Redakcja: Beata Frankowska

Korekta: Mariola Hajnus, Beata Wójcik

Redakcja techniczna: Anna Gajewska

Projekt okładki i stron tytułowych: Jacek Szewczyk

Na I stronie okładki wykorzystano obraz Lucyny Legut zatytułowany Juliusz Dankowski i wielbicielki. Fotografia autorki z archiwum domowego.

Skład i łamanie: AdamDabrowski.com

Copyright © by Wydawnictwo W.A.B., 2011

Wydanie I

Warszawa 2011

Wydawnictwo W.A.B.

02-386 Warszawa, ul. Usypiskowa 5

tel./fax (22) 646 01 74, 646 01 75, 646 05 10, 646 05 11

wab@wab.com.pl

www.wab.com.pl

ISBN 978-83-7747-328-3

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

Anita Halina Janowska (ur. 1933) – artysta muzyk, socjolog, pisarka. Jest doktorem nauk humanistycznych, autorką książek i artykułów z dziedziny kryminologii i psychologii społecznej.

Jej wspomnieniowa Krzyżówka (W.A.B. 2009), wydana po raz pierwszy w 1996 roku, otrzymała nagrodę Warszawskiej Premiery Literackiej. W 2011 roku Wydawnictwo W.A.B. wznowiło wybór korespondencji… mój diabeł stróż. Listy Andrzeja Czajkowskiego i Haliny Janowskiej (1988); adaptację sceniczną (napisaną przez autorkę wraz z Anną Schiller) prezentował w 1999 roku warszawski Teatr Mały.

Dedykacja

Maciusiowi

Motto

…Ironizowanie, jako podstawowa forma dialogu ze światem, może przynieść nową syntezę, w której homo sapiens i homo ludens wydadzą potomstwo w postaci osoby wesołkowatej, która chroni się przed rozpaczą, uciekając w absurd i autoironię…

abp Józef Życiński,

Nikodem Dyzma dla intelektualistów

…styl uniwersalny to ten, który potrafi miłośnie objąć niedorozwój.

Witold Gombrowicz, Ferdydurke

Wstęp

Telefon. Dzwoni pan, którego poznałam w Oborach – pisarz, niemłody już. Prosi o spotkanie. Zapraszam do siebie. Przychodzi z walizką. Pytam, czy wraca z podróży. Nie, nie – w walizce są papiery.

Wchodzimy do pokoju, a on dziwnie spłoszony. Nie rozgląda się, nie chwali, jak niektórzy, że „wystrój kameralny – stare obrazy, piękna porcelana, ogród zieleni” – nic z tego. Siedzi w fotelu, jak uczniak w ławce, i milczy. Pyta, czy może zapalić. Nie, nie może. Zamiast tego niech je czekoladki. I on je czekoladki. Popija kawą. W końcu wyjaśnia cel wizyty. Przyniósł w walizce teczki z papierami: dzienniki swoje, dzienniki zmarłej żony, listy kobiety, którą kocha, własne listy i inne różności. Chciał przebrać, wybrać, w książkę ułożyć, ale nie potrafi, zbyt to osobiste, zbyt intymne – brak mu dystansu. Prosi więc, bym to ja zrobiła, i ma to być moja książka. Jeden tylko warunek – przed publikacją chce ją przeczytać. A teraz zostawi papiery i poczeka na decyzję.

Pytam, po co mu zabawa w nie swoją książkę. Tłumaczy, że pragnie osoby ukochane zachować przy życiu. Powtarza, za Singerem, że postacie z książek nie umierają – nikt nie powie: „ta nieżyjąca Anna Karenina”, czy „ta nieżyjąca Madame Bovary”. Właśnie takiego przetrwania chce dla swoich bliskich. Mówię mu, że nie jestem ani Tołstojem, ani Flaubertem i nieśmiertelności nikomu nie zapewnię. Ale on nie słucha. Przynosi walizkę, wyciąga grube teczki i kładzie na stole. Potem uśmiecha się nieśmiało, żegna w ukłonach i wychodzi.

Do późnej nocy przeglądam rękopisy, maszynopisy, komputerowe wydruki. Nazajutrz dzwonię do niego: „Spróbuję, panie Henryku, ale proszę mi pomóc”.

