HENNING

MANKELL

WŁOSKIE BUTY

przełożyła Ewa Wojciechowska

Tytuł oryginału: Italienska skor

Copyright © by Henning Mankell, 2006

Published by agreement with Leopard Förlag, Stockholm and Leonhardt & Høier Literary Agency A/S, Copenhagen

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Copyright © for the Polish translation by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIII

Wydanie I

Warszawa

Kto ma wygodne buty, nie myśli o stopach.

Zhuangzi

Istnieją dwa rodzaje prawd. Są prawdy trywialne,

których zaprzeczenie jest bezsensowne,

ale istnieją też prawdy głębokie,

których zaprzeczenie jest równie prawdziwe.

Niels Bohr

Miłość to miękka dłoń, która powoli odsuwa na bok los.

Sigfrid Siwertz

Lód

1

Zawsze czuję się bardziej samotny, kiedy jest zimno.

Chłód za oknem przypomina mi o zimnie mojego ciała, zupełnie jakby atak następował z dwóch stron. Nie poddaję się i wciąż walczę z chłodem i samotnością. To dlatego każdego ranka na nowo wyrąbuję przerębel. Gdyby na zamarzniętej zatoce stał ktoś z lornetką i mnie obserwował, doszedłby niechybnie do wniosku, że oszalałem i nie mogę się doczekać własnej śmierci. Nagi mężczyzna na mrozie rąbiący siekierą lód.

Być może w głębi ducha mam nadzieję, że pewnego dnia naprawdę ktoś będzie stał w oddali. Czarny cień na białym tle. Zobaczy mnie i zdąży zareagować, nim będzie za późno. Choć tak naprawdę wcale nie trzeba mnie ratować, bo nie zamierzam się zabić.

Wiele lat temu, po katastrofie, przeżywałem tak wielką rozpacz, że rzeczywiście myślałem o odebraniu sobie życia. Nigdy jednak nie spróbowałem. Tchórzostwo okazało się moim najwierniejszym kompanem. Poza tym zawsze byłem zdania, że nie wolno sobie odpuszczać. Życie jest jak krucha gałąź nad przepaścią, a ja zamierzałem trzymać się jej z całych sił tak długo, jak zdołam. Potem spadnę, jak wszyscy, nie mając pojęcia, co będzie na dnie. Czy stoi tam ktoś, kto mnie powita, czy też ogarną mnie wyłącznie ciemność i chłód?

Wszystko wokół skuwa lód.

Zima tego roku jest sroga, to zima początku nowego tysiąclecia. Tego ranka, gdy obudziłem się w grudniowych ciemnościach, zdawało mi się, że słyszę śpiew lodu. Sam nie wiem, kiedy wpadło mi do głowy przekonanie, że lód może śpiewać. Niewykluczone, że powiedział mi o tym dziadek, który przyszedł na świat na tym skalistym wybrzeżu.

Rano zbudził mnie jakiś dźwięk. Nie wydał go kot ani pies. Moje zwierzęta sypiają snem twardszym niż mój. Kotka jest stara i chodzi na sztywnych łapach, suka jest całkiem głucha na prawe ucho, a na lewe też ledwo słyszy. Mogę przejść koło niej, a ona nawet się nie zorientuje.

Cóż to więc był za dźwięk o poranku?

Wsłuchiwałem się w niego w ciemnościach i minęła długa chwila, nim doszedłem do wniosku, że to odgłos poruszającego się lodu, choć tu, w zatoce, miał on z dziesięć centymetrów grubości. Mimo to unosił się, opadał i trzeszczał. No i śpiewał.

Słuchając tych dźwięków, uświadomiłem sobie, że moje życie minęło w zawrotnym tempie. Teraz jestem tu: mężczyzna w wieku sześćdziesięciu sześciu lat, niezależny finansowo, nieprzerwanie dręczony pewnym wspomnieniem. Wzrastałem w biedzie dzisiaj trudnej do wyobrażenia. Ojciec, otyły człowiek, pracował jako kelner; pomiatano nim. Matka zaś robiła, co mogła, żeby wystarczało nam pieniędzy na życie. Z czasem udało mi się wydostać z czarnej otchłani biedy. Latem jako dzieciak bawiłem się w tych okolicach, nieświadomy jeszcze, że czas szybko się kurczy. Moi dziadkowie jeszcze pracowali, jeszcze nie dopadła ich starość oznaczająca ciągłe oczekiwanie w bezruchu. On pachniał rybami, ona nie miała ani jednego zęba. I choć zawsze była miła, bałem się widoku czarnej jamy jej rozdziawionych ust, kiedy się uśmiechała.

Jeszcze niedawno grałem w pierwszym akcie, teraz wkroczyłem w epilog.

Więc lód śpiewał zeszłej nocy, w gęstym mroku, ja zaś zastanawiałem się, czy dostanę ataku serca. Wstałem z łóżka i poszedłem zmierzyć sobie ciśnienie krwi. Było w porządku, sto pięćdziesiąt pięć na dziewięćdziesiąt. Tętno też miałem w normie, sześćdziesiąt cztery. Obmacałem się, próbując stwierdzić, czy coś mnie boli. Lekko ćmiło mnie w lewej nodze, ale często tak mam, więc się nie niepokoiłem. Śpiewający lód wprawił mnie jednak w zły nastrój. Brzmiał jak chór niewyraźnych głosów. Usiadłem przy kuchennym stole z postanowieniem, że zaczekam na świt. Gdzieś blisko zatrzeszczała drewniana belka, wiedziałem, że sprawił to chłód, albo że mysz przebiegała jednym ze swoich tajnych przesmyków.

Termometr po drugiej stronie szyby wskazywał dziewiętnaście stopni poniżej zera.

Postanowiłem, że dziś zrobię to samo, co każdego zimowego dnia. Włożę szlafrok, wsunę stopy w kalosze o obciętych cholewkach, wezmę siekierę i zejdę na dół, na pomost. Wyrąbanie otworu pójdzie mi szybko, bo przez jedną noc lód nie zdążył solidnie zamarznąć. Potem się rozbiorę i zanurzę w mulistej wodzie. To boli, ale kiedy z niej wychodzę, zimno zmienia się nagle w intensywne uczucie ciepła.

Wchodzę do tej czarnej dziury, żeby poczuć, że jeszcze żyję. Po każdym takim zanurzeniu samotność na jakiś czas odchodzi. Pewnego dnia prawdopodobnie umrę na jakiś wstrząs, a ponieważ w miejscu, gdzie mam przerębel, nie jest głęboko, nie pójdę na dno, ale będę stał, aż otwór w lodzie zamarznie, a ja razem z nim. Takiego znajdzie mnie Jansson, który rozwozi pocztę po okolicznych wyspach.

I nigdy, choćby nie wiem, jak długo żył, nie zrozumie, co tu się wydarzyło.

Nie obchodzi mnie to. Specjalnie urządziłem swoje siedlisko na podobieństwo niedostępnej twierdzy. Kiedy wychodzę na skały za domem, rozciąga się przede mną widok na morze pełne skalistych wysepek, których śliskie grzbiety wystają ponad powierzchnię wody lub lodowej pokrywy. Gdy spojrzę w drugim kierunku, w oddali widzę wybrzeże, ale nigdzie nie dostrzegam żadnego innego domu.

Oczywiście nie tak wszystko zaplanowałem.

To miejsce miało być moim letniskiem. Nie szańcem, którego muszę strzec. Każdego ranka, kiedy wyrąbuję przerębel lub gdy latem wchodzę do nagrzanej słońcem wody, na nowo dziwię się, jak potoczyło się moje życie.

Wiem, co jest tego przyczyną. Popełniłem błąd. A potem odmówiłem poniesienia konsekwencji. Często pytam sam siebie, co bym zrobił, gdybym wówczas wiedział to, co wiem dziś. Nie znam jednak odpowiedzi. Mimo to jestem pewny, że mogłem uniknąć zaszywania się na tej wyspie jak zbiegły więzień.

Powinienem był postępować w życiu zgodnie z wcześniej obmyślonym planem.

Jeszcze w czasach bardzo wczesnej młodości postanowiłem, że zostanę lekarzem. Stało się to dokładnie w dniu moich piętnastych urodzin, gdy ojciec, ku memu wielkiemu zdziwieniu, zaprosił mnie do restauracji. Sam był kelnerem, ale w desperackiej próbie zachowania resztek godności brał tylko dzienne zmiany. Nigdy nie chodził do pracy wieczorem, a kiedy mu kazano, składał wymówienie. Do dziś pamiętam rozpaczliwy płacz matki, jakim się zanosiła, kiedy co jakiś czas ojciec wracał do domu i oznajmiał, że stracił pracę. Zdziwiłem się więc, kiedy niespodziewanie zaprosił mnie do restauracji. Wcześniej podsłuchałem rodziców spierających się o to, czy mogę pójść, czy nie. Ostatecznie matka zamknęła się w sypialni. Robiła tak zawsze, kiedy coś szło nie po jej myśli. Zdarzały się długie okresy nieporozumień między rodzicami, podczas których prawie nie opuszczała swojego pokoju. Pachniało w nim lawendą i łzami. Ja sypiałem na kanapie w kuchni, ojciec zaś, wzdychając ciężko, kładł sobie materac na podłodze.

