Książkę wydano przy wsparciu finansowym
Miasta Gdańska.

Książkę wydano przy wsparciu finansowym
Prezydenta Miasta Gdyni.

Copyright © by Wydawnictwo W.A.B., 2010

Wydanie I 

Warszawa 2010

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Zdjęcia pochodzą z archiwum rodzinnego autorów, poza tymi na stronach: 84 – Sławomir Kitowski, Gdynia. Miasto z morza i marzeń, Wydawnictwo Alter Ego, Gdynia 1997, dzięki uprzejmości autora; 86 (góra i dół) i 88 (góra) – ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni; 158 (góra) – Jerzy Janicki, Krykidały, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2004.

Redaktor prowadzący: Adam Pluszka

Redakcja: Elżbieta Novak

Korekta: Małgorzata Denys, Elżbieta Jaroszuk, Renata Kuk

Redakcja techniczna: Alek Radomski

Projekt okładki i stron tytułowych: Anna Pol

Fotografie wykorzystane na I stronie okładki oraz zdjęcia autorów na skrzydełku pochodzą z archiwum rodzinnego.

Projekt logo cyklu: Anna Pol

Wydawnictwo W.A.B.

02-386 Warszawa, ul. Usypiskowa 5

tel./fax (22) 646 01 74, 646 01 75, 646 05 10, 646 05 11

wab@wab.com.pl

www.wab.com.pl

ISBN 978-83-7414-770-5

Skład wersji elektronicznej: Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Pamięci naszych bliskich

Jerzy Krzyżanowski
Żadna siła, żadna burza…

PROLOG

Książka ta opisuje stopniowy proces opuszczania Lwowa i Kresów Wschodnich przez jedną z polskich rodzin w pierwszym pięćdziesięcioleciu XX wieku.

W odniesieniu do moich rodziców i dziadków mojej córki Magdy wynikał on z fascynacji budową Gdyni w latach dwudziestych i ze wspaniałego gdyńskiego, przedwojennego dziesięciolecia. Natomiast w odniesieniu do pozostałych we Lwowie krewnych – w konsekwencji obrad Wielkiej Trójki w Teheranie (1943) o powojennych granicach Polski i w wyniku dyskusji prowadzonej w Jałcie (1945) o formie zarządzania Polską po wojnie, przypieczętowanych ostatecznie w Poczdamie (1945) – część z nich w powojennej Polsce za swoją siedzibę obrała również Gdynię.

W książce zebraliśmy wspomnienia nasze oraz tych członków rodziny, którzy jeszcze mogli i chcieli poświęcić nam czas na nagrania ich wspomnień i refleksji. Im wszystkim oboje z Magdą serdecznie dziękujemy w innym miejscu książki.

Szkieletem tego opisu jest także korespondencja rodziców, zachowana w niejasnym trybie archiwalnym, korespondencja z ojca internowania, lwowska korespondencja dziadka Kruga i cioci Stasi Wimmerowej z mamą w latach 1940-1944.

Łącznie jest to obszerny zbiór ponad siedemdziesięciu listów. To mama musiała go starannie gromadzić przed 1939 rokiem i przed Powstaniem Warszawskim, a Zofia Orleńska zapewne zadbała o to, by ukryć jego wojenną część w piwnicy domu przy Królewskiej 29 w czasie trwania Powstania.

Nie ma już kogo zapytać, jak było naprawdę.

Książka opisuje także nasz powrót do Gdyni w 1945 roku i co tu zastaliśmy.

Cytaty z prasy, wywiadów czy korespondencji podaję w oryginalnym brzmieniu, by oddać ich koloryt indywidualny i regionalny z tamtych lat.

KILKA SŁÓW OD CÓRKI
Dziesiątego Lutego Trzydzieści

Mieszkanie dziadków Krzyżanowskich w Gdyni było duże i jasne; wielkie okna wychodziły na wiadukt kolejowy. Z długiego korytarza na lewo prowadziły drzwi do gabinetu dziadka Jurka – mówiło się „ordynacja”, egzotyczne słowo dźwięczące lekarską tajemnicą – a na prawo do jadalni, do sypialni dziadków, do salonu.

Kamienica należała do dziadków w czterdziestu procentach. Nazywaliśmy ją „Dziesiątego Lutego Trzydzieści”: babcia Jadzia cierpliwie uczyła małego Grzesia, swojego młodszego wnuka i mojego kuzyna, gdzie mieszka. Dziesiątego lutego, data zaślubin Polski z morzem w 1920 roku. Generał Haller rzucił pierścień w fale niedaleko Pucka, i morze już było nasze, polskie. Tylko własnego portu nie mieliśmy, oprócz małego, rybackiego, w Pucku, wiecznie zamulonego nanoszonym przez przybrzeżny prąd piaskiem. Potem nastał czas wojny celnej z Niemcami, a po niej – budowa Gdyni.

Miasto wzniesione na piasku, między wzgórzami a morzem, w pobliżu Gdańska. Gniazdo rodzinne mojego ojca, Jerzego Krzyżanowskiego juniora. I po części także i moje. Bo ja jestem z Trójmiasta.

Kiedy w 1929 roku dziadkowie Krzyżanowscy przyjechali do Gdyni ze Lwowa, najpierw wynajęli mieszkanie u Bednarskiego na Świętojańskiej, a potem u Skwiercza na 10 Lutego. Morze było ledwie pięćset metrów dalej, tuż-tuż. Ulica 10 Lutego nie miała jeszcze bitej nawierzchni i zmierzała ku morzu przez rozgrzebany teren budowy późniejszego skweru Kościuszki.

Dziadkowie. Moi dziadkowie ze strony taty. Doktor Jerzy Krzyżanowski senior i Jadwiga Maria z Krugów. On urodzony w 1898 w Podhajcach, ona w 1904 we Lwowie. Lwowianie i gdynianie. Pochowani na Cmentarzu Witomińskim w Gdyni.

Co nie zostało opowiedziane i utrwalone, tego nie ma. Kto nie zostawił po sobie śladu na piśmie, o tym wiemy tyle, ile pozwoli nam zachować kapryśna pamięć. Ona zaś zajęta jest bieżącymi sprawami; przechowuje też naszą historię – to, co wydaje się nam, że pamiętamy, a czego nie potrafimy opowiedzieć, z biegiem lat pamiętamy coraz mniej. Pamięć mojego pokolenia, nazywanego wdzięcznie pokoleniem powojennego wyżu demograficznego, kształtowała się w czasach powolnych zmian, hamowanych przez rytm życia w komunistycznym kraju, w którym wszystko, żeby się mogło zdarzyć, musiało uzyskać na to pozwolenie. Książki drukowano latami, w gazetach nie podawano wiadomości z ostatniej chwili, a nowe budowle wznoszono wolno i z trudem. Robotnicy stali oparci o łopaty, ćmili sporty, które trzymali między kciukiem i palcem wskazującym; mijałam ich z oczami wbitymi w chodnik, czekając, aż bluzną.

Krajobraz Trójmiasta zmieniał się ospale i niechętnie. Niezmienione oblicze gdańskich, gdyńskich i sopockich ulic trwało przez lata: kiedy gdzieś postawili sam, wszyscy wiedzieli, że będzie tam zawsze, z mrugającym na dachu szczerbatym i burczącym neonem, fioletowo-cynobrowym. Na rogu 10 Lutego i Władysława IV w Gdyni stały parterowe pawiloniki handlowe, wzniesione tam „na chwilę” zaraz po wojnie. A w nich prywaciarze handlowali komisowym towarem przywiezionym przez marynarzy z morza i plastikowymi koralami. „Chwila” trwała cztery dekady.

Książka telefoniczna wychodziła raz na pięć lat, życie w Trójmieście toczyło się powoli. Czerwone trolejbusy pojękiwały leniwie na gdyńskich zakrętach. Za oknami dziadków Krzyżanowskich na Dziesiątego Lutego Trzydzieści rozpędzały się żółto-niebieskie wagoniki przedwojennego S-Bahnu z Berlina, które właśnie ruszyły ze stacji Gdynia Główna Osobowa do Gdańska.

Mały Grześ stał na parapecie okna w mieszkaniu dziadków, przytrzymywany przez babcię Jadzię, i patrzył na kolejkę huczącą po wiadukcie tuż za oknami; bawełniane rajstopki zwijały mu się na nóżkach w niezliczone obwarzanki, a on mówił, pukając tłustym paluszkiem w ogromne szyby wielkich okien:

– Kejka dansia…

Znaczyło to: kolejka pojechała do Gdańska.

Przedwojenne, niemieckie bądź co bądź wagoniki zastąpiono nowymi dopiero w 1976 roku; i z tym nikt się nie spieszył.

W mieście stały dwa kina, w których ekran był szczególnie narażony na grawitacyjne przygody. Po ekranie galopował ogorzały Gojko Mitić, przebrany za Winnetou, już-już dosięgały go kule zdradliwych białych twarzy, ale na szczęście za szczytową ścianą kina Delfin długim łukiem z pętli w Oliwie nadjeżdżał, jak wybawienie, czerwony tramwaj. Tory jęczały tuż za ścianą z ekranem, parterowy przedwojenny budyneczek dygotał, na drżącej ścianie ekran wybrzuszał się, a blade twarze wykrzywiały w sfalowanych i kołyszących się dramatycznie krzakach. Z okienka operatora dochodziły ciche ni to przekleństwa, ni to chichot. Gojko Mitić był uratowany. To samo działo się w kinie Tramwajarz w alei Wojska Polskiego we Wrzeszczu. Kino Tramwajarz stało w środku zajezdni tramwajowej. Tyle że tu okres drgań był krótszy niż w Delfinie, bo płócienny ekran – bardziej napięty.

W uszach brzmiał jazgot o rozwoju naszej socjalistycznej ojczyzny, do którego w latach siedemdziesiątych Gierek dorzucił jeszcze przymiotnik „dynamiczny”. Buczała w kinach Polska Kronika Filmowa, schowany za prześcieradłem Andrzej Łapicki przemawiał do nas słodko, ekran burchlił się, łopotał i podskakiwał.

Wszyscy wiedzieli, że Andrzej Łapicki tak musi mówić, że oni w ogóle muszą. „Oni tak mają”, powiadano o Onych.

– Tato, po co czytasz te gazety? – pytałam pod koniec lat siedemdziesiątych. Tata przychodził z pracy, jedliśmy obiad przy kuchennym stole, po czym on zasiadał w fotelu i przeglądał płachty „Dziennika Bałtyckiego”.

– Jak to po co? – odpowiadał, szeleszcząc gazetą. – Trzeba wiedzieć, gdzie żyjemy i co oni nam szykują…

Oni zatem coś tam mówili i pisali w swoich gazetach, a my czekaliśmy mniej lub bardziej niecierpliwie. Wiedzieliśmy, że jak skończą, i tak na drgający ekran wjedzie Gojko Mitić. Jest, jak jest, wiadomo, że nie może być inaczej, widać to, co widać, i słychać to, co słychać. Inaczej nie będzie. Trzeba żyć, chociaż nic się nie dzieje. Trzeba patrzeć, może gdzieś rzucą piwo? Tomek, najdowcipniejszy z całej licealnej klasy, tłumaczył:

– Zanim gdzieś pojedziesz, weź pod uwagę, jaka tam jest izobrowara. Znaczy, w zasięgu jakiego browaru jesteś. Żuławy, izobrowara elbląska. Żagle na Jezioraku, izobrowara olsztyńska. Siki. A tu u nas. izobrowara gdańska. Nie do picia, w dodatku browar za torami okropnie śmierdzi słodem. Ale co robić.

Najszybciej budowały się kościoły i rosły drzewa. Tak było, kiedy byliśmy młodzi.

A ciągle przecież nam się wydaje, że nie jesteśmy starzy.

I dlatego – chociaż dzisiaj życie toczy się coraz szybciej, na znanych ulicach powstają nowe budynki, centra handlowe rosną jak grzyby po deszczu, gazety tętnią newsami i nie wiadomo, do czego wychowywać dzieci urodzone jeszcze za komunizmu, które słuchają nas z ironią w tych rzadkich chwilach, kiedy wyłączą empetrójkę – pamiętamy i przypominamy sobie powoli, jakby wszystko było jeszcze w zasięgu ręki, tamten świat: przedwojenni dziadkowie Krzyżanowscy, smakowite zupy gotowane przez Marysię Fusztej, pomoc domową ze Stanisławowa, ulice Gdyni wyłożone granitową kostką, a pod koniec lat sześćdziesiątych pokrywane asfaltem jedna po drugiej…

Na skwerze Kościuszki w Gdyni stał pomnik czegoś nieokreślonego, co dopiero po bliższych oględzinach i wiele lat później okazało się – niestety – Pomnikiem Wdzięczności Armii Radzieckiej. Może za to, że nie spaliła Gdyni doszczętnie? A mogła. Jak spaliła niedaleki Danzig, aż do spodu.

Pomnik: tęga niewiasta, niczym Matka Ziemia postawiona na wysokiej kolumnie, podnosiła sztandar, tuliła dziecko, gdzieś boczkiem wisiał jej kałasz, prężyła obfitą pierś ku promiennemu jutru, słowem – miała pełne ręce roboty. Rzecz cała, może z wyjątkiem tego nazbyt już mlecznego cyca, nosiła piękne proporcje, powagę i godność, wspaniale zamykała perspektywę 10 Lutego i zapowiadała znaną bliskość morza tuż za swoimi masywnymi plecami. Na głowie siadały jej mewy.

Nie byłam gdynianką. Wychowywałam się we Wrzeszczu. Oglądałam Cycatkę, kiedy odwiedzałam dziadków Krzyżanowskich. Jeździłam do Gdyni często i chętnie, podrzucana babci Krzyżanowskiej przy różnych okazjach przez moich rozrywkowo-turystycznych rodziców, mamę Olgę, też z Krzyżanowskich, ale innych, i tatę Jerzego, współautora tej książki. Mieszkał tam wtedy Grześ, mój kuzyn. Opiekowała się nim, jak należy, dziewczyna. Owe dziewczyny, najpierw Hela, a później Wisia, zabierały nas na spacery pod Kamienną Górę, na skwery pod muszlą koncertową, na budujący się bulwar nadmorski. Zaintrygowani gapiliśmy się na cycatą panią na potężnej kolumnie. W porcie buczała syrena.

Hela była Kaszubką i przyprawiła raz Grzesia o poważny niepokój. Dostał od rodziców piękny helikopter. Nauczony, że to lata, o, patrz, śmigło się kręci, i nazywa się helikopter, zaprotestował z rykiem:

– To nie Heli koptej! To Grzesia koptej!

Grześ był aseptycznie chowany za sprawą babci Jadzi, która patrzyła na ręce jego matce, dwudziestoparoletniej Honoracie. Już sama instytucja spaceru z nianią dziwiła mnie niepomiernie, bo u rodziców i u drugiej babci we Wrzeszczu nie chodziło się na spacery. We Wrzeszczu było jedynie podwórko z wrzeszczącą dzieciarnią, a do spacerów nikt nie miał głowy. Wychodziłam na to podwórko, a z podwórka leciało się bawić, najchętniej na cmentarz. O tym, że cmentarz był poniemiecki, jeszcze nie wiedziałam. Cmentarz fascynował mnie: zarastał obficie bluszczem, a granitowe płyty dostojnych grobowców doskonale nadawały się do zabawy w dom. Na największej płycie obowiązkowo organizowaliśmy stół, na mniejszych układaliśmy lalki do snu. W słońcu na płytach ostro odcinały się dziwaczne, niewidziane nigdzie indziej litery. Później okazało się, że to szwabacha.

Zabawami na cmentarzu nie chwaliłam się zanadto, czując przez dziecinną skórę, że to nie spotkałoby się z aprobatą. Może dlatego, że na Dziesiątego Lutego Trzydzieści dużo mówiło się o bakteriach i zwalczało je konsekwentnie. Przed obiadem myło się ręce z całym ceremoniałem w łazience w czarno-żółte kafelki. Zwyczaj mycia rąk wydawał mi się interesującą nowością, ale nie bardzo mi się podobało, że jest taki rygorystyczny. Bakterie w Gdyni musiały być bardziej zjadliwe niż we Wrzeszczu. We Wrzeszczu bowiem do mycia rąk nikt nie zmuszał.

Kiedyś Grześ został podrzucony do Wrzeszcza; wdrapał się tam na drzewko naprzeciwko domu, a kiedy się po nim wspinał, zatrzymała go niepokojąca myśl. Przywołał do okna moją drugą babcię, Jasię, grubym głosem pięciolatka:

– Babciu, babciu! Patrz, gdzie ja wlazłem!

– Świetnie, Grzesiu! Dzielny z ciebie chłopiec!

– Babciu, a czy tu na drzewie są bakterie?

Babcia Jasia, chirurg i stomatolog, opuściła bezradnie ręce. Wiadomo, bakterie były w gabinecie dentystycznym, ale czy na drzewie? I czy szkodziły dziecku? Tego nie wiedziała. I nie zamierzała się dowiadywać.

Po upadku komunizmu szybko zlikwidowano i kolumnę na skwerze Kościuszki, i Cycatkę, i wdzięczność, rzecz jasna; wzrok biegnący ku morzu spod bramy kamienicy dziadków na Dziesiątego Lutego Trzydzieści napotyka dopiero pękaty i przysadzisty pomnik Korzeniowskiego na końcu gdyńskiego molo. I komu to przeszkadzało, że zacytuję klasyka? Może Cycatka, i to w złym guście, na pewno niesłuszna, ale po co od razu krzesła łamać? Nawet i w słusznej sprawie, że nie będzie Ruski pluł nam w twarz i zaśmiecał miasta swoimi fizylierkami?

Po Cycatce nie ma zatem śladu. Tylko mewy dalej skrzeczą nad skwerem Kościuszki. Żółte dźwigi uwijają się przy Sea Towers. A te mają być najwyższe w całej Polsce. Przedwojennej Gdyni także jest coraz mniej.

Po dziadkach Krzyżanowskich zostały listy. Cud, że przy pospiesznym likwidowaniu mieszkania, najpierw po śmierci dziadka, a potem babci, nie rozproszyliśmy ich bezpowrotnie…

Dziadek Jurek był pełen radości życia i energii, ale też systematyczny i zdyscyplinowany. Przyjmował pacjentki przy staroświeckim, przepaścistym biurku z ciemnego drewna, z głębokimi szufladami. Leżały w nich kartonowe teczki z dokumentami, dyplomami, rachunkami. Tyle pozostało z przedwojennego i powojennego lwowskiego i gdyńskiego życia.

Dziadek umarł, gdy miałam piętnaście lat. Był kochany, łatwy i ciepły.

– Tylko mi jej nie bijcie – mówił ze śmiechem moim rodzicom, oddawał im noworodka, któremu niedoświadczeni młodzi mogli przecież zrobić krzywdę. Pachniał wodą Cologne 4711 albo przemysławką. Całował mnie w buzię, uśmiechał się, przytulał i mówił:

– Ziabije i źjem…

Chorował przez ostatnie pięć lat życia. Miał raka krtani. Ostatecznie nie powiodły się wysiłki, aby oszczędzić struny głosowe, a naświetlania bombą kobaltową nie przyniosły pożądanego wyniku. Radykalna operacja zaatakowanych strun pozbawiła go głosu. Chodził cierpliwie i wytrwale do logopedki, która uczyła go mówić bez użycia strun, i chyba nieźle się nauczył. Ja jednak nie bardzo go rozumiałam, więc unikałam kontaktu z nim. Nie złościł się, że go nie rozumiem, ale raz jeden się zniecierpliwił – i odtąd bałam się być z nim sam na sam.

Dzielnie znosił swoją chorobę, nie użalał się nad sobą i pozostał aktywny. Chodził na dalekie spacery po gdyńskich wzgórzach, z mapami setkami. Przedwojenne mapy setki były niezwykle egzotycznym i wyjątkowym towarem, nabytym przez dziadka tuż po wojnie w gdyńskiej hali targowej – zanim znikły bezpowrotnie. W trosce o obronność kraju wydawnictwom kartograficznym surowo bowiem zakazano sprzedaży map w dużej skali, a to na wypadek wybuchu trzeciej wojny światowej. Wróg miał wynurzyć się z wody albo nadejść z zachodu. Moi koledzy, szkoleni w ramach śmiertelnie nudnych zajęć „z wojska” dla studentów, opowiadali, pękając ze śmiechu, jak na wszystkich wojskowych ćwiczeniach, symulowanych natarciach i grach wojennych, wróg zawsze zjawiał się z zachodu. Innego wroga nie było i być nie mogło.

Wszelkie mapy o dużej skali bardzo by ułatwiły wrogowi jego zdradzieckie zadanie. Żeby było wiadomo, skąd on wyszedł, bronowało się plaże.

Zajęcia „z wojska” były źródłem nieustannych dowcipów opowiadanych przez udręczoną studencką publiczność. Na przykład jeden z wykładowców, proszony przez studentki o przełożenie kolokwium, wyznał, rozkładając ręce:

– Proszę pań, co ja mogę? Ja przecież niewładny…

Pokładałyśmy się ze śmiechu. Pan patrzył na nas zdumiony.

Nie szkodzi, że wróg zaraz wejdzie do lasu i jego wraży ślad zginie wśród nadmorskich karłowatych sosenek. Czujność musi być.

Sfatygowane setki z tajemniczymi niemieckimi i polskimi nazwami, kupione przez dziadka Jurka w hali, studiowałam godzinami. Kazano mi obchodzić się z nimi ostrożnie, bo każdy wiedział, że zniszczona setka to setka stracona bezpowrotnie, nie kupisz takiej już nigdy i nigdzie.