Miesiącami ciągnie się nasza współpraca, bo on wszystkiego niepewny: chce i nie chce, by jego dziennik cytować wprost, chce i nie chce, by mówić o książkach, które napisał, chce i nie chce, by wspominać o kochankach żony. Ale w końcu zgadza się na wszystko. Nawet na muzyczny tytuł: Wariacje jesienne, choć bał się z początku, że pomylą niektórzy Dom Pracy Twórczej z domem wariatów.

Sobieski obok do Obór wrzucał swoją szwa-gierkę do dworku z sadzawkami, z komarami, bo się źle prowadziła. Teraz tam literaci jeżdżą. Piszą albo i nic nie robią.

Miron Białoszewski: Konstancin

1

Chrobot, jakby się myszy po kątach szastały. To okna tak kłapią na wietrze. Zamknąłem, patrzę – na dole panienka z czerwoną parasolką. Chodzi, chodzi, chodzi. Wokoło klombu. Aż pod moje okno podeszła i co widzę? – wcale nie panienka, a pani dorosła tak chodzi. Może i lepiej; trudniej się rozmawia z panienką.

2

Dziś przyjechał do mnie K.

Dużo sławnych ludzi tu przyjeżdża, ale na K. i tak z podziwem patrzą, zwłaszcza starsi. Już nie czują się zbyt ważni. Idziesz na spacer z młodym, nawet byle jakim, i już lepiej się czujesz. Ale młody nie rozumie, myśli – starszy ważniejszy. Błąd, ale dobrze się składa.

K. pyta, o czym piszę. Ja, że o błahości piszę.

– O błahości? – dziwi się. I czeka, aż temat rozwinę. A ja nic, milczę, zagadkowo milczę. Czasem dobrze pomilczeć: drugi się zgubi, na pewności straci.

K. chce noweli filmowej. Pytam:

– Scenariusz?

– Broń Boże!

Wie, że nie umiem jak on. Przyjdzie mu pisać od nowa, a mnie i tak musi chwalić. Artyści zawsze chwalą jeden drugiego, taki zwyczaj. W najlepszym razie, nie mówią nic. I wtedy już wiesz – katastrofa!

3

Na tarasie bystrooka, jasnolica sobie siedzi. Pani Karolina. Wściekle zdolna bestia do pisania. Zdania u niej wirują bujne, kolorowe. Ona cała taka bujna, więc ją Bujną przezwałem. Bujna zrzędzi i chce wszystko wiedzieć.

– Dokąd pan się tak spieszy? – pyta.

– Siusiu zrobić – ja na to. Szczery byłem. Potem ona komuś, że cham ze mnie. Szczerość nie popłaca.

Dziś piesek ze wsi przybiegł za mną do parku. Ja do pieska:

– Odejdź! – I bramę mu pokazuję. Piesek podskakuje, ogonkiem się śmieje, a tu Bujna przybiega i krzyczy:

– Pan przyprowadził psa, pan nakarmi psa!

– Nie przyprowadziłem, sam przyleciał.

– Sam, nie sam, a nakarmić trzeba. Podłość głodnego wyrzucać!

– Kiedy jedzenia nie mam.

– Co znaczy „nie mam”?

– No nie mam, sam zjadłem.

– To zapytać trzeba! Ja mam jedzenie.

I zmierza Bujna do pałacu, a piesek za nią – już on wie, kto tu pan.

4

Siedzę w holu, na kanapce, pod lustrem. Papierosa palę i co widzę? Ta sama panienka z jadalni wychodzi. Zbliża się:

– Można? – Siada koło mnie. Salema wyjmuje, zapala i kicha.

– Na zdrowie.

– Dziękuję.

Zarazi mnie – myślę. Ale nie. Wstała i z tym papierosem chodzi, zaciąga się i chodzi. Lubi chodzić, najwyraźniej. A potem się zwierza:

– Mój pierwszy papieros od miesiąca. Chorowałam…

Wkracza Bujna:

– I na co panu to palenie?! Jednego zawału mało?

Panienka, spłoszona, uśmiecha się, odchodzi.

– Ładnie się uśmiecha ta panienka – mówię do Bujnej.

– Jaka znów „panienka”?! Oszalał pan?! To lafem-me fatale: trzech mężów pochowała!