Przez całe życie widziałem wielu płaczących ludzi. Jako lekarz niemal codziennie spotykałem umierających oraz tych, którzy zmuszeni byli sobie uświadomić, że ktoś bliski zapadł na śmiertelną chorobę. Nigdy jednak ich łzy nie wydzielały zapachu podobnego do łez mojej matki.

W drodze do restauracji ojciec tłumaczył mi, że matka jest nadwrażliwa. Do dziś próbuję sobie przypomnieć, jak to wtedy skomentowałem. Cóż mogłem powiedzieć? Moje pierwsze dziecinne wspomnienia ograniczają się do nieustającego płaczu matki z powodu braku pieniędzy i jej wyrzekania na naszą biedę. Ojciec zdawał się głuchy na te lamenty. Nie tracił dobrego nastroju ani wtedy, kiedy po powrocie z pracy matka otwierała mu drzwi z pogodną miną, ani wówczas, gdy zastawał ją leżącą w lawendowym łożu. Spędzał wieczory na porządkowaniu kolekcji cynowych żołnierzyków oraz ustawianiu ich w szyku bitewnym. Czasem, kiedy już zasypiałem, siadał na skraju mojego łóżka i głaszcząc mnie po głowie, tłumaczył, jak mu przykro, że z powodu nadwrażliwości matki nie doczekałem się rodzeństwa.

I tak oto wzrastałem, jak na ziemi niczyjej, pośród cynowych żołnierzyków i łez. U boku ojca, który uparcie powtarzał, że śpiewaka operowego z kelnerem łączy to, że jeden i drugi potrzebuje do wykonywania swojej pracy solidnych butów.

Stało się tak, jak chciał ojciec. Poszliśmy do restauracji. Kiedy zasiedliśmy przy stoliku i zjawił się kelner, ojciec zasypał go gradem dociekliwych pytań na temat cielęcego steku, który ostatecznie potem zamówił. Ja zdecydowałem się na śledzia. Polubiłem ryby, po tym jak, spędzałem każde lato na wyspie u dziadków. Kelner przyjął zamówienie i się oddalił.

Tamtego dnia po raz pierwszy mogłem wypić lampkę wina. Natychmiast się nią upiłem. Po jedzeniu ojciec przyjrzał mi się z uśmiechem i zapytał, co zamierzam zrobić ze swoim życiem.

Nie wiedziałem. Ojciec z wysiłkiem opłacał moją edukację w szkole realnej, lecz to niewesołe miejsce z nauczycielami o przyciętych grzywkach i korytarzami śmierdzącymi stęchlizną nie zainspirowało mnie do rozmyślań o przyszłej karierze. Liczyło się tam przede wszystkim, by przetrwać kolejny dzień, nie zdradzać się z brakiem pracy domowej, a najlepiej w ogóle nie zwracać niczyjej uwagi. Istniało tylko jutro, nikt nie miał przed oczami horyzontu sięgającego dalej niż koniec semestru. Do dziś nie mogę sobie przypomnieć, żebym kiedykolwiek rozmawiał ze szkolnymi kolegami o tym, co będzie kiedyś.

– Masz już piętnaście lat – powiedział ojciec. – Najwyższy czas pomyśleć o przyszłości. Chcesz pracować w gastronomii? Może po egzaminach uda ci się załapać na zmywak w Ameryce? Wystarczy się trochę postarać. Pamiętaj tylko, żeby mieć dobre buty.

– Nie chcę być kelnerem – odparłem.

Powiedziałem to bardzo stanowczo. Nie potrafiłem odgadnąć, czy ojciec poczuł się dotknięty, czy mu ulżyło. Pociągnął łyk wina, przesunął palcem wskazującym po nosie i zapytał, czy naprawdę nie mam żadnego pomysłu na swoją przyszłą karierę.

– Nie – oznajmiłem ponownie.

– Coś przecież musiało ci przemknąć przez myśl. Które przedmioty w szkole najbardziej ci odpowiadają?

– Muzyka.

– Umiesz śpiewać? To by dopiero była nowina.

– Nie umiem.

– Czyżbyś nauczył się grać na jakimś instrumencie, a ja nawet się nie zorientowałem?

– Nie.

– Więc dlaczego tak lubisz muzykę?

– Bo nauczyciel muzyki, pan Ramberg, nie zwraca na mnie uwagi.

– Co chcesz przez to powiedzieć?

– Interesują go tylko ci, którzy umieją śpiewać. Całej reszty w ogóle nie dostrzega.

– A więc najbardziej odpowiadają ci przedmioty, na których możesz pozostać niezauważony?

– Chemia też jest w porządku – dodałem, potakując.

Ojciec zrobił zdziwioną minę. Przez chwilę zdawało mi się, że odpłynął myślami do odległych czasów swojego dzieciństwa, choć nie miałem pewności, czy uczono wtedy czegoś takiego jak chemia. Wpatrywałem się w niego jak zahipnotyzowany. Nagle wydał mi się zupełnie innym człowiekiem. Wcześniej dostrzegałem tylko zmiany w jego ubiorze i kolorze włosów, które coraz bardziej siwiały. W tamtej chwili stało się coś zupełnie nieoczekiwanego. Ojciec wyglądał tak, jakby nagle ogarnęła go bezsilność. Mimo że często siadał na skraju mojego łóżka albo chodził ze mną pływać do zatoki, zawsze był między nami dystans. Teraz, widząc jego bezradność, poczułem, że jest mi bliski. Uświadomiłem sobie, że jestem silniejszy niż ten mężczyzna siedzący naprzeciwko mnie przy stoliku nakrytym białym obrusem, w restauracji, gdzie grała kapela, której jednak nikt nie słuchał. Wokół nas gęstniał papierosowy dym zmieszany z zapachem perfum. W kieliszku ojca wciąż ubywało wina.

To właśnie wtedy zdecydowałem, co mu odpowiem. Dokładnie w tamtej chwili ujrzałem swoją przyszłość, lub też ją sobie wymyśliłem. Ojciec wyrwał się z bezradnego otępienia i podniósł na mnie szaroniebieskie oczy. Ja jednak zdążyłem ją dostrzec i widok ten miał na zawsze pozostać w mojej pamięci.

– Powiadasz, że chemia też ci odpowiada? – podjął ojciec. – Dlaczego?

– Bo chcę zostać lekarzem. Muszę się znać na różnych chemicznych substancjach. Kiedyś będę operował.

Ojciec spojrzał na mnie z niesmakiem.

– Chcesz kroić ludzi?

– Tak.

– Żeby zostać lekarzem, nie wystarczy skończyć szkołę realną.

– Wiem. Pójdę na studia.

– Żeby potem stać godzinami i grzebać w ludzkich wnętrznościach?

– Chcę zostać chirurgiem.

Dokładnie w tamtej chwili zdecydowałem, co zrobić ze swoim życiem. Nigdy wcześniej nie przyszło mi do głowy, by zostać lekarzem. Wprawdzie nie mdlałem na widok krwi, ani kiedy robiono mi zastrzyk, ale nie przyszłoby mi do głowy spędzać życia na salach operacyjnych i długich szpitalnych korytarzach. Kiedy tamtego kwietniowego wieczoru wracaliśmy do domu, ojciec nieco podchmielony, ja oszołomiony po wypiciu pierwszego w życiu wina, stało się dla mnie jasne, że nie tylko udzieliłem mu odpowiedzi, ale złożyłem przysięgę sobie samemu.

Miałem zostać lekarzem. Postanowiłem spędzić resztę życia na krojeniu ludzkich ciał.

2

Dziś nie było żadnej poczty.

Wczoraj też nie było, ale zjawił się Jansson, listonosz rozwożący pocztę po wyspach. Nic dla mnie nie miał. Dwanaście lat temu powiedziałem mu, żeby nie ważył się wchodzić na mój pomost, jeśli ma przynieść wyłącznie ulotki reklamowe. Miałem dość ogłoszeń o promocjach na komputery albo golonkę. Oznajmiłem mu, że nie mam ochoty zadawać się z ludźmi chcącymi przejąć nade mną władzę poprzez wmawianie mi, że to czy tamto jest mi niezbędne. Próbowałem mu wytłumaczyć, że w życiu liczy się nie tylko polowanie na korzystne ceny. W życiu chodzi o sprawy istotne. Nie wiedziałem wprawdzie, jakie są to dokładnie sprawy, niemniej należało wierzyć, że sens życia tkwi gdzieś ponad kuponami rabatowymi i loterią fantową.