Oto Langfuhr, czyli Wrzeszcz. Dlaczego tak dziwnie się nazywa? Bo niemiecki on był? Przed wojną? Naprawdę?

Na Langfuhrze duża plama tuszu. Wylał go tacie na mapę kolega w czasie studiów na pierwszym roku Wydziału Mechanicznego Politechniki Gdańskiej. Oto Zoppot. Oto Orłowo, przedwojenny polski kurort z eleganckim molo. Może krótszym niż w Zoppot, ale ono nasze, polskie. Tutaj dziadkowie Krzyżanowscy przyjeżdżali na plażę z przedwojennej Gdyni. Tędy, ulicą Przebendowskich, chodził nad morze kilkuletni tata z Zichą – swoją opiekunką Zofią Orleńską – i skarżył się, że bolą go nogi. A tu folwark Kolibki. A to czarne to granica Polski i Gdańska, o tu, na tej rzeczce. A to Kartuzy. No i Brda, i Wda, pomorskie rzeki sprzyjające kajakowym wyprawom, przemierzone z mamą i tatą składanym paksem, luksusowym enerdowskim kajakiem skonstruowanym według słynnego niemieckiego modelu marki Klepper z lat trzydziestych. Paksa rodzice kupili zaraz po ślubie; jego szafirowy pokład z biegiem lat spłowiał do niebieskiej szarości, spalony słońcem swojskich a tajemniczych szlaków: Wel, Drwęca, Drawa, Gwda, Obra, Zbrzyca i Kłoniecznica. Pętla Jezior Raduńskich.

Brda, Wda i Gwda – mamrotałam pod nosem, zafascynowana dudniącymi zbiegami spółgłosek.

Dziadek Jurek brał te cenne mapy i laskę, na łysiejącą głowę kładł płócienną czapeczkę z daszkiem i ruszał na swoje wędrówki. Wracał do Gdyni kolejką elektryczną. Kolejka Wejherowo-Tczew rozpędzała się do pełnej szybkości za stacją Gdynia Główna Osobowa, tuż za oknami dziadków – szyby wtedy drżały – i zaraz potem zwalniała, żeby zatrzymać się na stacji Gdynia Wzgórze Nowotki, przed wojną Wzgórze Focha, obecnie Wzgórze Błogosławionego Maksymiliana Kolbego. Nie miała ta stacja szczęścia do nazw, oj nie miała. Rozumiem, że Maksymilian Kolbe umarł śmiercią bohatera, ale toponimicy są zgodni: mówią, że nazwa własna używana w mieście nie powinna składać się z więcej niż dwu części. Ale w Gdyni to nikomu nie przeszkadza: bo jest tam jeszcze ulica 2. Morskiego Pułku Strzelców.

Do Wrzeszcza jechało się dwadzieścia pięć minut. Na stację Gdańsk Politechnika. Tam mieszkali rodzice, babcia Jasia i ja.

Dziadek dużo czytał i słuchał muzyki. Oboje dziadkowie przepadali za Kabaretem Starszych Panów i zaśmiewali się, słuchając piosenek Wasowskiego i Przybory. Dziadek nucił sobie:

– U ha, tralala, kapturek sześćdziesiąt dwa!

Albo chichotał:

– Czapeczkę nosił z szykiem, czerwoną z kutasikiem…

Wdzięki zaś Kaliny Jędrusik i jej omdlewający głos gromadziły przed telewizorem całe zachwycone domostwo.

Babcia Jadzia chętnie czytywała „Przekrój”. Kupowało się gazetę z programem telewizji na tydzień, babcia przeglądała go dokładnie i podkreślała ołóweczkiem wybrane programy.

Za oknami szemrał sobie komunizm, dudniła kolejka, fasady eleganckich kamienic gdyńskich, nietynkowane od dziesięcioleci, pokrywały się brudem, ale u dziadków Krzyżanowskich nadal panował tryb życia przedwojennego inteligenckiego domu. Na stole w stołowym niezmiennie leżał biały adamaszkowy obrus. Mieszkanie zrobiło się mniejsze niż dawniej. Nie było już wprawdzie lokatora z kwaterunku, który pewnego dnia w latach pięćdziesiątych po prostu przyszedł ze stosownym papierem w ręku i oznajmił, że teraz będzie tu mieszkał, ale kwaterunek jako taki czuwał. W latach sześćdziesiątych mieszkanie dziadków okrojono o dwa pokoje, a za ścianą zamieszkali Maciejewscy – nie mówiło się o nich inaczej niż z przekąsem. Nawet połowa dębowych drzwi wejściowych teraz była Maciejewskich i zawisła na nich wizytówka z mosiężnymi literami, na którą patrzyłam z niechęcią.

Były też sławne imieniny. Jerzego przypadało 23 kwietnia, a Jadwigi 15 października. Zestawiało się razem wszystkie domowe stoły wzdłuż dwóch pokojów, połączonych wielkimi rozsuwanymi drzwiami. Babcia Jadzia wyciągała z szuflad obrusy, przy talerzach kładło się srebrne sztućce. Przychodzili wszyscy Krzyżanowscy: obaj bracia dziadka Jurka z żonami: Kalikst i Janusz z Busią i Józią. Obu siostrom: Busi i Józi, przyglądałam się zafascynowana, bo Busia była ładną panią, o gładkiej buzi i siwych lila włosach, a Józia wydawała mi się okropnie brzydka. Przychodziła córka stryja Kaliksta i Busi, Krysia Lipińska, słynna w rodzinie z olśniewającej figury, i jej mąż Henryk. Henryk pokazywał Grzesiowi i mnie sztuczkę z odpadającym kciukiem, patrzyliśmy na niego z otwartymi buziami. Czasem przychodziła śliczna Kasia, córka Krysi i Henryka. Młody Kalikst, zwany Małym Lunkiem, syn Kaliksta, nie pojawiał się, bo mieszkał w Zakopanem.

Ale przychodziła zawsze Grażyna, córka Janusza i Józi, która wydawała mi się bardzo ładną i elegancką panią. Paliła papierosa za papierosem – wyciągała je ze srebrnej papierośnicy. Stanowiła zagadkę, gdyż nie miała męża. Poza nią bowiem męża miały wszystkie dorosłe panie. Pozostała na zawsze w rodzinnej anegdocie, ponieważ kiedy pracowała jako sekretarka w jakiejś gdyńskiej szkole średniej, odpowiedziała dumnie interesantowi, który ją prosił o przepisanie czegoś na maszynie:

– Ja tam piszpanną nie jestem!

Opowiadała o tym przy imieninowym stole z ogniem w oczach, stukając papierośnicą w blat.

A starszy syn Janusza, też Janusz, podobno zginął w czasie wojny, rozstrzelany przez gestapo. Ale o tym nigdy się przy rodzinnym stole nie wspominało, a jak długo byłam dzieckiem, tak długo nie wiedziałam nawet, że Januszowie mieli kiedyś syna.

Przychodzili też przyjaciele Jadzi, państwo Tundakowie. Pani Sława miała klasyczną przedwojenną urodę Jadwigi Smosarskiej, kruczoczarne włosy zebrane w węzeł na karku i uczesane z nieskazitelnym przedziałkiem. Jej wiek pozostawał dla mnie tajemnicą: przyjaciółka babci, ale miała syna zaledwie dwa lata starszego ode mnie? Była prokuratorem i kontrast jej eleganckiej, pańskiej urody z groźną prokuratorską funkcją nieustannie mnie zadziwiał.

Przy stole zasłanym adamaszkowym obrusem zasiadała cała głośna i wzajemnie się przekrzykująca rodzina.

Kiedy moja mama, Olga, poznała mojego tatę i małżeństwo wisiało w powietrzu, ostrzegała go:

– Tylko nie przejmuj się za bardzo, kiedy poznasz moją mamę i jej dwie siostry. One strasznie głośno mówią, wszystkie naraz, kłócą się bez przerwy i nie dopuszczają nikogo do głosu.

– Nie szkodzi, jestem do tego przyzwyczajony. Kiedy poznasz mojego ojca, jego dwóch braci i ich żony, zobaczysz, że oni także strasznie głośno mówią, wszyscy naraz, i też nikt nikogo nie słucha…

Przy tym hałaśliwym i smacznie zastawionym stole zdarzyło mi się usłyszeć – wiele, wiele lat później, a były to już ostatnie lata rodziny Krzyżanowskich w pokoleniu moich dziadków – uwagę z gatunku inicjacyjnych, choć dalibóg o to nie zabiegałam. Miałam może czternaście czy piętnaście lat, w każdym razie oboje dziadkowie jeszcze żyli. Przy ogólnym stole toczyła się rozmowa o Krynicy Górskiej: Patria, Kiepura, sanatoria, wody lecznicze, cudowne ozdrowienia mężatek leczących się w Krynicy z bezpłodności… Rozochocony i zawsze rumiany, pucołowaty Janusz, zwany Nućkiem, przechylił się przeze mnie do mojego taty i westchnął zawadiacko:

– Ach, Krynica… Tam to się przed wojną pier.

Nie pomogły przerażone miny taty i wymowne znaki brwiami w stronę nieletniej panienki.

Nućku zresztą nie ograniczał się do krynickich przewag. Szeptano w rodzinie, że po wojnie romansował z panią Konstancją. Józia do pewnego czasu znosiła to cierpliwie, aż któregoś dnia cichutko, ale zdecydowanie wystawiła spakowane walizki Nućka do korytarza. Podobno pomogło i romans się skończył. Chociaż nie dałabym sobie ręki za to uciąć… Nućku był muzykalny i rozrywkowy; pięknie śpiewał, akompaniując sobie na fortepianie. Na przykład taką piosenkę:

Mówił wiele, długo, zawzięcie, a chociażby i godzin sześć, bo był posłem aż w parlamencie, jaka chwała i co za cześć!

Tylko żona zawodzi trele i tak mówi do jednej z dam:

„Dlaczego krowa, co ryczy tak wiele,

Tak mało mleka daje nam?”.

Na wszystkie ważniejsze okazje nosił Nućku muszkę, żadną tam na gumce, ale porządną, wiązaną, i za sprawą Krynicy i pani Konstancji miał w rodzinie opinię bon viveura.

Kiedy tata czasami zastanawiał się, czy na jakąś dużą imprezę nie włożyć muszki, mama krzywiła się i mówiła:

– Nie wkładaj muszki, będziesz wyglądał jak Nućku… Muszki noszą starsi panowie, przynajmniej koło sześćdziesiątki!

Dzisiaj ja sama mam ponad pięćdziesiąt lat.

Rodzinne anegdoty, aluzje, melodyjki nucone przy goleniu, żartobliwe imiona, odległe pozostałości lwowskiej gwary, smaczne plotki, złośliwości, z których nie wyparowała jeszcze rodzinna uszczypliwość przemieszana z serdecznością, zdają się drżeć w powietrzu, wystarczy po nie sięgnąć. Ale nie szkodzi zapisać.

Bo też i drżą coraz ciszej.

Papiery z biurka po dziadku Jurku, kartony z dokumentami po babci Jadzi okazały się bezcenne. Zawierały drzewa genealogiczne rodziny, zapisane równym pismem dziadka na wielokrotnie sklejanych arkuszach papieru zwanego jeszcze nie tak dawno kancelaryjnym. Nazwiska polskie, rusińskie zapewne, być może słowackie, na pewno austriackie; cała wieloetniczna mieszanina z Galicji Wschodniej. Miejsca narodzin: Brzeżany, Podhajce, Żółkiew. Lwów, Lwów, Lwów. W tekturowych teczkach leżały nieczytane od lat listy dziadka do babci i babci do dziadka. Metryka ślubu dziadków zawartego w kościele Świętego Antoniego we Lwowie. Dyplomy i świadectwa maturalne. Kartki z obozu jenieckiego. Listy krążące między Lwowem a Warszawą, kiedy oba miasta znalazły się w Generalnej Guberni. Księga meldunkowa domu dziadków Krugów, rodziców babci Jadzi – wywieziona ze Lwowa w 1944 przez Wimmerów – z adresem: Łyczakowska 83, właściciel: Józefa i Emil Krugowie, wyznania rzymskokatolickiego… I lokatorzy rozmaitych wyznań. Cudem uratowana ze Lwowa, który w 1944 roku zatonął w otchłani, razem z domem i ogrodem na Łyczakowskiej. Księga meldunkowa kamienicy w Gdyni…

Listy z czasów narzeczeństwa dziadków, z wczesnego okresu po ślubie, z pionierskiej podróży dziadka do Gdyni w 1929 roku, kiedy to rozglądał się, czy młodzi małżonkowie mogliby osiedlić się w tym nowym mieście, i listy z lat trzydziestych – przetrwały, jak się wydaje, w piwnicy domu na Dziesiątego Lutego Trzydzieści. Wrzucił je tam, razem z albumami rodzinnych fotografii dziadków, doktor Dörner, ów berlińczyk lub Bałt, który zajął ich mieszkanie wraz z całym dobytkiem wkrótce po wkroczeniu Niemców do Gdyni jesienią 1939 roku. Być może też przechowała je w nieznanej skrytce Berta Szymankiewicz, pomoc domowa dziadków, a później dozorczyni domu z okresu okupacji i po niej.

Listy, które dziadek słał z oflagu Altengrabow, w którym siedział do marca 1940 roku, pełne niepokoju listy od dziadka Kruga, ojca babci Jadzi, słane z głodnego i niebezpiecznego Lwowa do głodnej i niebezpiecznej Warszawy w latach 1941-1943, listy jej siostry, Stasi Wimmerowej, informującej o aresztowaniu przez Niemców i o cudownym zwolnieniu męża Mariana – przetrwały Powstanie Warszawskie, przysypane hałdą węgla w piwnicy spalonego domu na Królewskiej. Tam je znaleźli z prawdziwym wzruszeniem dziadek i mój tata, kiedy 19 stycznia 1945 przyszli z Piaseczna do spalonej Warszawy zobaczyć, czy coś uratowało się z warszawskiego mieszkania. I w ogóle coś w mieście.

O tych czasach świadczą nie tylko papiery i dokumenty powiązane sznureczkami delikatną, niebiesko pożyłkowaną ręką babci Jadzi. Są jeszcze ci, którzy pamiętają. My wszyscy. Każdy coś pamięta. I każdy ma coś ciekawego do powiedzenia. Wystarczy puścić w ruch dyktafon. I słuchać.

Nasza seniorka, Krysia Krzyżanowska-Lipińska, snuje wspomnienia i odpowiada na pytania swoim soczystym językiem z lekkim lwowskim zaśpiewem, którego byłych lwowiaków przedzierzgniętych w gdynian zwykle pozbawił czas. Rozmawiali z nami: Bogdan, brat mojego taty, architekt, bimbomowiec, prawdziwy gdynianin, bo urodzony już w Gdyni, Hanka Krzyżanowska, kuzynka taty, z „linii Marianów” wywodzącej się od brata pradziadka Kaliksta; jedna z niewielu osób, które jeszcze żyją i pamiętają przedwojenne lwowskie czasy. Siostry Wimmerówny, kuzynki taty: Ania Wimmerówna-Sokołowska, obdarzona niezwykłym darem gawędy i obserwacji, wysublimowanym językiem i subtelnym poczuciem humoru. I jej siostra, Krysia Wimmerówna-Dębowska-Pawlikowa, obdarzona tymi samymi przymiotami. Syn Krysi, Piotr Dębowski, ichtiolog i podróżnik, który godnie zachował zalety swojej zmarłej niedawno mamy.

Andrzej Geber, dziennikarz z Krakowa osiadły od lat w Strasburgu, kuzyn Ani i Krysi, i sama Ania udostępnili nam spisane w 1990 ręką mamy i cioci, Jadzi Geberowej, jej wspomnienia z dzieciństwa i wczesnej młodości.

Oprócz hucznych imienin na 10 Lutego obchodzono także dwu-nastówki. Bracia i ich żony spotykali się w niedziele o dwunastej, po mszy w kościele, na którą poszli albo i nie; częściej nie. Jedli obiad, popijali, rozmawiali, zaśmiewali się.

Za mojej dziecinnej pamięci w domu dziadków Krzyżanowskich kultu Lwowa ani Kresów nie było. Zapewne dlatego, że ich dorosłe życie upłynęło w Gdyni: dziadkowie przyjechali tam w 1929 roku. Oderwanie Lwowa od Rzeczypospolitej nie było dla nich osobistym bolesnym doświadczeniem – nie pakowali się, nie wyjeżdżali w towarowych wagonach na zrolowanych dywanach; nie pozostawili za sobą mieszkania i przyjaciół w mieście, które niby było, ale jakby zapadło się bez wieści.

Owszem, czasem przelotnie wspominało się Lwów w rozmowie, i tyle. Żadne lwowskie wspomnienie dziadków nie przetrwało w mojej pamięci, żadne lwowskie adresy, żadne anegdoty. Pamiętam tylko tyle: George to był najlepszy lwowski hotel, ze świetną kuchnią, gdzie się chętnie chodziło. Nad łóżkiem babci Jadzi wisiał szkic ołówkiem, narysowany przez jej siostrę Stasię; przedstawiał cerkiew Świętego Jura. Dziadkowie mówili bez lwowskiego akcentu i nie manifestowali lwowskich sentymentów.

Albo może tylko ja ich o to nie pytałam?

Albo nie byłam ciekawa?

O Lwowie mówiło się rzadko. Albo nie z wnukami.

Albo ja nie słuchałam.

Chyba raczej to ostatnie. Kiedyś, pamiętam, była mowa o tym, gdzie urodził się mój tata. Coś tam mi się pętało po dziesięcioletniej głowie, że jakieś Wilno, jakiś Lwów, coś tam daleko na Wschodzie było i już nie ma… Tata miał w dowodzie nazwę tego miasta, opatrzoną na użytek opornych dobitnym napisem w nawiasach: ZSRR, ale właśnie wyleciało mi to z głowy. Prostodusznie powiedziałam, że urodził się w Wilnie.

Tego było babci Jadzi za dużo. Poczerwieniała i rozzłościła się, a nigdy się na mnie nie złościła:

– We Lwowie! We Lwowie się urodził! Lwów z Wilnem pomylić, coś podobnego, w głowie się to nie mieści! Mogłabyś to raz na zawsze zapamiętać! My z dziadkiem z Galicji jesteśmy, nie z Wileńszczyzny!

Magda Krzyżanowska-Mierzewska

ROZDZIAŁ 1
Jaremcze. Tam szum Prutu...

Moi rodzice, Jerzy Krzyżanowski i Jadwiga Maria Krużanka, istotnie pochodzili z Galicji. Poznali się w Jaremczu latem 1925 roku. Krużanka, ale z domu Krug – tak się wówczas uszlachetniało mieszczańskie nazwiska dziewcząt na wydaniu.

Wakacyjne życie towarzyskie w Jaremczu w latach dwudziestych nie odbiegało istotnie od znanych nam obyczajów urlopowych w domach wczasowych końca XX wieku. Zachowało się kilka listów rodzinnej korespondencji z tych lat. Dobremu jedzeniu, popijaniu, tańcom w eleganckich pensjonatach Banku Gospodarstwa Krajowego i Zakładu Ubezpieczeń Społecznych towarzyszyły dansingi w miejscowej sali restauracyjnej, drobne ploteczki, kontrowersje między paniami, i zapewne między panami, i małe skandale towarzyskie. Z listów wysłanych z Jaremcza w sierpniu 1927 dowiadujemy się, że lwowska młodzież spędzająca tam lato:

[…] opanowana była przez wściekłą manię charlestona. Wszyscy aż do znudzenia grają, śpiewają i gwiżdżą charlestona, a nogami ćwiczą pas przy stole, siedząco, stojąco, w płyciznach Prutu i na skałkach w nurcie potoku.

Tańce sprzyjały flirtom, do których chętna była, także i przed epoką charlestona, śliczna bratowa mojego przyszłego taty, Wilhelmina Ka-likstowa Krzyżanowska, zwana w rodzinie Buśką. Buśka emanowała seksapilem. Obaj jej szwagrowie, mój tata i jego młodszy brat Janusz, mówili w braterskim slangu o paniach obdarzonych urokiem podobnym do magnetycznego a łobuzerskiego uroku Buśki: „Babka mi brzęczy”.

Buśka brzęczała jak najbardziej i błyskała białymi zębami, panowie na deptaku w Jaremczu wypinali do niej torsy, a rozbawiony tata donosił do Lwowa, że „Buśka kona za panami, największą atrakcją jest teraz Janusz Kolmer”.

Kultywowano towarzyskie spacery, na przykład do Tatarowa, do wodospadu w Jaremczu, ale także zaawansowane wyprawy w Czarnohorę z Howerlą i Pop Iwanem.

Nastała wtedy moda na tenisa. Uczył się go także w czasie jarem-czańskich wakacji Jurek Krzyżanowski, młody doktor wszech nauk medycznych, dyplomant Wydziału Medycznego Uniwersytetu Jana Kazimierza. Jednakże sport ten, jak i inne, widocznie nie przypadł mu do gustu: nigdy go potem nie widziałem na korcie, choć popularność tenisa rosła.

Przełom Prutu przed wodospadem w Jaremczu.

W Jaremczu rozgrywano lokalne turnieje, a w późniejszych latach występowali na miejscowych kortach najlepsi tenisiści okresu nazwanego później międzywojennym: Jadwiga Jędrzejowska i Józef Hebda.

Do rytualnych zajęć towarzyskich należały także kąpiele w Prucie. Prut płynie przez Jaremcze płytką, szybką i usianą głazami bystrą wodą.

Prut płynie przez Jaremcze usianą głazami, bystrą wodą; Jerzy, zaloty przy goleniu, 1925.

