czarnych rowerach o wysokich kierownicach, żałobne łabędzie, które krążą bez przerwy po całym kraju wokół mórz, wzdłuż kanałów. Śnią z głowami w miedzianych chmurach, toczą się wkoło, modlą się, lunatycy, w złoconym kadzidle mgły, nie ma ich już tutaj. Odjechali o tysiące kilometrów, w stronę Jawy, wyspy dalekiej. Modlą się do tych strojących miny bogów Indonezji, którymi ozdobili wszystkie swoje wystawy i którzy błąkają się w tej chwili nad nami, zanim uczepią się niczym okazałe małpy szyldów i spadzistych dachów, by przypomnieć tym nostalgicznym osadnikom, że Holandia jest nie tylko Europą kupców, ale morzem, morzem, które prowadzi do Cipango i do tych wysp, gdzie ludzie umierają szaleni i szczęśliwi zarazem.

Ale pozwalam sobie za wiele, wygłaszam mowę! Niech mi pan wybaczy. Przyzwyczajenie, proszę pana, powołanie, a także pragnienie, żeby pan dobrze zrozumiał to miasto i serce rzeczy! Bo jesteśmy w sercu rzeczy. Czy zauważył pan, że koncentryczne kanały Amsterdamu przypominają kręgi piekła? Mieszczańskiego piekła, oczywiście, zaludnionego złymi snami. Kiedy przybywa się z zewnątrz, w miarę przechodzenia przez te kręgi, życie, a więc i jego zbrodnie stają się gęstsze, bardziej ciemne. Tu jesteśmy w ostatnim kręgu. W kręgu… Ach, pan to wie? Do licha, coraz trudniej pana zaszeregować. Rozumie pan zatem, dlaczego mogę powiedzieć, że tu jest środek rzeczy, choć znajdujemy się na krańcu kontynentu. Wrażliwy człowiek rozumie te dziwactwa. W każdym razie czytelnicy gazet i rozpustnicy nie mogą iść dalej. Przychodzą ze wszystkich krańców Europy i zatrzymują się wokół morza wewnętrznego, na spłowiałym piachu. Słuchają syren, na próżno szukają zarysu statków we mgle, potem przechodzą przez kanały i wracają wśród deszczu. Zziębnięci zjawiają się w Mexico City, by zamawiać jałowcówkę we wszystkich językach świata. Tam na nich czekam.

Do jutra więc, drogi ziomku. Nie, teraz znajdzie pan drogę; zostawiam pana przy tym moście. Nie przechodzę nigdy przez most nocą. Ślubowałem sobie. Niech pan zresztą pomyśli, że ktoś rzuca się do wody. Z dwojga jedno: albo skacze pan za nim, żeby go wyłowić, rzecz bardzo ryzykowna w chłodnej porze roku, albo też odchodzi pan, a niewykonane skoki pozostawiają czasem dziwne łamanie w krzyżu. Dobrej nocy! Co? Te panie za szybami? Sen, proszę pana, sen za niewielką cenę, podróż do Indii! Te osoby perfumują się korzeniami. Pan wchodzi, one zaciągają zasłony i żegluga się zaczyna. Bogowie schodzą na nagie ciała, wyspy odbijają od brzegu, szalone, ustrojone w rozwiane fryzury palm na wietrze. Niech pan spróbuje.

Grupa Wydawnicza Foksal wykazała należytą staranność (w rozumieniu art. 355 par. 2 kodeksu cywilnego) w celu odnalezienia aktualnego dysponenta autorskich praw majątkowych do zdjęcia wykorzystanego na okładce książki. Przed oddaniem tej publikacji do druku poszukiwania te nie przyniosły rezultatu, dlatego Grupa Wydawnicza Foksal zobowiązuje się do wypłacenia stosownego wynagrodzenia aktualnemu dysponentowi autorskich praw majątkowych niezwłocznie po jego zgłoszeniu się do siedziby wydawnictwa.

Przekład: Joanna Guze

Korekta: Urszula Roman, Dorota Nowak

Projekt okładki i wnętrza książki: Przemek Dębowski, Wojtek Kwiecień-Janikowski

Skład i łamanie: www.pagegraph.pl

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel./faks (22) 646 05 10, 828 98 08

e-mail: biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-7881-475-7

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Aleksandra Łapińska / Virtualo Sp. z o.o.