Pokłóciliśmy się. Nie pierwszy i nie ostatni raz. Czasem mi się zdaje, że tylko wzajemna złość trzyma nas razem. Jednak po tamtej rozmowie Jansson nigdy nie przyniósł mi już żadnych ulotek. Ostatni list, który dostałem, wysłała mi gmina. Było to siedem i pół roku temu, jesienią, kiedy wiał silny północnowschodni wiatr i trwał odpływ. Gmina poinformowała mnie, że przydzielono mi kwaterę na cmentarzu. Jansson twierdził, że wszystkim je dają, że to nowa oferta dla każdego, kto tutaj płaci podatki. W ten sposób każdy może sobie pójść na cmentarz i sprawdzić, jakich będzie miał sąsiadów.

Tak więc to był ostatni list, jaki przyszedł do mnie w ciągu ostatnich dwunastu lat, nie licząc przygnębiających zawiadomień o wysokości mojej emerytury, pism ze skarbówki i wyciągów bankowych.

Jansson pojawiał się zawsze koło czternastej. Podejrzewałem, że musi się u mnie koniecznie stawić, żeby potem móc domagać się pełnego zwrotu kosztów za paliwo do motorówki albo hydrokoptera. Raz go o to nawet zapytałem, ale mi nie odpowiedział. Niewykluczone, że tylko dzięki mnie ma jeszcze tę robotę. Przez to, że przybija do mojego pomostu trzy razy w tygodniu jesienią i zimą oraz pięć razy w tygodniu wiosną i latem.

Piętnaście lat temu na tutejszych wyspach mieszkało pięćdziesięcioro ludzi. Kursowała nawet łódka wożąca garstkę dzieciaków do szkoły. Obecnie było nas już tylko siedmioro i tylko jeden z nas miał mniej niż sześćdziesiąt lat. Jansson. Był najmłodszy i najbardziej uzależniony od obecności grupy starców na tym odludziu. W przeciwnym razie straciłby robotę.

Mnie to nic nie obchodzi. Nie lubię Janssona. Jest jednym z najbardziej uciążliwych pacjentów, jacy mi się w życiu trafili. Zalicza się do grupy wyjątkowo trudnych do zniesienia hipochondryków. Pewnego razu, wiele lat temu, kiedy zajrzałem mu do gardła i skontrolowałem ciśnienie, oświadczył nagle, że jest przekonany, iż ma guza mózgu, przez który pogarsza mu się wzrok. Odpowiedziałem wtedy, że nie mam czasu na jego urojenia, ale on strasznie nalegał. Upierał się, że coś jest nie tak z jego mózgiem. Zapytałem, na jakiej podstawie tak twierdzi, czy boli go głowa, miewa nudności lub inne niepokojące objawy. Męczył mnie tak długo, aż zgodziłem się go przebadać. Weszliśmy do szopy, gdzie było ciemniej, i zaświeciłem mu latarką w oczy, żeby przyjrzeć się źrenicom. Wszystko wyglądało normalnie.

Jestem przekonany, że Jansson jest zdrów jak ryba. Jego dziewięćdziesięciosiedmioletni ojciec mieszka wprawdzie w domu opieki, ale umysł ma niezmącony. Jansson i on są wrogami od 1970 roku. Wtedy to Jansson porzucił łowienie węgorzy z ojcem i wyjechał do Smålandii, pracować w tartaku. Nigdy nie pojmę, dlaczego zdecydował się właśnie na tartak. Zrozumiałe jest, że chciał uciec od ojca tyrana, ale żeby najmować się w tartaku? Już dawno dałem sobie jednak spokój i nie próbuję zrozumieć Janssona. Za mało o nim wiem. Tak czy inaczej, on i jego ojciec od wielu już lat nie mają ze sobą kontaktu. Jansson wrócił ze Smålandii dopiero wtedy, kiedy ojciec tak się zestarzał, że zabrali go do domu opieki. Nigdy ze sobą nie rozmawiają.

Jansson ma starszą siostrę. Ma na imię Linnea i mieszka w głębi lądu. Kiedyś była mężatką. Latem prowadziła kawiarnię. Potem jej mąż umarł, przewrócił się na górce za sklepem spożywczym i już było po nim. Linnea zamknęła kawiarnię i stała się religijna. Teraz robi za pośredniczkę między ojcem a synem.

Ciekawi mnie, co sobie przez nią mówią. A może Linnea przekazuje wyłącznie milczenie?

Matka Janssona od dawna nie żyje. Spotkałem ją tylko raz i już wtedy znajdowała się na skraju demencji. Wzięła mnie za swojego ojca, który umarł w latach dwudziestych. Było to wstrząsające przeżycie.

Dziś podobne zdarzenie nie zrobiłoby na mnie wrażenia. Wtedy jednak myślałem inaczej.

Właściwie o Janssonie nie wiem nic poza tym, że ma na imię Ture i jest listonoszem. Nie znam go dobrze, a on nie zna mnie. Ale kiedy widzę, że się zbliża, wychodzę do niego i czekam przy pomoście. Stoję tam i zastanawiam się, dlaczego to robię, wiedząc doskonale, że nigdy nie poznam odpowiedzi na to pytanie.

To jak czekanie na Boga albo Godota, ale zamiast nich zawsze przybywa Jansson.

Siadam przy kuchennym stole i otwieram dziennik. Prowadzę go od dnia, w którym tu zamieszkałem. Nie mam nic do powiedzenia, nie ma też nikogo na całym świecie, kto mógłby być zainteresowany tym, co w nim zapisuję. Mimo to piszę w nim każdego dnia, zawsze parę linijek przez cały rok. O pogodzie, ptakach na drzewie za oknem, o moim zdrowiu. O niczym innym. Kiedy chcę, mogę przerzucić kartki wstecz o dziesięć lat i przeczytać, że kiedy szedłem na pomost czekać na Janssona, na deskach siedziała sikorka albo ostrygojad.

Spisuję kronikę przegranego życia.

Minęło przedpołudnie.

Najwyższy czas, by naciągnąć czapkę na uszy, wyjść na ziąb i ustawić się w oczekiwaniu na przybycie listonosza. Pewnie zamarza w tym swoim hydrokopterze. Czasem, kiedy cumuje swój pojazd, zdaje mi się, że czuć od niego alkohol. Rozumiem go nawet.

Kiedy wstałem od stołu, zwierzęta nagle się przebudziły. Kotka pierwsza dobiegła do drzwi, suce zajęło to zdecydowanie dłużej. Wypuściłem je na dwór i zarzuciłem na siebie stary, nadjedzony przez mole kożuch, należący niegdyś do dziadka. Owinąłem szyję szalikiem i wcisnąłem na głowę grubą wojskową czapę, pamiętającą jeszcze drugą wojnę światową. Potem ruszyłem na pomost. Mróz szczypał mocno. Przystanąłem i nasłuchiwałem. Wokół panowała głucha cisza. Nie trzepotał skrzydłami żaden ptak, nie warczał silnik janssonowego hydrokoptera.

Wyobraziłem go sobie na tym jego pojeździe. Hydrokopter wyglądał jak staroświecki tramwaj, w którym motorniczy musiał stać na zewnątrz. Trudno było opisać zimowy ubiór mojego listonosza. Zakładał na siebie płaszcze, kapoty, strzępy starego kożucha, a czasem, kiedy mróz był siarczysty jak dziś, owijał się nawet starym szlafrokiem. Raz zadałem mu pytanie, dlaczego nie kupi sobie jednego z tych nowoczesnych kombinezonów, które widziałem w jakimś sklepie na stałym lądzie. Odparł, że im nie ufa. Ja jestem jednak przekonany, że to z powodu skąpstwa. Na głowie nosi taką samą czapkę jak moja, pod nią ma czasem kominiarkę, a na oczy zakłada gogle.

Kiedyś zapytałem go, czy do obowiązków poczty nie należy zapewnienie mu czegoś ciepłego do ubrania na zimę. Jansson mruknął coś tylko pod nosem. Z pocztą chciał mieć jak najmniej do czynienia, mimo że tam pracował.