Tylko przed wodospadem i między głazami nurt rzeki zwalnia trochę i pogłębia się. Woda w tej górskiej rzece nie musiała jednak być zbyt zimna, skoro w rodzinnej korespondencji z tamtych lat nieustannie wspomina się o tych kąpielach. Rodziny i grupy towarzyskie sadowiły się na wybranych głazach, Prut nie tworzył bowiem plaży.

Życie towarzyskie nad Prutem (od prawej – Busia, Jadzia Krużanka, Jerzy, Józia, Lusia i jej mąż Tadeusz), 1925.

Nawiązywano tu znajomości i flirty: jeśli nie w BGK lub w ZUS-ie, to tu, nad wodą, ze skałki na skałkę… Młodzi panowie prężyli mięśnie, starsi wciągali brzuszki, panie występowały w fantazyjnych strojach kąpielowych przywiezionych z włoskiej Riwiery. Spoglądając spod rondek nisko opuszczonych na czoło plażowych kapelusików – młodsze panie dawno już porzuciły szerokie kapelusze i śmiało wystawiały się na słońce, hołdując nowej modzie na opaleniznę – omawiały najświeższe ploteczki i komentowały żywo wakacyjne wielkie manewry, toczone przez eleganckie lwowskie towarzystwo.

Przydarzały się również nad Prutem czyny bohaterskie. Któregoś letniego dnia 1925 roku Jadzia Krużanka nieopatrznie utraciła grunt pod nogami niedaleko „rodzinnego” głazu, pewnie zachłysnęła się wodą, pewnie się spłoszyła i zaczęła topić. Średni wiekiem z braci Krzyżanowskich, Jerzy, dzielnie skoczył z pomocą wystraszonej dziewczynie i wybawił ją z opresji.

Powodzenie u pań (od prawej N.N., Lusia, Jerzy, Jadzia, Busia), 1925.

Jak głosi romantyczna legenda rodzinna: „tak się właśnie poznali”. Choć mogli widywać się już wcześniej w BGK, gdzie młodzi Krzyżanowscy i trzy młode Krużanki: Jadwiga, Stanisława i Emilia, zwana Lusią, się stołowali.

Jadzia Krużanka w awantażownym kostiumie wiedeńskim, 1925.

Romantycznie rozpoczęta znajomość Jadzi z Jurkiem przerodziła się w uczucie; doszło do przyjętych przez Jadzię i zaakceptowanych przez obie rodziny, Krugów i Krzyżanowskich, oświadczyn. Z okresu narzeczeńskiego zachował się jedyny list Jerzego do Jadzi, napisany w specyficznym, niespotykanym zapewne dzisiaj stylu:

Lwów, 2 września 1925 roku

Najukochańsza i Najdroższa Moja Jadzieńko!

Myśląc ustawicznie o Twoich lazurowoniebieskich oczach, pracuję już dwa całe dni na klinice, a marząc o zapachu polnych maków, piszę w moim cichym, surowym klinicznym pokoju, aby zdać Ci raport z tego, co się przez te dwa długie dni stało.

A więc zajechaliśmy do Lwowa szczęśliwie i cało, bez wypadków i bez zgubienia żadnego z licznych pakunków. Na dworcu oczekiwali nas Lunek i Pan Dyrektor. Z dyrektorem wycałowałem się siarczyście i przyjąłem gratulacje z tej przyczyny, że mam tę miłą przyjemność (zaszczyt) kochania się z Jego córką. Po tej pierwszej szalenie dla mnie miłej i zachwycającej gratulacji przyjmuję ciągle ze wszystkich stron, tam i z powrotem, od najrozmaitszych ludzi życzenia „narzeczeńskie”, bo trzeba Ci wiedzieć, kochana Jadzieńko, że stugębna fama miała już dość czasu, aby roznieść po całym Lwowie wieść, że Jurek zaręczył się z Jadzią. Ja z tego powodu noszę się dumnie i strasznie jestem zadowolony, a prostaczków, którzy nie zdołali zaobserwować tego historycznego zdarzenia, skwapliwie o jego dokonaniu pouczam.

W domu moim wszystko nadzwyczajnie. Wszyscy – nie wyłączając naszej kochanej Sioneczki, o której słyszałaś takie głupie plotki – oczekują z niecierpliwością tej chwili, w której Jadzieńka, złotowłosa ślicznotka, wsparta na moim ramieniu wkroczy w progi domu, dając się poznać w swej krasie i okazałości. Stary Luneczek cieszy się na to specyalnie.

Tymczasem moja różanousta nimfa siedzi z dala ode mnie i pozwala mi tęsknić. A może się rozmyśliła przez ten czas? Uważam to za rzecz wykluczoną, zwłaszcza że dziś patentowany pasjans wyszedł gładko, że nimfa mnie kocha i tęskni szalenie. Wyraz „szalenie” wyłaził z każdej karty.

Tak mniej więcej wygląda pierwszy list narzeczonego do narzeczonej. Wydaje mi się trochę bladym, aby go więc zabarwić, zaróżowić, ba, zakrwawić płomieniem, Jadzieńko, usta Twe cudne całuję i spijam z nich nektar boski… a tuląc do siebie, kocham Cię, Jadziuś moja!

Twój Jurek

Wspomniany w liście „pan dyrektor” to ojciec Jadzi, Emil Krug, wicedyrektor lwowskiego oddziału BGK, z którym wkrótce połączyła młodego narzeczonego serdeczna przyjaźń. Sioneczka, o której, jak widać, młode pokolenie Krzyżanowskich złośliwie plotkowało w Jaremczu, to Janina Krzyżanowska, matka narzeczonego. O przyczynach tych nieżyczliwych plotek będzie jeszcze okazja wspomnieć.

Wieś Jaremcze, gdzie Jadzia i Jurek poznali się w tak romantycznych okolicznościach, założono pod koniec XVIII wieku. Zamieszkiwali ją Huculi, to jest „tutejsi”, Żydzi i nieliczni Polacy. Pierwszy okres rozkwitu przeżyło Jaremcze w drugiej połowie XIX wieku, kiedy się okazało, że podgórski klimat służy „płucnie chorym”. Jaremcze liczyło już wówczas kilka tysięcy mieszkańców, w tym Ukraińców z rodzącą się ich świadomością narodową. Istotnie, na tle przemian społecznych końca XIX wieku,

aby mieszkańcy południowej części dawnej Rusi mogli poczuć się narodem odrębnym od Rosjan, musieli znaleźć dla siebie osobną nazwę.

Stał się nią wyraz „Ukraińcy, ukraiński”, ale wyraz ten utarł się dopiero przed wybuchem pierwszej wojny światowej.¹

Wydaje się to daleko idącym uproszczeniem, choć odpowiada ówczesnym poglądom części polskiego społeczeństwa. Istotnie, „podczas gdy Piłsudski i jego obóz uznawał Ukraińców jako naród, [endecy] uważali ich za surowiec etniczny – przyszłych Rosjan lub Polaków” T. Snyder, Tajna wojna – Henryk Józewski i polsko-sowiecka rozgrywka

o Ukrainę, przeł. B. Pietrzyk, Kraków 2008..

Paweł Jasienica przypomina, że najważniejsze dzieło narodowej literatury ukraińskiej, tomik wierszy Tarasa Szewczenki, był na Ukrainie zakazaną publikacją, „a to jeszcze za cara, który nie uznawał istnienia narodowości ukraińskiej”².

Musiał to być car Aleksander II, który w roku 1876 zakazał druku wierszy Szewczenki. Sam Jasienica w czasie pierwszej wojny światowej natknął się na to dziełko w chłopskiej chacie pod Białą Cerkwią. Przypuszczał, że było ono drukowane pięćdziesiąt lat wcześniej w Galicji i przemycane na Ukrainę. Następnym reprezentantem literatury ukraińskiej stał się dopiero Iwan Franko, na przełomie XIX i XX wieku, tuż przed wybuchem wojny.

Okres wojny i wczesne lata dwudzieste przyniosły Jaremczu stagnację. Nic dziwnego: przez Galicję przetaczał się walec wojny: front austriacko-rosyjski.

W 1914 roku doszło do ewakuacji władz namiestnictwa austriackiego ze Lwowa do Bielska i rozpoczął się stopniowy upadek habsburskiego wielonarodowego państwa austro-węgierskiego. Jerzy, mój przyszły tata, ewakuowany ze Lwowa wraz z rodzicami, zdał maturę w Bielsku w 1916 roku i zapisał się na Wydział Lekarski uniwersytetu we Lwowie, nazwanego po wojnie Uniwersytetem Jana Kazimierza. Choć wtedy front austriacko-rosyjski przesunął się daleko na wschód od Lwowa, mimo to tata trafił do armii austriackiej. W 1917 roku, po trzymiesięcznym wojennym kursie oficerskim, dosłużył się stopnia kaprala. A że zdał maturę, przysługiwał mu dźwięcznie brzmiący stopień einjähriger freiwilliger Infanterist titular Korporal Kadet Aspirant. Na froncie rumuńskim w 1917-1918 służył jako Mediziner³. 3 listopada 1918 roku wstąpił do tworzącej się armii polskiej, a 10 listopada przyjechał do Warszawy Józef Piłsudski.

Dopiero pod koniec wojny pojawiła się sprawa Ukrainy. Początkowo ukraińskie aspiracje nie sięgały poza autonomię… Ale w rokowaniach pokojowych w Brześciu (luty 1918) delegację ukraińską uznano za partnera rokowań… Pojawiły się [wtedy] ambicje niepodległościowe, terytorialne Ukraińców, proklamowanie Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej i zajęcie Wschodniej Galicji.⁴

Potem Obrona Lwowa w listopadzie 1918 roku.

W nocy z 31 października na 1 listopada Ukraińcy, korzystając z przychylności ustępujących władz austriackich, opanowali przejściowo Lwów. Ludność polska we Lwowie podjęła z Ukraińcami walkę i po kilku tygodniach [z pomocą odsieczy polskich oddziałów] zdołała ich wyprzeć… Idea walki o Lwów i Galicję wraz ze stabilizacją wschodniej granicy Polski była w Polsce bardzo popularną. Walka młodzieży polskiej we Lwowie, zwanej Orlętami, których wielu zginęło, zapisała się w narodowej pamięci Polaków. Krwawe walki objęły całą Galicję Wschodnią.⁵

Tereny zajęte przez Zachodnioukraińską Republikę Ludową sięgały do linii Bełz-Rawa Ruska-Przemyśl-Lwów-Dobromil-Ustrzyki Dolne. Lwów łączył z wolnym Przemyślem wąski korytarz wzdłuż linii kolejowej, cel nieustannych ataków Ukraińców.

Dopiero polska ofensywa w czerwcu 1919 roku za linię Zbrucza wyjaśniła na jakiś czas kwestię przynależności państwowej Lwowa. Wschodnią Galicję czekało jeszcze jedno trudne wyzwanie: próba realizacji koncepcji Piłsudskiego i Petlury wspólnej walki o niepodległość Ukrainy.

Ofensywę na Ukrainę rozpoczął Piłsudski 25 kwietnia 1920 roku, a już 7 maja jego wojska wkroczyły do Kijowa.⁶

Po wspaniałej kampanii kijowskiej nastąpił jeszcze wspanialszy odwrót…

O kampanii kijowskiej piszę z pewnym – nieco wymuszonym – znawstwem, bo w mojej pierwszej pracy zawodowej wraz z innymi kolegami asystentami dziesiątki razy wysłuchiwałem opowieści szefa o zwycięskiej ofensywie, udatnym odwrocie i o legendzie Legionów. Po kampanii kijowskiej szef, Robert Szewalski, wówczas siedemnastoletni, został zdemobilizowany jako bombardier artylerii. Opowieści jego, prezentowanych w znakomitej niemczyźnie z „wideńskim” akcentem, wysłuchiwać musieli w Katedrze i Instytucie wiele lat później w Gdańsku również nasi węgierscy i ukraińscy goście.

Ta ofensywa na Kijów spowodowała natychmiastową akcję Rosji radzieckiej.

Już 14 maja Armia Czerwona przeszła do przeciwnatarcia najpierw na północy [względnie stacjonarnego dotąd polsko-radzieckiego frontu wschodniego], a potem na południu. W trzy miesiące później zagrożona była Warszawa, a Lwów znalazł się w kleszczach Konnej Armii Budionnego.⁷

W okolicy Lwowa najdalej na zachód wysunięta linia frontu przebiegała na wschód od Rawy Ruskiej, na zachód od Żółkwi, na wschód od Lwowa, na wschód od Drohobycza, ale na zachód od Stryja! Podaję przebiegi linii frontów w 1918 i 1920 roku, by zachęcić czytelnika do spojrzenia na mapę. Zagrożenie skuteczną inwazją bolszewicką wydawało się bardzo realne. Mimo to, ku zdumieniu zachodnich polityków i prasy, polskie społeczeństwo zachowywało spokój, wiarę w zwycięstwo i determinację do udziału w działaniach młodej polskiej armii. Znany manewr Piłsudskiego znad Wieprza i zwycięska Bitwa o Warszawę „doprowadziły do ciężkiej klęski Armii Czerwonej, ale i polskie wojska były tak wyczerpane, że o kontynuowaniu wojny nie mogło być mowy”⁸.

W 1920 roku dwudziestodwuletni Jerzy Krzyżanowski odbył trzymiesięczny Kurs Medyków i Lekarzy Wojskowych w Lublinie. Tu poznał i zaprzyjaźnił się z doktorem Zdzisławem Brichtą. Losy ich splatały się aż do 1939 roku. Wreszcie 12 grudnia 1920 roku Jerzego zwolniono z wojska, udzielając mu bezterminowego urlopu⁹. Mógł kontynuować studia medyczne na UJK, które ukończył, jak wspominałem, z tytułem doktora „wszech nauk medycznych” w roku 1924.

Po uzyskaniu dyplomu Jerzy zatrudnił się w Klinice Położniczej i Chorób Kobiecych UJK i na czas praktycznej nauki zawodu pod kierunkiem profesora Kazimierza Bocheńskiego objął stanowisko starszego asystenta kliniki.

Zdjęcie taty na urlopie podyplomowym z Busią na kocyku w Kamieniu Dobosza, 1924.

Klinika ginekologii UJK – młodzi asystenci prof. Bocheńskiego (od prawej – dr „Siasiu” Liphardt, dr Sawicka, mój ojciec, starszy asystent kliniki).

Wiadukt kolejowy nad Prutem – z lewej Jaremcze, z prawej tunel i Worochta.

Formalny traktat pokojowy pieczętujący egzystencję odrodzonej Polski i polską przynależność Lwowa, miasta Krzyżanowskich, zawarto w Rydze 18 marca 1921 roku.

Teraz możemy wrócić do Jaremcza, które krótko po wojnie i do czasu Wielkiego Kryzysu, a tym bardziej po kryzysie, weszło w niebywały okres prosperity, który trwał nieprzerwanie aż do 1939 roku.

Tunel kolejowy w Jaremczu – ujęcie z wnętrza tunelu w kierunku stacji Jaremcze.

W pewnym stopniu przyczyniła się do tego budowa w roku 1895 linii kolejowej Stanisławów-Tatarów-Jaremcze-Worochta-Sygiet Mar-maroski. Połączyła ona atrakcyjny teren Pokucia ze Lwowem, Tatarów z Przełęczą Jabłonicką, zwaną też Tatarską, i Worochtą. Towarzyszyła temu droga bita łącząca sławne później osady Żabiego, kurort w Kosowie i pasmo Czarnohory. Kamienny wiadukt kolejowy w Jaremczu, nad doliną Prutu, uważany był za „najszczytniejsze dzieło architektoniki drogowej na ziemiach polskich”. Ale sprawił to przede wszystkim wybuch inicjatyw gospodarczych, turystycznych i leczniczych wyzwolonego społeczeństwa południowo-wschodniej Małopolski. W 1928 roku nadano Jaremczu status miejscowości użyteczności publicznej, lecz już we wczesnych latach dwudziestych budowano tam na potęgę ośrodki uzdrowiskowo-wypoczynkowe ZUS-u i BGK. Prywatni właściciele stawiali nowe domy. Pojawiły się też nowe dzielnice Jaremcza, na przykład ważny dla rodziny Krzyżanowskich Kamień Dobosza, którego nie ma jeszcze na austriackiej mapie wojskowej z 1914 roku.

Fragment austriackiej mapy wojskowej Jaremcza z 1914 roku; dziesięć lat później teren między łukiem Prutu a szosą Jaremcze-Worochta nazwano Kamieniem Dobosza.

W tym też czasie młody architekt, projektant i przedsiębiorca budowlany, absolwent Politechniki Lwowskiej, starszy brat mojego ojca Kalikst Krzyżanowski, urodzony we Lwowie w 1890 i zwany w rodzinie Lunkiem – jak zresztą wszyscy liczni w niej Kalikstowie – stwierdził, że najwyższa pora skorzystać z tej jaremczańskiej prosperity. Lunek miał głowę do interesów, był rzutki, energiczny i przedsiębiorczy. Sprzedał kupioną wcześniej starą huculską chałupę nad Prutem, w której latem pomieszkiwała Buśka z dziećmi, Kalikstem Juniorem i Krysią, urodzonymi w 1921 i 1923 – rzecz jasna, we Lwowie. W tej to chałupie mała Krysia stawiała pierwsze kroki. Sfotografował ją tam w białej sukience, trzymającą serso w rączkach, stryjku Jurek, wówczas namiętny fotoamator.

Mała Krysia z serso na ganku huculskiej chałupy Kalikstów, 1924.

Sąsiadki Kalikstów w niedzielnych strojach na progu ich huculskiej chałupy w Jaremczu, 1924.

Próg tej huculskiej chałupy był też ulubionym miejscem zdjęć grupowych rodziny. Stoją: pierwszy od lewej Kalikst III i Jerzy, obok siedzą: ciocia Genia, żona Mariana II, i Busia, a na najniższym stopniu mała Krysia na kolanach i Kalikst IV.

Przedsiębiorczy Kalikst na prawym brzegu Prutu, w Kamieniu Dobosza, zbudował, mniej więcej w 1927 roku, całoroczną murowaną willę wypoczynkową. Miała ona własną elektrownię napędzaną dieslem – jedno z pierwszych takich urządzeń w Jaremczu! – własne ujęcie wodne i wodę w kranach, a nie, jak dawniej, w studni.

W Kamieniu Dobosza mijały wspaniałe lata dwudzieste… Jechało się tam do willi stryja Kaliksta i cioci Busi z dziećmi, z kucharką i pokojową, gdy tylko kończyła się szkoła: kończyła się rano, a po południu jechało się już do Kamienia Dobosza na całe lato. Wszyscy tam Kalikstów znali.

Busia z Kalikstem.

Willa Kaliksta w Kamieniu Dobosza, 1927.

Wspaniała kreacja Busi w pościeli.

Do Kamienia Dobosza wpadał także, jak wspominałem, mój tata, drugi spośród trzech braci Krzyżanowskich. A także najmłodszy brat, Janusz, zwany w rodzinie Nućkiem.

Kalikstowie II, z przyjaciółmi na wakacjach w Abacji.

Lwowa był dla dziadka, zapalonego brydżysty, bardziej atrakcyjny niż wojaże do Włoch, któż to dzisiaj wie? Mój drugi dziadek, Kalikst II, z żoną także zrezygnowali ze spędzania letnich wakacji w Abacji.

Chrysler Kaliksta – pierwszy samochód w rodzinie, na niedzielnej przejażdżce w Jaremczu, 1925.

Popularność Jaremcza szybko rosła. Komunikacja ze Lwowem była dobra: dało się tam dotrzeć choćby pociągiem. Mój przyszły dziadek ze strony mamy, Emil Marian Krug, poważny urzędnik bankowy, późniejszy wicedyrektor lwowskiego oddziału BGK i dyrektor Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, z małżonką, przyszłą moją babcią, Józefą z Górnickich, i trzema córkami podróżował do Jaremcza wagonem pierwszej klasy. Wagon wyłożony był bordową aksamitną tapicerką i miał mahoniowe wykończenia umeblowania coupé. Rodzina Krugów wyjeżdżała do Jaremcza, kiedy państwo Emil i Józefa rezygnowali z wakacji w Abacji, Puli czy na weneckim Lido lub w Merano. Może wybierali Jaremcze, bo stawało się coraz bardziej popularne we Lwowie i wypadało się tam pokazywać w związku z wiekiem córek na wydaniu? W każdym razie jeden mariaż, moich rodziców właśnie, w Jaremczu się narodził. A może także napływ gości i przyjaciół ze

Można też było podróżować do Jaremcza samochodem! Stryj Kalikst, którego przedsiębiorstwo prosperowało doskonale i przynosiło – do czasu – poważny dochód, jeździł tam z przyjaciółmi i rodziną swoim chryslerem, a później innymi autami. Był to kabriolet ze składanym dachem, akumulatorem na lewym zewnętrznym stopniu i trąbką po zewnętrznej lewej stronie kabiny. Trąbkę uruchamiało się gumową gruszką. Strój szofera i pasażerów dostosowany był do ówczesnych warunków ruchu drogowego: panowie i panie podróżowali w twarzowych skórzanych kominiarkach, szczelnych okularach samochodowych, sportowych kombinezonach lub pudermantlach. Na pewno na tych gruntowych drogach Huculszczyzny nie powiewali szalami jak Isadora Duncan. Podróż ze Lwowa do Jaremcza – 180 kilometrów – obfitowała w przygody: Jurek pisał do domu, że dojechali szczęśliwie, bo po drodze „tylko raz pękła opona”, pod Stanisławowem. Ale skończyło się na krótkiej emocji. Po to z towarzystwem jechał szofer, pan Marian Barszczewski, by z licznych kół zapasowych szybko wybrać jedno i dokonać wymiany.