– O Jezu! To pewne?

– Tak. Pewne. Tomasz mi mówił.

Skoro Tomasz mówił, to pewne. A mnie korci, by poznać panienkę, bliżej poznać. Bujna odgadła:

– Wie pan, słyszałam o więzieniu dla zabójczyń, w Oklahomie. Przychodziły tam listy od mężczyzn. Setki listów – matrymonialne oferty! Chcieli się żenić z takimi, co zabiły mężów. Pan to rozumie?

– Pewnie, że rozumiem. Nas podnieca niebezpieczeństwo, walka, śmiertelne zagrożenie…

– Co pan powie…

5

Po kolacji podążam za panienką.

– Lubi pani spacery? – pytam.

– O tak…

– To może się przejdziemy?

– Chętnie, bardzo chętnie.

Miłe złego początki – myślę. I spacerujemy, a ona:

– Zaciekawił mnie pan – mówi.

– A to dlaczego?

– No, bo aż dziw bierze… Tyle książek pan napisał… Nie spodziewałam się…

– Dlaczego? Kraszewski napisał sześćset tomów, a ja tylko sześć…

– Nie spodziewałam się, że pan taki młody…

– Młody? Wolne żarty, panienko…

– Dlaczego pan mówi „panienko”?

– Bo jest w pani coś z panienki.

– Coś głupiego?

– Nie, coś niewinnego.

Rumieni się – nie do wiary! I znów kicha.

– Proszę wracać do łóżka, panienko!

Nazajutrz spacer do Konstancina. Ciepło, miło, droga przez las. A rozmowa – o pisarzach.

Ona:

– Ci pisarze… Narzucają własne problemy. I to komu – Bogu ducha winnym ludziom. Żona mego przyjaciela kazała mu czytać Pod wulkanem Lowryego. Nudziło go, męczyło go. Nie mógł. Ale ona się uparła.

Przerywam:

– Do rozwodu doszło.

– Skąd pan wie?

– Wiem. Mówiła mu: „Nie jesteś na poziomie”. Mężczyzna tego nie zniesie, woli się rozwieść.

Panienka się śmieje. Zęby ma białe, choć pali. Ja mam zęby „be-żo-we”, jak mówią w telewizji. Moja dentystka chce mi malować na biało, „będą jak nowe”, mówi. Ja nie chcę, rzuci się w oczy, że cały nowy nie jestem.

Panienka znów mi coś tłumaczy:

– Krytycy mówią ludziom, co dobre, a co złe. A taki krytyk może być przygłup, a nawet i wariat.

– No pewnie – przytakuję. – Pisarz chciał zostać pisarzem i został. Krytyk też chciał zostać pisarzem i nie został. To się może rzucić na mózg…

Nie zaśmiała się, zmienia temat:

– Po nakładach widać, czego ludziom potrzeba: pani Marysia – dwadzieścia tysięcy, pani Helena – trzydzieści tysięcy…

– Zazdrości im pani?

– No pewnie, a pan?

– Nie skarżę się, mam dobre nakłady.

– Bo pan to jest geniusz. Odkrywca!

– Czemu odkrywca?

– Panie Henryku…

– Słucham…

– Uwielbiam pana!

(O mój Boże! Chciałem akcję ciągnąć co najmniej przez rok, a tu takie przyspieszenie!).

Siedzimy z panienką na ławce, nad stawem, od strony białego domku. Na wodzie łabędzie dziobami kręcą, skrzydłami łomocą, drą się, a po trawie gęsi spacerują, zdumione harmidrem, łebkami kiwają.

Pytam panienkę, jak ma na imię.

– Anka.

– Pani Anko…

– Nie chce pan po imieniu?

– W żadnym razie! Za łatwo by było. Sprawa zbyt poważna…

Chyba gafę strzeliłem. Ona wybrnąć pomaga – Gombrowicza cytuje:

– Uważał, że na ty przechodząc, więcej głupstw się mówi.

– Miał rację! – wykrzykuję.

Spis treści

Dedykacja

Motto

Wstęp

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

53

54

55

56

57

58

59

60

61

62

63

64

65

66

67

68

69

70

71

72

73

74

WAŻNIEJSZE OSOBY POWIEŚCI

Przypisy