Na lodzie tuż obok pomostu leżała zamarznięta mewa. Miała złożone skrzydła i nóżki wyciągnięte przed siebie. Jej oczy przypominały dwa połyskujące kryształki. Przeniosłem ją na plażę i przykryłem dużym kamieniem. W tej samej chwili usłyszałem warkot silnika. Nie musiałem zerkać na zegarek, Jansson zawsze był punktualny. Ma do mnie najbliżej z Vesselsö, gdzie mieszka to stare babsko, Asta Karolina Åkerblom. Ma osiemdziesiąt osiem lat i nieustannie bolą ją ręce, ale wciąż upiera się, by nie umierać. I tak nadal trwa na wyspie, na której dawno temu przyszła na świat. Jansson mówi, że staruszka źle widzi, mimo to wciąż dzierga na drutach swetry i skarpetki dla swoich licznych wnuków, rozproszonych jak kraj długi i szeroki. Ciekawi mnie, jak wyglądają te swetry. Czy naprawdę można dziergać na drutach jakieś wzorki, będąc na wpółślepym?

Hydrokopter był coraz bliżej, po chwili wyłonił się zza cypla skierowanego w stronę Lindsholmen. Naprawdę niezwykły był widok tego nadciągającego, podobnego do owada pojazdu z okutanym mężczyzną u steru. Jansson wyłączył silnik, wielkie śmigło zwolniło, a on cichym ślizgiem dobił do pomostu. Jednym ruchem zerwał z twarzy okulary i maskę. Miał czerwoną, spoconą twarz.

– Boli mnie ząb – rzucił, po tym jak niezdarnie wdrapał się na pomost.

– I czego ode mnie w związku z tym oczekujesz? – spytałem.

– Jesteś lekarzem.

– Ale nie dentystą.

– Boli mnie tu na dole, po lewej – pokazał palcem i rozdziawił usta, jakby niespodziewanie zobaczył za moimi plecami coś potwornego.

Moje zęby są w przyzwoitym stanie i wystarczy, że chodzę do stomatologa raz na kilka lat.

– Nie mogę ci pomóc – oznajmiłem. – Idź do dentysty.

– Ale spojrzeć na to przecież możesz.

Wiedziałem, że Jansson łatwo się nie podda. Poszedłem do szopy i przyniosłem latarkę oraz łopatkę do gardła.

– Otwieraj! – rozkazałem.

– Przecież otworzyłem – wymamrotał listonosz.

– Szerzej.

– Nie dam rady.

– Tak nic nie widzę. Odwróć głowę w tę stronę!

Poświeciłem mu w usta, a Jansson gorliwie wysunął jęzor. Zęby miał pożółkłe, obłożone kamieniem i burym osadem. Dziąsła jednak wyglądały na zdrowe, nie dostrzegłem też żadnych większych ubytków.

– Nie widzę tu nic niepokojącego – powiedziałem.

– To czemu mnie boli?

– Musisz iść do dentysty. Weź tabletkę przeciwbólową.

– Skończyły mi się.

Przyniosłem mu opakowanie pigułek, które Jansson natychmiast wsunął sobie do kieszeni. Jak zwykle nawet nie przyszło mu do głowy uprzejmie zapytać, czy jest mi za nie coś winien. Zarówno konsultacje, jak i leki, które mu czasem dawałem, uważał za darmowe. Od początku naszej znajomości brał moją gościnność za coś oczywistego. Może właśnie dlatego za nim nie przepadałem. To trudne, nie lubić swojego najlepszego przyjaciela.

– Mam dla ciebie paczkę – oznajmił Jansson po chwili. – Prezent od poczty.

– Od kiedy rozdają podarki? – zdziwiłem się.

– To prezent na gwiazdkę. Dają każdemu.

– Dlaczego?

– Nie wiem.

– Nie chcę go.

Jansson pogrzebał w swoich tobołkach i wyjął z nich niewielką, cienką paczuszkę. Na opakowaniu widniały pięknie wykaligrafowane świąteczne życzenia od dyrektora poczty.

– To nic nie kosztuje – powiedział, wręczając mi ją. – Jeśli nie chcesz, wyrzuć.

– Nie wmówisz mi, że poczta rozdaje cokolwiek za darmo.

– Niczego ci nie wmawiam. Wszyscy dostali. Nic się za to nie płaci.

Czasem upór Janssona pozbawiał mnie wszystkich sił. Nie miałem ochoty stać na mrozie i się z nim kłócić, więc rozerwałem paczuszkę. Były w niej dwie odblaskowe zawieszki z napisem: „Zachowaj ostrożność na drodze. Pozdrowienia od Szwedzkiej Poczty”.

– Po co mi te odblaski? – warknąłem. – Przecież tu nie ma dróg, a ja nie chodzę nigdzie pieszo.

– Ale kiedyś może ci się znudzi mieszkanie na tym odludziu i uznasz, że dobrze je mieć. Dasz mi trochę wody? Muszę rozpuścić tabletkę.

Nigdy nie zaprosiłem Janssona do mojego domu, nie zamierzałem tego zrobić i dziś.

– Roztop sobie trochę śniegu w metalowym kubku – powiedziałem. – Postaw go na silniku.

Ponownie poszedłem do szopy, znalazłem starą nakrętkę od termosu i włożyłem do niej garść śniegu. Jansson wetknął do niego musującą pastylkę. Czekaliśmy w milczeniu, patrząc, jak śnieg topi się na gorącym silniku. Chwilę później Jansson duszkiem opróżnił kubek.

– Przyjadę w piątek – oznajmił. – Potem będzie przerwa świąteczna.

– Wiem.

– Jak będziesz spędzał święta?

– Nijak.

Jansson wykonał niezrozumiały gest dłonią w stronę mojego czerwonego domu. Patrząc na niego, bałem się trochę, że lada chwila padnie na wznak, jak rycerz powalony ciężarem zbroi.

– Mógłbyś zamontować na zewnątrz jakieś światełka. Od razu zrobi się raźniej.

– Raczej nie. Wolę, kiedy jest ciemno.

– Dlaczego nie zrobisz nic, żeby żyło ci się trochę przyjemniej?

– Żyję dokładnie tak, jak mi się podoba.

Odwróciłem się na pięcie i ruszyłem w stronę domu. Odblaski cisnąłem w śnieg. Kiedy doszedłem do szopy, usłyszałem jak Jansson odpala silnik hydrokoptera. Maszyna zaryczała jak zarzynany zwierz. Pies czekał na mnie na schodach. Powinien się cieszyć, że już wszystkiego nie słyszy. Kot czaił się pod jabłonią, obserwował jemiołuszki dziobiące słoninę.

Czasem brakuje mi kogoś, z kim mógłbym porozmawiać. Pogaduszek z Janssonem właściwie nie można nazwać rozmową. To gadanina. Czcza gadanina na pomoście. Jansson plecie o sprawach, które wcale mnie nie interesują, a przede wszystkim domaga się diagnozowania swoich wyimaginowanych chorób. Mój pomost i szopa stały się czymś w rodzaju prywatnej kliniki dla jednego pacjenta. Z biegiem lat przeniosłem do szopy na stałe aparat do mierzenia ciśnienia i instrument do wyjmowania woskowych czopów. Mój stetoskop wisi na drewnianym haku między starą siecią rybacką a bałwankiem kaczki, wystruganym przez mojego dziadka. W specjalnie do tego celu uprzątniętej szufladzie trzymam lekarstwa, których Jansson może kiedyś potrzebować. Drewniana ławka na pomoście, na której niegdyś siadywał dziadek, by zapalić fajkę po doprowadzeniu do porządku sieci na flądrę, służy mi teraz za leżankę, kiedy Jansson żąda, żebym go zbadał. Niedawno, podczas śnieżnej zawiei, ugniatałem mu brzuch, bo upierał się, że ma raka żołądka, a niedługo po tym dokładnie badałem mu nogi, gdyż był przekonany o jakiejś trawiącej go cichcem chorobie mięśni. Często myślę o tym, że moje dłonie, nawykłe niegdyś do przeprowadzania skomplikowanych operacji, dziś służą mi wyłącznie do obmacywania zadziwiająco dobrze utrzymanego ciała Janssona.

Zatem sposobu, w jaki ja i on komunikujemy się ze sobą, w żadnym wypadku nie można nazwać rozmową.

Czasem kusi mnie, żeby zapytać Janssona o jego poglądy, na przykład o to, co sądzi o życiu i czekającej nas po nim otchłani. Obawiam się, że nie zrozumiałby, o czym mówię. Jego życie kręci się wokół listów, znaczków, rachunków, wpłat, wypłat i ogromnych ilości ulotek reklamowych. Poza tym dręczą go problemy z łodzią i hydrokopterem. Kiedy morza nie skuwa lód, Jansson pływa przebudowaną łodzią rybacką, którą kupił w Västervik. Ma w niej prastary silnik, który rozwija prędkość najwyżej ośmiu węzłów. Hydrokopter kupił w Norwegii i wkrótce po tym otwarcie przyznał, że dał się naciągnąć. Zatem, biorąc pod uwagę te wszystkie troski, Jansson prawdopodobnie nie ma czasu na rozmyślanie o otchłani.