Samochód w tarapatach; w drodze do Lwowa „tylko raz pękła opona”; pan Barszczewski i pułkownik Hertel z tym sobie radzą.

Do innego rodzaju przygód należały spotkania z końskimi zaprzęgami. Huculskie konie na widok samochodu zawsze ponosiły lub stawały dęba i nigdy nie było wiadomo, czym się to skończy. Stryj Kalikst, który, jak wiele lat później jego syn, młody Lunek, niestrudzony kawalarz, podsycał jeszcze emocje, wielokrotnie naciskając na pneumatyczny klakson. Chłop w zaprzęgu klął, konie stawały dęba, panie były przerażone, a zadowolony Lunek śmiał się do rozpuku.

Dziadek Emil Krug z żoną i córkami wybierał podróż koleją – w tamtych czasach dżentelmeni w wieku około pięćdziesięciu lat należeli nieodwracalnie do statecznej generacji i przygody na huculskich drogach zapewne nie leżały w ich guście.

Co innego występy Emila i jego przyjaciół w amatorskim zespole teatralnym w Resursie Obywatelskiej na Akademickiej we Lwowie! Dziadek – popisowy numer – recytował podczas noworocznej kwesty dobroczynnej:

Staś na brzuszku nosił szelki, a że lubił jeść karmelki, i że czapka była cała,

więc pończoszka mu zleciała…

Zebrani w dostojnym wnętrzu Resursy nagradzali go burzliwym aplauzem; musiał ich bawić kontrast absurdalności wierszyka z pozycją społeczną deklamatora, odzianego w surdut, poważnego wicedyrektora banku. Datki sypały się obficie i wystąpienia pana dyrektora cieszyły się ogromną estymą wśród zaśmiewającego się obywatelstwa.

Przejażdżka fiakrem z dworca do domu BGK w Jaremczu – z małżonką i córkami – lub niedzielne wyprawy rodziny Krugów, również fiakrem, do pobliskiego kościoła należały już do normalnego repertuaru rodzinnego. W Jaremczu nie było wtedy kościoła katolickiego, a tylko osiemnastowieczna cerkiew Świętego Jana Miłościwego, która przetrwała do dziś wszystkie nawałnice XX wieku. Przejażdżki zaliczano nawet do pewnego rodzaju „fasonu”. We Lwowie z siedziby Krugów na Łyczakowskiej 83 do kościoła parafialnego Świętego Antoniego, choć to blisko, „starsi państwo” również jeździli fiakrem. Ale za mojej dziecinnej pamięci już do centrum, do pracy lub na zakupy korzystano z tramwaju. Od 1894 tramwaje lwowskie były elektryczne i wyjeżdżały z zajezdni na Pełczyńskiej, rześko dzwoniąc elektrycznymi dzwonkami. W wyjątkowych przypadkach rodzina Krugów jeździła taksówką: na dworzec kolejowy na drugim końcu miasta.

Tak więc latem 1925 roku Jadzia zaręczyła się z Jurkiem. Obie rodziny uważały, że zaręczyny młodych „były prawdziwą sensacją towarzyską Lwowa”. Jadzia okazała się pierwszą panną ze swojej klasy maturalnej (1924), która sposobiła się do mariażu.

Jerzy i Jadwiga w okresie narzeczeńskim.

Oboje stanowili ładną i dobraną parę.

Jak wspominałem, Jerzy był już wówczas, od 1 stycznia 1925 roku, starszym asystentem w Klinice Położniczej i Chorób Kobiecych Szpitala Klinicznego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Prowadził w katedrach Wydziału Lekarskiego zajęcia jako demonstrator. Był członkiem zarządu i skarbnikiem Towarzystwa „Wzajemna Pomoc Medyków”, piastował też stanowisko sekretarza Towarzystwa Ginekologicznego we Lwowie. Mimo bardzo dobrej pozycji finansowej rodziny pracował na uczelni od początku swej kariery studenckiej. Mieszkał wprawdzie ciągle jeszcze w pokoju asystentów na terenie kliniki, ale w znacznej mierze był już dojrzałym, samodzielnym i ustabilizowanym młodym człowiekiem.

W lecie 1925 roku, kiedy poznali się w Jaremczu, Jadzia była studentką po pierwszych trzech trymestrach studiów na Wydziale Filozofii UJK. Potwierdził to dziekan wydziału w Książeczce Legitymacyjnej nr 7654 w dniu 28 sierpnia 1925. Na pierwszym roku słuchała wykładów profesora Tołłoczki z chemii ogólnej, wykładów z fizyki eksperymentalnej u Negrusza, matematyki dla przyrodników i filozofów u profesora Stożka, krystalografii… Czemu Jadzia zdecydowała się na takie studia? Nigdy jej o to nie pytałem. Może uzasadniał to stopień „bardzo dobry” z fizyki na świadectwie maturalnym? A może chciała pójść w ślady starszej siostry Stasi, która właśnie robiła dyplom na Wydziale Architektury Politechniki Lwowskiej? Z dalszej opowieści wyniknie, dlaczego od jesieni 1925 na te studia nie wróciła; z tego powodu w moich gimnazjalnych latach domowym autorytetem naukowym w matematyce, fizyce i łacinie był dla mnie raczej ojciec niż mama.

Nastąpiły rodzinne formalności narzeczeńskie, wzajemne wizyty rodziców, którzy przypadli sobie do gustu i odwiedzali się, już za mojej pamięci, do późnej starości, jeszcze w pierwszych latach drugiej wojny światowej.

Zanim doszło do ślubu w kościele Świętego Antoniego, Jerzy słał kwiaty do domu Jadzi. Zmienił też marszrutę z kliniki do swego pokoju na terenie szpitala klinicznego. Tereny szpitala przy Piekarskiej opuszczał przez północną bramę, szedł ulicą Hausnera do rogu Łyczakowskiej, skręcał w nią na lewo ku centrum, tuż naprzeciwko domu Krugów i przez Głowińskiego wracał na teren szpitala. Kto choć trochę zna topografię tej części Lwowa, wie, że była to droga nadzwyczaj okrężna. Musiał wiedzieć, że Jadzia stoi za firanką w salonie na pierwszym piętrze posesji Krugów przy Łyczakowskiej 83 i śledzi jego kroki. Na pewno mu to wcześniej czy później powiedziała, bo sama wspominała mi o tym z sentymentem, gdy byłem dorosłym chłopcem i rozumiałem się już na zawiłościach damsko-męskich.

Nieocenionym źródłem wiedzy o tamtych czasach jest córka stryja Kaliksta, Krysia Krzyżanowska-Lipińska, nasza seniorka.

Przed ślubem stryjku Jurek miał taki romans, z żoną swojego profesora Kazimierza Bocheńskiego, Klementyna chyba miała na imię. Bocheński o tym nie wiedział. Kiedyś na przykład Jurek zginął, Jurka nie ma, rozdzwoniły się rodzinne telefony – a on cichcem pojechał z Klementyną do Karlsbadu… Klementyna miała życie z przygodami. Jej pierwszym mężem był La Pierre. Z nim miała dwóch wspaniałych synów; Bocheński ich utrzymywał. Potem, we Lwowie przed wojną, starszy La Pierre smalił do mnie cholewki. Po wojnie był okulistą we Wrocławiu, niedawno umarł.

Klementyna była zaborcza. Bocheńscy mieszkali w służbowym domu ordynatora z ogrodem przy szpitalu. Plotka opowiadana półgębkiem przez braci głosiła, jakoby była do tego stopnia bezczelna, że kiedy Jurek uczył się do dyplomu i tam w klinice miał na parterze swój pokój, Klementyna podjeżdżała pod okno dorożką, zawoalowana, i przez okno wchodziła do niego do pokoju. Nie mogła być zatem taka stara, skoro bez problemu dawała radę wejść przez okno… Miała dużą swobodę, jej mąż się specjalnie nie interesował tym, co ona robi. Może wolał nie wiedzieć, a może miał swoje romanse?

Klementyna wprowadzała w zawodowe grono swojego męża nastrój światowego życia: ci wszyscy asystenci Bocheńskiego się tam razem tłamsili we Lwowie, rano razem w szpitalu i razem po pracy; razem chodzili na fajfy, razem chodzili do teatru, profesor, asystenci i pani profesorowa. Takie tam typowe akademickie zwyczaje tamtych czasów; terminowanie przy panu profesorze…

Jak wracali po nocy z teatru, to szli do Bocheńskich; Bocheńska budziła gosposię, kazała przyrządzać polędwicę i u profesorostwa bankietowali po nocach. Kiedy latem 1925 roku Jurek przyjechał z tego Kamienia Dobosza, gdzie poznał Jadzię, to mówił do mojej mamy: „Wiesz, ona taka śliczna w tym otoczeniu jaremczańskiej przyrody, jak takie dziewczę polskie”. Ale w mieście gwałtowny przypływ uczucia jakby odpłynął. Może dlatego okres narzeczeński trwał prawie rok. Ale jednak się pobrali.

Obaj bracia Jerzego uważali, że perypetie romansowe wypada zlikwidować przed ślubem. Tymczasem termin ślubu się zbliżał, a bracia uważali, że kroki decydujące Jerzy podejmuje ospale. W każdym razie kwiaty przynosił posłaniec na Łyczaków tej jesieni i wiosny dość regularnie. Nie obeszło się tu bez wpadki, gdy okazało się któregoś razu, że bukiet dla Jadzi był darem wdzięcznej pacjentki dla pana doktora. Może jakieś żarliwe wyjaśnienia i piękne kwiaty zatuszowały sprawę, choć w przedślubnej korespondencji znalazłem ślady tego wydarzenia

– Jadzia przez chwilę boczyła się na narzeczonego.

Klementyna umarła w latach trzydziestych. Po wojnie Bocheński pojechał do Wrocławia i tam był profesorem na Akademii Medycznej; podobno jak przychodzili studenci, to on się pytał: «Skąd ty jesteś, dziecko?». I jak ze Lwowa, to od razu stawiał piątki do indeksu. Czego to studenci nie wymyślą o swoich profesorach!

Ścisłą tajemnicę o przedślubnym romansie Jerzego zachowywano w rodzinie przez lata, bo sam dowiedziałem się o nim ku mojemu zdumieniu – i rozbawieniu tą małopolską moralnością z Pani Dulskiej – dopiero zupełnie niedawno, wiele lat po śmierci wszystkich uczestników tej historii.

Ślub Jadzi i Jurka odbył się 5 czerwca 1926 roku w kościele Świętego Antoniego na Łyczakowie. Przyjęcie weselne przygotowano w domu panny młodej – w wielkiej, przechodniej jadalni z rozsuwanym w nieskończoność, jak na dziecinną skalę, stołem biesiadnym. Na tym samym stole trzynaście lat później, jesienią 1939 roku, miała się bawić w krokiet pokojowy czwórka dzieci Jadzi i Stasi, które schroniły się we Lwowie przed okropnościami drugiej wojny światowej…

Przy weselnym stole na Łyczakowskiej zasiedli liczni Krzyżanowscy i Krugowie. Byli też dziadkowie mamy; dziadek Górnicki, ojciec babci Józefy, swoją szczególną miłość do Jadzi przelał potem na mnie: czułem się przez to we Lwowie bezpieczny i kochany. (Patrz ilustracja na s. 158.)

Była też wizyta pary młodej u fotografa: Jerzy we fraku, Jadwiga w sukni tiulowej z długim welonem. To zdjęcie wisiało później przez wiele lat w sypialni rodziców.

Po weselu młodzi nie zamieszkali w pokoju asystenckim Jurka w klinice. Nie pamiętam zresztą, by kiedykolwiek była mowa o mamy przedślubnych odwiedzinach tam u narzeczonego. Może duch Klementyny płoszył nastrój, może wychowanie u urszulanek w ostatnich klasach przed maturą nie podsuwało Jadzi takich pomysłów, może głęboki katolicyzm dziadków Krugów nie licował z taką przedsiębiorczością młodej panny z dobrego domu. Z domu weselnego świeżo upieczeni państwo Krzyżanowscy pojechali fiakrem do swego nowego mieszkania na ulicy Piekarskiej 59, urządzonego z finansową pomocą dziadków Krugów, którą Jurek potem spłacał. Był ukochanym zięciem, a Krug – cenionym teściem.

– Jadzia była dobrze wychowaną, świetną panną; oboje z Krugiem byli super! – mówi, uśmiechając się, Krysia.

Młoda para.

Kiedy Jadzia i Jurek się pobrali, świat uwolniony od grozy wojny odkrywał na nowo radość normalnego życia dla siebie, życia prywatnego, zwykłych przyjemności. Do Polski docierały echa książek o straconej generacji, echa francuskiego artystowskiego spleenu, karmionego wspomnieniem hekatomby w okopach na froncie zachodnim – docierały zagłuszone przez odległość, przez ogrom narodowych zadań do wykonania. Lwów był wesołym i zamożnym miastem, pełnym dobrych sklepów i znakomitych restauracji, na wieczorowych sukniach naszywano pajety, panie skracały włosy i układały na czole równiutko przycięte grzywki. Ludzie chcieli się bawić, dziś, teraz; seks zrobił się modny, różne rzeczy przestawały być tabu, van de Veldego Małżeństwo doskonałe stawało się obowiązkową lekturą oświeconej młodej inteligencji. Jurek także kupił tę wywołującą skandal książkę.

W lecie 1926 roku młodzi małżonkowie spędzili wakacje w Brzuchowicach. Zaprosiła ich pani Stromengerowa, ze znanej lwowskiej rodziny Stromengerów¹⁰, mama koleżanki szkolnej Jadzi. Brzuchowice leżą kilka kilometrów na północny zachód od Lwowa. Wtedy uchodziły za podmiejskie osiedle kuracyjno-wypoczynkowe; wtedy i teraz, jak wynika ze współczesnych przewodników, niczym szczególnym się nie wyróżniają oprócz przyjaznego klimatu, ciszy i spokoju oraz pięknego łąkowego krajobrazu, a także sosnowych, dębowych i bukowych lasów. Do dziś zachowało się tam podobno wiele ładnych willi z lat 1900-1939, może i willa Stromengerów?

– Kiedy przyjechaliśmy z ojcem do Stromengerów, parę tygodni po czerwcowym ślubie, razu jednego mama Stromengerowa odwołała mnie na stronę i udzieliła kilku rad przydatnych młodej mężatce. Między innymi powiedziała z wielkim przejęciem: „Jadziu kochana! Tylko nie zajdź zaraz w ciążę, poznajcie się, przyzwyczajcie się do siebie, zwiedźcie kawałek świata” – opowiadała mama.

Oburzona tym, co uważała za wtrącanie się pani Stromengerowej w nie swoje sprawy, mama poszła do taty, zrelacjonowała mu przebieg rozmowy i oświadczyła:

– Wiesz co? Dosyć tego nadzoru. A co! Robimy sobie dzidziusia?!

Tata chętnie dał się namówić.

– I tak się począłeś – kończyła opowieść mama.

Urodziłem się 26 maja 1927 roku, a zatem wizyta w – nomen omen – Brzuchowicach musiała odbyć się w dwa miesiące po ślubie na Łyczakowie.

Mama w ciąży wyglądała ładnie i urodziła mnie gładko. Tak się wtedy mówiło w rodzinie, ale miałem jeszcze usłyszeć później o tym, jak ona sama to przeżywała. Kiedy w latach osiemdziesiątych była już bardzo chora, chętnie wracała do wspomnień.

Byłeś ślicznym niemowlaczkiem; kiedy się urodziłeś, ważyłeś cztery i pół kilograma (!) i miałeś pięćdziesiąt jeden centymetrów. Kiedy pierwszy raz po porodzie przynieśli cię do mnie, byłam zachwycona; oglądałam cię uważnie, golaska leżącego mi na kolanach, i zauważyłam na twojej jasnej główce dwa wicherki; pomyślałam sobie: oj, niełatwo będzie chłopcu zadbać o fryzurę.

I miała rację: przez całe dzieciństwo i lata studenckie miałem zawsze na głowie sterczące dwa koguciki. Później sprawa sama się rozwiązała – czupryna przerzedziła mi się dość wcześnie.

– Ale namęczyłam się, póki cię nie urodziłam; byłeś bardzo duży, nie obeszło się bez cięcia krocza; położna przystąpiła do rzeczy bez żadnego uprzedzenia, bez żadnego znieczulenia; nie było wówczas nawet w klinice uniwersyteckiej takich zwyczajów, nawet w stosunku do żon najprzystojniejszych asystentów kliniki. Odczułam to cięcie jak smagnięcie rozżarzonym żelazem i ostatecznie się rozżaliłam, a położna zapytała: „Czemu pani krzyczy, nic się przecież nie stało! ”.

Działo się to ponad sześćdziesiąt lat przed akcją „Gazety Wyborczej” „Rodzić po ludzku”. Mama umarła w 1984 roku i nie dożyła czasów, by o tym poczytać. Przy urodzinach zaś jej pierwszej wnuczki, w latach pięćdziesiątych, nowinki z „gazem rozweselającym” zwolniły akcję porodową i mało brakowało, a byłyby kłopoty. Ale w latach dwudziestych nawet kochającemu mężowi położnikowi takie fanaberie z rodzeniem po ludzku nie przychodziły do głowy. „W bólach rodzić będziesz”, Bozia tak chce i już. Za to byłem wdzięcznym dzieckiem i rosłem zdrowo.

Mama w ciąży wyglądała ładnie.

Tacie też się podobałem.

Jako syn ginekologa mam w tej dziedzinie wiedzę raczej amatorską; dopiero na ćwiczeniach wojskowych w 1962 roku okazało się, jak góruję w niej nad moimi kolegami z plutonu Oficerskiej Szkoły Rezerwy Wojsk Samochodowych w Pile.

Panowie dyplomowani inżynierowie opowiadali sobie o kobietach, jak to w wojsku. Wielu z nich wykazywało przy tym niesamowitą wprost nieznajomość kobiecej fizjologii. Snuli opowieści upstrzone średniowiecznymi wyobrażeniami o najprostszych sprawach. Słuchałem tego zafascynowany, nie mogąc wprost wyjść ze zdumienia tymi pokładami legend, ignorancji i zabobonów. Przywiozłem wtedy z przepustki do domu w Gdyni sławną książkę van de Veldego o małżeństwie doskonałym. Był to wtedy tom już szacowny, pokryty grubą patyną czasu i absolutnie nierewolucyjny. Co nie przeszkadzało, że koledzy wyrywali go sobie, czytali z wypiekami na twarzy, przy lekturze kręcili głowami i wydawali okrzyki zdziwienia. Najprostsze informacje o biologii zaskakiwały ich i budziły erotyczne emocje komentowane soczystym wojskowym językiem. Tylko komendant Kompanii Oficerów Rezerwy przywoływał nas do porządku i ryczał do panów oficerów, spóźnionych z przepustki:

– Co to wam, obywatele oficerowie, oczy dupą zarosły?!

Tak to, syn ginekologa i położnika, zaniosłem oświatę pod oficerskie strzechy.

Teraz jest już jasne, czemu mama nie wróciła jesienią 1926 na studia. „Nie miała do tego głowy”. Niebawem się wyjaśni, dlaczego nie wróciła na studia w ogóle.

Jest także jasne, czemu nie spędziła lata 1927 w Jaremczu. W sierpniu miałem siedemdziesiąt kilka dni: wyjazd ze Lwowa do Jaremcza, gdzie u Kalikstów nie było jeszcze wody ani światła, nie mieścił się raczej w głowie. W BGK pań z niemowlakami do pensjonatu nie przyjmowano. Trzeba było zostać w domu na Piekarskiej 59 i jakoś sobie radzić samej. Bo tata na początku sierpnia wyjechał jednak na tydzień do Jaremcza, by odpocząć (po porodzie? Ale pewno i po ciężkiej pracy w klinice). Przez tych siedem dni napisał wprawdzie cztery listy, lecz nie jestem pewien, czy go mamie zastąpiły.

Rosłem szybko i byłem zdrowym dzieckiem.

Ale już właśnie z pierwszego listu, datowanego 8 sierpnia, dowiedziałem się o nadzwyczaj sprawnej podróży samochodem, bo „tylko jedna opona pękła pod Stanisławowem”. Mama musiała chyba rozpaczliwie pisać codziennie do Jaremcza, bo listy ojca sprawiają wrażenie dialogu z nią. W liście o dzień późniejszym pojawiają się wiadomości o problemach na Piekarskiej: Jureczek chory! Już mnie karmiono z butelki. Więc może temperatura niestosowna, a może skład mieszanki nie taki, a może nie 130 gramów, tylko 120, jak przed kilku dniami. W BGK rozgorzała dyskusja. Rad udziela młodemu ojcu także ciocia Józia, żona Nućka, doświadczona mama rocznego Januszka: flaszeczkę z pokarmem wstawić do garnka z wodą i zaczekać do jej zagotowania, potem „powałkować” w dłoniach i podawać dziecku. W BGK zdumienie i zgorszenie: jak można dawać dziecku tak gorący pokarm?