Każdego dnia obchodzę moją stojącą na brzegu łódź. Niebawem miną trzy lata, jak wciągnąłem ją na ląd, żeby ją wyremontować. Do tej pory się za to nie zabrałem. To piękna drewniana łódka o zakładkowym poszyciu, ale teraz niszczeje na deszczu i wietrze. Nie powinno tak być. Tej wiosny na pewno się o nią zatroszczę.

Wróciłem do domu i usiadłem do ulubionych puzzli. Motywem układanki był jeden z obrazów Rembrandta, Straż nocna. Wygrałem je wiele lat temu na loterii zorganizowanej w szpitalu w Luleå. Byłem tam wtedy świeżo zatrudnionym chirurgiem i maskowałem brak pewności siebie dużą dozą udawanego samozachwytu. Obraz jest bardzo ciemny, co czyni układankę niezwykle trudną. Tego dnia udało mi się dopasować tylko jeden element. Potem przygotowałem sobie kolację i zjadłem ją, słuchając radia. Termometr za oknem wskazywał dwadzieścia jeden stopni poniżej zera. Gwiazdy świeciły jasno i było pewne, że przed świtem zrobi się jeszcze mroźniej. Szykował się kolejny rekord zimna. Nie pamiętałem, by kiedykolwiek był taki mróz. Może podczas wojny. Postanowiłem zapytać Janssona. On zwykle wiedział takie rzeczy.

Coś sprawiało, że czułem się niespokojny.

Położyłem się na łóżku i zacząłem czytać książkę o sprowadzeniu do naszego kraju ziemniaka. Czytałem ją już wiele razy, ale wciąż chętnie po nią sięgałem. Zapewne dlatego, że nie czaiły się w niej żadne niebezpieczeństwa i mogłem spokojnie odwracać stronę za stroną, bez obawy, że na kolejnej zdarzy się coś przykrego i nieoczekiwanego. O północy zgasiłem lampkę. Zwierzęta już dawno zasnęły. W drewnianych ścianach coś trzeszczało i chrobotało.

Próbowałem podjąć jakąś decyzję. Czy dalej bronić tej twierdzy? A może ogłosić kapitulację i postarać się zrobić coś sensownego z tą resztką życia, która mi jeszcze została?

Nic nie zdecydowałem. Leżałem i wpatrywałem się w pustkę, myśląc o tym, że moje życie do samego końca będzie wyglądać tak, jak w tej chwili. Nie wydarzy się nic rozstrzygającego.

Było przesilenie zimowe. Najdłuższa noc i najkrótszy dzień w roku. Po jakimś czasie miałem pomyśleć, że fakt ten miał jakieś szczególne znaczenie, które przeoczyłem.

Miałem za sobą całkiem zwyczajny dzień. Było bardzo zimno, a w śniegu przy moim pomoście leżała martwa mewa i dwa podarowane przez pocztę odblaski.

3

Minęły święta, a po nich Nowy Rok.

Trzeciego stycznia przez wyspy przetoczyła się burza śnieżna idąca od Zatoki Fińskiej. Stałem na wzgórzu za domem i patrzyłem, jak na horyzoncie piętrzą się czarne chmury. W jedenaście godzin napadało czterdzieści centymetrów śniegu. By móc odśnieżyć, musiałem wydostać się z domu przez okno w kuchni.

Po przejściu śnieżycy zapisałem w moim dzienniku: „Jemiołuszki zniknęły. Słonina porzucona. Minus sześć stopni”.

W sumie pięćdziesiąt jeden liter i trzy kropki. Po co zrobiłem ten wpis?

Potem nadszedł czas na zanurzenie się w moim przeręblu. Wiatr smagał mnie lodowatym biczem, gdy szedłem w dół do pomostu. Wyrąbałem otwór na nowo i rozebrawszy się, wszedłem do wody. Zimno parzyło skórę.

Zaraz po tym, jak wygramoliłem się z powrotem na lód i ruszyłem do domu, wiatr ustał na moment. Coś sprawiło, że ogarnął mnie lęk i wstrzymałem oddech. Spojrzałem za siebie.

Ktoś stał na lodzie w zatoce.

Wyraźnie widziałem ciemną sylwetkę na białym tle. Słońce wisiało nisko nad horyzontem. Zmrużyłem oczy, próbując dostrzec, kto to taki, ale udało mi się jedynie stwierdzić, że to kobieta. Wyglądała tak, jakby opierała się o ramę roweru, ale po chwili dojrzałem, że to balkonik. Marzłem tak, że cały się trząsłem. Ktokolwiek by to nie był, nie mogłem tak stać półnagi obok przerębla. Pośpieszyłem do domu, zastanawiając się, czy mam jakieś zwidy.

Ubrałem się szybko, wziąłem lornetkę i wszedłem na wzgórze za domem.

Nie miałem omamów.

Kobieta wciąż stała na lodzie z dłońmi opartymi o chodzik. Z jednego przedramienia zwisała torebka. Nieznajoma miała narzucony na głowę kaptur, szczelnie owinięty szalikiem. Nie widziałem jej twarzy. Kim jest, myślałem w popłochu. Czego chce?

Starałem się zebrać myśli. Nie było wątpliwości – kobieta nie mogła się zgubić, dotarła tam, gdzie chciała. To mnie zamierzała odwiedzić. Nie było tu nikogo innego.

W duchu miałem jednak nadzieję, że ktoś źle wskazał jej drogę. Nie życzyłem sobie odwiedzin.

Lecz ona wciąż stała w bezruchu, opierając dłonie na poręczach chodzika. Czułem wzbierającą niechęć. Na dodatek nie mogłem pozbyć się wrażenia, że skądś tę kobietę znam.

Jakim cudem przedostała się tu przez śnieżną zamieć, poruszając się z pomocą chodzika? Moją zatokę dzieliły od lądu trzy morskie mile. Trudno mi było uwierzyć, że staruszka dotarła tu pieszo, nie zamarzając po drodze na śmierć.

Stałem w miejscu i obserwowałem ją przez lornetkę dobre dziesięć minut. Właśnie miałem spuścić wzrok, kiedy nieznajoma powoli obróciła głowę i spojrzała w moim kierunku.

Był to jeden z tych momentów w życiu, kiedy czas nie tylko staje w miejscu, ale wręcz ma się wrażenie, że nagle przestaje istnieć.

Gdy spojrzała prosto w lornetkę, rozpoznałem ją. To była Harriet.

Miałem pewność, że to ona, mimo że ostatnio widziałem ją blisko czterdzieści lat temu. Była to Harriet Hörnfeldt, którą kiedyś kochałem bardziej niż jakąkolwiek inną kobietę.

Wtedy już od paru lat byłem lekarzem, co wciąż bezgranicznie dziwiło mojego ojca kelnera, matkę zaś napawało niemal obsesyjną dumą. Mieszkałem wówczas w Sztokholmie, wiosna 1966 roku była wyjątkowo piękna. Czuło się, że miasto pęcznieje zielenią, a w powietrzu wisiała atmosfera oczekiwania. Moje pokolenie wyrywało się z biedy, wyważało drzwi, domagając się zmian. Harriet i ja chodziliśmy na długie spacery o zmierzchu.

Była parę lat starsza ode mnie, ale nie miała ochoty na żadne studia. Pracowała jako sprzedawczyni w sklepie z obuwiem. Wyznała mi, że mnie kocha, ja odwzajemniłem jej się tym samym i za każdym razem, kiedy odprowadzałem ją do jej ciasnego, wynajmowanego przy Hornsgatan pokoiku, kochaliśmy się na grożącej zawaleniem rozkładanej kanapie.

Nasza miłość kwitła, można by rzec. Mimo to zawiodłem Harriet. Dostałem stypendium od Instytutu Karolinska na dalszą edukację w Ameryce. 23 maja miałem wyjechać na rok do Arkansas. Przynajmniej tak powiedziałem Harriet. W rzeczywistości mój samolot do Amsterdamu, a potem kolejny do Nowego Jorku, startowały dzień wcześniej.

Nawet się z nią nie pożegnałem. Po prostu zniknąłem.

Przez cały rok spędzony w Ameryce ani razu się do niej nie odezwałem. Nie miałem pojęcia, co robi, nie chciałem tego wiedzieć. Czasem budziłem się zlany potem, udręczony snem, w którym Harriet odbierała sobie życie z rozpaczy. Wyrzuty sumienia nie dawały mi spokoju i nie byłem w stanie ich odegnać.

Z czasem jednak obraz Harriet zaczął powoli rozmywać się w mojej pamięci.

Po powrocie do Szwecji podjąłem pracę w szpitalu w Luleå. W moim życiu pojawiały się kolejne kobiety, ale zawsze, zwłaszcza kiedy za dużo wypiłem, nachodziła mnie myśl, by dowiedzieć się, co się dzieje z Harriet. Dzwoniłem wówczas do biura numerów i pytałem o Harriet Kristinę Hörnfeldt, ale nim telefonistka zdążyła mi odpowiedzieć, odkładałem słuchawkę. Nie miałem odwagi jej spotkać. Bałem się poznać prawdę.

A teraz, starsza o blisko czterdzieści lat Harriet stała na skutej lodem zatoce przed moim domem.

Minęło dokładnie trzydzieści siedem lat, odkąd zniknąłem bez słowa. Sam miałem sześćdziesiąt sześć lat, więc ona miała sześćdziesiąt dziewięć, prawie siedemdziesiąt. Chciałem popędzić do domu i zatrzasnąć za sobą drzwi w nadziei, że kiedy znów wyjrzę, już jej nie będzie. Że nigdy jej tu nie było. Nieważne, czego ode mnie chciała, pozostanie jedynie przywidzeniem. Uznam, że jej nie widziałem. Harriet nigdy nie stała z chodzikiem na lodzie.

Minęło parę minut.

Serce waliło mi w piersi jak oszalałe. Plaster słoniny wiszący na drzewie przy oknie wciąż był nietknięty. Ptaki jeszcze nie wróciły po burzy.

Gdy ponownie przytknąłem lornetkę do oczu, zobaczyłem, że Harriet leży na lodzie. Na wznak, z rękami wyrzuconymi ku górze. Rzuciłem lornetkę i pobiegłem do zatoki. Upadałem co parę kroków, brnąc w kopnym śniegu. Kiedy dopadłem wreszcie do Harriet, upewniłem się, że jej serce wciąż bije, a gdy pochyliłem się nad jej twarzą, poczułem słaby oddech.

Nie miałem siły, by zanieść ją na rękach do domu, popędziłem więc po sanki oparte o tył szopy. Gdy wreszcie udało mi się umieścić na nich Harriet, byłem całkiem mokry od potu. Nie była tak ciężka, kiedy ostatnio ją widziałem. Choć może to ja straciłem siły przez lata? Harriet siedziała skulona na sankach. Wyglądała groteskowo z wciąż zamkniętymi oczami.

Tuż przy brzegu sanki nagle utknęły. Przez chwilę rozważałem wciągnięcie jej na plażę liną, ale zaraz odrzuciłem tę myśl, bo takie potraktowanie Harriet byłoby dla niej poniżające. Przyniosłem z szopy łopatę i zacząłem odgarniać blokujący drogę śnieg. Pot spływał mi strugami po plecach. Zerkałem co chwilę na Harriet, ale ona wciąż była nieprzytomna. Znów przytknąłem palce do jej szyi, miała ledwie wyczuwalne tętno. Machałem łopatą z całej siły.

W końcu udało mi się dociągnąć ją do domu. Kotka siedziała na ławce pod oknem i z uwagą przyglądała się całej akcji. Rzuciłem kilka desek na schody, otworzyłem na oścież drzwi i z całej siły pchnąłem sanki. Po trzech takich próbach zdołałem wepchnąć Harriet do przedpokoju. Pies leżał pod stołem i śledził nas wzrokiem. Tak się spociłem i zasapałem, że nim sprawdziłem w jakim stanie jest Harriet, musiałem usiąść i uspokoić oddech.

Zmierzyłem jej ciśnienie. Było niskie, ale nie tak, bym się zaniepokoił. Zdjąłem jej buty i pomacałem stopy. Przemarzły, ale nie było na nich śladów odmrożeń. Również usta Harriet nie wskazywały na odwodnienie, a jej tętno powoli zwolniło do sześćdziesięciu sześciu uderzeń.

Właśnie miałem wsunąć jej poduszkę pod głowę, kiedy otworzyła oczy.

– Śmierdzi ci z ust – powiedziała. – Masz nieświeży oddech.

Były to jej pierwsze wypowiedziane do mnie słowa po tylu latach. Znalazłem ją leżącą na lodzie, z nadludzkim wysiłkiem przyciągnąłem ją do domu, a pierwsze, co mi oznajmiła to to, że śmierdzi mi z ust. Poczułem nagłą chęć wyrzucenia jej z powrotem na dwór. Nie zapraszałem jej, nie miałem pojęcia, czego chce, na dodatek jej pojawienie się obudziło we mnie dawne wyrzuty sumienia. Czyżby przybyła tu, żeby pociągnąć mnie do odpowiedzialności?

Nie wiedziałem. Ale czy mógł istnieć inny powód?

Uzmysłowiłem sobie, że ogarnął mnie lęk. Poczułem się schwytany w pułapkę.

4

Harriet powoli rozejrzała się po pokoju.

– Gdzie ja jestem? – spytała.

– W mojej kuchni. Zobaczyłem cię na lodzie w zatoce. Przewróciłaś się. Przywiozłem cię do domu. Jak się czujesz?

– Dobrze. Jestem trochę zmęczona.

– Chcesz wody?

Harriet potaknęła. Przyniosłem szklankę. Pokręciła odmownie głową, kiedy spróbowałem pomóc jej podnieść się z kanapy i podźwignęła się sama. Przyjrzawszy się jej twarzy, stwierdziłem, że wiele się nie zmieniła. Postarzała się, rzecz jasna, ale wyglądała jak Harriet, którą zapamiętałem.

– Musiałam stracić przytomność – powiedziała.

– Boli cię gdzieś? Często tak mdlejesz?

– Czasami.

– Co na to twój lekarz?

– Nic, bo mu o tym nie mówię.

– Ciśnienie masz w normie.

– Nigdy nie miałam problemów z ciśnieniem.

Przyglądała się wronie uwieszonej na plastrze słoniny za oknem. Potem spojrzała na mnie zupełnie trzeźwym wzrokiem.

– Skłamałabym, mówiąc, że jest mi niezręcznie, że cię tu nachodzę.

– Nie nachodzisz mnie.

– Nachodzę. Zjawiłam się bez zapowiedzi. Ale nie przejmuję się tym.

Poprawiła się na kanapie i usiadła trochę wyżej. Spostrzegłem, że jednak odczuwa ból.

– Jak tu dotarłaś? – spytałem.

–Nie chcesz wiedzieć, jak cię znalazłam? Zapamiętałam nazwę tej wyspy. Opowiadałeś, że spędzasz lato na wschodnim wybrzeżu. Mimo to i tak nie było łatwo cię odszukać. W końcu mi się udało, bo zadzwoniłam na pocztę. Kto jak kto, ale oni muszą wiedzieć, gdzie mieszka niejaki Fredrik Welin. Powiedzieli też, że jest ktoś, kto rozwozi listy w tej okolicy.

Powoli wróciło mgliste wspomnienie z poranka. Śniło mi się trzęsienie ziemi. Usłyszałem potężny huk, a potem znowu zrobiło się cicho. To nie hałas mnie zbudził, przeciwnie, otworzyłem oczy, kiedy nastała cisza. Być może nasłuchiwałem chwilę w ciemności, podczas gdy kot smacznie chrapał w nogach mojego łóżka.

Nie usłyszałem niczego niezwykłego, więc znów zasnąłem.

Teraz do mnie dotarło, że poranny hałas był warkotem silnika hydrokoptera. To Jansson przywiózł Harriet i zostawił ją na środku zatoki.

– Zamierzałam dotrzeć tu wcześnie rano – oznajmiła. – Nie sądziłam, że czeka mnie przejażdżka tak piekielną maszyną. Listonosz był sympatyczny. Choć drogi.

– Ile mu zapłaciłaś?

– Trzysta za siebie i dwieście za chodzik.

– Przecież to zdzierstwo! – krzyknąłem oburzony.

– A czy jest tu ktoś inny, kto dysponuje hydrokopterem?

– Dopilnuję, żeby oddał ci połowę tej sumy.

Harriet bez słowa wskazała na szklankę.

Dolałem jej wody i spojrzałem w stronę okna. Wrona zniknęła. Wstałem nagle i oznajmiłem, że przyniosę balkonik. Moje gumowce zostawiły wielkie kałuże na kuchennej podłodze. Kiedy wyszedłem na zewnątrz, zza domu nadbiegł pies, by mi towarzyszyć.

Idąc, próbowałem zebrać myśli.

Po blisko czterdziestu latach niespodziewanie zjawiła się Harriet. Musiałem z przykrością stwierdzić, że moja starannie strzeżona kryjówka okazała się nic niewarta. Hydrokopter Janssona był koniem trojańskim. Nie dość, że przebił się przez mój obronny mur, to na dodatek kazał sobie słono za to zapłacić.

Wszedłem na lód.