Słowem, zamieszanie niesłychane – tata rozważa powrót do Lwowa, ale na razie wszakże zachęca mamę, by skonsultowała sprawę z doktorem Brichtą, cenionym pediatrą lwowskim i przyjacielem rodziny. Może liczył na to, że zanim dojdzie do konsultacji, będzie już z powrotem we Lwowie? Ale w liście z 10 sierpnia sytuacja się poprawia: Juruś, Jurasek zdrowieje, za to mama skarży się na zawroty głowy! Pisze smutne listy zdradzające obawy o niewierność, brak prawdziwej miłości męża, męczą ją zmory senne i dzienne. Może to depresja poporodowa, a może oznaki samotności? Szczęśliwie kabała stawiana mamie w tych dniach przez panią Szotarską nie ujawnia żadnej kobiety, która by w Jaremczu kręciła się wokół taty, a i Jurusiowi przepowiada niezawodne zdrowie. Kabała uchodziła w tamtych czasach za wiarygodne źródło nadziei; w każdym razie zdrowie dopisywało mi przez wiele, wiele lat.

Wśród licznych w tych latach Jureczków, Jurasków, Jurusiów obracałem się dotąd, aż sam podchwyciłem trawestację mego imienia. Zostałem Urasiem tak długo, jak długo byłem rozkosznym malcem.

Z listu z 12 sierpnia wynika też, że ojciec wpadł w manię fotografii amatorskiej. Zakupił miechowy fotoaparat firmy Voigtländer, składający się poręcznie w średniej wielkości mahoniową skrzynkę, ostatni krzyk techniki. Fotografie wykonywało się z rozkładanego statywu – zdjęcia „z ręki” nie dawały gwarancji dobrej jakości. Nieodzowna dla ambitnego portrecisty była też przystawka do zdjęć przy błysku magnezji. Słowem, fotoamator musiał się wówczas liczyć z nie lada ciężarem sprzętu, a przygotowania do zrobienia zdjęcia zabierały niemało czasu. Wkrótce tata urządził w łazience małe laboratorium fotograficzne dla reprodukcji zdjęć stykowych: kuwety, pęsety, suszarki i chemikalia, a później także powiększalnik. Towarzyszyło mi ono przez całe dzieciństwo mniej więcej do 1935 roku. Potem amatorską obróbkę zdjęć zastąpiła profesjonalna, a starego voigtländera – niemiecka leica. W czasie okupacji niemieckiej w Warszawie w 1941 roku udało się ją sprzedać i przeżyć za to pewien czas. Leica przetrwała zresztą bez uszczerbku nawet siedem miesięcy w magazynie Stalag XI A, Kriegsgefangenenlager Altengrabow bei Burg, Provinz Sachsen, i została zwrócona ojcu na wiosnę 1940 roku, kiedy wyleczył rannych i rozwiązano szpital jeniecki w związku z przesiedlaniem personelu do Generalnej Guberni. Jeszcze nas wtedy nie zaskoczyło, że leica nie została zaliczona w masę dobra „trofiejnego”.

Nie była to jednak tak bardzo żelazna niemiecka zasada, bo prywatny samochód rodziców, Vauxhall 1400, którym tata wyruszył na wojnę z 2. Gdyńskim Batalionem Obrony Narodowej, stracił od razu 7 września 1939 roku na rynku w Chojnicach. Oficer Wehrmachtu wyjaśnił mu dobrodusznie:

– Sie verstehen, Herr Doktor, daß brauchen Sie so ein Auto im Kriegsgefangenenlager kaum!¹¹

Pierwsze lata małżeństwa minęły nie wiadomo kiedy. Kolejne lwowskie karnawały pozostawiły beztroskie ślady w pamięci.

Jeden z karnawałów: Czterech Panów i Buśka w srebrnej lamie.

Po blisko pięciu latach asystowania profesorowi Bocheńskiemu 15 lipca 1929 roku Jerzy otrzymał od niego świadectwo specjalisty położnika i ginekologa operatora.

Tymczasem dziecko rosło…

Niebawem miałem się rozstać ze Lwowem na stałe i bywać tu tylko jako gość. Miały te wizyty ogromny urok. Czułem, że jestem kochany.

W 1929 roku rodzice zaczęli realizować nowy pomysł na życie.

Blade wspomnienia – Uraś z Zichą, jego opiekunką, w bramie domu przy ulicy Piekarskiej 59 we Lwowie zimą 1928/1929.

ROZDZIAŁ 2
Sześciu Kalikstów, Jerzy i Jadwiga

Kiedy próbuję odtworzyć losy rozległej rodziny Krzyżanowskich, napotykam trudności w przejrzystym ich przedstawieniu. Minęły lata, wojny, przeprowadzki…

Do trudności tych przyczynił się w dużej mierze pomysł, który, jak sądzę, pojawił się w generacji mojego pradziadka Kaliksta I lub dziadka Kaliksta II. Umówiono się, że syn pierworodny będzie nosił imię ojca! W rezultacie w latach 1836-1976 pojawiło się sześć generacji Kalikstów, w latach 1864-1917 trzy generacje Marianów, w latach 1898-1927 dwie generacje Jerzych i w latach 1902-1926 dwie generacje Januszów. Ten porządek zakłócały urodziny pierworodnych córek i indywidualne przypadki odstąpienia od tradycji: mój brat Bogdan nadał swojemu pierworodnemu synowi imię Grzegorz, a jego syn Grzegorz swojego pierworodnemu Marcin. I w ten sposób tradycja wymarła.

Olbrzymią pomocą w snuciu rodzinnej opowieści była wielka praca mojego taty: w czasach drugiej wojny światowej, gdy front radziecko-niemiecki przebiegał jeszcze daleko na wschód od Lwowa, tata w wolnych chwilach zajmował się sporządzaniem drzew genealogicznych licznych gałęzi rodziny. Utrzymywał z Warszawy, wtedy w Generalnej Guberni, obszerną korespondencję z parafiami rzymskokatolickimi Małopolski, Wołynia i Podola oraz z najbliższymi krewnymi, gromadząc informacje i fotokopie dokumentów, których część przetrwała pożogę Powstania Warszawskiego i zachowała się do dzisiaj. Odgrzebane spod węgla w piwnicy na Królewskiej, oczyszczone, przepisane i uzupełnione drzewa genealogiczne są dziś nieocenionym źródłem historii. Czy ojciec przeczuwał, że ziemie wschodnie zostaną oderwane od Polski, a księgi parafialne rozproszą się i ustalenie genealogii rodzinnej po wojnie będzie już niemożliwe? Aktywność ojca i bezinteresowna pomoc proboszczów i wikariuszy bardzo mnie zaskoczyła: odpis dokumentu jest mniej wartościowy, a sporządzenie w tamtych wojennych czasach fotograficznej jego kopii wymagało sporo zachodu. Księża rozumieli historyczne znaczenie odtworzonej genealogii rodów.

Lista generacji Kalikstów, Marianów, Jerzych i Januszów Krzyżanowskich
zestawiona na podstawie dokumentacji zgromadzonej przez Jerzego Krzyżanowskiego I w czasie drugiej wojny światowej:

Krzyżanowski Michał
* około 1765?
żona Anna Bojanowska

Krzyżanowski Jan
* 1792
nobilis, privatisans

Krzyżanowski Kalikst I 
Kazimierz Zachariasz
* 1836 we Lwowie
aptekarz w Żółkwi

Krzyżanowski Kalikst II
Franciszek Borgiasz
* 1862 w Żółkwi
dr med.

Krzyżanowski Marian I 
* 1864 we Lwowie
aptekarz, właściciel apteki Pod Gwiazdą
dawniej: Mikolascha

Krzyżanowski Kalikst III Jan

* 1890 we Lwowie inż. architekt

Krzyżanowski Marian II
*1892 we Lwowie
mgr farm.,
dr med. pediatra

Krzyżanowski Jerzy I 
*1898 w Podhajcach
dr med., ginekolog

Krzyżanowski Janusz I 
* 1902 we Lwowie
mgr WSH we Lwowie

Krzyżanowski Kalikst IV
* 1921 we Lwowie

Krzyżanowski Marian III
*1917 we Lwowie
student Politechniki Lwowskiej
zginął w Buchenwaldzie

Krzyżanowski Jerzy II Andrzej
* 1927 we Lwowie
prof. dr hab., inż. mech.

Krzyżanowski Janusz II
* 1926 we Lwowie
zginął w gestapo w Krakowie

Krzyżanowski Kalikst V
* 1946 w Gdańsku
metaloplastyk-jubiler

Krzyżanowski Kalikst VI
* 1976 w Gdańsku
jubiler

Spośród sześciu Kalikstów znałem pięciu. Spośród nich żyje już tylko jeden: Kalikst VI, urodzony w 1976 roku.

Wśród tych pięciu najstarszym był dziadek, Kalikst Franciszek Borgiasz, urodzony w 1862 roku w Żółkwi, ojciec trzech braci: stryja Kaliksta, mojego ojca Jerzego i stryja Janusza.

Dziadek Kalikst, syn Kaliksta Kazimierza Zachariasza Krzyżanowskiego, pierwszego Kaliksta w rodzie, urodzonego we Lwowie w 1836, był doktorem medycyny. W 1898, roku narodzin jego drugiego syna Jerzego, piastował stanowisko lekarza powiatowego w Podhajcach. Przeniesiono go wkrótce do Lwowa, gdzie zapewne przedtem studiował. We Lwowie awansował według austriackiej pragmatyki służbowej: kilka lat przed wybuchem pierwszej wojny światowej został Inspektorem Sanitarnym C.K. Namiestnictwa, a wkrótce potem mianowany Radcą Dworu. W cesarsko-królewskiej nomenklaturze Radcostwo Dworu odpowiadało randze pułkownika w armii austriackiej. Wszystkie te tytuły piszę wielkimi literami, bo w rodzinie dziadek uchodził za wybitną personę, a jak wiadomo, godności austriackie były w Galicji w cenie.

Z tamtych czasów aż do kampanii wrześniowej 1939 roku zachował się w domu skórzany kuferek, z którym dziadek Kalikst jeździł po wschodniej Małopolsce na kontrole sanitarne. Tata opowiadał, że jednym z elementów służbowego wyposażenia tego kuferka były papierowe osłony na deski klozetowe ustronnych miejsc miast i miasteczek regionu kontroli sanitarnej Namiestnictwa C.K. W ten sposób dziadek chronił się przed złapaniem wstydliwej choroby w podejrzanych huculskich ustępach. Jeszcze do niedawna często myślałem, jak bardzo takie środki czystości przydatne byłyby w zapuszczonych ustronnych miejscach PRL-u…

Kuferek dziadka Kaliksta zaginął ostatecznie w czasie bitwy z Niemcami 2. Gdyńskiego Batalionu Obrony Narodowej nad Czarną Wodą w pobliżu Tucholi 3 września 1939 roku. Do tego kuferka zgarnął tata leki z własnego gabinetu tuż przed odejściem na front. Wielu rannym żołnierzom to prywatne zaopatrzenie lekarza batalionowego bardzo pomogło przetrwać najtrudniejsze chwile kampanii 1939 i późniejszej niemieckiej niewoli, do której trafili razem z tatą.

Dziadkowie: Kalikst II i Janina Krzyżanowscy z synami – od prawej Jerzy, Janusz i Kalikst III.

Z tymi środkami czystości w wyposażeniu służbowym dziadka nie było żadnej przesady. Około roku 1906, kiedy byli już na świecie wszyscy trzej synowie doktorostwa, dziadek Kalikst zaraził się w czasie inspekcji tyfusem plamistym. W rodzinie wybuchł popłoch, a w miejscowej lwowskiej prasie tak pisano o tym wydarzeniu:

Dr Kalikst Krzyżanowski, wiceprezes Krajowego Związku Zdrojowisk i Uzdrowisk, padł ofiarą swego powołania, zaraziwszy się, podczas wizytacji, epidemią dotkniętej miejscowości w kraju, tyfusem plamistym.

Ciężki przebieg choroby zaległ cięższą jeszcze troską na naszym związku, obawą serdeczną przejmując wszystkich jego członków i przyjaciół o życie kochanego towarzysza pracy, a tak zasłużonego dla związku 1 zdrojownictwa polskiego. Na szczęście już w końcu ubiegłego tygodnia nastąpiło przełamanie się choroby, a w chwili gdy ten numer wyjdzie spod prasy, może być już niezawodnym radosnym zwiastunem tak przez wszystkich pożądanej rekonwalescencji chorego dzięki usilnym staraniom kolegów lekarzy, początkowo Dr. Świątkowskiego i Pras-chila, potem Prof. Wiczkowskiego, wreszcie w szpitalnym pawilonie¹² Dr. Arnolda i profesorów Dr. Gluzińskiego i Dr. Wiczkowskiego; niemniej jednak dzięki bezgranicznemu poświęceniu czcigodnej małżonki chorego, która nie bacząc na grożące niebezpieczeństwo własne i rodziny, przeniosła się do pawilonu, gdzie najczulszą i najtroskliwszą opieką ulżyła cierpieniu ukochanego małżonka, przyczyniła się niewątpliwie do jego wyzdrowienia.

Toteż brak słów na wyrażenie naszej radości z tak szczęśliwego obrotu rzeczy niech zastąpi ten wyraz najserdeczniejszego współczucia, jakim były nieustanne telefony oraz zapytywania w przebiegu choroby i liczne przesłane do Zarządu Związku i od jego sekcji zbiorowe pisemne życzenia w chwili szczęśliwego przebiegu choroby.

Wiele lat później, w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ubiegłego stulecia, kiedy zdobywałem stopnie pomocnika instruktora i instruktora Polskiego Związku Narciarskiego, spotykałem na stokach Zakopanego młodego Gluzińskiego, świetnego narciarza, który w moich oczach uchodził za poetę czy pisarza. Trochę mnie onieśmielał i bardzo mi imponował w tym zakopiańskim towarzystwie. Nie wiedziałem wtedy, że jego dziadek uratował, być może, życie mojemu dziadkowi, a byłby to przecież wspaniały pretekst do nawiązania bliższej znajomości z tą zakopiańską i towarzyską wybitnością.

Babcia Janina z Gratzków na zdjęciach wygląda pięknie: dystyngowana czarnowłosa kobieta, zamożnie i awantażownie odziana w czarne koronki, w kwieciste kapelusze. Przed zamążpójściem była utalentowaną śpiewaczką salonową. Po ślubie, rzecz oczywista, zaprzestała występów. Nie wiadomo, czy sama tego chciała, czy tak wypadało. W każdym razie z przesłania rodzinnego wynika, że mąż sobie tego życzył. Pożegnała się z wizją zawodowej kariery śpiewaczej zapewne z żalem. Miała piękny, dobrze ustawiony głos i lwowski „Czas” z 21 maja 1904 tak pisał o jednym z wielu jej charytatywnych występów:

Z wykonawców w pierwszym rzędzie wymienić wypada panią Krzyżanowską. Jej piękny głos o brzmieniu srebrzystym, oznaczający się znakomitą szkołą, a wskutek tego nieskazitelną intonacją i doskonałą emisją wywołał prawdziwy entuzjazm. Nadto podkreślić trzeba szlachetne frazowanie i w ogóle muzykalny sposób śpiewania tej artystki – amatorki.

Pani Krzyżanowska, nadzwyczaj uzdolniona, czyni zaiste krzywdę publiczności, pokazując się tak rzadko – tylko od wielkiego święta na estradzie koncertowej. Publiczność darzyła artystkę po każdym numerze szczerymi i zasłużonymi oklaskami…

Babcia Janina Krzyżanowska w koncertowej kreacji.

Jeszcze w czasie Wielkiej Wojny Janina udzielała się w różnych imprezach dobroczynnych. Gruby album pochlebnych recenzji był prawdopodobnie dla niej samej, ale również dla rodziny, pewną rekompensatą za niewykorzystany talent. Album z recenzjami zachował się do dzisiaj i budzi refleksje o sytuacji utalentowanej kobiety w tamtych czasach i o niedoszłej karierze artystycznej.

Kalikst i Janina mieli trzech synów, wszyscy trzej dużej męskiej urody. Janina mówiła o nich podobno: „Moi synowie, w co by się nie ubrali, i tak wyglądają jak panicze…”.

Po wybuchu wojny w 1914 roku, w związku z ofensywą armii carskiej na Ukrainie, władze Namiestnictwa C.K. ewakuowały się do Bielska. Panicza Kaliksta komisja poborowa w Bielsku zmobilizowała natychmiast w tym samym roku do armii austriackiej. Służył na froncie włoskim, w Alpach, niedaleko Triestu. Rychło został ranny w głowę i postrzelony w nogę; i już na front nie wrócił.

Kiedy teraz jeżdżę na nartach we włoskich Dolomitach, na przykład w okolicy Arabba, napotykam pomniczki i tablice pamiątkowe na graniach alpejskich, sławiące bohaterstwo Włochów i Austriaków. Przypominają mi się gorące dni wojenne stryja Kaliksta przeżyte nieopodal na tym samym froncie. Rannego oficera ojciec lekarz wyreklamował z wojska. Po wylizaniu się z ran młody Kalikst osiadł w Oświęcimiu i zamieszkał w obozie dla uchodźców, w którym nadzorował budowę baraków. Dwadzieścia osiem lat później miało mu to bardzo zaszkodzić.

I wtedy w jego życiu pojawiła się Wilhelmina.

Krysia, piękna córka pięknej Wilhelminy, tak opowiada o swoich rodzicach:

Ja mamie mówiłam, że powinna o tym napisać książkę – nie z tej ziemi historia. Ja byłam z natury wścibska i stale ją wypytywałam o historie rodzinne. A głowę mam dobrą, w osiemdziesiątym czwartym roku mojego życia, i wiele pamiętam.

Wilhelmina – w domu mówiło się na nią Mitzi – i Józefina były z domu Schramówny, niemieckie nazwisko. W Czerniowcach mieszkały, w austriackim zaborze. To była rodzina kolonistów austriackich. Ojciec ich był podoficerem, trenował zupaków, żeby dobrze konno jeździli. Wcześnie poszedł na emeryturę, a jak był na tej wojskowej emeryturze, to pracował też na kolei. Matka ich bardzo wcześnie na serce umarła i dziewczyny zostały sierotami. Stary Schram ożenił się wtedy z Polką z Kalisza. One tej macochy nie kochały ani ona ich. Ojciec wcześnie zginął, przed wojną, w wypadku kolejowym; jeszcze chłopak jakiś mały był w tym małżeństwie, a dziewczyny zostały same z macochą.

Wilhelmina urodziła się w 1899, Józka była o półtora roku starsza, bardzo mała różnica wieku była między nimi. Kiedy wybuchła wojna, macocha dziewczyn została bez pieniędzy: austriacka emerytura po mężu wyparowała w rozgardiaszu wojennym. Ale one w Icchanii w Rumunii miały zamożną ciotkę, która tam miała sady. Jak się robiło konfitury z wiśni, hałda pestek zostawała.

Tam, gdzie mieszkały z macochą, podchodzili, w szesnastym, a może w siedemnastym roku, Rosjanie, a może już bolszewicy? Wtedy obie siostry uciekały przed nimi. Dostały się na dach pociągu i chciały uciekać do tej ciotki. Nie wiemy, gdzie była ta Icchania, w pamięci rodzinnej została tylko nazwa. Siedziały na dachu pociągu, a jak był tunel, to się zasłaniały przed iskrami. I w tym całym ruchu, w tej ucieczce, pogubiły się i nie mogły się odnaleźć, a do Icchanii też nie dotarły. Wilhelmina trafiła do obozu dla uchodźców – to się wtedy nazywało: „dla fldchtlingów” – gdzie jakiś rolnik z północnych Niemiec, z Warnemünde, kontraktował dziewczyny do kopania buraków. Wilhelmina i jej austriackie kumpelki, różne tam inne Mitzi i Pitzi, pojechały niby do pracy i siedziały tam cały rok. Ale takie były z nich pracownice, że po roku zdesperowany rolnik odesłał je ciupasem do domu.

Wilhelmina, jadąc tym transportem z powrotem, trafiła znowu do obozu dla uchodźców, tym razem w mieście Oświęcim. Obóz ów należał do obwodu Bielsko-Biała, Mitzi siedziała w tym obozie, miała jakiegoś chłopaka, który był ordynansem u młodego oficera pracującego tam jako budowlaniec. Mitzi towarzyszyła ordynansowi, kiedy chodził sprzątać oficerski pokój w baraku. W izdebce stała koza, wisiał mundur i stało zdjęcie przystojnego oficera. Któregoś dnia Mitzi przyjrzała się zdjęciu uważnie i powiedziała ordynansowi: „A tego gościa to ja znam z Czerniowiec”. Kalikst III, który w życiu nie był w Czerniowcach, powiedział zaciekawiony: „A pokaż, która to, niech ona przyjdzie”.

Jak ona przyszła, to już została. Mówiło się na nią Mitzi, ale Kalikst nazwał ją Busia. Mieszkali we dwoje w tej izdebce i tak to trwało do osiemnastego roku. Jak wybuchła Polska, Kalikst szalał, żeby wracać do Lwowa. Dziadek Kalikst i babcia Jancia już wcześniej do Lwowa wrócili.

Dziadek Kalikst nie tylko był ceniony w rodzinie, ale był też znaną osobistością w środowisku medycznym: w ramach kompletowania kadr administracyjnych młodego państwa polskiego w jesieni 1918 roku został powołany na kierownika Wydziału Zdrowia m.st. Warszawy i powiatu; urzędował przy ulicy Wiejskiej 5. Źle znosił rozłąkę ze Lwowem. Po usilnych staraniach do Lwowa powrócił, aby objąć dyrekturę Państwowego Szpitala Powszechnego.

Młody Kalikst wyrywał się do Lwowa i chciał zabrać ze sobą Busię. Ale Busia jeszcze wtedy nie była pełnoletnia, wiec musiał w administracji obozu podpisać zobowiązanie, że ją bierze na utrzymanie. Do Lwowa pojechali razem.