Wiał słaby wiatr z północnego wschodu. Daleko na horyzoncie przeleciał klucz jakichś ptaków. Okoliczne wysepki i sterczące z wody skały bielały szronem. Panował spokój, jaki trafia się tylko we te dni, kiedy morze jest skute lodem. Słońce wisiało nisko. Balkonik przymarzł nieco, ale kilkoma lekkimi szarpnięciami udało mi się go wyswobodzić. Ruszyłem w stronę brzegu. Za mną powoli poczłapał pies. Przemknęło mi przez myśl, że niebawem będę musiał go uśpić. Starą sukę i kotkę. Obie były już tak stare, że sam widok ich ciał co dzień dostarczał im cierpień.

Kiedy dotarłem do szopy przy pomoście, wyjąłem z niej stary koc i wyścieliłem nim ławkę dziadka. Nie mogłem wrócić do domu nie postanowiwszy wcześniej, jak się w tej sytuacji zachować. Istniał tylko jeden powód niespodziewanych odwiedzin Harriet. Przybyła domagać się wyjaśnienia. Po tych wszystkich latach zmusi mnie, żebym wytłumaczył, dlaczego ją porzuciłem. Co mam odpowiedzieć? Życie potoczyło się dalej, co się stało, to się nie odstanie. Po za tym, biorąc pod uwagę to, co mnie później spotkało, Harriet powinna się cieszyć, że zniknąłem z jej życia.

Od ławki bił chłód. Właśnie miałem wstać, kiedy z oddali dobiegł jakiś hałas. Warkot silnika niósł się daleko po wodzie i lodzie. Doszedłem do wniosku, że to hydrokopter Janssona. Dziś nie było dostawy poczty, więc pewnie uprawiał swoją nielegalną działalność taksówkarską. Ruszyłem w stronę domu. Kotka czekała na mnie na schodach, ale jej nie wpuściłem.

Zanim wszedłem do kuchni, zerknąłem do lustra w przedpokoju. Ujrzałem w nim nieogoloną twarz o zapadniętych oczach. Miałem nieuczesane włosy i zaciśnięte usta. Nie był to miły widok. W przeciwieństwie do Harriet, ja zmieniłem się bardzo. Za młodu byłem przystojny, a przynajmniej mogłem tak sądzić, bo dziewczęta się mną interesowały. Przed zdarzeniem, które zakończyło moją lekarską karierę, dbałem o wygląd i strój. Mój powolny upadek zaczął się w chwili, kiedy zdecydowałem się uciec na tę odludną wyspę. Z czasem usunąłem trzy lustra, które wisiały w domu. Nie chciałem widzieć swojej twarzy. Nieraz mijały długie miesiące, nim jechałem na ląd, żeby się ostrzyc.

Przygładziłem włosy rękami i wszedłem do kuchni.

Kanapa była pusta. Harriet zniknęła. Drzwi do salonu były otwarte na oścież, ale i tam jej nie było. Na środku tkwiło tylko mrowisko. Potem usłyszałem szum spłuczki w toalecie. Po chwili Harriet wróciła do kuchni i usiadła na kanapie.

Znów przemknęło mi przez myśl, że coś ją boli. Wskazywał na to sposób, w jaki się poruszała. Nie mogłem jednak ocenić, gdzie ból ma swoje źródło.

Usiadła pod takim kątem, że światło z okna padało jej prosto na twarz. Nagle ujrzałem ją taką, jaką była w tamte wiosenne wieczory, kiedy spacerowaliśmy po Sztokholmie, a ja już planowałem uciec od niej bez pożegnania. Im bardziej zbliżał się dzień mojego wyjazdu, tym gorliwiej powtarzałem jej, że ją kocham. Bałem się, że odgadnie moje myśli, odkryje zaplanowaną zdradę. Ona mi jednak wierzyła.

Teraz wyjrzała przez okno.

– Na tym mięsie za oknem siedzi jakaś wrona – oznajmiła.

– To słonina, nie mięso – odparłem. – Jemiołuszki uciekły, kiedy była zawieja. Zawsze się wtedy chowają. Nie mam pojęcia, gdzie.

Harriet odwróciła głowę i spojrzała wprost na mnie.

– Wyglądasz potwornie. Jesteś chory?

– Wyglądam jak zwykle. Gdybyś przyjechała jutro po południu, byłbym ogolony.

– Prawie cię nie rozpoznaję.

– Ty za to wcale się nie zmieniłaś.

– Dlaczego masz mrowisko w salonie? – zapytała stanowczym tonem.

– Nie zobaczyłabyś go, gdybyś nie otworzyła drzwi.

– Nie zamierzałam węszyć, szukałam toalety.

Wbiła we mnie ten swój trzeźwy, przenikliwy wzrok.

– Chcę cię o coś zapytać – powiedziała. – Jasne, że powinnam była uprzedzić cię, że się zjawię, ale nie chciałam ryzykować, że znów się ulotnisz.

– Nie mam dokąd uciec.

– Każdy ma dokąd uciec. Chciałam mieć pewność, że cię zastanę. Musimy porozmawiać.

– Rozumiem.

– Niczego nie rozumiesz. Tak czy inaczej, muszę tu zostać kilka dni. Nie dam rady chodzić po schodach. Mogę spać na tej kanapie?

Kiedy do mnie dotarło, że Harriet nie zamierza mi robić wyrzutów, byłem gotów na wszystko się zgodzić. Oczywiście, że może spać na kanapie, jeśli tylko chce. Miałem też leżankę, którą mogłem rozłożyć jej w salonie, o ile nie będzie miała nic przeciwko spaniu w jednym pokoju z mrowiskiem.

Zapewniła, że jej to nie przeszkadza, ale i tak ustawiłem łóżko możliwie najdalej od mrowiska. Dzielił ją od niego stół nakryty białym obrusem. Było tak duże, że jego czubek sięgał wysokości blatu. Zwisający po jego stronie kawałek obrusu częściowo ginął w mrowisku.

Posłałem leżankę i dałem Harriet dodatkową poduszkę. Zapamiętałam, że lubiła mieć wysoko pod głową, gdy spała.

Zresztą nie tylko wtedy.

Lubiła opierać się na poduszce też wtedy, kiedy się kochaliśmy. Szybko się nauczyłem, żeby podkładać jej pod głowę kilka pięter, ale nie pamiętam, czy ją kiedykolwiek zapytałem, dlaczego tak chciała.

Nakryłem łóżko kołdrą i spojrzałem w stronę otwartych drzwi. Harriet obserwowała mnie z kanapy. Włączyłem oba grzejniki, sprawdziłem, czy robią się ciepłe i wróciłem do kuchni. Wyglądało na to, że Harriet powoli odzyskuje siły, choć wciąż miała głębokie cienie pod oczami. Było oczywiste, że cierpi. Na jej twarzy malowała się nieustająca gotowość do walki z bólem, który mógł w każdej chwili wrócić.

– Położę się na chwilę, odpocznę – powiedziała, podnosząc się z trudem z kanapy.

Przytrzymałem jej drzwi i zamknąłem je, nim zdążyła dojść do leżanki. Poczułem nagłą chęć, by ją tam zamknąć i wyrzucić klucz. Tym sposobem Harriet stałaby się z czasem częścią mojego mrowiska.

Zarzuciłem kurtkę i wyszedłem na dwór.

Był pogodny dzień. Wiatr powiewał coraz słabiej. Przystanąłem na schodach i wytężyłem słuch w oczekiwaniu na warkot hydrokoptera. Zdawało mi się, że w oddali słychać piłę mechaniczną. Pewnie któryś z właścicieli okolicznych domków letniskowych przyjechał, korzystając z wolnego na Trzech Króli, i robi porządki na działce.

Zszedłem na dół do pomostu i wszedłem do szopy. W środku wisiała na linach mała drewniana łódka. Wyglądała jak wielka ryba wyrzucona na brzeg. Pachniało smołą. Tu, na wyspach, dawno temu przestano używać smoły do konserwowania sprzętu rybackiego i łodzi. Zachowałem kilka puszek i otwierałem jedną co jakiś czas, dla samego zapachu. Nic nie uspokajało mnie tak jak zapach smoły.

Próbowałem sobie przypomnieć nasze pożegnanie tamtego wiosennego wieczoru trzydzieści siedem lat temu. Nie było to prawdziwe pożegnanie. Pamiętam, że szliśmy przez most Ström, potem nabrzeżem wzdłuż starówki, aż dotarliśmy do stacji metra Slussen. O czym wtedy rozmawialiśmy? Harriet opowiadała o tym, jak jej minął dzień w pracy. Uwielbiała opowiadać o klientach, a robiła to tak, że jej opowieść o sprzedaży trzewików i słoiczka pasty do butów brzmiała jak niezapomniana przygoda. Nagle wróciły wspomnienia zdarzeń z tamtych lat, strzępy odbytych rozmów. Zupełnie jakby w jednej chwili otworzyło się we mnie dawno zapomniane archiwum.