Babcia i dziadek Krzyżanowscy mieszkali wtedy w pięknej willi dyrektora szpitala powszechnego, na Piekarskiej. Kalikst myślał, że Busia zamieszka z nim i z rodzicami. Ale babcia Jancia powiedziała, podnosząc wysoko brwi: „Ależ synu, jak to tak można? Kto ona jest właściwie?”.

Pytanie nie było bez sensu: Busia nawet papierów nie miała, bo zgubiła je w czasie ucieczki z domu ojca. Dziadek Kalikst by może ten z lekka podejrzany związek tolerował, ale babcia Jancia nie. I młody Kalikst powiedział: „To ja dziękuję za takie kołtuństwo!”.

Wtedy Grzymalski, który był wdowcem, dał im lokum. Kalikst z Busią zamieszkali na Dwernickiego u tego Grzymalskiego. Busia w czepeczku, fartuszku, robiła tam gospodarstwo, a Kalikst napisał do macochy w Czerniowcach, żeby przysłała dokumenty pasierbicy. Kiedy papiery przyszły, przyszedł do Wilhelminy i powiedział: „Buśka, bierzemy ślub”.

I wzięli ślub elegancko u Świętego Mikołaja koło pawilonu Matematyki UJK i nieopodal Kawiarni Szkockiej. Busia mówiła potem córce, że nigdy nie przypuszczała, że Kalikst się z nią ożeni. Bo na dodatek ewangeliczką ona była, więc jeszcze musiała przejść na wiarę rzymskokatolicką; wzięli ten ślub w dwudziestym roku.

Pewnego dnia po ślubie najstarszego syna dziadek Kalikst pojechał na kontrolę do Stanisławowa, zaraz po wojnie, dwudziesty pierwszy rok to był. Busia wtedy leżała już w połogu z następnym członkiem generacji Kalikstów. W szpitalu w Stanisławowie podeszła do niego siostra diakonisa i pyta, czy on przypadkiem czegoś nie wie, bo ona słyszała, że jej zaginiona siostra wyszła za mąż za Krzyżanowskiego. A doktor na to: „Wiem, bo to jest mój syn i moja synowa”.

To była Józka, siostra Busi. Ta, co się zgubiła. I Józka zaraz przyjechała do Lwowa. Janusz, kiedy ją zobaczył w mieszkaniu Kalikstów, to popadł w miłość do niej od pierwszego wejrzenia. U Kalikstów była taka Karolowa, ich gosposia. I Karolowa ręce załamywała, bo Józia starsza od niego była o sześć lat, i brzydka. Ale Janusz tak się zakochał, że nie było rady, i się z nią ożenił, chyba w 1925 roku, bo ich syn Janusz się urodził w 1926.

Józka umiała chodzić umiejętnie koło świekry, babci Janci, a Busia nie. Busia zresztą babci Janci nie lubiła, bo nie mogła jej zapomnieć, że ta nie chciała zaakceptować jej i tego ich życia na kocią łapę, i robiła jej wstręty.

Ciocia Józia (Józefina, ur. 1897) Krzyżanowska, z domu Schram, starsza siostra Busi, żona stryja Janusza.

W 1925 roku, w Jaremczu, kiedy Jadzia poznała Jerzego, musiała jej Busia naopowiadać o tych złych stosunkach ze świekrą, skoro Jerzy w listach narzeczeńskich uprzedzał Jadzię o spodziewanym ciepłym przyjęciu przez wszystkich w rodzinie, „nie wyłączając Sioneczki” (Janci). Nie było widocznie oczywiste, że nowe narzeczone Jancia będzie witała serdecznie.

Jadzia Krużanka z wizytą u Sioneczki, przyjęta ciepło i serdecznie.

Później, w czasie okupacji niemieckiej, pytałam Busię o tego Schrama, ich brata przyrodniego. Ale siostry nie miały żadnego z nim kontaktu i nie czuły potrzeby, żeby go odszukać.

Małą Krysią opiekowała się Bronusia.

Kochałam ją więcej niż mamę. Bronusia była panną do dzieci u nas w domu Kalikstów, to jest do mnie i do Lunka. Ale ja urodziłam się w dwudziestym trzecim i kochałam ją bardzo, a on był starszy, urodzony w dwudziestym pierwszym, i już Bronusi nie chciał słuchać. Natomiast prześladował mnie i nieustannie mi dokuczał. On mnie strasznie hacmalił¹³, diabeł to był od samego początku, krnąbrny i złośliwy!

Sensacją rodzinną w tych latach stało się odnalezienie przez Kazimierza Gromana metryki Jana Krzyżanowskiego, urodzonego w 1792, syna Michała, z adnotacją proboszcza: nobilis, privatisans. Kazimierz Groman należał do generacji mojego dziadka, Kaliksta II, i miał stopień doktora medycyny. Studiował we Wiedniu, praktykował w Wenecji, służył w armii austriackiej jako lekarz, walczył w Tyrolu i gospodarzył na majątku w Działdowie. Pewno go przejadł, bo w roku 1930 pojawił się we Lwowie. Był synem Karola Gromana – powstańca 1863 roku, spoczywającego w Kwaterze Powstańców na Cmentarzu Łyczakowskim. Karol za żonę pojął Eugenię Krzyżanowską, córkę Jana Krzyżanowskiego, tegoż właśnie nobilisa – i był równolatkiem Kaliksta I Krzyżanowskiego. Mojemu ojcu udało się sporządzić kopię metryki Jana, którą na własne oczy widziałem w Warszawie przed Powstaniem. Niestety zaginęła w pożodze Powstania.

Dokument ten dał podstawę do spekulacji o szlacheckim pochodzeniu naszej gałęzi Krzyżanowskich. W wielu członkach rodziny, łącznie ze mną, te spekulacje budziły niemałe emocje. Ciocia Busia otrzymała od stryja Kaliksta sygnet z szafirowym oczkiem i herbem Dębno, grawerowanym we Wiedniu. Ja, bawiąc się w wojnę, na gardzie mojej szpady z drewnianego denka pudełka od chałwy firmy E. Wedel rysowałem herb Dębno. Dodawało mi to animuszu i podniety do respektowania zasad honoru w chłopięcych pojedynkach. Niestety, żadnymi poważnymi dokumentami heraldycznymi nie udało się tych szlacheckich związków potwierdzić i tak już zostało.

– Moja córka Kasia Lipińska-Milenuszkinowa nosi ten sygnet po Busido dzisiaj – mówi Krysia.

Inne rojenia o przeszłości Krzyżanowskich nasunęła mi lektura Krakidałów. Jerzy Janicki¹⁴, na podstawie relacji austriackiego urzędnika¹⁵ i Aleksandra hrabiego Fredry, opisuje epizod wkroczenia w 1809 roku korpusu księcia Józefa Poniatowskiego do Galicji i zajęcie Lwowa. Lemberg stał się na krótko znowu Lwowem, a według Fredry „entuzjazm, z jakim witano wojsko polskie, nie miał granic”. Natychmiast poznikały w mieście wszelkie austriackie symbole, w tym także „der Apotheker Krzyżanowski folgte diesem Beispiele und metamorphosierte seinem keiserlichen Adler (nad wejściem do apteki) in die Anschrift: Apteka Polska”¹⁶. Jeśli przyjąć, że Michał Krzyżanowski urodził się w 1765 roku (data nie całkiem pewna), to miałby 27 lat, gdy w 1792 roku urodził mu się Jan, ów tajemniczy nobilis. W roku 1809 miałby 44 lata i mógł śmiało być tym aptekarzem, o którym mowa we wspomnieniach austriackiego urzędnika. Może te hipotetyczne tradycje aptekarskie Michała kontynuował wnuk Michała Kalikst I, urodzony i wykształcony w fachu aptekarskim we Lwowie. Po uzyskaniu dyplomu przeniósł się do Żółkwi i wżenił się w tamtejszą aptekarską rodzinę Nahlików. W Żółkwi urodziły się wszystkie jego dzieci: mój dziadek Kalikst II, mój stryjeczny dziadek Marian I i ich rodzeństwo.

Dziadek Kalikst II przeszedł na emeryturę w 1925 roku. Poznał wtedy Emila Kruga, ojca Jadzi, w związku z jej zaręczynami z Jerzym. Grywał wtedy chętnie z Krugiem, swoim bratem Marianem I i z przyjaciółmi w brydża. Na emeryturze był redaktorem „Polskiej Gazety Lekarskiej”. Oboje z babcią Jancią prowadzili ożywione życie towarzyskie. Tak wspomina to Krysia:

Żyli dostatnio z emerytury. Dziadek Kalikst II miał emerytury tysiąc złotych jako dyrektor szpitala i jeszcze dwieście dodatkowo, za redakcję „Gazety Lekarskiej”, a to wtedy była góra pieniędzy. Co nie przeszkadzało babci Janci na stare lata co miesiąc pisać do Jerzego do Gdyni z prośbą o pieniądze. Adresowała kopertę na przykład tak: „Wielmożny pan dwieście pięćdziesiąt złotych ul. dziesiątego lutego trzydzieści, Gdynia”. Ale nawet tak zaadresowany list dochodził. Ot, solidna przedwojenna poczta polska.

Kiedy w 1920 roku zbliżał się do Lwowa front polsko-bolszewicki, ludzie masowo uciekali na zachód. Ceny nieruchomości spadały na łeb na szyję. Wtedy młody Kalikst kupił od jakiegoś starego Żyda Pietrowa jednopiętrową kamienicę na Kochanowskiego 38. Przebudował ją w latach dwudziestych: na parterze było jego biuro architektoniczno-budowlane, na pierwszym piętrze zamieszkali dziadkowie Kalikstowie, na drugim sam Kalikst z Busią i z dziećmi, na trzecim, w mansardowym mieszkaniu, mieszkał Janusz z Józią. Na każdym poziomie było po pięć pokoi.

Cała chałupa pełna Krzyżanowskich!

Dopiero w czasie okupacji niemieckiej przenieśli się na Kochanowskiego 31.

W 1929 zaczął się światowy kryzys.

Dla nas prawdziwy kryzys to się zaczął w 1933; wtedy dopiero się zaczęły schody! Ojciec splajtował, jak dziesiątki przedsiębiorców budowlanych. Chałupa w Doboszu była też zadłużona, ale jakoś jej nie licytowali. Za to kamienica na Kochanowskiego 38 licytowana była co i raz. Ta kamienica zapisana była na babcię Jancię. Ojciec puszczał chałupę na licytację, podpłacał Żydów uczestniczących w licytacji, oni kupowali dla niego, on im płacił za usługę, chałupa wracała do ojca i wszyscy byli zadowoleni. W końcu przed wojną przepisał tę kamienicę na mnie. To wszystko było po uszy zadłużone.

Przed kryzysem Kalikst kupił fabrykę, która wszystko dla budowy produkowała i wykańczała; były tam maszyny Dauma, które robiły okna, klamki, futryny, wszystko. Kupił ją za gotówkę, i kiedy szedł z gotówką na zakup, po drodze spotkał mecenasa, który mu rachunki prowadził. Mecenas go ostrzegał: „Panie inżynierze, niech pan tego nie kupuje, bo kryzys idzie, zobaczy pan”.

Ale Kalikst się nie wycofał, kupił fabrykę i tak potem splajtował, że z tej całej fabryki zostały mu tylko pudełka z mydełkami. Cała piwnica na Kochanowskiego była tymi mydełkami zawalona – do mycia rąk dla robotników. Jeżeli sobie nie palnął w łeb, to tylko dlatego, że takie miał pogodne usposobienie. A bardzo dużo ludzi popełniało wtedy samobójstwa. Ojciec mojej koleżanki prowadził we Lwowie wspaniały „dom śniadańkowy” Zakopane; splajtował, palnął sobie w łeb i koniec. Janicki o tym pisze. A Kalikst się wykaraskał. Nie mógł później wprawdzie żadnego projektu podpisać własnym nazwiskiem, bo mu zaraz urząd skarbowy siadał na honorarium.

Któregoś znowu dnia Krysia wraca ze szkoły i patrzy, a tu sprzed kamienicy na Kochanowskiego rusza lora, na której stoją jej fotele i łóżko.

Busia płakała. Na to nadszedł z miasta Kalikst. Powiedział tylko: „A to skurwysyny”, i zniknął.

Za dziesięć minut lora z meblami wróciła, tragarze wnieśli meble z powrotem na piętro, i było po kłopocie.

Kalikst był świetny do takich rzeczy, obrotny i sprytny.

W tych latach Krysia z bratem nie bawili się inaczej niż w komornika. Albo w księdza. Jedno było księdzem, a drugie miało torebkę i z tej torebki dawało na tacę.

Lunek w ogóle się nie uczył. Wracał ze szkoły, rzucał teczkę w przedpokoju i czytał bez przerwy. Był bardzo oczytany, ale nie uczył się nic. Był najgrzeczniejszy w całej szkole, ale nic nie robił. Co roku powtarzał klasę, do wszystkich gimnazjów w mieście go po kolei zapisywali, bo co roku z każdego wylatywał; przez rok aż na Zamarstynów chodził, bo już żadnej szkoły bliżej nie było, która by go chciała przyjąć.

Miał przyjaciela, Mariana Halkiewicza, takie trzecie, ostatnie i wychuchane dziecko starszych rodziców; świetnie się uczył, do czasu, jak poznał Lunka. U Janusza z kolei była straszna bieda. Janusz pracował u Kaliksta jako księgowy i okradał go, jak tylko mógł. Grażyna, jego córka, się zawsze bała, żebym ja za dużo w rodzinie o Januszu i o jego sztukach nie mówiła, i żądała ode mnie: „Nic proszę nie mówić o moim ojcu!”.

Janusz prowadził w przedsiębiorstwie Kaliksta księgę przychodów i rozchodów. Było na przykład dwieście złotych z przeniesienia, a Janusz beztrosko wpisywał z przeniesienia pięćset. Busia zawsze się dziwiła, że tyle światła się pali i że w ogóle za dużo wydają na dom. A to Janusz szachrował.

Kryzys wreszcie się skończył, willa w Jaremczu jakoś się ostała. Młody Kalikst, Kalikst IV, stamtąd jeździł do Sławska, na narty; Kalikstowie i ich przyjaciele jeździli też do Sławska na „narty, dansing, bridge”. Tam była stacja kolejowa, ale do Sławska jeździło się też fiatem. Lunek dostał od ojca bryczkę i psa bernardyna. Rankiem siadał na tej bryczce i całymi dniami na niej jeździł. Dostał również rower i tak rozłożył go na części, że już się go nie dało złożyć.

Skijöring Lunka i Busi za fiatem; lata trzydzieste.

Willa Kalikstów w Kamieniu Dobosza.

Jerzy chętnie odwiedzał w Jaremczu Kalikstów w ich nowym domu, by odpocząć od trudów egzaminu dyplomowego, doktoratu wszech nauk medycznych (1924) i zajęć starszego asystenta położnictwa i chirurgii ginekologicznej.

Operacje pokazowe: profesor Bocheński dbał o szkolenie asystentów.

Karnawały święcono hucznie i w eleganckiej oprawie; pierwszy od prawej Kalikst III, trzeci od prawej przyjaciel rodziny – Bruno Grek; Busia prowadzi panów.

Kalikst III, w swoich najlepszych latach.

Na starość dziadek Kalikst II doznał wylewu i paraliżu. Musiało się to stać gdzieś na początku lat trzydziestych, już za mojej dziecięcej pamięci. Nigdy nie widziałem go chodzącego samodzielnie, kiedy w święta wielkanocne gromadzili się wokół seniora synowie i wnuki. Biedny, stary Kalikst leżał w łóżku, pod czułą opieką babci Janci i pielęgniarki, i przyjmował z wdzięcznością proste posługi synów. Ale był też na tym łożu choroby pasjonatem. Na wieść o ekscesach i kawałach płatanych przez synów, mając trudności z mówieniem, pokrzykiwał wściekle:

– Bydlę! Bydlę! Bydlę!

Kiedyś, chłopaczka dziesięcioletniego, przeraził mnie takim wybuchem. Ale tolerował hałaśliwe wnuki, a gdy zostawał sam, słuchał godzinami Radia Lwów i Radia Warszawa w technicznej rewelacji tamtych lat: radiu kryształkowym ze słuchawkami. Po wylewie Kalikstowie seniorzy przenieśli się na Głowińskiego do mniejszego mieszkania, gdzie łatwiej było pielęgnować chorego. Tam go po raz pierwszy zobaczyłem podczas tradycyjnych we Lwowie wizyt wielkanocnych. Widywałem go także w pierwszych miesiącach sowieckiej okupacji w mieszkaniu na Łyczakowskiej 82, w domu naprzeciwko domu dziadków Krugów.

Dziadek Kalikst II zmarł spokojnie wiosną 1940 roku. Oboje z Krysią pamiętamy jego pogrzeb, wyprowadzenie zwłok nastąpiło z mieszkania rodziców Krysi na Kochanowskiego 31. Wielki kondukt pogrzebowy podążał na Cmentarz Łyczakowski ulicami Kochanowskiego i św. Piotra do głównej bramy cmentarza. Trumnę złożono w grobowcu rodziny Kaliksta Krzyżanowskiego, zaprojektowanym z rozmachem przez stryja Kaliksta III na dwadzieścia trzy trumny i wybudowanym z piaskowca na Cmentarzu Łyczakowskim jeszcze przed kryzysem. Projektantowi roiła się przyszłość we Lwowie wielu generacji Krzyżanowskich. Nikomu nie przychodziło wtedy do głowy, że niebawem cały klan Krzyżanowskich opuści Lwów i rozproszy się po nowej Polsce.

– Babcia Jancia umarła we Lwowie w 1945 roku. Miała siedemdziesiąt siedem lat, nie była jeszcze taka stara, ale pod koniec życia już mikiciła¹⁷ bardzo – wspomina Krysia.

W 2001 roku, w kwaterze 46 Cmentarza Łyczakowskiego, blisko cmentarza Obrońców Lwowa, w czasie naszej pierwszej po wojnie wyprawy do Lwowa, odnaleźliśmy z moim bratem Bogdanem ten grobowiec, już w bardzo złym stanie. Trwają dyskusje, co począć z tym naszym „lwowskim dziedzictwem”.

ROZDZIAŁ 3
1929: pożegnanie ze Lwowem

W 1929 młode małżeństwo Krzyżanowskich opuściło rodzinny Lwów.

W licznych książkach o powstaniu Gdyni i rozwijającym się mieście portowym¹⁸ odnajduję ślady życia moich rodziców w przedwojennej Gdyni, a także ślady niektórych moich własnych młodzieńczych sukcesów.¹⁹

Nie tak dawno, przy okazji promocji książki Encyklopedia Gdyni, jedna z jej autorek zapytała mnie o powody, które skłoniły moich młodych rodziców do przeniesienia się ze Lwowa do Gdyni. Byłem tym pytaniem dość zakłopotany. Nie miałem bowiem jasnego poglądu, dlaczego Jadzia i Jurek zdecydowali się przeprowadzić do tego dalekiego miasta.

Opuszczać ośrodek uniwersytecki, rojną Akademicką, swoją i znajomą Piekarską 59? Prawdziwe miasto ze sławną tradycją Miasta Kresowego Semper Fidelis, jedenaście lat po obronie Lwowa? Z tradycją rodzinną, z zapleczem rodziców, dziadków, ciotek, wujów i kuzynów? Życzliwego i pomocnego w karierze zawodowej szefa! Jakie znużenie rodzinnym miastem, jaka żądza przygód rozpaliły wyobraźnię Jurka i Jadzi? Wyjazd do Gdyni w 1929 roku musiał być odważnym, jeżeli nie wprost ryzykanckim przedsięwzięciem. Nie wiemy, co doprowadziło rodziców do podjęcia tej decyzji, jakie poprzedziły ją rozmowy, debaty z rodziną – być może niezadowoloną z wyjazdu córki, syna i malutkiego wnuka aż tak daleko, na niepewny los?

I co to w ogóle za miasto, ta Gdynia na końcu świata?

Można sobie wyobrazić, że we Lwowie ojcu, młodemu i ambitnemu lekarzowi, zaczęło się robić ciasno. Miasto zasiedziałe, stare. Wszyscy wszystkich znali, pacjentki miały swoich prywatnych lekarzy, przebieg kariery wydawał się z góry określony: długie lata chodzenia po oddziale za ordynatorem, a po południu gabinet prywatny na Piekarskiej. Ale Krysia, seniorka, protestuje gorąco:

– Profesor Bocheński stryjka cenił i za nim poszedłby w ogień!

Może? Ale jednak wśród dokumentów ojca z tamtych czasów znalazłem dwustronicową listę położników i ginekologów lwowskich – czy to był dokument sekretarza Towarzystwa Ginekologicznego we Lwowie, czy też może materiał do dalszych rozważań, jak przebić się w zawodzie do pierwszego szeregu?

– Nie chodziło o żadną karierę, karierę też by zrobił, gdyby we Lwowie został! – mówi z przekonaniem Krysia.

Ona sama jest zdania, że powodem ich wyjazdu do Gdyni mógł być przedślubny romans ojca z Klementyną.

– Ja wścibska byłam niemożebnie; jak już byłam dorosła, to ojciec i stryjowie mówili o mnie Kawka Wybrzeżowa; że niby wszystko do domu znoszę, co na mieście usłyszę; i rodziną się bardzo interesowałam – mówi Krysia.

Na wyjazd Jadzi i Jurka ze Lwowa nikt w rodzinie nie naciskał; możemy się jedynie domyślać, że rodzice czy bracia sądzili, iż aura tego romansu zakłócałaby we Lwowie życie towarzyskie młodej parze. Ja w to wątpię; w końcu Klementyna była od Jerzego starsza co najmniej o dwadzieścia lat.

Dalej więc szukałem motywacji ojca do tych przenosin. Rozmawiałem na ten temat z moim gdyńskim kolegą z lat szkolnych, Rysiem Niemierkiewiczem. Jego ojciec prowadził w Poznaniu świetnie prosperującą księgarnię, a mimo to przeniósł się do Gdyni w 1928 roku. Pytałem, co skłoniło pana Niemierkiewicza do zaczynania wszystkiego od początku na nowym gruncie.

– Jak to co? – zdziwił się Rysio. – Mój ojciec przejął się apelem Żeromskiego do społeczeństwa, by wspierać budowę Gdyni, wspierać dostęp do polskiego morza. Istotnie, można zacytować choć jedno z wielu wystąpień Żeromskiego w tej sprawie: „Przychodzimy na to jałowe wybrzeże z cudownego losów użyczenia, na skutek przedziwnej zapłaty, ażeby zeń uczynić naszej wolności skarb bezcenny”²⁰.

Właśnie 23 września 1922 roku Sejm przyjął ustawę dotyczącą „budowy portu morskiego przy Gdyni na Pomorzu”. Ponad siedem miesięcy później uroczyście otwarto port tymczasowy w Gdyni, który niebawem przyjął pierwszy pełnomorski statek. 10 lutego 1926 roku Gdynia otrzymała prawa miejskie. Jej dynamiczny rozwój pociągał: najpierw zaczęli przenosić się do Gdyni Kaszubi, następnie masowo ludzie z głębi kraju, a potem powoli z Gdańska, Sopotu i zagranicy. Ten konglomerat ekscytujących sytuacji i wydarzeń w jakiś sposób przekonał rodziców do przyjrzenia się korzyściom z przeniesienia się na Wybrzeże.

Zainteresowanie powstającą dopiero Gdynią wynikało może także z niebywałego wybuchu patriotyzmu w rodzącym się polskim społeczeństwie obywatelskim, wybuchu, który powtórzył się dopiero w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Ponadto Gdynia była także swego rodzaju polskim Klondike: pozwalała snuć marzenia o szybkim zbiciu majątku.

W 1922 roku, w chwili podejmowania decyzji o „budowie portu przy Gdyni na Pomorzu”, ludność wioski liczyła około 1300 mieszkańców. Na zdjęciach z lat dwudziestych, robionych z Kamiennej Góry, widać piasek, nieużytki, tereny budowlane poprzecinane siecią dróg, które dopiero w przyszłości miały stać się ulicami, rozbiórki rybackich domków. Gdzieniegdzie natomiast stoją już wielkie, porządne kamienice wybudowane z rozmachem wśród pustkowia. Przy tych kamienicach wzniesione zostaną następne i następne, aż powstaną całe ulice: Świętojańska, Starowiejska, Władysława IV. Sklepy wynajmie się kupcom, mieszkania lokatorom, będziemy mieszkać i zarabiać w nowym polskim mieście. Będzie port, będzie lotnisko w Rumi, hotel Polska Riwiera, własna plaża, kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, moderne wille patrzące na morze ze stoku Kamiennej Góry, imponująca hala targowa, godny budynek sądu, Dworzec Dalekomorski, z którego wkrótce zacznie odpływać „Batory”. Liga Morska i Kolonialna, sny o potędze.

30 września 1929, przy okazji przygotowań do wyborów, prowizoryczny spis ludności Gdyni i okolic podawał liczbę 31 955 osób; w samym tylko wrześniu zameldowały się 1563 osoby. W tym z Pomorza przybyło 867 osób, z Poznańskiego 222, z byłego zaboru rosyjskiego 292, z Małopolski 52, z Kresów 70, ze Śląska 10, z Niemiec 17, z Wolnego Miasta Gdańska 26, z Francji 5, z Czech 1, z USA 1.²¹ Wśród tych pięćdziesięciu dwóch z Małopolski musiał być mój tata, który po trzymiesięcznym rekonesansie w Tczewie i Gdyni ostatecznie 27 sierpnia 1929 roku zdecydował się na wywieszenie swej tablicy przy gabinecie lekarskim w domu Bednarskiego na ulicy Świętojańskiej 15.

W 1932 roku GUS ogłosił wyniki spisu ludności. Gdynia miała wtedy 30 210 mieszkańców; w 1935 roku było ich 55 946. Ten przyrost przypisywano dalszemu intensywnemu napływowi ludności, dołączaniu dzielnic satelitarnych i dwa razy większemu przyrostowi naturalnemu na 1000 mieszkańców niż średnio w Polsce (dane z 1937). Ojciec przyjmował tysiące porodów; u schyłku życia mówiono o nim, że „doktor Krzyżanowski urodził połowę Gdyni”. Nie sposób było wprost spotkać gdynianina lub gdynianki, którzy by mi nie mówili: „Pan Krzyżanowski? Syn doktora? O, a ja się urodziłem u pańskiego ojca, w szpitalu na placu Kaszubskim”.

Dwudziestopięciokrotny przyrost liczby mieszkańców w latach 1922-1929, kiedy rodzice podejmowali decyzję o przenosinach, musiał robić w całym kraju niemałe wrażenie. W bezpośrednim lwowskim otoczeniu Jerzego pojawiły się zresztą zachęcające przykłady. Jego kolega ze studiów, doktor Zdzisław de Teisseyre, przeniósł się w 1928 roku do Pucka i stamtąd starał się wśród swoich znajomych roztaczać czar Wybrzeża. Zachęcony przez przyjaciela, w maju 1929 ojciec wyruszył w podróż, rozejrzeć się za możliwością otwarcia praktyki. Pisał do mamy z Tczewa, gdzie zatrzymał się u poleconego przez Teisseyre’a doktora Rusina:

11 czerwca 1929

Otóż narazie Dr Rusin nie jest jeszcze dokładnie zdecydowany, czy Tczew opuści. Czeka na wiadomość z Poznańskiego, którą ma otrzymać w tych dniach. Narazie chce wyjechać na 2 miesiące i wziąłby zastępcę, mnie czy kogo innego, jest mu to wszystko jedno. Gdyby wyjechał z Tczewa, zdałby mi praktykę i to, co by mi było potrzebne z jego przyrządów i mebli albo i nie… Ja mam zupełnie inne kombinacje. Otóż Tczew mi się nie podoba z ogólnego wyglądu. Robi wrażenie małego miasta. Natomiast podoba mi się bardzo Gdynia i to jest miasto, w którym, zdaje się, będziemy szukać szczęścia…

Nie można się ojcu dziwić, że Tczew mu się nie podobał: to graniczne miasteczko nie mogło wytrzymać konkurencji z Gdynią. Gdynia, której w istocie jeszcze realnie prawie nie było, kusiła ludzi z wyobraźnią niesłychanymi perspektywami. Jaka była ta Gdynia w 1929 roku? Encyklopedia Gdyni²² ocenia, że leżało w tej Gdyni około 7 kilometrów ulic. Ale tak naprawdę liczyły się trzy z nich: 10 Lutego,

Gdynia, skrzyżowanie ulicy 10 Lutego i Świętojańskiej, rok 1926, po lewej domy Plichty i Hebla, po prawej dom wójta Radtkego.²³

Świętojańska i Starowiejska wraz z placem Kaszubskim. One to wyczerpywały prawie połowę długości ówczesnych gdyńskich kilometrów. „Ostseebad Genossenschaft Gdingen” w latach 1904-1908 wytyczyło i zbudowało drogę gruntową: Kurhausstrasse. Miała ona łączyć w prostej linii Bahnhof-Kurhaus-Bad.

Lecz cóż to była za ulica – jak wszystkie pozostałe piaszczysty trakt pylący przy morskich wiatrach. Zabudowę ulicy z myślą o letnikach rozpoczęto już w 1910 roku. Zajęli się tym przedsiębiorczy (i bogaci w ziemię) Kaszubi: Kohnke, Klotze, Plichta, wójt Radtke… Do roku 1914 przybyło na Kurhausstrasse jeszcze kilka willi letniskowych: willa Elle, willa Luiza… W roku 1920 przemianowano Kurhausstrasse na ulicę 10 Lutego dla upamiętnienia zaślubin Polski z morzem. Polskę na tej uroczystości w Pucku reprezentował generał Józef Haller, wówczas dowódca frontu pomorskiego, z grupą dostojników. Towarzyszyła im kompania 1. Batalionu Morskiego, oddział szwoleżerów i tłumy publiczności. Na redzie portu puckiego zakotwiczyły kutry rybackie w gali flagowej. Po mszy polowej i przemówieniach orkiestra Marynarki Wojennej odegrała marsz generalski, a generał Haller na kasztanowym rumaku wkroczył w wody Zatoki Puckiej i wrzucił w toń morza platynowy pierścień zaślubin. I już morze było nasze, polskie.

Ta romantyczna uroczystość musiała bardzo przypaść do gustu gdynianom, bo powtórzono ją jeszcze dwukrotnie: 12 i 13 lutego 1920 roku, tym razem w Gdyni i w Orłowie. Zaślubin dokonał dowódca 2. Pułku Szwoleżerów Rokitniańskich, pułkownik Zdzisław Rozwadowski. Tym razem cały szwadron ułanów wkroczył do Zatoki Gdańskiej, a uroczyste przyjęcie odbyło się w majątku Kolibki z udziałem generała Hallera i gości z Gdyni i Gdańska…

W roku 1929 ulicę 10 Lutego zdominowały „dworkową architekturą”²⁴ Szkoła Powszechna nr i pod numerem parceli 24, „neobarokowy” hotel J. Piątkowskiego pod numerem 39, okazały budynek Banku Polskiego „łączący elementy klasycyzmu akademickiego i renesansu” pod numerem 20/22 oraz Urząd Pocztowo-Telegraficzny pod numerem 10 i Bank Gospodarstwa Krajowego pod 8.

Ulicę 10 Lutego w roku 1929 zdominowała „dworkową architekturą” Szkoła Powszechna nr 1.

Okazały budynek Banku Polskiego (w tle modernistyczny budynek GAL-u z lat trzydziestych) na 10 Lutego 20/22.

W sumie około jedenastu budowli, domów i domków.

Taką Gdynię już pamiętam, bo na przykład w budynku BGK mieszkali państwo Remiszewscy ze swoimi dwiema bardzo ładnymi córkami. Urodę ich spostrzegłem dopiero po wojnie; ale kiedy bawiłem się około 1930 roku z młodszą, Teresą, urządzałem awantury, zabierając jej co lepsze zabawki przy donośnym ryku nas obojga. Potem mama odnosiła je do państwa Remiszewskich z przeprosinami, ale już mnie więcej do Remiszewskich nie zapraszano. A Teresa została później jedną z najsłynniejszych polskich żeglarek.

Do BGK wróciłem dopiero w 1946 roku; uczestniczyłem w balach karnawałowych. Z Inką de Teisseyre (już wtedy bez „de”) stanowiliśmy zgraną parę młodych tancerzy, związanych mocno pierwszą sympatią dziecięcą sprzed wojny i zaczynającą się właśnie naszą wspólną karierą w sekcji pływackiej Kolejowego Klubu Sportowego Grom.⁶⁰

Ulica 10 Lutego była początkowo ulicą bitą, ale później – pierwszą w Gdyni z nawierzchnią asfaltową.

Defilada z okazji pierwszego Święta Morza, 31 lipca 1932 roku, odbywała się już na tej asfaltowej nawierzchni; z naszego nowego mieszkania na drugim piętrze kamienicy Skwiercza pod numerem 21 był to wspaniały widok. Zjechało wtedy do Gdyni ponad sto tysięcy ludzi z całej Polski. Spragnieni demonstracji morskiej potęgi Rzeczypospolitej, mieszkali w hotelach, pensjonatach, szkołach, schroniskach, stodołach, namiotach, kwaterach prywatnych, w zagajnikach na Kamiennej Górze i na Grabówku i pod gołym niebem na plaży. Nasz dom był pełen gości ze Lwowa: przyjechali obaj stryjowie z żonami i wnukami starego Kaliksta, przyjechali też znajomi i przyjaciele. Pułkownik Hertel bez przerwy wodził oczami za ciocią Busią i tak mu już zostało aż do 1939 roku, kiedy poległ w bitwie pod Ostrołęką.

Defilada na pierwsze Święto Morza widziana z okien kamienicy Skwiercza.

Busia z pułkownikiem Hertlem na Akademickiej.

Miałem wtedy pięć lat i do dziś w oczach mam obrazy tego dnia: czoło defilady, prowadzonej przez pułkownika Romana Abrahama, dowódcę Pomorskiej Brygady Kawalerii z Grudziądza, poprzedzane reprezentacyjną orkiestrą Marynarki Wojennej, i niezapomniany dla chłopaczka wspaniały manewr wymiany tej orkiestry – po godzinnym koncercie w takcie marszowym – przez konną orkiestrę kawalerii z Grudziądza na srokatych koniach. Obie orkiestry stawały naprzeciwko trybuny honorowej we wnęce ulicy Władysława IV, idealnie koordynując swój takt muzyki z krokiem marszowym defilujących. Obie grały między innymi marsza generalskiego. Z podniecenia chodziły mnie, pięciolatkowi, mrówki po plecach. Tak samo reagowałem na marsz generalski trzydzieści lat później, w 1962 roku, kiedy sam defilowałem w składzie kompanii oficerów rezerwy przyjmowanej przez komendanta Szkoły Wojsk Samochodowych w Pile. Ludowe czy nie ludowe – było to wojsko polskie.

Później, w latach siedemdziesiątych, Piotrek Dębowski, wnuk Stasi Krużanki, syn Krysi Wimmerówny, odbywał służbę wojskową po studiach w ramach wyśmiewanego bezlitośnie przez świeżo upieczonych magistrów Szkolenia Oficerów Rezerwy, tak zwanego SOR-u. Rok nie wyrok – młodzi ludzie z rezygnacją wzruszali ramionami. Pisał stamtąd ironiczne listy o urokach przymusowej służby: „O tym, jak potwornie się nudzę, świadczy długość tego listu: nasmarowałem już osiem stron. Sam nie wiedziałem, że znam takie straszne mnóstwo liter! Oto, co wojsko robi z człowieka!”.

Otóż tenże Piotrek, subtelny ironista i prześmiewca, spadkobierca purnonsensowego poczucia humoru Wimmerów i Krugów, defiladę w takt marsza generalskiego towarzyszącą przysiędze oficerskiej składanej na krakowskim Rynku pamięta do dzisiaj. Coś tkwi w manipulowaniu ludzkimi emocjami za pomocą obrzędów wojskowych.

Tego słonecznego lipcowego przedpołudnia defilada szła 10 Lutego, końskie kopyta dzwoniły o asfalt, złociły się trąbki i puzony wojskowej orkiestry, a ja spocony jak ruda mysz kipiałem z emocji przy oknie. Bóg łaskaw, że przez nie nie wyleciałem; przygniotła mnie jednak warstwa równie jak ja rozentuzjazmowanych krewnych, a mama trzymała mnie za nogi. Mogłem tylko ruszać głową, ale wszystko widziałem i byłem szczęśliwy i dumny. Defiladę odbierał prezydent Ignacy Mościcki w asyście marszałka Sejmu Kazimierza Świtalskiego i marszałka Senatu Władysława Raczkiewicza, późniejszego prezydenta RP na wychodźstwie, premiera Aleksandra Prystora, dowódcy Marynarki Wojennej i licznych oficjeli. Po defiladzie zaś odbył się raut w Szkole Morskiej z udziałem prezydenta, a tysiące przyjezdnych spacerowało po plażach Gdyni i Orłowa, wchodziło do wody, żegnało się nią z namaszczeniem i nabierało ją do butelek i naczyń, by zawieźć swoim bliskim. Po tych uroczystościach Gdynia nagle opustoszała i dopiero wtedy gdynianie uświadomili sobie, jak jeszcze jej daleko do prawdziwego miasta. Z czasem tyle jeszcze miało się zmienić.

Od lewej: tata, mama, ja, Busia i płk Hertel, obok willi Tusia i budynku Żeglugi Polskiej w Gdyni opustoszałej po Święcie Morza, 1932 rok.

Na fotografii płk Hertel w ubraniu cywilnym, bo już wtedy trudno było wojskowym i w ogóle Polakom uniknąć incydentów przy przejeździe przez dworzec gdański.

Draga (koparka morska) na zapleczu budowy molo reprezentacyjnego i Basenu Prezydenta, około 1930 roku.

Ale zanim rozgościliśmy się w Gdyni na tyle, aby przyjmować u siebie licznie przybyłych lwowskich krewnych, latem 1929 roku ojciec nadal podróżował między Tczewem a Gdynią i bił się z myślami. Pisał do mamy prawie codziennie listy i kartki:

11 czerwca 1929

Możliwości zarobku są olbrzymie. Przedewszystkim Gdynia się ciągle rozrasta. Masa budów się zaczyna i kończy. Ludność napływa stale i osiada, z drugiej strony ruch letniskowy w lecie daje też pewną gwarancję, że można coś zarobić. Mieszkań jest masa do wynajęcia. Ginekologa niema, a wogóle lekarzy jest siedmiu czy ośmiu. Szkoła Marynarki przenosi się do Gdyni. W tych dniach pojadę do Gdyni jeszcze raz i u jednego z lekarzy, znajomych Rusina, dokładnie się poinformuję, wynajdę mieszkanie i zadatkuję. Możliwość dostania Kasy Chorych, jak twierdzi dr R., jest pewna ze względu na to, że specyalistę mogą nawet zaraz przyjąć. Co do tego upewnię się jeszcze w Starogardzie i w Wejherowie. Zresztą gwizdam na nich. Interes musi pójść. Cały problem, nad którym się biedzę, jest ten, że nie wiem, jak mam zrobić z moją gromadką. Bo jeżeli wynajmę mieszkanie w Gdyni, to naturalnie bez umeblowania. Musiałbym więc zaraz meble zabrać ze Lwowa.

A ja się Ciebie tylko pytam, cobyś Ty, Jadziuniu, powiedziała na spędzenie lata w Gdyni. Urządzę Ci to tak, że będzie dobrze…

Wydaje się, że mama była raczej przerażona tą wizją samodzielnego życia z mężem i dwuletnim dzieckiem na antypodach Polski, w śmiertelnej dziurze budującej się Gdyni. Tata ją zachęcał:

Przyjadę do Lwowa, spakujemy meble, kupię we Lwowie biurko, fotel i szafkę biblioteczną i skromny salonik. Diatermię, kwarcówkę i mikroskop wezmę na raty u Trepczyńskiego, pożegnamy się ze wszystkimi i pojedziemy do Gdyni; umieszczę Ciebie i małego w jakimś pensyonacie w Gdyni, i razem będziemy czekali na meble; urządzę mieszkanie i będziemy razem czekali na praktykę, którą nam Rusin ześle… Słusznie mówi Rusin, że choćby nawet kiedyś osiadł inny ginekolog w Gdyni, to ten pierwszy jest zawsze lepszy. A potem, kto wie, czy nie będą w Gdyni budowali jakiegoś szpitala i czy tam nie będzie się można wkręcić na położnika. Kwestya przyszłości.

Jechać póki czas i chwytać los za frak…

Wizja chwytania losu za frak ostatecznie nie zniechęciła jednak mamy, bo dwa dni później, na papierze z nadrukiem „GRAND CAFÉ, Kawiarnia i Cukiernia, Gdynia, Świętojańska”, tata pisał:

13 czerwca 1929

Siedzę już drugi dzień w Gdyni i szukam mieszkania. Wczoraj zgłosiłem się do gdyńskiego lekarza dra Bielawskiego, któremu mnie polecił Dr Rusin. Dr B. bardzo miły i sympatyczny lekarz marynarki. Zapoznał mnie ze swoją narzeczoną, drem Glukowskim, dentystą, i jeszcze jednym panem. Wszyscy popiliśmy sobie zacnie w Polskiej Riwierze. Namawiali mnie na osiedlenie się w Gdyni, gdyż tu nie ma właściwie ginekologa. Jest jedna ginekologiczka, która nie praktykuje i prawie się nie liczy. Dr B. zwraca mi uwagę na to, że parę miesięcy musiałbym czekać na praktykę. Radzi również założyć małą praktykę prywatną na jakieś 10 łóżek. Taki interes poszedłby świetnie…

Oglądałem tu dziś mieszkania…

Tata podniecony otwierającymi się perspektywami nowego życia i możliwościami samodzielnych dokonań w rozwijającym się szybko mieście pisał do mamy:

Jadzieńko, Ty mnie jeszcze nie znasz!!! Zaufaj mi i bądź dobrej myśli: wszystko będzie dobrze.

W korespondencji między wierszami tata przedstawia przykłady zarobków doktora Rusina. Przy asystowaniu Rusinowi obserwuje dochody kolegi; brutto: sobota – w sumie 300 złotych, poniedziałek – 150 złotych, wtorek – 300 złotych, i podaje własną kalkulację planów finansowych na najbliższe miesiące:

– 4 pokoje po 100 zł miesięcznie płatne z góry za rok: 4800 zł. – niezbędne umeblowanie uzupełniające na praktykę prywatną:

2000 zł. – przeprowadzka ze Lwowa zlecona firmie Hartwig: 2000 zł.

Łącznie: 8800 zł.

Z pieniędzy pożyczonych od teścia pozostałoby 6200 zł.

Wystarczy na przeżycie pierwszych trudnych początków!

Sprawy potoczyły się potem błyskawicznie, bo już 17 czerwca, na kartce pocztowej z widokiem Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu, przedstawiającej Tereny Wschodnie, Pawilon LOPP-u i Przemysłu Metalowego z widokiem na wieżę, Jurek pisał do Jadzi:

17 czerwca 1929

Mojej Ukochanej Jadzieńce […] całusów itd. z Wystawy zasyłam. Wrażenie imponujące. W Gdyni mieszkanie ładne, 5 pokojowe będzie wolne między i a 15 lipca.