Znów przysiadłem na ławce i spędziłem tam chwilę, nim poszedłem z powrotem do domu. Potem zbliżyłem się do okna i stanąłem na palcach, żeby zajrzeć do salonu. Harriet spała, zawinięta w kołdrę jak dziecko. Poczułem gulę w gardle. Zawsze tak spała. Wdrapałem się na wzgórze za domem i spojrzałem na pobielone śniegiem wyspy. Nagle dotarło do mnie, co tak naprawdę zrobiłem trzydzieści siedem lat temu. Nigdy nie miałem odwagi zadać sobie pytania, jak Harriet przeżyła to gwałtowne rozstanie. Kiedy zrozumiała, że nigdy nie wrócę? Nie byłem w stanie sobie wyobrazić bólu, jaki musiała czuć, jak bardzo wtedy cierpiała.

Kiedy wróciłem do domu, Harriet już nie spała. Czekała na mnie na kuchennej kanapie. Na jej kolanach siedział kot.

– Udało ci się zdrzemnąć? – zapytałem. – Mrówki dały ci odpocząć?

– Mrowisko ładnie pachnie.

– Jeśli kot ci przeszkadza, mogę go wyrzucić na dwór.

– Czy wyglądam jakby mi coś przeszkadzało?

Spytałem ją, czy jest głodna. Potwierdziła, więc od razu zabrałem się za przyrządzanie jedzenia. W zamrażarce miałem ustrzelonego przez Janssona zająca, ale rozmrażanie go i pieczenie zajęłoby zbyt wiele czasu. Harriet siedziała na kanapie i śledziła mnie wzrokiem. Usmażyłem kotlety i ugotowałem ziemniaki. Nie rozmawialiśmy. Poczułem się tak skrępowany ciszą, że oparzyłem dłoń o gorącą patelnię. Dlaczego nic nie mówiła? Po co mnie odnalazła?

Zjedliśmy w milczeniu. Potem pozmywałem i postawiłem na kuchence dzbanek z kawą. Moi dziadkowie zawsze gotowali kawę, w tamtych czasach nie było czegoś takiego jak ekspres. Gotowałem kawę tak samo jak oni i zawsze liczyłem do siedemnastu, gdy zaczynała wrzeć. Smakowała wtedy tak, jak lubię. Postawiłem dwa kubki na stole, nałożyłem kotce jedzenie do miski i usiadłem na swoim krześle. Na dworze było już ciemno, a ja wciąż czekałem, aż Harriet zdradzi powód swojej wizyty. Zaproponowałem jej dolewkę kawy, a ona bez słowa podsunęła kubek. Pies drapał w drzwi. Wpuściłem go, nakarmiłem, a potem wyrzuciłem do przedpokoju i zamknąłem tam razem z balkonikiem Harriet.

– Sądziłeś, że jeszcze kiedyś się spotkamy? – zapytała.

– Nie wiem – odparłem.

– Pytam, co sobie myślałeś.

– Nie wiem, co myślałem.

– Robisz takie same uniki jak wtedy.

Harriet zamilkła i zamknęła się w sobie. Zapamiętałem, że wyglądała tak zawsze, gdy poczuła się czymś dotknięta. Nabrałem ochoty, by sięgnąć nad stołem i pogładzić ją po policzku. Było tak, jakby wędrowało między nami blisko czterdziestoletnie milczenie. Śledziłem wzrokiem mrówkę, która wdrapała się na stół po plastikowej ceracie. Byłem ciekaw, czy była mieszkanką mrowiska z salonu, czy zabłądziła po drodze do tego drugiego, które, jak podejrzewałem, mieściło się między belkami w południowej ścianie domu.

Wstałem i oznajmiłem, że idę wyprowadzić psa. Na twarz Harriet padał teraz cień. Było bezwietrznie i gwiazdy jasno świeciły. Czasem, kiedy widziałem takie niebo, myślałem sobie, że mógłbym komponować muzykę. Poszedłem na pomost, nie wiem, który już raz tego dnia. Pies wbiegł na lód i poczłapał przed siebie. W świetle padającym od szopy zobaczyłem, że zatrzymał się w miejscu, w którym znalazłem Harriet. Nagle cała ta sytuacja wydała mi się nierealna. W moim życiu, które już dawno uznałem za zakończone, niespodziewanie otworzyły się drzwi i stanęła w nich piękna kobieta, którą kiedyś kochałem, a potem porzuciłem. Przed laty, kiedy wychodziła mi na spotkanie po pracy w sklepie z obuwiem przy Hamngatan, zawsze prowadziła rower. Teraz pchała balkonik. Czułem się zagubiony. Pies wrócił po chwili i razem ruszyliśmy z powrotem do domu.

Stanąłem w ciemności pod kuchennym oknem i zajrzałem do środka.

Harriet siedziała przy stole. Minęła chwila, nim się zorientowałem, że płacze. Odczekałem, aż osuszy oczy rękawem i dopiero wtedy wszedłem. Psa zamknąłem w przedpokoju.

– Muszę się położyć – oznajmiła Harriet. – Jestem zmęczona. Jutro ci powiem, po co przyjechałam.

Nie czekając na moją odpowiedź, podniosła się i powiedziała „dobranoc”. Przystanęła na moment i jeszcze raz bacznie mi się przyjrzała. Potem weszła do salonu i zamknęła za sobą drzwi. Poszedłem do pokoju, w którym mam telewizor, ale go nie włączyłem. Niespodziewane spotkanie z Harriet całkiem mnie wycieńczyło. Na dodatek bałem się zarzutów, jakie miałem usłyszeć nazajutrz. Było dla mnie jasne, że padną. Co mogłem na nie odpowiedzieć? Zupełnie nic.

Zasnąłem na krześle.

Była już północ, kiedy się obudziłem, bo rozbolał mnie kark. Poszedłem do kuchni, przytknąłem ucho do drzwi, za którymi spała Harriet, i chwilę nasłuchiwałem. Wszędzie panowała kompletna cisza, a ze szczeliny pod drzwiami nie sączyło się światło. Posprzątałem kuchnię, wyjąłem z zamrażarki bochenek chleba i chałkę, wpuściłem do domu zwierzęta i poszedłem spać.

Nie mogłem zasnąć. Dręczyła mnie myśl, że drzwi do mojej przeszłości, dotąd zamknięte na głucho, nagle zostały otwarte i trzaskają na wietrze. Przeszłość pod postacią Harriet uderzyła we mnie jak powiew śnieżycy.

Zarzuciłem na siebie szlafrok i zszedłem do kuchni. Zwierzęta spały, a termometr za oknem wskazywał siedem stopni poniżej zera. Nagle zorientowałem się, że na kanapie leży torebka Harriet. Postawiłem ją na stole i otworzyłem. Były w niej grzebień, szczotka do włosów, portfel, para rękawiczek i duży pęk kluczy. Poza tym komórka i dwie fiolki z jakimś lekarstwem. Nie rozpoznałem nazwy tego preparatu, przeczytałem więc jego skład, żeby odgadnąć, na co się go stosuje. Szybko stwierdziłem, że lek ma działanie przeciwbólowe i antydepresyjne. Został przepisany Harriet przez niejakiego doktora Arvidssona w Sztokholmie. Nagle posmutniałem. Zajrzałem głębiej do torebki i na samym dnie znalazłem notes z adresami, mocno zużyty, brudny od częstego wertowania, zapisany maczkiem. Zajrzałem pod literę „W” i odkryłem ze zdziwieniem, że mój sztokholmski numer telefonu z połowy lat sześćdziesiątych wciąż tam jest.

Harriet nawet go nie przekreśliła.

Czyżby miała ten sam notes przez tyle lat? Już miałem odłożyć torebkę na swoje miejsce, kiedy spostrzegłem, że z wewnętrznej kieszonki wystaje jakaś kartka. Wyjąłem ją i przeczytałem.

Potem od razu wyszedłem przed dom i stanąłem na progu. Pies usiadł obok mnie.

Wciąż nie miałem pojęcia, dlaczego Harriet przybyła na moją wyspę.

Jednak na kartce, którą znalazłem w jej torebce, było napisane, że jest chora i niebawem umrze.

Przekład: Ewa Wojciechowska

Redaktor prowadzący: Filip Modrzejewski

Redakcja: Zuzanna Kowalska

Korekta: Agata Krzemkowska, Ilona Bugalska

Projekt okładki: Elżbieta Chojna

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki: fotog / Tetra Images / Corbis / FotoChannels

Skład i łamanie: Tekst – Małgorzata Krzywicka

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel. 22 828 98 08, 22 894 60 54

biuro@gwfoksal.pl

ISBN 978-83-7881-176-3

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Wydawnictwo W.A.B.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.