Wracał do Lwowa przez Poznań, zwiedziwszy po drodze Wystawę Krajową. Na początku lipca młode małżeństwo odbyło decydującą naradę w sprawie przeprowadzki do Gdyni, po czym Jurek znów pojechał tam urządzać rodzinne gniazdko. Wkrótce pisał do żony:

17 lipca 1929

W Gdyni zostawiłem rzeczy na dworcu i zaraz […] oglądnąłem mieszkanie. Mieszkanie jest pierwszorzędne, kaloryfery, parkiety, tapety. Pokoje 2 i 3 (tu szkic odręczny), duże, ustawne i ładne. Pokój 3 nieco ciemny, bo ma i okno do podwórza (teraz o 11 świeci przez to okno słońce).

Urządzić chcę w ten sposób: pokój 2 jadalnia, pokój 3 sypialnia, pokój i przyszły salonik, pokój klubowy, sala gry, hala przyjęć i hotel rodzinny. Gabinet jest trochę za mały, będzie mi trochę ciasno, ale jakoś to będzie.

Z Bednarskim zawarłem umowę i zapłaciłem resztę tj. 1000 zł. Jako gospodarze bardzo mi się podobają, porządni ludzie. Wypiłem potem parę szklanek piwa w jego restauracji razem z nimi i dość miło się przytem gadało. Mają oni na dole, w parterze, restaurację, wędliniarnię i rzeźnię, więc będzie ci wygodnie…

Dziś ślusarz dorabia klucze i poprawia zamki w naszym mieszkaniu…

Jadzia widocznie bała się samotnej podróży przez cały kraj z dwuletnim synkiem, więc dostała od Jurka instrukcję.

¹ J. Krasuski, Tragiczna niepodległość, Poznań 2000.

² P. Jasienica, Pamiętnik, Warszawa 2007.

³ Tytulatura armii C.K.

⁴    J. Holzer, Europa wojen 1914-1945, Warszawa 2008.

⁵    J. Krasuski, Tragiczna niepodległość, dz. cyt.

⁶ Tamże.

⁷ Tamże.

⁸    Tamże.

⁹ W listopadzie 1921 roku otrzymał awans na podporucznika sanitarnego rezerwy, a po zaliczeniu jednego z kursów lekarzy – oficerów rezerwy WP – na porucznika; w tym stopniu służył w wojsku w kampanii wrześniowej 1939 i leczył żołnierzy w lazarecie obozu jeńców wojennych na przełomie lat 1939/1940.

¹⁰ W roku 1907 dla Jana Stromengera znany lwowski architekt T. Obmiński zaprojektował Dom Handlowy przy placu Smolki 4. Jeśliby Jan Stromenger był pradziadkiem Stromengerówny, to wiodłoby to do zabawnych związków towarzyskich: synem architekta T. Obmińskiego był Tolek Obmiński, niedoszły narzeczony Jadzi. Mariaż z Jerzym te związki przerwał. Ale po wojnie Tolek został profesorem Politechniki Gdańskiej i kierował Katedrą Statyki Budowlanej na Wydziale Architektury. Ze skąpej wymiany korespondencji wynika, że z Jadzią utrzymywali kontakt. Tolek umarł młodo, w wieku 47 lat, ale pozostawił po sobie cenne dzieła, m.in. odbudowany po wojennej ruinie strop kościoła NMP w Gdańsku. Miał też piękną córkę; z Marysią Obmińską, absolwentką Wydziału Architektury PG, utrzymywałem bliską znajomość, nieświadom związków naszych rodziców. Dom na placu Smolki o wysmakowanej secesyjnej architekturze stoi do dzisiaj, ale nie służy już Stromengerom. Rozproszyli się po Polsce, lecz liczne ślady tej znanej lwowskiej rodziny, według profesora Niciei, łatwo znaleźć na Cmentarzu Łyczakowskim.

¹¹ Sam pan rozumie, panie doktorze, że w obozie jenieckim auto nie będzie panu potrzebne! (niem.).

¹² Chodzi zapewne o separatkę w pawilonie zakaźnym Szpitala Powszechnego we Lwowie.

¹³ Bił (gwara lwowska).

¹⁴ J. Janicki, Krakidały, Warszawa 2004.

¹⁵ Die Stadt Lemberg im Jahre 1809 unter österreichischer, polnischer und russischer Regierung, Tagebuch eines Augenzeugen, Lemberg 1862.

¹⁶ „Aptekarz Krzyżanowski przekształcił swego cesarskiego orła… w napis Apteka Polska”.

¹⁷ Popadała w demencję (gwara lwowska).

¹⁸    Por.: M. Walicka, Gdynia, pejzaż sprzed Wojny, Gdańsk 1982, E. Obertyński, Gawędy o Starej Gdyni, książka wydana z okazji 60-lecia Gdyni, Gdańsk 1987, K. Małkowski, Bedeker Gdyński, Gdańsk 1995, S. Kotowski, M. Sokołowska, Ulice Gdyni, o historii i patronach, książka wydana z okazji 75-lecia Gdyni, Gdynia 2001, M. Sokołowska, I. Greczanin-Filipp, W. Kwiatkowska, Encyklopedia Gdyni, książka wydana z okazji 80-lecia Gdyni, Gdynia 2006.

¹⁹    K. Małkowski, Bedeker Gdyński, Gdańsk 1995.

²⁰ S. Żeromski, Międzymorze, cyt. za: L. Kołakowski, Z. Menzel: Czas ciekawy, czas niespokojny, cz. 1, Kraków 2007.

²¹ M. Sokołowska, I. Greczanin-Filipp, W. Kwiatkowska, Encyklopedia Gdyni, dz. cyt.

²² Tamże.

²³ S. Kotowski, M. Sokołowska, Ulice Gdyni, o historii i patronach „ dz. cyt.

²⁴ M. Sokołowska, I. Greczanin-Filipp, W. Kwiatkowska, Encyklopedia Gdyni, dz. cyt.

²⁵ „Spi” to lwowskie śpi; patrz nieśmiertelna lwowska dykteryjka: Były dwie dziewczynki, Dunia i Deczka, i spią razem: to znaczy Dunia spi z Deczką i Deczka spi z Dunią (czytać, zręcznie omijając spacje).

²⁶ Łobuz, batiar (gwara lwowska).

²⁷ Bagażowy (gwara lwowska).

²⁸ Konduktor wagonu sypialnego (rodzinne).

²⁹ M. Walicka, Gdynia, pejzaż sprzed wojny, dz. cyt.

³⁰ E. Kwiatkowski, Dysproporcje. Rzecz o Polsce przeszłej i obecnej, Warszawa 1989.

³¹ M. Walicka, Gdynia, pejzaż sprzed wojny, dz. cyt.

³² Poród z rzucawką porodową.

³³ Tamże.

³⁴ Krwawienie.

³⁵ Na pewniaka (lwowski bałak).

³⁶ Sztęp (garbaty) – obciach (lwowski bałak).

³⁷ Galeria obrazów Mokwy, późniejsze kino Lido pułkownika Schmidta. Dzisiejszy Atlantic.

³⁸ Mały głuptas (lwowski bałak).

³⁹ Por.: M. Walicka, Gdynia, Pejzaż sprzed wojny, dz. cyt., E. Obertyński, Gawędy o Starej Gdyni, dz. cyt., K. Małkowski, Bedeker Gdyński, dz. cyt.

⁴⁰ Mały chłopiec, co siusia w portki (lwowski bałak).

⁴¹ To jest w gdańskim kabarecie z goliznami.

⁴² Lekkie półbuciki sportowe (lwowski bałak).

⁴³ J. Janicki, Krakidały, dz. cyt.

⁴⁴ Tamże.

⁴⁵ Tak jest, majestacie! Śpiewacy są dobrzy, ale chóry słabe.

⁴⁶ Kim pan jest z zawodu?

⁴⁷ Jestem introligatorem.

⁴⁸ G. Hryciuk, Polacy we Lwowie 1939-1944; Życie codzienne, Warszawa 2000.

⁴⁹ Tamże.

⁵⁰ Ironicznie o żołnierzu.

⁵¹ Tamże.

⁵² A. Ziemilski, Znalezione nad jeziorem Wiartel, Warszawa 2002.

⁵³ Tamże.

⁵⁴ Tamże.

⁵⁵ Hasło (ros.) – używane też ironicznie przez Polaków pod okupacją Sowietów.

⁵⁶ G. Hryciuk, Polacy we Lwowie 1939-1944, dz. cyt.

⁵⁷ Tamże.

⁵⁸ Tamże.

⁵⁹ Z niemieckiego: stolik nocny (gwara lwowska).

⁶⁰ K. Małkowski, Bedeker Gdyński, dz. cyt.

⁶¹ G. Hryciuk, Polacy we Lwowie 1939-1944, dz. cyt.

⁶² Kilof (gwara lwowska).

⁶³ Tamże.

⁶⁴ Tamże.

⁶⁵ Tamże.

⁶⁶ Tamże.

⁶⁷ Panie majorze, panie majorze, proszę pana o pomoc!

⁶⁸ Czego pani sobie życzy?

⁶⁹ Mój mąż, lekarz w Warszawie, oczekuje mego przyjazdu do Generalnej Guberni!

⁷⁰ Proszę się zameldować u mnie w komisji dzisiaj o 15.00.

⁷¹ Ja mam jeszcze dwoje dzieci i pomoc domową.

⁷² Niech przyjdą wszyscy.

⁷³ Tamże.

⁷⁴ A. Ziemilski, Znalezione nad jeziorem Wiartel, dz. cyt.

⁷⁵ G. Hryciuk, Polacy we Lwowie 1939-1944, dz. cyt.

75a S.B. Lenard, I. Wywiał, Historia Polski w datach, Warszawa 2000.

⁷⁶ Inżynier Marian Wimmer z rodziną, wychodzić szybko!

⁷⁷ Patrzcie, jest pismo!

⁷⁸ Szybciej, szybciej.

⁷⁹ Rozumie pan na pewno, panie doktorze, że w obozie jenieckim auto nie będzie panu potrzebne!

⁸⁰ Ależ, panie doktorze, co pan robi! Niech pan uważa, taki piękny samochód!

⁸¹ …bo pańscy rodacy w Warszawie potrzebują pana.

⁸² Gorące skwarki, gorące skwarki.

⁸³ T. Szarota, Okupowanej Warszawy dzień powszedni, Warszawa 1988.

⁸⁴ Tamże.

⁸⁵ K. Tarka, Jeden z wyklętych, Generał Aleksander Krzyżanowski „Wilk”, Komendant Okręgu Wileńskiego ZWZ-AK, wyd. II poszerzone i uzupełnione, Warszawa 2000.

⁸⁶ Historia z konsekwencjami, rozmawiają Krzysztof Kozłowski i Michał Komar, Warszawa 2009.

⁸⁷ W owych czasach „Niemcy” pisało się małą literą.

⁸⁸ Przyczółek Magnuszewski utworzony został 1 sierpnia 1944 roku przez jednostki 1. Frontu Białoruskiego marszałka Rokossowskiego i oparł się o Wisłę, Pilicę i Radomkę. Przed niemieckimi atakami broniła go także 1. Armia Wojska Polskiego i 1. Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte. Atak niemiecki załamał się pod Studziankami. Tyle zapamiętałem z wykładów w Oficerskiej Szkole Wojsk Samochodowych w Pile w czerwcu 1962 roku.

⁸⁹ T. Remiszewska, Pięćdziesięciolecie pierwszej powojennej matury w Gdyni, Towarzystwo Miłośników Gdyni, „Rocznik Gdyński”, nr 12, Gdynia 1995/1996.

⁹⁰ M. Sikora, Prawda oficjalna i prawda rzeczywista, www.mojagdynia.gazeta.pl

⁹¹ A. Kaźmierczak, Ostatnie dni okupacji Gdyni, Towarzystwo Miłośników Gdyni, „Rocznik Gdyński”, nr 5, Gdynia 1978/1979.

⁹² Szyfr: powołanie do wojska.

⁹³ „No cóż takiego? Wszystko w porządku – w zasadzie żadnych trudności z przywróceniem porządku nie widzę… I to wszystko”.

⁹⁴ K. Małkowski, Bedeker Gdyński, dz. cyt.

⁹⁵ T. Remiszewska, Pięćdziesięciolecie pierwszej powojennej matury w Gdyni, dz. cyt.

⁹⁶ M. Kulczyńska, Lwów-Donbas 1945, Warszawa 1989.

⁹⁷ Melodia tego rodzinnego sygnału została zapożyczona z popularnej niegdyś piosenki o baranku:
Był baranek raz, co zakochał się w pasterce.
Każdy wie to z was, jak baranka tkliwe serce.
Spędzał całe, całe dnie, patrząc w oczy Niezabudki;
Baziu, złe są, złe, niewinnej miłości skutki;
Bo nieczuły był dla owieczek swych niestety,
Krwawy dostał chrzest – zabili go na kotlety;
I już nie mógł, nie mógł, nie, patrzeć w oczy Niezabudki.
Baziu, złe są, złe, niewinnej miłości skutki!
Bardzo romantyczna piosenka jak większość kabaretowych piosenek tamtych czasów! Po latach nie sposób już ustalić autora tekstu i muzyki, ale sygnał pozostaje nadal żywy, także wśród najmłodszego pokolenia.

⁹⁸ Pociąg osobowy (niem.).

⁹⁹ Wieszak (lwowski bałak).

¹⁰⁰ * Zmarł w 1969 roku w Bytomiu.

¹⁰¹ Zmarł w 1982 roku w Krakowie.

¹⁰² Zmarła w 2004 roku w Gliwicach.

¹⁰³ Zmarł w 2002 roku w Bytomiu.

¹⁰⁴ Zmarła w 1998 roku w Krakowie.

¹⁰⁵ Określenie stosowane w Rosji sowieckiej, oznaczające zdeklasowanych członków przedrewolucyjnych elit.

¹⁰⁶ Nieporządkiem (ros.).

¹⁰⁷ Futro, błam z wilka.

¹⁰⁸ pid=28">http://www.ciechanow.info/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=28

¹⁰⁹ Buntownikami (ros.).

¹¹⁰ Ty, szczęśliwa Polsko, żeń się (łac.); nawiązanie do dewizy Habsburgów austriackich wchodzących w korzystne sojusze za pomocą związków małżeńskich: „Niech inni wojny prowadzą, ty, szczęśliwa Austrio, żeń się”…

¹¹¹ Słuchaj, Aleksandrze Jakowlewiczu, nie pójdziesz do wojska, ale do konstantynowskiej szkoły artyleryjskiej (ros.).

¹¹² B.M. Suszczyńska-Ochman, Szpital Powstańczy, Zeithein, w: Wspomnienia pielęgniarek, Warszawa 1966.

¹¹³ R. Korab-Żebryk, Operacja Wileńska AK, Warszawa 1988.

¹¹⁴ K. Tarka, Generał Aleksander Krzyżanowski Wilk”, Warszawa 2000.

¹¹⁵ Z. Banasikowski, Na zew Ziemi Wileńskiej, Paryż 1988.

¹¹⁶ Relacja Karola Krzyżanowskiego.

¹¹⁷ Chorąży (ros.).

¹¹⁸ B. Królikowski, Generał Mikołaj Bołtuć, Warszawa 1998, s. 159-160.

¹¹⁹ Żydowska rada gminy, rozstrzygająca o jej najważniejszych sprawach.

¹²⁰ Lizeska – krótki szlafroczek.

¹²¹ Od głowy do stóp jestem stworzona do miłości, to jest mój cały świat… (niem.).

¹²² Tu spoczywa polski generał (niem.).

¹²³ S. Jankowski, Z fałszywym ausweisem w prawdziwej Warszawie, Warszawa 1997.

¹²⁴ A. Paul, Katyń, przeł. Zofia Kunert, Warszawa 2006, s. 141.

¹²⁵ O. Krzyżanowska, Mój ojciec „Wilk”, O Aleksandrze Krzyżanowskim, komendancie okręgu wileńskiego ZWZ-AK mówi jego córka, dziś senator RP, „Rzeczpospolita” nr 178, 31.07.2004.

¹²⁶ J. Halcewicz-Pleskaczewski, Pamiętnik, maszynopis.

¹²⁷ Won, ty stara cytryno (niem.).

¹²⁸ O. Krzyżanowska, Mój ojciec „Wilk”, dz. cyt.

¹²⁹ P. Niwiński, Okręg Wileński AK w latach 1944-1948, Warszawa 1999.

¹³⁰ F. Majorkiewicz, Lata chmurne, lata dumne, dz. cyt.

¹³¹ S. Kiałka, Ostra Brama, „Wileński Przekaz” 1994, nr 28, s. 3.

¹³² Żadnego porozumienia nie będzie. Oddajcie broń (ros.).

¹³³ Relacja Teodora Cetysa, Ośrodek „Karta”, Archiwum Wschodnie, sygn. I/509.

¹³⁴ Bór – pseudonim gen. Tadeusza Komorowskiego, dowódcy Armii Krajowej; Monter – pseudonim gen. Antoniego Chruściela, faktycznego dowódcy sił zbrojnych Armii Krajowej w Warszawie w czasie Powstania; nawiązanie do dowcipu, który wtedy krążył po Warszawie.

¹³⁵ B.M. Suszczyńska-Ochman, Szpital Powstańczy, Zeithein, w: Wspomnienia pielęgniarek, PWZL 1966.

¹³⁶ B. Urbanek, Pielęgniarki i sanitariuszki w Powstaniu Warszawskim 1944, dz. cyt., s. 383.

¹³⁷ B.M. Suszczyńska-Ochman, nota wstępna do Szpital na Chmielnej, ostatecznie nieopublikowana.

¹³⁸ Bez sensu, niestosownymi (ros.).

¹³⁹ Powstańcy (niem.).

¹⁴⁰ Wszy (niem.).

¹⁴¹ Pradawne niemieckie miasto (niem.).

¹⁴² Kierujący ruchem (ros.).

¹⁴³ Obóz zagłady (niem.).

¹⁴⁴ Plac przed obozem (niem.).

¹⁴⁵ W. Wiśniewski, Psy Pana Boga, Poznań 2008, s. 115; relacja ojca Tomasza Pawłowskiego, pseudonim Jur, żołnierza zgrupowania „Gurt”.

¹⁴⁶ Ze strony internetowej Wrocławskiej Akademii Medycznej.

¹⁴⁷ Nie wiesz, co Stalin powiedział? Kula w łeb za kradzież w czasie pokoju (ros.).

¹⁴⁸ A ty skąd wiesz, co Stalin powiedział? (ros.).

¹⁴⁹ Nie od dzisiaj jestem komunistką (ros.).

¹⁵⁰ B.M. Suszczyńska-Ochman, Szpital Powstańczy, Zeithein, dz. cyt.

¹⁵¹ B.M. Suszczyńska-Ochman, Szpital Powstańczy, Zeithein, dz. cyt., s. 300-302.

¹⁵² Żyj i daj żyć innym (niem.).

¹⁵³ P. Niwiński, Okręg Wileński AK w latach 1944-1948, dz. cyt., s. 266.

¹⁵⁴ Tamże, s. 278.

¹⁵⁵ Pisma UB, cytowane za: P. Niwiński, Okręg Wileński AK w latach 1944-1948, dz. cyt., s. 292.

¹⁵⁶ Cyt. za: P. Niwiński, Okręg Wileński AK w latach 1944-1948, dz. cyt., s. 291.

¹⁵⁷ J. Zator-Przytocki, Pamiętniki, Wyd. Związek Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego, Oddział Wrocław 1999.

¹⁵⁸ Porządek musi być (niem.)

¹⁵⁹ Innego takiego kraju, gdzie człowiek oddycha tak swobodnie (ros.) – młodzieżowa pieśń z czasów stalinowskich.

¹⁶⁰ * Złodziej (ros.).

¹⁶¹ Uczciwy człowiek (ros.).

¹⁶² Nie o to chodzi (ros.).

¹⁶³ P. Niwiński, Okręg Wileński AK w latach 1944-1948, dz. cyt., s. 314.

¹⁶⁴ M. Szejnert, Wśród żywych duchów, „Aneks” 1990, s. 6.

¹⁶⁵ Tamże, s. 6.

¹⁶⁶ M. Szejnert, dz. cyt., s. 161-162.

¹⁶⁷ K. Tarka, Jeden z wyklętych, Generał Aleksander Krzyżanowski „Wilk”, dz. cyt., s. 142.

¹⁶⁸ Relacja Brodzikowskiego, ps. Rańcza, z papierów Kiałki.

¹⁶⁹ Wytworny, efektowny (ang.).

¹⁷⁰ T. Torańska, Są, rozmowa z Bronisławem Komorowskim, Warszawa 2007, s. 222.

¹⁷¹ P. Niwiński, Okręg Wileński AK w latach 1944-1948, dz. cyt., s. 115.

¹⁷² Uchodźca (ang.).

¹⁷³ R. Korab-Żebryk, Operacja wileńska AK, dz. cyt.

¹⁷⁴ J. Krajewski, Los wilnianina XX wieku, „Magazyn Wileński”, www.magwil.lt/archiwum/2001

¹⁷⁵ Zofia Dąb-Biernacka

¹⁷⁶ Z. Banasikowski, Na zew Ziemi Wileńskiej, dz. cyt., s. 16.

¹⁷⁷ Tamże, s. 147

¹⁷⁸ Wściekłość; przenośnie – mania, opętanie (łac.).